Daarmee bedoelen ze niet wat er in je paspoort staat, maar tot welke groep, subgroep of sekte je je bekent, net zoals dat vroeger ging met de onafzienbare reeks varianten van het protestants-christelijke gedachtegoed.

Kleurvlakjes

Modern, inclusief denken is daarmee de ultieme vorm van hokjesgeest, zoals het immer uitdijende scala van ‘lettermensen’ laat zien. Net als trouwens de steeds drukker bevolkte regenboogvlag, die ooit solidariteit uitstraalde tussen mensen van uiteenlopend seksueel slag, maar nu een slagveld is waarop telkens weer nieuwe zich achtergesteld voelende minderheden hun eigen identitaire en exclusieve kleurvlakje opeisen.

Naast de klassieke raciale en op seksuele voorkeuren gebaseerde minderheden roeren zich inmiddels ook groepen die zich niet kunnen of willen vinden in de aloude indeling van de mensheid in twee geslachten. Sommigen voelen zich ‘eigenlijk’ lid van de andere sekse – zij wonen voor hun gevoel in een verkeerd lichaam, zijn in zekere zin vreemden voor zichzelf. Die toestand heet genderdysforie, en er kan met psychotherapie of door medisch ingrijpen tegenwoordig wat aan gedaan worden.

Beide behandelvormen hebben evenwel nadelen. Lang niet altijd kan een psychotherapeut iemand voldoende afhelpen van zijn of haar gevoel niet helemaal te kloppen. Anderzijds kan het lichaam door medisch ingrijpen wel tot op zekere hoogte gedwongen worden de gewenste sekse te weerspiegelen, maar is het resultaat niet stabiel: de patiënt moet levenslang hormonen blijven slikken en dergelijke. Voor wie alsnog spijt krijgt, ziet het er slecht uit. De lichamelijke ingrepen in het uiterlijk zijn merendeels onherstelbaar, dat is waarom er grote bezwaren leven tegen medisch ingrijpen bij minderjarigen.

Doorgaans willen deze mensen niets liever dan een gewone meneer of mevrouw worden, zonder innerlijke disharmonie en zonder op te vallen. Maar om hen heen danst inmiddels een bont en luidruchtig gezelschap van mensen die een of andere vorm van onvrede met hun fysieke geslacht ervaren en dat als een bijzondere, soms zelfs artistieke kwaliteit beschouwen. Iets om te vieren en uit te dragen.

‘Trans’ en ‘cis’

Uit die kringen komt ook de bedillerige wens om door anderen met zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden te worden aangeduid, die inmiddels door sommigen in vooral de academische gemeenschap wordt overgenomen. Zij adverteren hun pronouns naar believen als ‘hij’/‘hem’, ‘zij’/‘haar’ of bijvoorbeeld het potsierlijke ‘hen’.

Het is diezelfde groep die tegenover de aanduiding ‘transgender’ de verzonnen term ‘cisgender’ probeert ingang te doen vinden als aanduiding voor de overgrote meerderheid van de mensheid voor wie het biologisch geslacht een probleemloos gegeven is. Dat ‘cis’ is naar analogie van het ‘trans’ van transgender aan het Latijn ontleend. ‘Trans’ betekent daarin ‘voorbij (een grens)’ of ‘aan de overkant van’, terwijl ‘cis’ wil zeggen ’aan deze kant van’.

Maakbaarheidsgeloof en fatalisme

Zo was vanuit Rome bezien het huidige Frankrijk ten noorden van de Franse Alpen Gallia transalpina, en de Cote d’Azur Gallia cisalpina. Die terminologische truc suggereert een niet bestaand evenwicht. Het gaat niet om twee groepen van vergelijkbare omvang en gewicht waarbij een mens zich min of meer naar wens kan aansluiten. Transgenders zijn doodgewone mensen met een heel uitzonderlijk probleem; een probleem dat het gros van de mensheid niet kent en zelfs niet kan navoelen. En een deel van hen zoekt soelaas in identiteitsdenken.

Zoals iedere vorm van identiteitspolitiek wringt ook het denken in termen van genderidentiteit aan alle kanten. Het is een innerlijk tegenstrijdige mengeling van maakbaarheidsgeloof en fatalisme. Aan de ene kant is er het fatalistische dogma dat je ware genderidentiteit zich niets aantrekt van het lichaam waarin je woont – geest en lichaam zijn zo streng gescheiden als Descartes alleen in zijn stoutste dromen had durven denken. Tegelijkertijd is er de heilige overtuiging dat je door travestie, therapie en desnoods chirurgie je lichaam kunt laten samenvallen met je geestelijke genderidentiteit.

