Hij trok ten strijde tegen racisme, onrecht, onderdrukking, de autoriteiten in het algemeen en de katholieke kerk in het bijzonder. De letterkundige Jan Oegema vergelijkt in zijn nieuwe boek Keizersdrama Luceberts status zelfs met die van Mandela, Havel, Che Guevara en Gandhi.

8 februari 2018

Als aanvoerder van de vernieuwers van de poëzie onder wie Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Jan Elburg en Simon Vinkenoog kreeg Lucebert de eretitel Keizer der Vijftigers. Zijn experimentele dichtkunst (zonder hoofdletters) werd overladen met prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.

En toen werd het 8 februari 2018. Vierentwintig jaar na zijn dood verscheen een nieuwe biografie van Lucebert, een kleine duizend pagina’s dik, van de hand van Wim Hazeu. Het was voorpaginanieuws. Wat niemand wist, hoogstwaarschijnlijk ook zijn vrouw niet, kwam alsnog aan het licht.

Bert Swaanswijk voelde zich als negentienjarige bijzonder thuis als vrijwillige arbeidskracht in nazi-Duitsland. Hij schreef zijn vriendin Tiny Koppijn zestig brieven en kaarten, vaak ondertekend met Sieg Heil. Ze stonden bol van Hitlerliefde en Jodenhaat. Swaanswijk was in de ban van de rol die hij als dichter en kunstenaar zou gaan vervullen in Hitlers nieuwe Europese orde.

De dochter van Koppijn bezorgde de explosieve correspondentie aan de biograaf toen die zijn manuscript eigenlijk al voltooid had. Hazeu moest letterlijk kotsen toen hij de eerste brieven had gelezen. Misschien nog wel kwalijker was het feit dat Lucebert zijn geheim in zijn graf had meegenomen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld progressief boegbeeld Günther Grass die schoon schip maakte aan het eind van zijn leven.

Hazeu kon niet anders dan zijn tekst volledig omgooien.

Seculiere heilige

Maar, bezwoer Hazeu, we moesten de scheiding tussen werk en auteur ondanks alles wel blijven respecteren. ‘Aan Luceberts kunstenaarschap is geen afbreuk gedaan.’ Bijna alle columnisten, letterkundigen en collega’s zeiden het Hazeu na.

Deze operatie damage control, vindt Jan Oegema, was voorspelbaar, voorbarig en vooral veel te gemakkelijk: ‘De mate van identificatie is adembenemend, passend bij de seculiere heilige die hij van meet af aan is.’

Oegema vervolgt: ‘De adolescent splitsen van de kunstenaar, de kunstenaar vervolgens van zijn werk: als het allemaal zo makkelijk is kunnen we inderdaad fatsoenlijk verder. In dit geval echter heeft de autonomie van het kunstwerk alles van een handig geloofsartikel, de beweringen demonstreren hoe slim we als linkse upper class onze helden in bescherming nemen.’

In zijn essay Keizersdrama onderzoekt Oegema hoe Lucebert in zijn werk is omgegaan met zijn verzwegen oorlogsverleden. De dichter en zijn werk kunnen helemaal niet los van elkaar worden gezien, luidt de conclusie. Lucebert zit levensgroot in zijn werk. En wie met Oegema zijn verzameld werk nog eens nauwgezet doorneemt, struikelt over de aanwijzingen hoe Lucebert heeft geworsteld met ‘nazi-Bert’.

Zo lezen we in de bundel apocrief het gedicht ‘school der poëzie’:

ik ben geen lieflijke dichter

ik ben de schielijke oplichter

der liefde, zie onder haar de haat

en daarop een kaaklende daad.

lyriek is de moeder der politiek,

ik ben niets dan omroeper van oproer

en mijn mystiek is het verdorven voer

van leugen waarmee de deugd zich uitziekt.

Man voor een spiegel

Oegema ziet de oudere Lucebert tegen zichzelf praten, opvallend vaak en allesbehalve vleiend. Meer dan twee pagina’s lang neemt Oegema’s opsomming van zestig oordelen van Lucebert over zichzelf in beslag. Van ‘arrogant ondier’, ‘kwetsbare komediant’, ‘martelaar van falen’, ‘salonleeuw in gewetensnood’, ‘vergeelde avantgardist’, ‘valsspeler’ tot en met ‘zondenbok’.

Een motief dat bij Lucebert opduikt is dan ook voorspelbaar: de spiegel. Een man voor een spiegel, hoe akelig het is daarin te kijken en hoe verleidelijk om de blik te ontwijken. Een voorbeeld:

zo zie je jezelf? de genadeloze hij

kijkt graag in de mottige spiegel

van eenzaam worstelen liefst even

buiten beeld wordt hij wel gewaar:

gekruizigd bloed met tranen als dolken

Zo toont Oegema overtuigend aan dat er kunstenaars zijn bij wie werk en persoonlijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Bovendien, schrijft de letterkundige, ‘Lucebert wierp zich op als linksige revolutionair en zo iemand mag je politiek en maatschappelijk de maat nemen. Een leidersfiguur vráágt daarom’.

Jan Oegema: Keizersdrama. Lucebert opnieuw, Boom, 208 pagina’s, 23,90 euro.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jan Oegema laat zien hoe Lucebert heeft geworsteld met nazi-Bert verscheen eerst op Wynia's Week.

Door schandalen van grensoverschrijdende aard werd in 2018 de Nobelprijs voor Literatuur niet uitgereikt. Als alternatief werd een respectabele prijs in het leven geroepen: the New Academy Prize for Literature.  Deze prijs werd toegekend aan de Afro-Caribische Maryse Condé. Zij werd geboren op Guadeloupe in 1937 en overleed afgelopen week in Parijs. Haar romans zijn een weldaad voor de Cariben én de rest van de wereld.

Condé ondermijnt de ‘zwarte eenheid’

Condé beantwoordt als geen ander uit de archipel aan de eisen die aan hedendaagse auteurs gesteld kunnen worden: ze schept personages met wie lezers wereldwijd zich kunnen identificeren om hun menselijk handelen, denken en voelen. Die zijn grillig, ontembaar en overschrijden steevast etnische grenzen. Condé rukt zich in haar literatuur los van voorgebakken groepsidentiteit. Zij weet overtuigend de veelzijdigheid van ervaringen en van nieuwe  identificatiemogelijkheden onder woorden te brengen. Het gelauwerde werk van Maryse Condé is zodoende een scherpe kritiek op voormalige en hedendaagse zwarte-identiteitsbewegingen.

Vanaf haar eerste roman Hérémakhonon (1976) heeft Condé systematisch ingehakt op het ongenuanceerd verheerlijken van zwarte etniciteit. In het verlengde ligt het geselen van het evenzo ongenuanceerd aanscherpen van wrok tegen alles wat westers en blank is. Zij ondermijnt krachtig de etnisch gekleurde ‘zwarte eenheid’ die is gebaseerd op een ellendig verleden en op verbittering.

De Afro-Caribische banden met Afrika worden door Condé scherp geproblematiseerd in deze eerste roman en in de roman Une saison à Rihata (1981). ‘Ik heb me vergist, vergist van voorouders. Ik heb mijn heil daar gezocht waar het niet te vinden was’, concludeert de hoofdpersoon in Hérémakhonon: een eenheid op etnische basis is een illusie. Van de ellende in je verleden is het geluk in jouw toekomst niet te maken.

In Moi, Tituba, sorcière (1986) worden aspecten van de westerse, in het bijzonder de joodse, beschaving in een gunstig licht geplaatst, tegenover gerechtvaardigde kritiek op weer andere aspecten. Enerzijds worden mensenrechten door dik en dun verdedigd, anderzijds is er intolerantie en discriminatie.

Een vergissing

Condé’s bestseller, de dubbeldikke roman Ségou (1984/1985), ondergraaft het door literaire en wetenschappelijke stereotyperingen dichtgegroeide beeld van de slavernij. Zij realiseert dit door in detail de invloed van het Arabische expansionisme en van de Afrikaanse collaboratie bij de slavenhandel – plundering, verkrachting, verkoop, terreur, opstanden en wat dies meer zij – te beschrijven. Condé vervreemdt zodoende haar lezers van het vertrouwde en maakt hen vertrouwd met het vreemde.

