Grenzeloze naïviteit

Ieder jaar wordt op 9 november, de dag in 1989 dat door geweldloze protesten van moedige burgers de Muur viel, stilgestaan bij dat historische moment. Vooral bij onze oosterburen.

In ons toch altijd zo schuldbewuste land nauwelijks nog. Een kritische terugblik wat afstand en tijd betreft op dit in dubbel opzicht nabije verleden, blijkt niet besteed aan links en kerkelijk Nederland. Zij gaan liever schuldbewust met excuses door de knieën voor wandaden gepleegd door onze betovergrootouders in ver afgelegen oorden.

Geen enkele vorm van schuldbelijdenis over de grenzeloze naïviteit zo kort geleden en zo dichtbij, in de vorige eeuw op ons eigen continent, waardoor een buurland decennialang in tweeën gedeeld bleef met in de oosthelft een gewetenloze machtsstructuur die letterlijk over lijken ging. Zoals over dat van de 25-jarige muurvluchteling Michael Bittner.

Moeder Irmgard Bittner kwam die 24^e november 1986 ’s nachts thuis van haar late avonddienst in de drukkerij van Neues Deutschland, het partijorgaan van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), de politieke partij die het in de DDR van Erich Honecker voor het zeggen had.

Ze werd niet wakker van de wekker van haar zoon Michael en kon hem dus niet, zoals ze op andere ochtenden wel deed, nog snel even gedag zeggen voor hij naar zijn werk vertrok. Het was al een eind in de middag toen ze haar ogen opende. Ze schrok van het overvloedige daglicht.

Een angstig vermoeden

In de kamer van haar zoon stond de wekker uit. De aanblik was ook anders dan anders. Michael had hem dierbare spullen neergelegd met daarbij een aantekening voor wie wat bestemd was. Irmgard kon van verbazing alleen maar haar ogen uitwrijven.

Wat had dit te betekenen? Ze had frisse lucht nodig. Buiten zag ze dat de voederbak van de konijnen overvloedig was bijgevuld. Evenals het water. Er kwam een angstig vermoeden in haar op.

Ambtelijke pesterijen

Michael was geen uitblinker op school. Hij deed liever iets met zijn handen. Later was hij dan ook als metselaar helemaal op zijn plaats. Het splitsen van de woning in twee eenheden om de drie zonen een eigen ruimte te bieden, was een op zijn lijf geschreven klus.

Het werk werd Michael onnodig ingewikkeld gemaakt. Nadat hij uit frustratie over anderhalf jaar diensttijd, die een hel was geweest, bij de autoriteiten een verzoek had ingediend om naar het westen te mogen, hadden ze hem het leven zuur gemaakt met ambtelijke pesterijen, onnodige bureaucratie en sluikse corruptie.

Nu bleek dat moeder Bittner zich terecht zorgen had gemaakt over haar zoon. Michael was niet op zijn werk verschenen en kwam ook niet meer thuis. Het gerucht ging dat in de nachtelijke uren bij de Muur schoten hadden weerklonken. Iedereen wist wat dat betekende.

Dagen, weken en maanden gingen voorbij zonder dat moeder Bittner en haar twee andere zonen uitsluitsel kregen over wat er in die novembernacht van het verdwijnen van Michael was gebeurd. Toen ze eindelijk iets los kregen van de autoriteiten heette het dat Michael lid was geweest van een mensensmokkelbende. Hij was uitgeweken naar het westen om daar een anoniem bestaan te leiden. Tegen hem werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Wat moest ze ervan geloven? Misschien lag haar jongen wel ergens gewond in een ziekenhuis.

Honecker en Krenz

De waarheid was, zo werd duidelijk na de val van de Muur op 9 november 1989, dat Michael echt een vluchtpoging had gedaan. De toppen van zijn vingers voelden net over de rand even de vrijheid toen twee VolksPolizisten (VoPo’s) hun vuurwapens op de 25-jarige leegschoten.