Om te ontkomen aan het storende feit dat geest en lichaam op dit vlak bij zowel hetero- als homo- en biseksuelen bijna altijd keurig harmoniëren, moest ook nog een heel scala van tientallen, soms zelfs honderden vermeende gendervarianten worden opgetuigd. Alleen zo kon ieder spoortje van onalledaagse seksuele voorkeur – want daar gaat het feitelijk over, niet over neutrale persoonskenmerken – bij het transkamp worden ingelijfd.

Al die nauw-waarneembaar verschillende oriëntaties moeten uiteraard erkenning en bevestiging vinden, anders heb je er nog niks aan. Dat is waar onder meer die zelfgekozen persoonlijke voornaamwoorden voor dienen. Maar daar verzet het menselijk taalvermogen zich tegen.

Een groot misverstand

Zelf met afwijkende voornaamwoorden over anderen praten is al razend lastig. Probeer maar eens om je eigen zus niet als ‘zij’ aan te duiden, maar als ‘die daar’. Alleen bij echte haat hou je dat langer dan een paar keer vol. Anderen verplichten om op ongebruikelijke manieren naar jou te verwijzen gaat echt te ver, zelfs als ze het spel graag willen meespelen. Zoiets went nooit. Dat sommigen dat niet inzien, komt door een groot misverstand dat moderne taalkundigen in het leven geroepen hebben en helaas in stand helpen houden.

Taal, zeggen zij, is niet normatief. Wat goed Nederlands is, staat niet in graniet gebeiteld, het is slechts de optelsom van hoe Nederlanders de dingen zeggen. De taal verandert dus continu en fout bestaat niet, er zijn alleen onconventionele manieren van uitdrukken die niet of nog niet voldoende gemeengoed zijn. Theoretisch klopt dat, maar daaruit trekt de goegemeente, tot vreugd van luie journalisten en halfbakken leraren, de foute conclusie dat iedereen in beginsel zelf bepaalt wat goed Nederlands is.

Verandering door taboeïsering

Want zo werkt het niet. Alledaagse taalverandering voltrekt zich meestal doordat een toevallige nieuwigheid – een verzinsel of een leenwoord – spontaan wordt overgenomen door anderen, zo ongeveer als genetische mutaties zich voordoen en zich verspreiden. Soms ook volgt de taal gewoon de werkelijkheid, zoals bij de overstap van ‘koninginnedag’ op ‘koningsdag’.

Slechts een enkele keer kun je door taboeïsering zo’n verandering bewust afdwingen. Dat lukte de verzamelde media onlangs toen ze in een orgie van conformisme de termen ‘blank’ en ‘neger’ taboeïseerden tot ‘wit’ en ‘het n-woord’. Maar zoiets is zeldzaam. Gewoonlijk gaat het spontaan en bijna ongemerkt, zoals ‘symbool staan’ een jaar of tien geleden sluipenderwijs ‘symboliseren’ verving en ‘het druk hebben’ vervangen werd door ‘druk zijn’. Even gemakkelijk verdwijnen zulke noviteiten na verloop van tijd weer, zoals ‘mieters’ ooit werd verdrongen door ‘te gek’, wat nu ook niemand meer zegt.

Maar zulke aan mode onderhevige flexibiliteit geldt eigenlijk alleen voor inhoudswoorden, dat wil zeggen zelfstandige naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden. Andere elementen, zoals voorzetsels en voornaamwoorden, zitten veel steviger in het grammaticale keurslijf van je taal vastgeklonken. Als daaraan al iets verandert, duurt zo’n proces van acceptatie decennia, of zelfs eeuwen. En het gaat zeker nooit op commando.

‘Het meisje die…’

In het Nederlandse voornaamwoordensysteem zijn momenteel twee zulke veranderingen gaande, allebei het betrekkelijk voornaamwoord betreffen: we twisten en twijfelen al generaties lang over ‘iets dat’ versus ‘iets wat’, en sinds een aantal jaren verliest het betrekkelijk voornaamwoord ‘dat’ terrein aan ‘die’ als het terugslaat op een het-woord. Ook op het televisiejournaal en in nette kranten kom je inmiddels formuleringen als ‘het meisje die…’ tegen.

Dus ja, zelfs over voornaamwoorden valt te twisten, maar je kunt ze echt niet naar eigen inzicht vervangen of veranderen. Je identiteit en zelfrespect zul je dus ergens anders aan moeten ontlenen.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Je eigen pronouns opeisen is een hopeloos idee verscheen eerst op Wynia's Week.

In 2004 nam het Britse parlement namelijk de Gender Recognition Act aan die transmensen een Gender Recognition Certificate verstrekte waardoor hun ‘acquired gender’ in overeenstemming kwam met hun wensen op het gebied van seksualiteit. Het ging om zo’n 2.000 tot 5.000 mensen over heel Engeland.

Het was niet per se noodzakelijk om een sekseoperatie te ondergaan, of om hormoonpreparaten te slikken om dit bewijs te verkrijgen. Maar je moest wel serieus kunnen aantonen dat je leed onder genderdysforie. Wat hier de achtergronden van zijn vinden we in het boek van Kathleen Stock, Material Girls.