In Traversée de la mangrove, uit 1989, wordt het Afro-Caribische nationalistische denken en het gebrek aan tolerantie en inlevingsvermogen onder de scherp geslepen loep gelegd en verschroeid. Of, zoals dat in de Nederlandse vertaling Tocht door de mangrove (1991) heet: ‘Net als jullie was ik er heel lang van overtuigd dat je nationalistisch moest eten, nationalistisch moest drinken en nationalistisch moest naaien! Ik verdeelde de wereld in twee kampen: wij en de klootzakken! Nu heb ik ontdekt dat dat een vergissing is. Een vergissing!’ 

Rampzalige processen

De hoofdpersoon Francis Sancher – met een praktisch onontwarbare Europese, Latijns-Amerikaanse en Caribische achtergrond – bezit ‘meer menselijkheid en geestelijke rijkdom dan al onze creoolse praatjesmakers bij elkaar.’

Condé verliest vanzelfsprekend de rampzalige processen in het verleden en heden niet uit het oog: de middle passage, de slavernij, de contractarbeid, de martelingen onder de handen van koloniale overheersers en wat al niet meer. Ze begaat echter niet de fout alle blanken uit het verleden schuldig te verklaren en die van het heden en de toekomst op de koop toe.

Wat van evenredig groot zo niet van groter belang is, zij begaat niet de fout om alle Afro-Caribische mensen uit het verleden tot willoze slachtoffers of zondeloze martelaren van een systeem te maken en daarmee die van het heden en de toekomst op de koop toe. Bij Condé zijn intriges, haat, begrip, liefde, lafheid, vooroordelen, veroordelingen, moed, afgunst en al het andere aan menselijke eigenschappen geen selectief etnisch gebonden grootheden maar aspecten van complexe mensen en hun complexe samenlevingsvormen.    

De complexiteit van het menselijk handelen heeft Condé evenzo meeslepend in beeld gebracht in La vie scélérate (1987), waarvan onder de titel Het valse leven (1993) een Nederlandse vertaling is uitgekomen. Deze roman is een koestering van de Cariben en zijn mensen door de acceptatie van alle mogelijke eigenaardigheden, extremiteiten en groteske aangelegenheden – als vanzelfsprekend opnieuw ongeacht de etnische achtergrond. Het valse leven heeft een indrukwekkende reikwijdte en diepgang door de tekening van vier generaties, hun sociale mobiliteit, hun geografische spreiding, hun zeer uiteenlopende en veelvuldig tegenstrijdige aspiraties, hun onderlinge relaties en hun banden met derden, en een schier eindeloze reeks aan dikwijls zeer weerbarstige menselijke kenmerken.

Meeslepende reis

We krijgen het Caribische samenleven voorgeschoteld in een speurtocht van Coco naar de geschiedenis van haar familie. Coco, geboren in 1960, behoort tot de jongste generatie van deze familie. Die speurtocht gaat met meer of minder bereidwillige hulp van familieleden terug tot aan haar in 1948 overleden overgrootvader Albert Louis.

Albert zwoer ooit als jongen van twaalf, dat hij niet zou leven en sterven op de suikerrietplantages zoals zijn vader. Het oudste, tastbare levensteken dat Coco van Albert aantreft, is een door hem ondertekend contract van ‘dinsdag 14 maart 1904’ om twee jaar mee te werken aan het graven van het Panamakanaal. Met Alberts ontberingen, overlevingsstrategieën, idealen, teleurstellingen en succesvolle ondernemingen wordt de roman op de rails gezet en begint een meeslepende tocht door de twintigste eeuw en naar uiteenlopende delen van de Cariben, elders in de Nieuwe Wereld en in Europa.

Mangroven

Vooral door haar grootvader Jacob, een van Alberts zonen, met een niet minder intrigerende levensloop dan zijn vader besluit Coco uiteindelijk dat verleden op schrift te stellen, wat feitelijk de roman is. ‘Het zou het verhaal worden van heel gewone mensen, die een heel gewoon leven leidden, maar ondertussen wel bloed aan hun handen hadden. (…) Dat verhaal moest ik vertellen, het zou mijn eigen monument voor onze doden worden. Een heel ander boek dan de ambitieuze boeken waarvan mijn moeder had gedroomd, Zwarte revolutionaire bewegingen en meer van dat soort dingen. Een boek zonder grote beulen of roemrijke martelaars. Maar dat toch zijn gewicht aan mensenlevens in de schaal zou leggen. Het verhaal van mijn familie.’ Het verhaal van families zoals er talloos vele zijn, wereldwijd.

Met het te boek stellen van de geschiedenis van haar familie wordt door Coco geen enkele poging ondernomen om het heden tot Afrikaanse ‘roots’ te herleiden. De geschiedenis van de Caribische mensen heeft meer overeenkomsten met het onontwarbare wortelstelsel van mangroven. Coco leert dit te accepteren, inclusief de grillige en soms uitgesproken weerzinwekkende vertakkingen in het modderige verleden.

Het moet dan ook niemand meer verbazen dat de rol van zowel Afro-Caribische mensen als blanken in Het valse leven door Maryse Condé aanzienlijk genuanceerder wordt getekend dan we in teksten tegenkomen die door zwart identitair gedachtegoed zijn gevoed, zoals de historische Négritude, de Black Power-beweging en het Rastafarianisme of zoals de hedendaagse roep om safe spaces, om het vertrek van de zwarte Zwarte Piet en het felle dekoloniseringsdebat.

Met de roman geeft Condé aan Coco, haar familie en zodoende eenieder in de Cariben én daarbuiten een stem die onverbloemd en zonder afkeuren verwoordt wat dat verleden behelst aan  identificatiepunten. Die zijn zowel in als buiten de eigen regio te vinden, binnen en buiten de eigen etnische groep. Voor een benauwd nationalisme met uitgesproken etnische contouren – van welke ‘kleur’ dan ook – heeft Condé geen enkele plaats ingeruimd. Ze zou erop blijven hameren, steeds weer verrassend uitdagend verpakt. Dit maakt haar werk tot wereldliteratuur en een zegenrijk geschenk voor ieder.

Een toekomst zonder etnische enclaves

Met haar oeuvre heeft Condé een overweldigende bijdrage geleverd aan het doorgronden van wie wij als mens zijn. Ze deed dit met overtuigende kracht, met gepaste pretenties en toonde zich vertrouwd  met onvermijdelijke beperkingen. ‘Er ligt nog zoveel terrein braak’, zoals Jacob opmerkt, ‘Vol brandnetels, guinea gra en manzels marie die naar je kuiten klauwen.’

Het verleden laat zich ook niet voor eens en altijd vastleggen en eenduidig interpreteren. Dat hoeft ook niet en moet ook niet gewild worden. Dit voorkomt het slaafse buigen voor versteende voorstellingen van het verleden en laat meer ruimte voor een creatieve invulling van de toekomst – een toekomst zonder etnische enclaves. 

Een tiental van Condé’s romans werd vertaald naar het Nederlands en gepubliceerd door uitgeverij In de Knipscheer, Haarlem. Dit is ook de uitgever van een verzameling essays van Aart G. Broek onder de titel Het zilt van de passaten; Caribische literatuur in de twintigste eeuw. Het meest recente werk van Condé verschijnt bij uitgeverij Orlando in Amsterdam.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Maryse Condé overstijgt etnische scheidslijnen en geeft zwarte identiteit een menselijk gezicht verscheen eerst op Wynia's Week.

Le Camp des Saints, een dystopie over migranten die Europa overspoelen, geniet een cultus-status in zeer rechtse kringen. Ook de Hongaarse premier Viktor Orbán is sinds kort fan. ‘Ik heb net de Hongaarse vertaling gelezen van Le Camp des Saints van de Franse schrijver Jean Raspail’, vertelde Orbán onlangs aan Hongaarstalige Roemenen. ‘En ik kan het iedereen aanbevelen die wil begrijpen waarom het Westen zich niet meer kan of wil verdedigen.’