Dat waren Harmut B. en Olaf N. die in 1993 voor een rechtbank ter verantwoording werden geroepen. Het duo werd tot een jaar en drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens doodslag en bleef dus op vrije voeten. De straf viel zo laag uit, omdat beiden in de onderste regionen van verantwoordelijkheid voor de Muurdoden hadden gestaan, motiveerde de rechtbank.

Toen bekend werd dat ook Erich Honecker en Egon Krenz (in 1989 korte tijd secretaris-generaal van de SED als opvolger van Honecker), zich zouden moeten verantwoorden voor het doodschieten van vluchtelingen, meldde Irmgard zich aan als mede-klager. Honecker ontliep zijn straf wegens slechte gezondheid en een vlucht naar Chili, waar hij overleed. Krenz werd tot zes jaar cel veroordeeld en is allang weer vrij.

‘Slachtoffer onbekend’

Irmgard Bittner leefde al die tijd in tergende onzekerheid over wat er met het stoffelijk overschot van haar doodgeschoten zoon was gebeurd. Een zoektocht in het westen bracht haar in Frohnau, hemelsbreed een kilometer of tien van haar huis, waar ze stuitte op een kruis met de datum 24 november 1986 en de vermelding ‘slachtoffer onbekend’. De moeder stond als aan de grond genageld. Nu nog een antwoord op de vraag: waar is Michaels stoffelijk overschot?

Het mysterie is niet opgelost en zal naar alle waarschijnlijk ook niet meer worden opgelost. Het meest waarschijnlijke is dat Michael niet lang nadat hij werd vermoord, is gecremeerd. Wat er door de vazallen van Honecker met zijn as of urn is gebeurd, is ongewis.

Moeder Bittner verloor haar twee andere zonen, Gerd en Mario, jaren eerder aan ernstige ziekten. Zij kregen een laatste rustplaats op kerkhof Nordend in het Berlijnse stadsdeel Pankow.

Het was Irmgards vurige laatste wens dat Michaels urn hier ook zou worden bijgezet. Zij overleed op 86-jarige leeftijd, eind 2022, en rust in het graf bij haar twee andere zonen. Zonder Michael.

Een gewone Oostduitse burger

Ik leerde Irmgard Bittner tien jaar na de val van de Muur kennen, in 1999. Ik trok een dag met haar op, zocht in archieven en klopte aan bij autoriteiten. Vergeefs.

Sommige onderwerpen laten je niet los als journalist. Dan wordt het 9 november, de val van de Muur en vervolgens 24 november, de nacht waarin een gewone Oostduitse burger, Michael Bittner, naar het vrije westen wilde. Hij werd geboren in 1961. Michael zou als zijn vlucht was geslaagd nu 63 jaar oud zijn.

Zou zijn tragisch lot (en dat van vele anderen, die ook een vergeefse poging deden om de ‘heilstaat’ te ontvluchten), bekend zijn bij GroenLinks (voortgekomen uit PSP, PPR, EVP en CPN) en de kerken die zulke nauwe banden onderhielden met de DDR?

Meer info over Michael Bittner: www.chronik-der-mauer.de

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Denken ze bij links en de kerken nog wel eens aan de slachtoffers van de DDR-dictatuur?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo. Twintig jaar na zijn breuk met de VVD bevindt Geert Wilders zich in het centrum van de macht. Twintig jaar lang profileerde hij zich in de oppositie met ongemakkelijke en schurende oneliners maar zijn positie leek altijd marginaal te blijven. Tot de haat na 7 oktober door onze straten danste en de verrassende opening die Yesilgöz bood voor samenwerking – Wilders’ PVV werd op 22 november de grootste. En nu, zes maanden en drie informatierondes verder, stond hij ergens in een zaaltje voor een blauw scherm een nieuw coalitieakkoord te presenteren.