Trans in Engeland

In 2020 waren er volgens de Britse LGBT-organisatie zo’n 600.000 transmensen in de UK. De schatting van de overheid in 2018 kwam wat lager uit, tussen de 200.000 en 500.000. De populatie kinderen is de laatste jaren echter enorm toegenomen.

In 2010 waren er veertig kinderen van het mannelijk geslacht en tweeëndertig meisjes die doorgestuurd werden door de National Health Service naar de Tavistock genderkliniek. Allen wilden van sekse veranderen. In 2019 was dat aantal opgelopen tot 624 jongens en 1740 meisjes, waarvan de jongste drie jaar oud was. Na een vernietigend rapport van Hilary Cass, dat overgenomen werd door de NHS, werd de Tavistock genderkliniek gesloten.

Puberteitsremmers en seks- operaties worden inmiddels gezien als onverantwoord. En dat is de motivatie van Voorzij – waarover later meer – die minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid (D66) niet wil accepteren. Inmiddels gaan zo’n duizend Britse gezinnen een rechtszaak beginnen tegen de kliniek. Dat lijkt me op zijn minst iets om over na te denken. Is die wet wel zo verstandig?

Engelse genderactiegroepen als Stonewall en Mermaids zijn sinds 2004 in aantal toegenomen en ze konden effectief politieke druk uitoefenen. Sinds 2004 kun je eenvoudig je geslacht wijzigen door ‘zelfidentificatie’, zonder een medische verklaring van genderdysforie. Het is een puur administratieve handeling. Eenzelfde voorstel komt nu in de Kamer.

Voorzij

In Nederland is het Voorzij die hiertegen in het geweer komt en opkomt voor de rechten van vrouwen en meisjes. Jan Kuitenbrouwer en Peter Vasterman maakten het grote publiek bekend met alle haken en ogen van de transbeweging. De genderactiegroepen zijn gebeten op de feministes die hun ideologie niet aanhangen. Of hun kritische beschouwingen ooit de Kamer bereikt hebben is de vraag. Op 5 september zullen we het weten. Ik ben niet optimistisch, mede gezien de ontwikkelingen in Engeland. Het lijkt nuttig toch nog eens te kijken naar wat er precies aan de hand is.

Gender als gevoel

Genderidentiteit is een gevoel, een louter interne aangelegenheid. Je biologische sekse komt op de tweede plaats, of wordt ontkend. De ruimtes die eerder uitsluitend toegankelijk waren voor vrouwen, zoals wc’s, kleedruimtes, vrouwengevangenissen en studentenhuizen staan nu open voor transvrouwen (biologische mannen, dus).

Van officiële zijde, politiek en maatschappij horen we nu de opvatting dat transvrouwen vrouwen zijn, en dat de discussie daarover maar eens moet ophouden. Ernst Kuipers van Volksgezondheid ziet niets in de flyers die Voorzij aan ouders met kinderen wil meegeven die denken ‘trans’ te zijn.

Voorzij vraagt terecht om voorzichtig te zijn met kinderen die een nieuwe genderidentiteit willen. De flyer is behoedzaam geformuleerd, maar voor Kuipers gaat dit al te ver. Nadenken mag niet. Ik vrees dat de Kamer met Kuipers meegaat. Je bent al snel ‘transfobisch’, ‘homofobisch’, of je hebt last van ‘gender anxiety’ (genderangst). Discussie is nauwelijks mogelijk, iedere vraag die je stelt over seks en gender wordt als een persoonlijke aanval op de transbeweging gezien.

Een kritisch geluid

Kathleen Stock, de auteur van het boek waar ik hieraan refereer, ziet zich als buitenstaander, ze wordt – uiteraard, zou ik zeggen – verguisd en als regressief weggezet. Prima, zegt ze zelf, laat me maar een ketter zijn, ik ben geen filosoof geworden om een nieuw kerkgenootschap aan te hangen.

Ik ben kritisch over de genderidentiteit, maar niet over transmensen die ik een warm hart toedraag, zo schrijft ze. Eind 2020 kreeg ze een hoge Britse onderscheiding voor haar werk. Daar kwam een storm van protest op van haar mede-filosofen. Zo’ n 600 filosofen tekenden de petitie. Door de combinatie van hysterische studenten en de eeuwig wankelende en meebewegende universiteitsbesturen kostte het haar haar baan.

Simone de Beauvoir

Stock noemt een aantal boeken en gebeurtenissen die formatief zijn voor de rest van haar boek. Ik wil die kort nalopen omdat ze de ruggengraat vormen van de rest van haar boek. En ze geven wat meer zicht op wat er precies aan de hand is.