Klassieker zonder mega-oplagen

Het was een voetnoot in een toespraak waarin Orbán onlangs West-Europa verweet de niet-westerse immigratie zo lang te hebben aangemoedigd of getolereerd, dat de bevolkingssamenstelling er drastisch door veranderde. Maar hij wist Hongarije voor dat onheil te behoeden, zei hij zonder valse bescheidenheid. Zijn rede zat vol onbetamelijk geachte termen, althans voor ons West-Europeanen die ‘diversiteit’ dienen te eren. (Voor de Engelse tekst)

Orbán prees een al in 1973 in bescheiden oplage verschenen boek dat bij immigratie-sceptici hoog staat aangeschreven, een klassieker die nooit mega-oplagen bereikte. Het verzekerde Jean Raspail (1925-2020) van een cult-status, zeker bij de alt-right beweging in de Verenigde Staten waar in 1975 de Engelse vertaling verscheen.

Raspails bewonderaars eren behalve zijn literaire ook zijn ‘visionaire’ gaven. Hij zou een halve eeuw geleden al hebben voorzien dat Europa steeds verder wordt overspoeld door immigranten en daarmee zijn ondergang tegemoet gaat.

Bij elk incident met migranten, vluchtelingen, asielzoekers enzovoort grijpen Fransen en Amerikanen nogal eens terug naar Le Camp des Saints. 

Verbazende overeenkomsten

En ook wie niet gelooft in visionaire gaven van wie dan ook, kan zich verbazen over de overeenkomsten tussen Raspails boek en de actualiteit in Frankrijk en elders in Europa. Zoals in Utrecht, waar Nederlandse wachtenden op een sociale huurwoning ‘statushouders’ voor moeten laten gaan. In Le Camp des Saints dwingt de Franse regering de eigen bevolking om hun woning open te stellen voor de nieuwkomers.

De overrompeling van het Italiaanse eilandje Lampedusa, de volksverhuizing van 2015 richting West-Europa, het schisma tussen voor-en tegenstanders van migratie, de problemen rond discriminatie, criminaliteit en terrorisme, de anti-racistische preken in politiek en media: met een beetje goede wil kan men ze terugvinden in Raspails meesterwerk.

Front National

Raspail was een overtuigd royalist die de Franse Revolutie verafschuwde en in 1993 op de Place de la Concorde in Parijs een eerbetoon organiseerde aan de daar 200 jaar eerder onthoofde koning Lodewijk XVI. Hij haatte het echter als mensen hem een rechtse extremist vonden, alleen maar omdat hij Front National-oprichter Jean-Marie Le Pen en diens dochter Marine bewonderde.

Op congressen van het Front National, later omgedoopt tot Rassemblement National, signeerde Raspail tot op hoge leeftijd zijn boeken, waarbij zijn vele fans hem eerden als een profeet. (Op zo’n congres had iemand ook een stand ingericht als eerbetoon aan een, volgens hem, andere grote ziener, de antisemitische schrijver Louis-Ferdinand Céline. Daar was het lang niet zo druk als bij de signeertafel van Raspail.)

Geen ‘politiek’ boek

In een gesprek dat ik met hem had noemde Raspail Le Camp des Saints hier en daar ‘inderdaad excessief’, maar ook een roman, geen ‘politiek’ boek. Hij veroorloofde zich slechts de vrijheden van een romancier. Kort daarop moest hij zich weer de lof als ziener laten aanleunen, toen een schip met Iraakse vluchtelingen strandde niet ver van de villa aan de Côte d’Azur waar hij zijn grootste succes had geschreven.

Le Camp des Saints (De Ontscheping) vertelt de uittocht van een miljoen paupers die in de Golf van Bengalen schepen enteren en koers zetten naar Europa. Startsein gaf, zijns ondanks, de Belgische consul in Calcutta die enkele arme sloebers een visum had beloofd. Het nieuws verspreidde zich razendsnel, met als gevolg dat een legioen van paupers het consulaat binnendrong en de diplomaat vertrapte.

Een vreedzame invasie

De ‘armada van de wanhoop’, door Raspail ook aangeduid als ‘het beest’, wordt geleid door een misvormde dwerg die zich als profeet heeft opgeworpen. De vloot zwelt steeds verder aan op weg naar het beloofde land. Voor de kust van Zuid-Afrika beveelt de dwerg zijn volgelingen om aan land te gaan, maar de marine van de toenmalige apartheidsstaat opent het vuur en de vloot hervat de reis. Hoe dichter bij Zuid-Europa, hoe meer arme drommels schepen enteren en zich bij de armada aansluiten. Weldoeners, onder wie bekende artiesten en politici, charteren schepen om de vloot te voorzien van drinken, voedsel en de beste wensen.

Terwijl de voorhoede aan land gaat in Zuid-Frankrijk, vlucht een groot deel van de bevolking naar het noorden als blijkt dat de Franse marine weigert de schepen de grond in te boren. Het betreft immers een vreedzame invasie, beschermd door westerse, humanitaire waarden. De uit Latijns-Amerika afkomstige paus, alweer een juiste voorspelling, had bovendien aangedrongen op een warm welkom.

Een gepensioneerde professor

Andere Fransen, onder wie veel ‘progressieven’ en figuren uit de amusementswereld, spoeden zich naar het zuiden om de nieuwkomers te verwelkomen. Met vrouwen loopt het daar nogal eens slecht af; ze moeten hun menslievendheid bekopen met opsluiting in bordelen voor hindoes. (Raspail had het niet aangedurfd om de invasiemacht uit Arabieren of Afrikanen te laten bestaan, wat in de Franse context logischer zou zijn geweest. Hij had echter geen zin in de voorspelbare rel.)

Vanuit een villa aan de kust slaat een gepensioneerde professor de invasie gade. Hij weigert te vertrekken, in tegenstelling tot veruit de meeste streekbewoners, en pakt zijn geweer om desnoods strijdend ten onder te gaan. Zijn eerste slachtoffer is een student uit Parijs die, de lof zingend van wat later de ‘diversiteit’ zou heten, de villa van de oude man komt kraken. De professor, Raspails alter ego, voorziet dat de migranten hun ‘geschiedenis van onderlinge haat’ meenemen naar Frankrijk.

En verdomd, nauwelijks was Raspail overleden of Frankrijk werd opgeschrikt door dagenlang aanhoudende rellen en schietpartijen in de stad Dijon tussen Marokkaanse en Tsjetsjeense jongeren.

Een geëerd schrijver

Op dat moment was Jean Raspail al lang niet meer de verwenste rechts-extremist, maar een geëerd schrijver die later werk bekroond zag met de Prix de l’Académie Française. Een van zijn vele boeken, Qui se souvient des hommes…, eert met uitsterven bedreigde indianen in Patagonië, een lot dat volgens de schrijver ook West-Europa wacht als de immigratie aanhoudt.

Geen wonder dat het boek in de smaak viel bij Viktor Orbán. Mogen we Franse literaire critici geloven, dan hebben ook oud-presidenten als François Mitterrand, Ronald Reagan en Donald Trump het gelezen. Steve Bannon, oud-adviseur van Trump en een leidend figuur in de alt-right beweging, had het lang op zijn nachtkastje liggen. Ook Samuel Huntington, schrijver van de Clash of Civilizations, kreeg een exemplaar. Vanzelfsprekend behoort het tot de lievelingsliteratuur van Jean-Marie en Marine Le Pen.

Ovatie

Orbán, iemand met nare, autoritaire trekjes, kreeg kort na zijn toespraak in Roemenië een heldenwelkom op de Conservative Political Action Conference in Dallas, Texas. Zijn uitroep ‘the globalists can all go to hell!’ bezorgde hem een staande ovatie. Ook zijn vergelijking van Afrikaanse en Arabische migranten met de hordes van Dzjenghis Khan viel in goede aarde.