Zure druiven

In een belendende ruimte mochten alle collega’s en belanghebbenden vervolgens op de plannen reageren. Met schrille bewoordingen nam weldenkend Nederland afstand van de plannen. En de druiven bleken zuur, erg zuur. Een bloemlezing: het akkoord biedt ‘luchtkastelen en drijfzand’ (D66), bevat vooral veel ‘wensdenken en wilde symbolen’ (CU), bevoordeelt ‘rijk rechts’ (SP), is een ‘aanslag op de publieke nieuwsvoorziening’ (NVJ), is ‘ontwrichtend’ (VluchtelingenWerk), en is niet meer dan een ‘absurde operatie’ (FNV). En het Armageddon is aanstaande: dit nieuwe kabinet bestaat uit ‘extreemrechtse slopers’ (DENK) en is ‘rampzalig’ (Timmermans).

De coalitie wordt slechts gedragen door een afkeer van links, door rancune, en is niet meer dan een nietje door een slap aftreksel van de verkiezingsprogramma’s van de vier betrokken partijen (alle media). Overal schoven hoogleraren en andere deskundigen aan om te benadrukken dat de plannen ‘niet kunnen’ omdat ze in strijd zouden zijn met de wet. En het allerergste: dit kabinet normaliseert wat niet normaal is. Het biedt ‘extreemrechts’ een plaats in het centrum van de macht, en daarmee dreigt de zon definitief onder te gaan.

Zulke reacties zijn voorspelbaar, maar om meerdere redenen teleurstellend. Ze zijn vooral onvolwassen: niet gebaseerd op een analyse van de plannen maar op een machteloos sentiment, een fobie, zou je bijna zeggen, op grond waarvan dit nieuwe kabinet en zijn plannen als het grote, te bestrijden kwaad worden weggezet. En dat terwijl er in heel dit akkoord van ‘Hoop, lef en trots’ geen plan op te sporen valt dat zelfs met de meeste onwelwillendheid als ‘extreemrechts’ kan worden getypeerd.

Het wordt inhoudelijk een tamelijk gewoon, Nederlands kabinet, rechtsliberaal, conservatiefliberaal van kleur, met eindelijk voornemens om de misstanden op het gebied van asiel en migratie aan te pakken.

Nieuw realisme

Er vallen veel positieve zaken te noteren. Om te beginnen zou ik een punt willen noemen dat nog maar nauwelijks ter sprake komt, en dat is de beoogde breuk met de verstikkende cultuur van het monisme. Al decennia wordt daar over geklaagd, over die gebondenheid van Kamerfracties aan een regeerakkoord dat iedere vorm van kritische oppositie, hoe constructief ook, onmogelijk maakt. Nu krijgen we een extraparlementair programmakabinet met grotere afstand tussen kabinet en Kamer, en dat is op z’n minst een hoopgevend experiment.

De teneur van alle plannen, de rode draad die te ontwaren valt, is wat je een nieuw realisme zou kunnen noemen. Een breuk met de klimaatsektes, met de goedpraters en de handen-ten-hemel-heffers, met een politieke cultuur die in het teken stond van globale kwesties waarover je heel deftig kon discussiëren, zonder de vereiste aandacht voor de alledaagse problemen van gewone mensen.

Geen spoor van zelfkritiek

Dat klinkt als een cliché, maar de uitslag van de laatste verkiezingen heeft duidelijk gemaakt dat de woede daarover, over die linkse arrogantie, inmiddels het kookpunt had bereikt dat Wilders deze macht heeft gegeven. En in alle reacties van de afgelopen dagen, in de frustratie van de voormalige mensen in power over het toch nog lukken van deze onderhandelingen, is nog altijd geen spoor van zelfreflectie en zelfkritiek te bespeuren. Het blijft steken in sneren en besmeuren, en dat is teleurstellend kinderachtig.

Er was toch geen verschil tussen hoog en laag?