Als eerste noemt ze Simone de Beauvoir’s De Tweede Sekse. Je wordt niet als vrouw geboren, maar je wordt als vrouw gesocialiseerd volgens de Beauvoir. Vanaf de jaren zestig, zeventig en later heeft gender nog de betekenis van een sociaal construct. De toenmalige Vrouwen Studies Afdelingen aan de universiteiten waren vooral gericht op stereotypes, rolverdeling en verwachtingspatronen. Gender werd sociaal gedefinieerd.

Gender als ervaring van een rol

Wat later in de tijd introduceren John Money en Robert Stoller het concept ’gender’. Een gender-rol is gedrag gestuurd. Genderidentiteit is de privéervaring van een rolpatroon. Stoller, een Amerikaanse arts, maakt samen met Money ruimte voor een androgyne of hermafrodiete genderidentiteit.

In de jaren ‘80 schrijft Anne Fausto-Sterling dat biologische sekse een continuüm is met verschillende geslachtskenmerken. Fausto-Sterling is professor in de biologie, en gendertudies in Brown University in de Verenigde Staten. Ze is ervan overtuigd dat biologische sekse geen natuurlijke binaire scheiding kent. Ze is van mening dat er op zijn minst vijf seksen bestaan met verschillende geslachtskenmerken. Sekse is een continuüm geworden.

De goeroe van de transbeweging

Judith Butler zou je kunnen zien als de Amerikaanse tegenhanger van Kathleen Stock, ook een filosofe en de belangrijkste auteur op het gebied van genderstudies. Butler schrijft dat het begrip ‘gender’ performatief van aard is (performance). In 1990 publiceerde Butler Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity.

Volgens Butler is ons hele leven een sociaal construct. Onze taal reflecteert niet een reeds bestaande materiele wereld, maar schept die wereld middels taal. Met name de taal (concepten) van de wetenschap maakt hiërarchieën van onder en boven schikking. Begrippen zijn niet neutraal, ze vormen mogelijk ook uitsluitingsmechanismes, met andere woorden ‘macht’. Het is een complexe materie, in feite een filosofisch probleem, maar aanwezig in alle discussies over gender.

Verdwaasd idealisme

Gender is een performatief concept. Het is in feite een filosofisch begrip, maar ik denk dat het te verduidelijken is aan de hand van de huidige politiek. Het lijkt erop dat het huidige kabinet gevangen zit in dit performatief denken, niet de materiële wereld staat centraal, maar de wereld geschapen middels taal: nota’s, wetgeving en beleid.

De blindheid voor de steeds oplopende sociale onrust, de wetgeving die een eenduidig materieel of empirisch substraat mist, dit alles wordt ingegeven door een performatief denken. Noem het ‘verdwaasd idealisme’, los van de materiële werkelijkheid.

Biologie verdwijnt langzamerhand

Een andere belangrijke theoretica is Julia Serano. Ze schrijft dat genderidentiteit je tot man of vrouw maakt. Vanaf de beginjaren 2000 wordt genderidentiteit gezien als een geïnternaliseerde psychologische representatie, niet langer je biologische sekse is doorslaggevend, evenmin je rol, maar je vrouwelijke of mannelijke genderidentiteit.

In 2007 schreef Serano, zelf transvrouw en bioloog het boek Whipping Girl dat grote invloed had op het denken over gender. Voor Serano bestaat de generieke term ‘vrouw’ voor trans vrouw en cis-vrouw. (‘Cisgender’ is de volledige naam). Voor mannen geldt hetzelfde. Transmannen en cis-mannen, zijn dezelfde ‘mannen’.

Dit gaat net iets verder dan Money, een waarlijk radicaal perspectief, zo schrijft Stock. Het onderscheid homoseksueel (lesbisch of homoseksueel), of biseksueel is niet langer relevant. Serano, van huis uit een man, valt op vrouwen en ziet zichzelf als lesbisch. Het onderscheid gericht op dezelfde sekse of op de andere sekse wordt hier gezien als ouderwets.

De Roze Leeuw

Dat verklaart ook de excommunicatie van de Roze Leeuw bij de laatste Pride manifestatie. De Roze Leeuw komt in eerste instantie op voor biologische onderscheidingen als homo, lesbisch of bi. De door de radicale Queer-beweging gevoede transbeweging accepteert dit niet. In Nederland is dat Bij1 die deze positie inneemt.

Iemand die een transitie doormaakt van vrouw naar man en alleen gericht is op mannen, wordt gezien als een homoseksuele man. Volgens de Stonewall-actiegroep kan een lesbische vrouw een transvrouw (biologische man) als partner hebben.

De transbeweging krijgt een belangrijke juridische impuls met de Yogyakarta Principles. De Principles bevelen genderidentiteit aan als mensenrecht. In 2006 kwam een internationale groep experts in internationaal recht, medische wetenschappers en human rights advocaten bijeen in Yogyakarta (Indonesië). Het document dat hieruit voortkwam worden de Yogyakarta Principles genoemd.