Orbán ontmoette Trump, de belangrijkste spreker, maar kon geen tijd vrijmaken voor president Joe Biden.  Amerikaanse mediaverslagen van Orbáns speech in Dallas verwijzen vaak naar zijn eerdere lofzang op The Camp of the Saints. Ze vermelden niet of het boek op de conventie te koop was, maar die kans is groot.

Journalist en vertaler René ter Steege was lang redacteur van Het Parool en schreef onder meer een biografie van Marine le Pen.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe visionair was Jean Raspail? verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik heb bij toeval iets met beide schrijvers en met hun band met België. In Hermans’ Brusselse jaren – de eerste helft van de jaren negentig – woonde hij daar bij mij om de hoek. Tot een ontmoeting kwam het nooit, al zag ik Hermans wel dikwijls op ons gemeenschappelijke metrostation, Mérode in de Brusselse gemeente Etterbeek. Dat was ook een soort herhaling van zetten, want eerder woonde ik in Groningen ook al pal naast Hermans, zij het dat hij toen inmiddels verhuisd was naar het rietendakendorp Haren.

Meteen na de dood van Hermans schreef ik een artikel over zijn Brusselse jaren, dat – zo bleek later – Jeroen Brouwers weer mede inspireerde tot het schrijven van een boekje over Hermans in België: ‘Het aardigste volk ter wereld, W.F. Hermans in Brussel’. ‘Een hommage’ noemde hij het, dan wel ‘een bijdrage aan Hermans biografie’.

Dat bracht mij weer tot een interview met Brouwers, die ik in 1996 opzocht in zijn vrijwel onvindbare verblijfplaats in de bossen van Belgisch Limburg. Een heel rustig bestaan had Brouwers daar niet, want hij bewoonde daar een weliswaar alleraardigst vakantiehuisje, dat evenwel illegaal gebouwd was en al helemaal niet permanent bewoond mocht worden. Maar daar moest ik maar niets over schrijven, vond Brouwers.

Dat Jeroen Brouwers het nog een kwart eeuw heeft volgehouden na dat voor mij memorabele gesprek in die Belgische bossen heeft mij zeer verbaasd. Hij maakte een breekbare indruk en hoestte dat het een aard had. Hij reed mij later nog terug naar het treinstation – Genk, meen ik – en ik nam bezorgd afscheid.

Hieronder het resultaat van die visite aan Jeroen Brouwers, waarbij W.F. Hermans het belangrijkste onderwerp was. Zo bekeken is de cirkel rond. Jeroen Brouwers, geboren in Batavia (Nederlands-Indië), werd 82 jaar.

De man uit de Atrebatenstraat

Precies één keer schudden Willem Frederik Hermans en Jeroen Brouwers elkaar de hand en werden er enkele woorden uitgewisseld. Op een warme nazomeravond in 1971 trof de jonge Brouwers, toen staflid van de Belgische uitgeverij Manteau, Hermans na de première van diens toneelstuk ‘Dutch Comfort’ op de Brusselse Grote Markt. Naderhand zouden ze nog wel eens corresponderen, maar het bleef bij die ene ontmoeting.

‘Eigenlijk heeft die ontmoeting er weinig mee te maken dat ik nu dit boek over Hermans in Brussel heb geschreven,’ zegt Jeroen Brouwers in zijn nagenoeg onvindbare woning in de bossen van Belgisch Limburg, waar hij na zestien Nederlandse jaren domicilie heeft gekozen.

‘Dat ik dat heb gedaan heeft wel veel te maken met literatuur, zoals met een van mijn jeugdwerkjes, ‘Groetjes uit Brussel’, uit 1969. Dat waren zwerftochten door Brussel, maar dan steeds geassocieerd of gerelateerd aan de literatuur. Hier schreef Baudelaire dat vers, daar schreven de gezusters Brönte dat en hier woonde Victor Hugo. En over de Nederlandse literatuur: daar heeft Multatuli Max Havelaar geschreven, daar woonde Du Perron, daar woonde Greshoff en in die kroeg kwamen ze allemaal bij elkaar.’

Uit Parijs

‘Toen ik dat destijds schreef vroeg ik me af: Is het nu helemaal uit met de Nederlandse literatuur in Brussel? Enfin, ik ging weg en na een jaar of twintig vestigde Hermans zich plotseling in Brussel. En ik vroeg mij af waarom hij dat gedaan had. Hij kwam terug uit Parijs, wilde per se naar het noorden en bleef in Brussel steken. Juist in Brussel. Nu was ik wel op de hoogte van bepaalde Brussel-passages in werken van Hermans, zoals in ‘De tranen der acacia’s’. Maar toen begon hij in interviews te zeggen dat hij al sedert 1938 verliefd was op Brussel. Dat is nogal wat anders dan dat je zegt: ‘Ik woon hier graag’.’

‘Ik ben me daar eens in gaan verdiepen. En toen hij stierf dacht ik, dan zal ik maar een bijdrage aan de In Memoriams schrijven onder het hoofd ‘Hermans in Brussel’. Want hij had eigenlijk ook in Brussel moeten sterven, wij hadden hem hier moeten verstrooien. Van een artikel werden het er al twee en het boek dijde steeds verder uit. En dat ik Hermans niet persoonlijk heb gekend? Nou ja, God, ik zou het boek ook geschreven kunnen hebben als ik die hand op de Grote Markt niet van hem had gehad. Die kleine correspondentietjes verbinden hem dan nog meer met mij dan die kleine, korte persoonlijke ontmoeting.’

Op het waarom van Hermans’ beslissing om wat zijn laatste levensjaren zouden blijken in Brussel door te brengen heeft Brouwers geen definitief antwoord. ‘In het boek som ik alle varianten in zijn antwoorden op. Hij wilde dichter bij zijn zoon en diens gezin in Broek in Waterland zitten, Parijs was niet meer op te brengen, misschien was er iets met de gezondheid van zijn vrouw, misschien zou hij zelf ziek worden – die dingen. Hij moet in Brussel dan ook naar het ziekenhuis. Hij rookte als een gek, he? Tenslotte drie pakjes Gauloises per dag. Daar is hij in zijn Parijse tijd nog mee opgehouden en in Brussel heeft hij geen sigaret meer gerookt. Maar toen was de hele zaak al kapot en hoorde je Hermans op kilometers afstand hoesten.’

De oudste connectie van Hermans met Brussel blijkt een met zijn ouders bevriend echtpaar uit de Brusselse deelgemeente Ukkel; een contact opgedaan tijdens hun huwelijksreis naar het groothertogdom Luxemburg, kort voor de Eerste Wereldoorlog. Het echtpaar uit Ukkel zou nog model hebben gestaan voor enkele personages in Hermans’ De tranen der acacia’s. In 1938 belandde Hermans in Brussel op schoolreisje en dronk met zijn zusje Cornelia – die in de eerste oorlogsdagen zelfmoord zou plegen – zowaar een glaasje fris op het terras van het etablissement ‘La Terrasse’ nabij het Brusselse Jubelpark, vlakbij zijn latere Brusselse woning. Hermans zou er in zijn laatste levensjaren weer regelmatig komen. Direct na de Bevrijding dook Hermans trouwens weer in de Belgische hoofdstad op.

Surrealistisch België

Als Hermans dan zo verknocht was aan Brussel, waarom ging hij dan na zijn aftocht uit Groningen in het begin van de jaren zeventig naar Parijs, vroeg ook Jeroen Brouwers zich af. ‘Ik weet het niet. Hij heeft ook zijn hele leven een hang naar Parijs vertoond. Hij zag Brussel in ieder geval als een surrealistisch oord. Hij hield van Brussel, juist omdat het zo’n gistketel van spanningen en tegenstrijdigheden was. Het surrealisme is in België en, nog meer bepaald, in Brussel, ontstaan en daar voelde Hermans zich zeer toe aangetrokken. Ik denk dat hij daarom in Brussel is gaan zitten en niet in Gent of Antwerpen of zo. Hoewel ik weet dat hij ook in Antwerpen heeft rondgekeken naar een huis, werd het toch Brussel. Ik denk dat hij zich daar meer thuisvoelde.’