Een van de kritiekpunten betreft de cultuurparagraaf. Wat zijn ze boos dat de btw op kranten en boeken omhoog gaat, terwijl de btw op de bioscoop, daguitjes en het kamperen bij de boer laag blijft. Het volk neemt op schandalige wijze wraak op de elite, zo klinkt het verwijt.

Maar heeft diezelfde elite ons niet geleerd dat er helemaal geen verschil tussen hoog en laag bestaat, tussen Mozart en André Hazes, tussen de Efteling en het Rijksmuseum? En bovendien is het allerminst vanzelfsprekend dat de overheid ‘hogere cultuur’ zou moeten subsidiëren, en dat cultuurbeleid een kerntaak van de staat zou zijn. Als die ‘hogere cultuur’ subsidie nodig heeft, moet zij aan haar eigen bestaansrecht twijfelen.

Culturen sterven niet aan vijanden van buitenaf, maar door verval van binnenuit, niet door moord maar door zelfmoord. De belangrijkste poging tot zelfmoord is het door ons zelf gepropageerde cultuurrelativisme, de weigering een cultuur en de daarbij behorende waarden te verdedigen (zie de slappe reacties op het weer virulente antisemitisme), de afbraak van een cultuur die ons gemaakt heeft tot wat wij zijn of inmiddels waren, en het parasiteren op de restanten daarvan.

Dit relativisme heeft ook aan de basis gelegen van een ruimhartig asiel- en migratiebeleid. Daar worden nu nadrukkelijk grenzen aan gesteld, en alle kreten die uiten dat dat allemaal helemaal niet kan, illustreren geen juridisch inzicht maar maskeren vooral een diepgewortelde onwil om ook maar iets te doen. De onwil om de zelfmoord te keren, omdat we onszelf – met ons koloniale verleden en het opleggen van andere gewelddadige structuren – daarvoor inmiddels genoeg haten.

Geef ze een kans!

Deze coalitie heeft een brug weten te slaan tussen het centrum en populistisch rechts, en dat is essentieel voor de gezondheid van onze democratie. Deze constellatie is het gevolg van een keuze voor een nieuwe regering die nationale belangen behartigt, ondernemers, boeren en mensen aan de onderkant van de samenleving weer ruimte en adem biedt, en weer streeft naar controle over krachten die het fundament van de samenleving aantasten.

De problemen in onze eigen huizen en straten vervangen de exclusieve aandacht voor globaal idealisme – iets van evenwicht wordt weer hersteld. Deze coalitie sanctioneert geen gevaarlijke abnormaliteit, maar is het voorzichtige begin van een terugkeer naar de normaliteit. 

Makkelijk zal het niet zijn. Maar ik zou zeggen: kom op, mensen, geef ze een kans en tel je zegeningen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Deze coalitie is het voorzichtige begin van een terugkeer naar normaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Torenhoge verwachtingen

Voor de dertigste keer sinds de invoering van het algemeen (mannen)kiesrecht in 1918 mocht Nederland naar de stembus om een nieuwe Tweede Kamer te kiezen. Zoals bekend koesterden vooral de sociaaldemocraten destijds torenhoge verwachtingen van dat algemeen kiesrecht. Het grootste deel van de bevolking bestond immers uit arbeiders en als die stemrecht verwierven, zo was de redenering, zouden ze vast en zeker de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) aan een reusachtige verkiezingsoverwinning helpen. Een linkse Kamermeerderheid lag voor het grijpen.  

Maar dat viel tegen. Bij de verkiezingen van 1918 – de Tweede Kamer telde destijds nog 100 leden – steeg het zeteltal van de SDAP slechts bescheiden: van 15 naar 22.  Met name arbeiders van christelijke huize, zo bleek, moesten van de sociaaldemocraten weinig hebben. Ook in de jaren daarna werd geen substantiële kiezerswinst geboekt.