Het document formuleert achtentwintig mensenrechten voor de non-standaard groep op het gebied van sekse. Een aantal van die rechten zijn onproblematisch omdat ze opkomen voor algemene rechten, maar nu in het bijzonder voor homo’s en transmensen in een overigens vaak vijandige wereld. De Principles hebben hun invloed gehad in de officiële documenten die door de verschillende overheden, en de Verenigde Naties worden gebruikt.

Een n-aantal identiteiten

Inmiddels is er een explosie aan identiteiten ontstaan. Stonewall’ s online woordenlijst kent een groot aantal variaties onder de algemene term gender die op dit moment verschillende betekenissen kan hebben. Facebook geeft je een keuze uit eenenzeventig ‘gender opties’. En de Alfa-Vakgroepen zijn alweer de koplopers.

De Universiteit van Kent in Engeland maakt onderscheid tussen ‘demi-fluid’ en ‘demiflux’, het lijkt vrijwel om hetzelfde te gaan, een genderidentiteit die partieel vloeiend is, en met andere delen statisch. Maar bij flux is een van de genders non-binair. Je moet er maar opkomen.

De Universiteit van Essex (h)erkent ook ‘pangender’, mensen met een veelheid aan genders die soms tezamen, soms los van elkaar actief zijn. Alle ‘binaire’ onderscheid wordt of als een product van Eurocentrisme gezien, of als kolonialisme, of als ‘white supremacy’ – typische begrippen uit de woke-wereld.

Het zal duidelijk zijn dat een X, of man vrouw naar keuze in je paspoort niet meer voldoende is. De volgende stap is voorbereid. De universiteiten hebben een scala aan identiteiten voor u klaarliggen. Ernst Kuipers weet niet waar hij aan begint.

Kathleen Stock Material girls, Why Reality matters for Feminism (Fleet 2021).

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, actuele berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Kabinet lijdt aan verdwaasd idealisme en schaft het biologische onderscheid m/v af verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is slecht nieuws voor wie niet tot de winnaars van 2022 behoren. Zij zijn nog slechter af dan ze toch al waren.

Herstelplan

De cultuur zit in het nauw na de corona pandemie. Staatssecretaris Gunay Uslu van Cultuur en Media heeft zojuist haar herstelplan voor de culturele sector gepresenteerd. Herstel, vernieuwing en groei staan centraal. Dit jaar gaat het structureel om € 135 miljoen en daarna loopt het op naar € 170 miljoen extra per jaar voor cultuur. De toekomst van het culturele en creatieve veld heeft door de coronacrisis onder grote druk gestaan en staat nog steeds voor grote uitdagingen. 

Op meerdere fronten wordt daar wat aan gedaan door de staatssecretaris. Dat is een prima initiatief en verdient alle lof. Het culturele en creatieve veld is de belangrijkste smaakmaker van de Nederlandse cultuur, ze bepalen voor een groot deel wat de gangbare opvattingen zijn over het culturele leven, politieke keuzes, en de goede smaak. Maar daar zitten nog wel een paar haken en ogen aan.

De creatieve klasse

Twee decennia geleden vond de Amerikaanse socioloog Richard Florida een bijzonder verband tussen de vestigingsvoorkeuren van de nieuwe creatieve klasse in de hightech industrie, en economische groei. Een ander onderzoek toonde een verband aan met steden waar gay communities zonder problemen konden wonen, uitgaan en werken – en grotere economische groei.

Deze zogenaamde Gay Index correspondeert met wat Florida zelf had geconstateerd: de economische groei vond voornamelijk plaats in steden die open en tolerant waren, en waar creativiteit een belangrijke factor was.

Florida’s onderscheid is globaal, naast de creatieve klasse onderscheidt hij de traditionele arbeidersklasse en de service industrie. En als subcategorie nog een super-creatieve groep binnen die creatieve klasse. Het grote verschil tussen de groep arbeiders en creatieve klasse zijn de flexibele werktijden van de laatste groep.

Amsterdam

Het Centraal Bureau voor de Statistiek maakt onderscheid in een groot aantal beroepen die aanverwant zijn aan de direct kunstzinnige beroepen. Stedenbouwkundigen, architecten, specialisten op het gebied van reclame en marketing, conservators, auteurs en journalisten, radio en tv, interieurontwerpers, galeriehouders, musea en bibliotheken, ze horen allemaal bij de creatieve klasse.

Hun aandeel in de economie groeit nog steeds. En veel van hen wonen en werken in Amsterdam. Amsterdam ziet zichzelf graag als voorbeeld van Florida’s creatieve en open gemeenschap, maar de immigratie gooit inmiddels roet in het eten. Homo’s voelen zich helaas niet langer veilig op straat.

Deze creatieve klasse die zichzelf absoluut niet als ‘klasse’ ziet, maakt vaak lange uren. Flexibiliteit staat hoog aangeschreven, maar het betekent ook meer uren werken dan hun loodgieter, al verdient hun loodgieter meer.