‘Net als ikzelf in mijn Brusselse jaren, die Babelse taalverwarring in Brussel – dat vond Hermans machtig interessant. In mijn tijd, zo in de jaren zestig, kon je in een volksbuurt als de Marollen nog het allerauthentiekste Brussels horen. Men sprak daar een dertiende-eeuws Nederlands, Diets zeg maar. Hermans zou ook zeker over Brussel geschreven hebben, ware het niet dat er oorlog ontstond tussen Hermans en NRC Handelsblad. Er zijn nog wel pogingen geweest tot bemiddeling, maar toen was het al te laat omdat hij stierf. Anders had hij voor NRC daar zeker over geschreven. Dus over de taal die hem aantrok en de architectuur. Brussel, zoals dat gebouwd is dat door koning Leopold II, een negentiende-eeuwse stad naar voorbeeld van Parijs, dat een schitterende stad moet zijn geweest en dat Hermans straat na straat heeft zien afbrokkelen en afbreken.’

‘Hij heeft op de televisie gezegd dat hij van plan was een boek over Brussel te schrijven, maar vager kan het niet omschreven worden: ‘een boek over Brussel’. Ik vraag me af waar het over zou zijn gegaan. Hij wilde in ieder geval door middel van foto’s vastleggen wat er nog te zien was. Wat hem aantrok was de negentiende-eeuwse sfeer die in Brussel van zijn jeugd was blijven hangen, die hij steeds vergeleek met de sfeer in Duitse residentiestadjes. Die sfeer had je in mijn tijd, in de jaren zestig, ook nog. Als je mij foto’s laat zien uit 1890 of zo, dan zeg ik: ja, zo heb ik Brussel nog gekend. Al die tijd niet veranderd, tot opeens die kaalslag begon. Dat is wat Hermans heeft gezien en misschien terug heeft gezocht.’

‘En dan, zo merkwaardig, dat hij mij in de jaren zeventig schrijft dat hij vermoedt dat mijn taalgebruik is aangetast door mijn langdurige verblijf in het ‘Het Land der Atrebaten’. En verdomd, dan komt hij vijftien jaar later zelf in de Atrebatenstraat in Brussel te wonen. In ‘Ruisend gruis’ komt hij op het idee om het Berlaymontgebouw van de Europese Commissie als een koffiepak vacuüm te zetten. Na zijn dood ziet dat gebouw er, ingepakt vanwege de asbest die er inzit, plotseling uit alsof zijn wens in vervulling gaat.’

Stroomuitval

‘Hermans zei ook tegen een journalist over Brussel dat je het zo gek niet kunt bedenken of het zou kunnen gebeuren. Bijvoorbeeld dat je ’s morgens de voordeur open doet en dat je stoep weg is, of zo. Een paar maanden na zijn dood word ik gebeld: er is door bevriezing van de waterleiding een gat in het wegdek van de Atrebatenstraat geslagen! Dat is toch prachtig, zo ken ik Brussel ook wel. Net zoals Hermans geen tekstverwerker wilde omdat Brussel er om bekend staat dat de stroom er zo vaak uitvalt. Dat weet ik nog wel uit mijn eigen Brusselse jaren: dat de tv opeens uitgaat en je in het pikkedonker zit.’

Al pratend moet Brouwers gaandeweg toegeven dat de overeenkomsten tussen Hermans en hem niet ophouden bij Brussel. ‘In karakterologische zin – dat weet ik natuurlijk niet, ik kende die man niet persoonlijk. Maar wel in literaire zin, natuurlijk, als je al van overeenkomsten mag spreken bij schrijvers van verschillende generaties. Ik las Hermans al in mijn puberteit, toen ik zestien was of zo. En de rest van mijn leven, mijn lees-leven, is gelijktijdig opgelopen met het groeien van Hermans’ oeuvre.’

Mussen

‘Als romanschrijver heb ik van meet af aan, vanaf de allereerste werkjes het dogma van hem overgenomen dat er bijvoorbeeld geen mus van het dak mag vallen zonder dat het ergens in het verhaal een consequentie moet hebben. Je raakt dan beïnvloed door een schrijver en dat eigen je jezelf toe. Al ga je na verloop van tijd ook je eigen weg. Dan ga je inzien: ach, die mussen, wat een onzin, je mag best mussen van het dak laten vallen.’

‘Ook Hermans de polemist is een belangrijke leermeester van mij geweest. Als polemist hield Hermans er nogal eigengereide opvattingen op na. Voor Hermans was polemiek oorlog en zoals dat gaat in een oorlog: alles mag. Ook liegen, of suggereren, of lasteren. En dat mag voor mij niet; als ik polemiseer komt dat er allemaal niet aan te pas. Wat je beweert moet je bewijzen. Hij verdraaide soms expres om maar bij zijn eigen conclusie uit te komen.’

Zinloos leven

‘En verder heb ik de cynische, of zeg maar pessimistische kijk op de wereld met Hermans gemeen. Het leven is zinloos, dat is het axioma van Hermans. Dat is een eigen karaktertrek van mij die toevallig overeenkomt met Hermans. Dat je als polemist uiteindelijk toch gelijk krijgt – dat was bij Hermans zo en dat komt wel overeen met mij, dat het leidt tot verbittering. Want ten koste waarvan krijg je je gelijk? Je krijgt eerst zo veel emmers stront over je heen, dat je dat dan maar gelaten moet laten gebeuren om vervolgens jaren later te horen: ‘Ja, je had toch gelijk’. Maar ja, wat heb je er dan aan?’

‘Je kunt wel zaken aan de kaak stellen en revolutie veroorzaken met veel geknal en gedaver en vuurwerk, maar denk maar niet dat dat je in staat stelt iets te veranderen. Dat zal Hermans ongetwijfeld ook ergens op de helft van zijn leven hebben ingezien. Want zijn laatste polemiek was over de Weinreb-geschiedenis. Hoe men Hermans daar niet over belasterd heeft – zeer ten onrechte, want de man had gelijk.’

‘En dan, dat Hermans zich afzet tegen de geringe belangstelling voor België en Vlaanderen in Nederland, dat hebben we ook gemeen. Het interesseert de Hollander geen pest, geen pest. De belangstelling voor Vlaanderen in Nederland is doof, blind en kreupel. Het interesseert geen hond in Nederland! Niks! Hermans en ook ik hebben ons daar altijd tegen verzet. Als je daar tegen ten strijde trekt wordt dat eigenlijk alleen op prijs gesteld in België. Nadat ik hier in België in 1976 eerst uitgekotst ben – zo’n voorbeeld van een gelijk dat je tenslotte toch krijgt – krijg je twintig jaar later ridderlinten. Dat geeft de voldoening dat je je niet altijd als een Don Quichot hebt vergist. Maar het dringt niettemin niet in Nederland door.’

‘Er dringt in Nederland überhaupt nooit iets door van wat er in het buitenland plaatsvindt. Een paar maanden terug kreeg ik in Parijs de Prix Femina Etranger, een toch niet onbelangrijke onderscheiding. Waar men in Nederland als het ware schouderophalend aan voorbijgaat. Vergelijk dat eens, het is opnieuw een overeenkomst met Hermans, met het Nederlands elftal dat een of ander succesje heeft behaald in een of ander buitenland. Dat wordt ontvangen aan het Hof, krijgt schouderkloppen van de koningin, ze krijgen een lint, ze krijgen een onthaal in Rotterdam of Amsterdam dat het niet mooi meer is. Urenlang op de televisie. Maar kunst in het buitenland? Hollanders halen daar hun schouders voor op.’

Brouwers laat zijn afkeer van sport tussen de regels door ook blijken door Marco van Basten in een bijzinnetje van zijn jongste boek als ‘een schaatser’ te omschrijven. Nee dat was geen vergissing, buldert Brouwers het uit. ‘Hermans leefde in een totale minachting voor sport. Ik ook.’