Na de Duitse bezetting ging de SDAP samen met de progressieve Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB) en de links-protestantse Christelijk-Democratische Unie (CDU) op in de Partij van de Arbeid (PvdA). Opnieuw waren de verwachtingen hooggespannen. Er werd gehoopt op een zogenoemde ‘doorbraak’: nu de klassenstrijd op een lager pitje was gezet, kon het haast niet anders of christelijke kiezers zouden massaal overlopen naar het progressieve kamp. 

Wederom ging het mis. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1946 kreeg de PvdA slechts 29 van de 100 zetels, twee mínder dan SDAP, VDB en CDU in 1937. Wel kwamen er dankzij ‘rooms-rode’ coalitiekabinetten voor het eerst progressieve premiers: Willem Schermerhorn (1945-1946) en Willem Drees (1948-1958). Maar de doorbraak was mislukt en de droom van een linkse Kamermeerderheid verdween opnieuw achter de horizon.

70 zetels

In de jaren zestig en zeventig leek het morgenrood toch weer te gloren. De katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU – sinds 1967 verwikkeld in christendemocratische fusiebesprekingen – leden zwaar onder de ontkerkelijking en gleden weg in de kiezersgunst. Het linkse blok daarentegen begon te groeien, mede dankzij nieuwkomers als D66 en de progressief-katholieke Politieke Partij Radikalen (PPR), die ook zitting kregen in het kabinet van PvdA-voorman Joop den Uyl (1973-1977). Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 vergaarden de linkse partijen samen 70 van de 150 zetels: hun beste resultaat ooit – hoewel nog steeds geen meerderheid.

Daarna volgde een electorale terugval, die CPN, PSP en PPR noopte tot een GroenLinkse fusie en die bij de PvdA gepaard ging met het afschudden van oude ‘ideologische veren’. In plaats daarvan omarmde de partij uit Groot-Brittannië afkomstige ‘Derde Weg’-ideeën, over een nieuw evenwicht tussen de liberale markteconomie en de socialistische verzorgingsstaat. Dat de linkse partijen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 een revival beleefden en samen maar liefst 75 zetels in de wacht sleepten, betekende daarom weinig. D66 en ook de PvdA van premier Wim Kok stonden inmiddels dichter bij hun paarse coalitiepartner VVD dan bij GroenLinks en de SP.  

Bij de tumultueuze ‘Fortuyn-verkiezingen’ van 2002 kromp het linkse kamp als nooit tevoren: nog maar 49 zetels. Het leek een genadeklap, maar vooral dankzij goede scores van achtereenvolgens Wouter Bos (PvdA), Jan Marijnissen (SP) en Diederik Samsom (PvdA) verliep het herstel voorspoedig en kon links bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 alweer bogen op 71 zetels.

Terug bij af

De electorale ineenstorting van de PvdA onder Lodewijk Asscher en Lilianne Ploumen gooide vervolgens roet in het eten. Ondanks een recorduitslag voor D66 zakte het linkse zeteltal in 2021 naar 63.

En toen werd het woensdag 22 november 2023, een gitzwarte dag voor progressief Nederland. GroenLinks/PvdA, D66, SP, Denk, Partij voor de Dieren, Volt en Bij1 tekenden samen voor slechts 47 Tweede Kamerzetels: het grootste linkse verkiezingsdebacle sinds 1922, toen sociaaldemocraten, vrijzinnig-democraten en communisten bleven steken op 27 van de 100 Kamerzetels.

Er is geen ontkomen aan: Frans Timmermans, Rob Jetten en Lilian Marijnissen hebben geschiedenis geschreven. Links is na honderd jaar terug bij af.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit. Het boek is extra relevant tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen rond het CDA: verhoudingsgewijs steeds protestantser èn steeds kleiner. ‘De Linkse Kerk’ is overal verkrijgbaar, ook als E-book.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het grootste linkse verkiezingsdebacle sinds 1922: Timmermans, Jetten en Marijnissen schrijven geschiedenis verscheen eerst op Wynia's Week.