Anders dan de arbeider blijft deze groep niet lang in één baan, wisseling van banen of contracten is volledig geaccepteerd, men leeft met het idee dat een volgende baan of een nieuw contract voor het opscheppen ligt. Anders dan hun ouders willen ze geen baan voor het leven bij een vaste werkgever. Hun koopgedrag is eveneens verschillend van dat van hun ouders. Wat minder op bezit, wat meer op delen.

Een nieuwe stedelijke elite

In de binnensteden en in nieuwe opkomende hippe arbeiderswijken is inmiddels een stedelijke elite ontstaan, die voornamelijk bestaat uit een nieuwe culturele en sociale groep jongvolwassenen. In een aantal gevallen verandert de buurt drastisch van karakter, huizen worden verbeterd en huren gaan omhoog. Nieuwe coffeeshops, restaurants en kledingwinkels doen hun intrede. Deze nieuwe groep deelt een gemeenschappelijk consumptiepatroon, ze delen veel gemeenschappelijke ideeën, en vinden kennis net iets belangrijker dan inkomen. Daarin verschillen ze weer van de managers en de bedrijfsadviseurs.

Die kennis wordt gezien als ‘cultureel kapitaal’, ze zijn zich sterk bewust van het milieu, voedsel wordt met zorg gekozen, en ze zoeken partners die op hen lijken. Met andere woorden, ze vormen een nieuwe sociale klasse die de wereld wil veranderen volgens hun recent verworven inzichten. Deze ‘aspirational class’ vindt ideeën belangrijk, en is sociaal en cultureel gespitst op de juiste keuzes; van hun carrière in een milieubewust bedrijf tot aan het afwijzen van voorverpakt supermarktbrood aan toe.

Een extravagante leefstijl

Dit consumptiepatroon verschilt enorm van het historische patroon dat we kennen van de Amerikaanse elite uit de negentiende eeuw. De socioloog Thorstein Veblen noemde het najagen van een opvallend en extravagant consumptiepatroon conspicuous consumption; het aanschaffen en laten zien van dure en exotische spullen waarmee maatschappelijke status gedemonstreerd werd.

Veblen’s boek is van 1899, waar de rijke Amerikaanse elite er een overvloedige leefstijl op na hield van soirees, peperdure feesten in het Waldorf Astoria met overvloedig champagne, diamanten tiara’s en colliers voor de dames, het houden van butlers, koks en dienstmeisjes, personeel voor de tuinen en renstallen. Werken deed men niet, het was een luxeleven van al aanwezig, geërfd kapitaal.

Onopvallende consumptie

Wat we nu zien is een compleet ander patroon. De nieuwe stedelijke elite heeft een heel ander consumptie patroon. De keuze voor yoga, voor havermelk in je koffie, voor herbruikbare verpakking, voor energiebesparende maatregelen, en een voorkeur voor hockey voor hun kinderen in plaats van voetbal. Bij de rijkste bovenlaag van de managers en fiscalisten is er eveneens een belangrijke verschuiving in het consumptiepatroon, veel geld wordt besteed om het leven makkelijker te maken.

Oppas-nannies, huishoudelijke hulp, meerdere auto’s, voorlees- en huiswerkhulp, thuisbrengservice, alles wat het leven makkelijk maakt wordt betaald uit meestal twee salarissen. Zoals in de macro-economie veel werk naar ‘buiten’ (naar de lagelonenlanden) werd verplaatst, zo wordt veel van de dagelijkse taken uitbesteed naar buiten het gezin. De oude opvallende consumptie is definitief verbannen als vulgair, het gaat nu om onzichtbare of onopvallende consumptie.

Democratisering van de consumptie

Kon je in het recente verleden nog opvallen met een auto, nu is dat alleen nog mogelijk met een ‘klassieker’, wat meestal betekent het op de weg houden van een dure tweede, derde of zoveelste antieke auto. De Tesla heeft voor korte tijd als nieuw statussymbool gediend, maar ook die betekenis slijt snel.

Toen Veblen zijn boek schreef was de groep die hij beschreef beperkt, de rijke en welvarende klasse (leisure class) was een kleine groep in de top van de maatschappelijke piramide. Precies dat is veranderd, de democratisering van de consumptie is een dagelijks feit geworden.

De huidige zeer rijke bovenklasse zijn vaak de Amerikaanse tech-cowboys die prestige ontlenen aan hun ruimtevaartprogramma en niet aan renpaarden. De zeer rijken geven aanzienlijk minder uit aan extravagante spullen en diners dan hun voorgangers in de negentiende eeuw.

Wat wel enorm gegroeid is, zijn hun uitgaven aan onderwijs, hun kinderen zitten op dure scholen en worden via private hulp voorbereid op het beste onderwijs aan Ivy League-scholen en universiteiten.