‘Enfin, ik laat dat boek in een eerste versie lezen aan Freddy de Vree, Hermans’ eigen Brusselse Eckermann, en ik zeg: ‘Hermans is vergeten gestorven, maar van de enkel van Van Basten weten wij alles’. Waarop De Vree tegen mij zegt: ‘Ja sorry, maar wie is die Van Basten in godsnaam?’ En ik zeg: ‘O, leuk, niet iedereen weet wie Van Basten is, daar maak ik wat van’. We dachten aan iets anders waar een enkel bij te pas komt, ijshockey of fietsen. Toen hebben we er een schaatser van gemaakt. Die grap is tot achter de redactie in de uitgeverij doorgevoerd. En je zult zien dat er zeikerds zijn die dat boek gaan bespreken en daar over gaan vallen.’

Reve

Brouwers stelt dat Hermans eigenlijk weinig meer deed. Zoals hij een paar jaar geleden al bezwaar maakte tegen de verheerlijking van De Grote Drie (Mulisch, Hermans, Reve), al zou het maar zijn omdat Mulisch de enige is die nog belangrijk werk aflevert. Brouwers wil die uitlating nu bijstellen – althans voor de ook al in België woonachtige Reve. ‘Reve is er nu weer met een groot werk. Die raakte naar de achtergrond. Maar dat etiket moet ik herzien nu hij ‘Het boek van Violet en Dood’ heeft gepubliceerd. Goh, schrijf zo maar eens: voorbeeldig, prachtig, briljant. Die verhalen kennen we allemaal wel, maar dat heeft hij hernomen en opnieuw met die taalpracht gepresenteerd. Nou, daar is Reve weer.’

‘Maar Hermans schreef niet meer, niet in Brussel in ieder geval. Afijn, hij zei het zelf: hij had geen zin meer. ‘Ik geloof niet dat ik er nog zo’n zin in heb en dat ik nog zin heb om lang te leven’. Dat soort opmerkingen plaatste hij steeds. ‘Malle Hugo’, dat in zijn Brusselse tijd is verschenen, is voor het overgrote deel oud werk. Dat Boekenweekgeschenk van hem bleek te berusten op een manuscript van decennia her. Verder deed hij niks. ‘Ruisend gruis’ is het enige werk van zekere omvang dat in Brussel ontstaan is. Hermans, die altijd zo’n grote productie had gehad, begon moe te worden in Brussel. Al verlegde hij zijn activiteiten wel naar de radio. Het leek of hij aan een afscheidstournee bezig was.’

Hermans’ dagindeling in Brussel was ook niet meer die van een schrijver, stelt Brouwers. ‘Wandelen, rondstruinen… misschien heeft hij zijn hele leven zo geleefd hoor, dat weet ik niet. Dat het een man was die het schrijven maar uitstelde en tenslotte, tegen het eind van het etmaal, wroeging kreeg en zei: ‘God, ik heb niks gedaan vandaag. Kom ik ga nog even in twintig minuten twee bladzijdjes schrijven’. Misschien had hij het bourgondische dat in Brussel begon te overheersen ook al in Parijs en heeft hij altijd zo geleefd. Maar toen in ieder geval altijd in combinatie met hard werken en veel tekst produceren en dat viel in Brussel af.’

Gezelligheid

‘Ik veronderstel dat het genieten van de goede kant des levens altijd al in Hermans aanwezig was. Je hebt van Hermans het idee dat het een nurkse, zure en onbenaderbare man was. Maar ik denk dat het een mythe is. Ik denk dat het een erg op gezelligheid gestelde man was.’

‘Wel was hij erg wantrouwig natuurlijk, met als gevolg dat zijn vriendenkring maar erg klein was. In Brussel waren dat Sylvia Kristel die hij al twintig jaar kende en haar vriend Freddy de Vree die hij al dertig jaar kende. Ik denk dat hij zijn gezelschap uitermate streng balloteerde en op de proef bleef stellen. Totdat ze door de wol geverfd en door de hoogovens van zijn kritiek heen waren gegaan tot ze het verdienden zijn vrienden te zijn.’

Waarom Hermans kort voor zijn dood nog naar Utrecht moest, weet Brouwers ook niet. Maar dat hij slechts in gezelschap van zijn weduwe, zijn zoon en zijn schoondochter is gecremeerd lijkt hem wel Hermans’ laatste wens. ‘Hermans zag ik niet aan voor het type schrijver dat doodgaat en dan met een gigantisch gezelschap wordt begraven. Hij zou dat gewantrouwd hebben. Opeens staat daar honderdvijftig man rond dat graf te schreien en wie zijn dat dan allemaal? Nee, dat zou hij niet goed hebben gevonden.’

‘Wel vind ik, hij is bijna een jaar dood nu, dat het niet op een andere manier… Dat er geen academische zitting of zo plaats heeft gevonden waar Hermans werd geëerd, dat vind ik raar. De man is dood, hij is verdwenen en het is net of hij nooit bestaan heeft. Dat hij niet met groot eerbetoon wenste te worden begraven wil toch niet zeggen dat men hem niet een dergelijk eerbetoon kan geven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam of zo? Dat vind ik vreemd. Een van de grootste schrijvers van de laatste halve eeuw zeg maar, die mag men een dergelijk eerbetoon toch wel geven?’

‘Hij zal wel te veel vijanden hebben gemaakt, maar dan nog! Nederland is al te achteloos met Hermans omgesprongen. Dan nog moet je de grootheid bezitten je daarover heen te zetten en te zeggen: ‘Nu gaan wij niet de persoon Hermans eren, maar de schrijver en de denker die hij geweest is. Dat doet men tenslotte met een politicus of een ander beroemd lijk wel.’

Syp Wynia is uitgever van online magazine Wynia’s Week, dat op woensdag en zaterdag verschijnt en digitaal aan de abonnees wordt gezonden.

Wynia’s Week is gratis, maar niet goedkoop. Donaties zijn zeer welkom. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jeroen Brouwers en de man uit de Atrebatenstraat verscheen eerst op Wynia's Week.

Recentelijk benadrukte Roemer in een interview met Iwan Brave, dat haar overpeinzingen – ook de uitspraken die zij op haar Facebookpagina als bericht plaatste – nooit losse flodders zijn. Zij uitte zich uitsluitend weldoordacht en die uitingen behoren alle haar ‘artistieke vrijheid’ toe, waarop zij vervolgt: ‘Ik zal de vrijheid blijven nemen om de realiteit op een artistieke wijze weer te geven. Ik ben geen historicus.’ (Trouw, 25 augustus 2021). Roemer onderstreepte het creatief integrale karakter van al haar gepubliceerde uitingen eveneens in het tijdschrift HP/de Tijd (25 augustus 2021).

Verpakking

De literaire schatbewaarders verzameld in de Nederlandse Taalunie, Literatuur Vlaanderen en het Nederlands Letterenfonds denken daar anders over. Wát Literatuur te vertellen heeft, legt geen gewicht in de schaal. Hóe een auteur het ‘wat’ weet te verpakken, maakt literatuur tot Literatuur (met hoofdletter). Dát kan leiden tot de toekenning van de belangwekkende Prijs der Nederlandse Letteren, waarvoor die schatbewaarders verantwoordelijkheid dragen uit naam van Nederlandse en Belgische ministers.

Roemer mag romans, verhalen, gedichten en toneelstukken hebben geschreven, maar hierin zijn geen persoonlijke standpunten verwerkt die er wezenlijk toedoen. Dat haar gelauwerde oeuvre op uitdagende persoonlijke standpunten gegrondvest zou zijn, is een hersenspinsel. Zo begrijp ik uit de toelichting op het besluit om de auteur Astrid Roemer wél die staatsprijs toe te kennen, maar deze niet op feestelijke wijze door de Belgische koning te laten overhandigen. Lees mee op de website van de Prijs der Nederlandse Letteren: ‘De prijs wordt toegekend voor het gehele oeuvre van een schrijver in de genres poëzie, proza en/of drama. Persoonlijke standpunten van auteurs worden niet in aanmerking genomen bij de beoordeling van hun oeuvre.’ Wát Roemer te vertellen heeft, doet niet ter zake. Het gaat blijkbaar om de verpakking.

Dekolonisering

Tot die standpunten behoren – zo weten inmiddels ook de verantwoordelijke personen voor de toekenning van de prijs – de overtuiging dat de gewezen Surinaamse president Desi D. Bouterse een doorslaggevende rol heeft gespeeld in het dekoloniseringsproces waarin Surinamers zich bevinden. Die rol mag een vijftiental doden hebben opgeleverd in december 1982 en Suriname praktisch bankroet hebben neergelegd bij Chan Santokhi, die Bouterse opvolgde als president, Roemer is de mening toegedaan dat Bouterse een hartgrondige dankbetuiging verdient. Roemer: ‘onze SURINAAMSE GEMEENSCHAP heeft D. D. B. hard nodig gehad om ZELFBEWUSTER te worden. Merci Man.’ Wat de uitspraak van het Surinaamse gerechtshof ook vermag, voor Roemer is Bouterse geen moordenaar, maar heeft hij ‘het bewustzijn van onze [Surinaamse] burgers enorm verrijkt’.

Het is het goed recht van Roemer om deze mening te zijn toegedaan. Wát Roemer heeft te vertellen, wordt sowieso niet meegenomen in de beoordeling van haar werk, ook al zou je dat wel verwachten. Lees mee met deze beoordeling van de jury onder voorzitterschap van prof. dr. Yves T’Sjoen: “Met haar romans, toneelteksten en gedichten bekleedt Astrid H. Roemer een unieke positie in het Nederlandstalige literatuurlandschap. Haar werk is onconventioneel, poëtisch en doorleefd. Roemer slaagt erin thema’s uit de recente grote geschiedenis, zoals corruptie, spanning, schuld, kolonisatie en dekolonisatie, te verbinden met de kleine geschiedenis, het verhaal op mensenmaat”.

Besluit

Zoals gezegd, de persoonlijke standpunten worden niet meegenomen in de beoordeling. Wát Roemer ons thematisch voorschotelt, is niet van belang. Wát ze ons heeft te vertellen over corruptie, kolonisatie en dekolonisatie, en evenzeer aanwezige thema’s als migratie, seksuele oriëntatie, racisme, dictatuur en emancipatie doet er blijkbaar niet toe voor T’Sjoen cum suis.

Toch zitten politiek bestuurders, verantwoordelijke organisaties en adviserende deskundigen met de uitspraken van Roemer in hun maag, zo blijkt, nu zij nog wat nadrukkelijker met die standpunten worden geconfronteerd. Lees verder mee met voornoemde toelichting van de Taalunie: “Wij nemen stellig afstand van de standpunten en uitspraken van mevrouw Roemer. Daarom hebben wij gezamenlijk besloten, in samenspraak met Literatuur Vlaanderen en het Nederlands Letterenfonds, dat wij het niet passend vinden om de prijsuitreiking door te laten gaan.”

De weerzin tegen enkele van Roemers standpunten laat je direct volgen op de uitspraak dat de toekenning van de prijs niets van doen heeft met haar standpunten. Je bent echter zo erg gechoqueerd door bepaalde standpunten die recentelijk (over)belicht zijn, dat je de koninklijke prijsuitreiking niet laat plaatsvinden. Voortschrijdend inzicht en schaamte?

Bewonderenswaardig

De Caraïbische literatuur – waartoe die uit Suriname ook wordt gerekend – heeft drie Nobelprijswinnaars voor Literatuur opgeleverd: Saint John Perse (Guadeloupe, 1887 – 1975), Derek Walcott (Saint Lucia, 1930 – 2017) en V.S. Naipaul (Trinidad, 1932 – 2018). Die prijs is deze auteurs ongetwijfeld niet alleen toegekend omdat ze het Frans respectievelijk het Engels zo geweldig beheersten en zulke prachtige talige constructies aan poëzie of proza wisten te creëren. Ze hadden inhoudelijk wat te vertellen, dat als bewonderenswaardig gekwalificeerd mag worden. Ze bliezen vanaf hun Caraïbische eilanden geen kleurrijke zeepbellen op de passaat de wereld in.

Voor deze Nobelprijswinnaars geldt een uitdagende verknoping van literair experiment en maatschappelijk engagement, zoals dit geldt voor Roemer (en voor praktische alle opmerkelijke auteurs). Evenals deze Nobelprijswinnaars gebruikt Roemer uiteenlopende genres en media om zich te uiten. Het is je als literaire schatbewaarders – of je nu in Zweden of in de Benelux zetelt – geraden om daar volop rekening mee te houden. Literaire auteurs nemen standpunten in, die mede het fundament vormen van hun teksten – al dan niet als ‘literair’ te bestempelen. Met wát de auteurs hebben te zeggen – hoe dan ook verpakt – staan ze midden in de samenleving, met hóe ze dat ‘wat’ bij je neerleggen, mogen ze je verrassen en aandacht opeisen, maar dat ‘hóe’ komt bij Caraïbische prijswinnaars als Roemer toch echt niet exclusief op de eerste plaats.

Schaamte

Het is een gotspe om het werk van literair auteurs te reduceren tot een kleurrijk bellenblazen dat geen vlieg kwaad doet. Er is natuurlijk sprake van een noodgreep. Uit schaamte, zo mag gevoeglijk aangenomen worden. De Nederlandse en Belgische literaire schatbewaarders van de Taalunie, Literatuur Vlaanderen en het Nederlandse Letterenfonds hechten ongetwijfeld veel meer belang aan literatuur dan inzake Roemer naar voren komt. De betreffende organisaties, de adviserende jury, de ministers en een of meerdere koninklijke hoogheden zijn in verlegenheid gebracht. Door Roemer?

Roemer riep recentelijk (en niet voor het eerst): ‘Ik denk diep na voordat ik publiceer’ (Trouw). De vraag moet gesteld worden of er wel voldoende diep is nagedacht door degenen die de standpunten van Roemer – al dan niet verwerkt in literair werk – hebben bestudeerd en adviseerden of besloten om haar de belangrijke staatsprijs te geven. Dat nadenken lijkt, terugblikkend, toch niet toereikend te zijn geweest, wat beschamend uitpakt. Niet Roemer gaat de mist in bij de toekenning van de staatsprijs, maar deze literaire schatbewaarders.

De koning en ministers worden dan ook resoluut uit de wind gehouden. Er wordt zelfs een argument op een websitepagina geworpen, dat de maatschappelijke reikwijdte en het belang van literatuur ondermijnt. Geen feestelijkheden, maar wel een prijs voor uitspraken die een integraal onderdeel van het denken van Roemer vormen. Het antwoord op de vraag wie hier de mist ingaat, is wel duidelijk.

Samenhang

Roemers standpunten vormen een vrij samenhangend geheel en de uitspraken over Bouterse komen niet uit de lucht vallen. De loftuitingen aan het adres van de gewezen legerleider en president van Suriname zijn de uiterste consequentie van een specifiek denken over dekoloniseren. Roemers denkbeelden werden luidkeels bejubeld in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw en worden sindsdien minder luidruchtig nog steeds her en der gekoesterd. Die waren losjes verbonden met het zorgvuldig onderbouwde gedachtegoed van de psychiater/filosoof Franz Fanon (Martinique, 1925 – 1961).

In zijn fameuze publicaties – waaronder Peau noire masques blancs (1952) en Les damnés de la terre (1961) – tekent hij de pijnlijke gevoelens van vernedering in gekoloniseerde mensen en hun samenlevingen, die onvermijdelijk leiden tot agressie en geweld. Als geen voor hem wist Fanon de mentale gevolgen van kolonisering en de zware inspanningen om zich ervan te bevrijden, te beschrijven. Het was voor activistische lezers van zijn werk een eenvoudige stap om oorzaak en gevolg om te draaien: om zich te bevrijden van het koloniale juk diende geweld gebruik te worden. Waarvan akte, zo meent Roemer inzake Bouterse.