Opvallend is dat des te hoger het opleidingsniveau, des te meer er wordt uitgegeven aan onopvallende uitgaven. Zorgen voor je gezondheid, je inkomen na je werk, een zinvolle tijdsbesteding als je uitgewerkt bent, zorgen voor je kinderen, het milieu, het is allemaal veel belangrijker dan die auto.

Cultureel kapitaal

Naast kapitaal en inkomen is opleiding en vooral cultuur een belangrijk onderscheidend kenmerk geworden. De Franse socioloog Pierre Bourdieu schreef er een omvangrijk boek over. Cultureel kapitaal noemde hij dat, niet materiële goederen en geld, maar immateriële cultuur is doorslaggevend geworden.

Bourdieu ziet wel degelijk een verband tussen klasse en cultuur. Je behoort tot een bepaalde groep als je in staat bent de waarden en esthetica van die groep te begrijpen, je moet als het ware kunnen interpreteren wat een Zen-badkamer in leisteen betekent, en wat het verschil is tussen een Porsche en een Lamborghini. Zijn boek heet niet voor niets Distinction: ‘onderscheid’.

Meritocratie

Status komt overigens niet direct voort uit die auto, zo simpel is het niet, het hangt veel meer samen met toegang tot bepaalde informatie, andere netwerken, nieuwe investeringsmogelijkheden – en toegang tot andere of vermeende elites. Dat maakt toegang tot Davos van het World Economic Forum voor politici zo aantrekkelijk. Je hoeft niet precies te weten waar ‘het WEF’ voor staat, het programma klinkt goed en ‘de juiste mensen’ zijn geïnteresseerd. Je hoort dan bij die ‘globale elite’ van Saskia Sassen, al ben je geen industrieel.

Het is allemaal veel subtieler geworden sinds Veblen, status is opgeschoven van materiële goederen naar immateriële cultuur. We hebben geen ‘leisure class’ meer, de globale economie wordt gekenmerkt door een meritocratie, een meritocratie die nog steeds eigenaar is van de productie maar nu door kennis en opleiding, uiteraard gesteund door een aandelenportefeuille.

Deze meritocratie is dominant geworden, ook in Nederland, en er is een tendens die uiterst ongunstig uitpakt voor de laagst geschoolden en laagst betaalden in onze samenleving. Doordat de ‘aspirational class’ met hun culturele kapitaal zo overtuigd is van haar leven, haar waarden en normen en ‘lifestyle’, worden ingrijpende beslissingen genomen die ‘goed klinken’, en vrijwel altijd met ‘een beter milieu’ te maken hebben, en die in vrijwel alle gevallen nadelig uitpakken voor de laagopgeleiden en lagere inkomensgroepen.

De verliezers

Het waardenpatroon van de meritocratie is in feite een oppervlakkige ‘lifestyle’ geworden, het voelt goed en de consequenties voor de onderkant van de samenleving doen nauwelijks ter zake. Want die onderkant leeft in een andere wereld en is niet in staat in te grijpen in deze meritocratische wereld die ze niet kennen, niet vertrouwen, en niet kunnen interpreteren.

Het zijn de ‘tokkies’ dan wel de ‘deplorables’ van Hillary Clinton, de grote verliezers in onze huidige maatschappij. Met andere woorden: de zo nobel klinkende waarden van de meritocratie gaan vaak ten koste van de onderklasse.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar, geheel gratis. Als donateur maakt u Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De creatieve klasse heeft weinig oog voor de werkende klasse verscheen eerst op Wynia's Week.

L en G staan vooraan, want hun bevrijding van vooroordelen kwam het eerst. Daar is nu zorgvuldige research naar gedaan. Ik gebruik een zojuist verschenen nieuw artikel van Prof Raquel Fernandez van NY University. Haar analyse van Amerikaans opinieonderzoek laat zien dat in 1992 opeens de vooroordelen over homoseksualiteit begonnen weg te smelten.

Twintig jaar lang was er geen beweging in te krijgen en meende een stabiele 80 procent van de Amerikanen dat een homoseksuele relatie ‘altijd’ of ‘bijna altijd’ slecht was. In Amsterdam kende ik in die tijd verschillende Amerikaanse MBA’ers met een internationale carrière die zich bij ons vrijer voelden dan in New York of Chicago.

In 1992 begon de publieke opinie in de VS om te slaan. Prof Fernando legt uit waarom. Homoseksualiteit werd een groot thema in de presidentsverkiezingen van dat jaar. De Republikeinse partij van president Bush zei: ‘Unlike the Democrat Party and its candidate, we support the continued exclusion of homosexuals from the military as a matter of good order and discipline’.

Bill Clinton’s Democraten namen stelling: ‘To provide civil rights protection for gay men and lesbians’ en ook ‘an end to Defense Department discrimination’. De controverse werd na lange debatten in het Congres en in de media een jaar na de verkiezing vooruit geholpen met Clintons bekende compromis uit 1993 ‘Don’t ask, don’t tell’.