Koloniaal

Hoe je het ook draait of keert, een cadeautje zonder feestelijke verpakking is nog steeds een cadeautje – i.c. 40.000 euro – waarmee je de auteur feliciteert. Literair experiment en politiek engagement gaan bij Roemer hand in hand. Nu weten de literaire schatbewaarders wat dit engagement behelst en willen zij wél het geld storten, maar het niet koninklijk overhandigen! Beter ten hele gedwaald dan ten halve gekeerd, zal toch niet het adagium van de literaire schatbewaarders zijn? Hoe koloniaal wil je het hebben!

Ongepaste uitspraken? Dan trek je niet alleen de feestelijkheden in, maar houd je de prijs ook bij Roemer vandaan. De schatbewaarders hebben het volste recht te concluderen dat wat Roemer bejubelt – hoe fantastisch haar beheersing van het Nederlands ook mag zijn – geen dekoloniseren is (al schreeuwt zij in KAPITALE LETTERS van wel), maar dat Bouterse cum suis met verve het gewelddadig koloniaal bewind voortzetten. Dat verdient geen prijs. Het bejubelen ervan evenmin.

Dekoloniseren moet van twee kanten komen.

Het bericht Neem Astrid Roemer serieus en onthoud haar de Prijs der Nederlandse Letteren verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een oproep uit de wereld van gisteren. In het tijdperk van het identiteitsdenken behandelen boeken geen thema’s meer die ons allen aanspreken, zoals onmogelijke liefdes, vergelding van groot onrecht en knellende familiebanden. Het gemeenschappelijke raakte uit de mode, het accent is komen te liggen op het eigene.

‘Het blijft het verhaal van een blanke’

De lijst met voorbeelden blijft groeien. Enkele weken terug was daar de rel over de vertaling van de zwarte dichteres Amanda Gorman. De aanvankelijke vertaler moest zich terugtrekken omdat ze blank was. Kennelijk moet je beschikken over de juiste huidskleur om de ‘zwartheid’ van  de poëzie te kunnen peilen.

Of wat langer geleden: schrijfster Karin Amatmoekrim die Multatuli de les leest. Weinig boeken hebben onze kijk op het kolonialisme zo doen veranderen als de Max Havelaar (1860), maar ‘het blijft het verhaal van een blanke’. Echte kritiek kan alleen van de onderdrukte komen.

Zo sijpelt het provincialisme de letteren in

Het doet er toe wie een boek heeft geschreven, wat het geslacht is van de schrijver en waar hij vandaan komt. Zo sijpelt het provincialisme de letteren in. En nee, dat is niet alleen door toedoen van enkele activisten, voortdurend bezig de samenleving in hokjes op te delen. Beleidsmakers doen er gretig aan mee.

Een tijdje terug preludeerde Geert ten Dam, collegevoorzitter van de UvA, op de huidige hokjesgeest. ‘Luiken open’, stond er boven een column voor Het Parool. Het was een onthullende tekst: zó wordt er gedacht in de bestuurskamers van universiteiten.

Een inclusief gymnasium

De titel van de column suggereert een ruimdenkend kosmopolitisme. Dat viel tegen voor wie verder las. Middelbare scholieren moesten volgens haar naar een ‘inclusief gymnasium’ gaan, dat wil zeggen: mét ruimte ‘voor het oude Oosten, voor dichters en filosofen uit het Midden-Oosten en Afrika’.

Waarom is dit volgens haar belangrijk? Niet zozeer omdat de betreffende teksten universele waarde hebben en ons dus net zo goed aanspreken als de inwoners van de bewuste regio. Voor Ten Dam is de canon een eigendomskwestie. Welke streek mag een titel claimen als de zijne?

De Turkse wortels van Herodotus

Ten Dam doet het voorkomen alsof er onrechtmatige toe-eigening heeft plaatsgevonden. Zo vindt ze dat er aandacht moet zijn ‘voor het feit dat Herodotus, de vader van de geschiedschrijving, toch echt uit Turkije kwam’. Alsof er al Turken woonden in het gebied dat we nu Turkije noemen.

Maar het meest onthullend zijn die twee woordjes: ‘toch echt’. Alsof we al die tijd niets hebben willen weten van de Turkse wortels van Herodotus.

Niemands eigendom

Ten Dam insinueert een onwetendheid die er in werkelijkheid niet is. Wat voor Herodotus geldt, geldt evenzeer voor verschillende presocratische filosofen. Thales en Heraclitus tellen als Griekse denkers, maar leefden in Milete en Efeze, gelegen aan de westkust van het tegenwoordige Turkije. Ten Dam presenteert het als een doofpot, terwijl hier niets geheimzinnigs aan is. Het staat in elke filosofiegeschiedenis.

Dat Ten Dam hier een stropop creëert, is een detailkwestie vergeleken met de fundamentele kritiek op haar betoog. De literatuur heeft meer te lijden onder haar poging om van auteurs vast te stellen of ze nu westers zijn of bij nader inzien toch oosters. Ze zijn van niemand of, in de geest van Goethe: van allen.

Alfabetisering leidde mensen weg van de fixatie op het eigene

Met zijn ‘wereldliteratuur’ liep Goethe vooruit op recente inzichten dat lezen ons empathischer maakt. Alfabetisering is een van de routes die mensen wegleidden van de oorspronkelijke fixatie op het eigene, schrijft Harvard-hoogleraar Steven Pinker in The Better Angels of Our Nature (2011). ‘De piepkleine wereld van het dorp en de clan, die alleen toegankelijk is via de vijf zintuigen en van informatie wordt voorzien door één enkele “content provider” – de Kerk – maakte plaats voor een fantasmagorie van mensen, plaatsen, culturen en ideeën.’

Om het een tikkeltje stichtelijk te zeggen: elders leven mensen als wij, die worstelen met vergelijkbare problemen. De gelijkenis is groter dan de afwijking.

Een wereldwijde leesclub

Het universele karakter van de letteren, van Oorlog en vrede (1869) om precies te zijn, kwam aan het licht tijdens de coronacrisis. Tijdens de beginweken begon men de mammoetroman van Lev Tolstoj massaal te lezen, berichtte The Economist.

Aan de basis van deze leeswoede stond de Chinees-Amerikaanse schrijfster Yiyun Li. In haar optiek was er geen betere metgezel voor mensen in quarantaine dan de klassieker uit Rusland, en ze startte een leesclub.

In precoronatijd gebruikte je daarvoor een leegstaand zaaltje, met de lockdown moest Li iets anders verzinnen. Het werd een virtuele leesclub, via Twitter en nieuwsbrieven.

Een realiteit ver weg van de lezers

Half mei deden drieduizend mensen mee. Dat waren drieduizend lezers van een roman die zich ruim tweehonderd jaar geleden afspeelt in Russische adellijke kringen die allang niet meer bestaan en die de oorlog tegen Napoleon als decor heeft. Een realiteit die nauwelijks verder van hedendaagse lezers kan afstaan.

Het bleek geen bezwaar voor de lezers, die van zes (!) verschillende continenten kwamen. Ze herkenden de wisselende humeuren van de hoofdpersonages en begrepen hun twijfels, ook al bevonden de lezers zich in een situatie die niet compleet identiek was met die van de personages.

Een pleidooi voor wereldliteratuur

The Economist: ‘De boekenclub zelf belichaamt de gedeelde menselijkheid die het coronavirus aan het licht heeft gebracht: een paradoxaal rijke verbinding met vreemdelingen die verspreid zijn en toch verbonden door hun problemen en fantasieën.’

Als dát geen pleidooi voor wereldliteratuur is. Niet alleen vindt er in die boeken kennisoverdracht plaats; zodra lezers de eerste bladzijde openslaan, verlaten ze hun beperkte perspectief.

Van Sebastien Valkenberg verscheen onlangs zijn nieuwe boek ‘Policor in de polder. Hoe politieke correctheid Nederland dom maakt.’ Meer informatie: HIER.

Het bericht Luiken open! Tegen het provincialisme in de letteren verscheen eerst op Wynia's Week.