Leg geen ideeën op

Zo’n groot politiek thema stimuleerde nadenken en discussie. Fernandez toetst de hypothese dat door de welsprekendheid van Clinton veel conservatieve Democraten hun eerdere mening herzagen, terwijl de Republikeinen nog vasthielden aan discriminatie. Maar dat was niet hoe het ging: in werkelijkheid werden aanhangers van beide partijen vriendelijker met als grote bepalende factor niet de partij-affiliatie maar het feit dat de ‘elite’ – hoge opleiding en goed inkomen – daar minder tijd voor nodig had dan de rest van het land.

Daarin is een grote les verborgen: we moeten niet een breed aangehangen maar misschien verouderde opvatting met een hardhandig, onmiddellijk ‘taboe’ proberen te vernietigen, alsof we geïrriteerd zijn door een insect dat we een mep geven, maar we behoren al onze landgenoten de kans te gunnen om er op te reflecteren, en er over te spreken met familie, vrienden en collega’s.

17 miljoen Nederlanders kunnen niet allemaal op dezelfde dag gehoorzamen aan het elite-bevel: ‘Alle neuzen dezelfde kant op’. Wie daarvan droomt, heeft nooit Animal Farm van George Orwell gelezen en toont een lelijk gebrek aan respect voor landgenoten die wat meer reflectie wensen.

Pubers laten beslissen over een geslachtsoperatie…

In zijn mooie, nieuwe boek ‘De verdeelde Nederlanden’ komt Prof Sjoerd Beugelsdijk met negen aanbevelingen om polarisatie tegen te gaan. ‘Geef iedereen tijd voor reflectie’ past in zijn pleidooi voor betere omgang met elkaar: ‘Debat wordt disfunctioneel zodra zenden domineert. Dan is er geen debat meer, laat staan een echt gesprek’.

Een griezelig recent voorbeeld is de toezegging van het ziekenhuis van de VU om kinderen al aan het begin van hun puberteit te beloven dat ‘er gesprekken zullen zijn om samen met jou te kijken of je klaar bent voor een medische behandeling en of een medische behandeling voor jou op dat moment de beste stap is’. De puber mag nog niet stemmen of bromfiets rijden, maar wel kiezen voor een onomkeerbare hormoonbehandeling en een diep ingrijpende operatie.

Er is research over suïcidale neigingen bij zulke jongeren na de operatie en er is geen duidelijk bewijs dat de ex-patiënten in hun later leven gelukkiger zijn – eerder het tegendeel. Toch valt ouders die zich verzetten nu hoon toe van de elite omdat ze hun kind niet vrij laten beslissen. Artsen die elders het principe ‘doe de patiënt geen kwaad’ zó toepassen dat nieuwe behandelingen lang en uitvoerig moeten worden getoetst op bijwerkingen, laten hier tieners beslissen over hun hele verdere leven.

De winnaar moet de verliezers niet wegzetten

Als de nieuwe president Clinton op de verkiezingsavond van 1992 had verklaard dat de ouderwetse aanhangers van President Bush terecht hadden verloren, en dat zijn nieuwe meerderheid nu zou beslissen zonder een poging om de verliezers binnen boord te halen, dan had er nooit een jaar later consensus kunnen groeien voor zijn tussenstand van ‘Don’t ask , don’t tell’.

Fernandez laat zien dat een einde aan de verkettering van homoseksuelen royaal tijd nodig had, eerst in de politiek, toen in de media en na Clintons verkiezing opnieuw in het Congres om tot een tussentijdse oplossing te komen op weg naar de volledige gelijkschakeling onder President Obama. En bedenk dan dat Obama ook zijn tijd nam, eerst verdedigde dat de term ‘huwelijk’ alleen was bedoeld voor samenzijn van een man en een vrouw, en pas later instemde met de verruiming van het begrip ‘huwelijk’.

Ik hoop dat de elite in Nederland het boek van Beugelsdijk leest en er haar voordeel mee doet. Mij heeft het versterkt in twee opvattingen. Eén: denk niet dat iedereen even snel is als de modieuze elite. Een deel van het ongemak van president Biden is dat hij te hard en te snel van stapel is gelopen met plannen van zijn links-radicale aanhang.

Hij moet er als senator bij zijn geweest toen Bill Clinton met voorzichtige stappen de emancipatie van homoseksuelen wist te bevorderen, terwijl first lady Hillary niets bereikte met haar plan voor de gezondheidszorg dat niet serieus was besproken met deskundigen buiten haar eigen kring.

En twee: een teleurstelling ligt op de loer wanneer we proberen in gesprek te komen met mensen die ons voor ‘slecht’ uitmaken wanneer we het niet met ze eens zijn. Natuurlijk ben ik een zondaar, maar dat is tussen mij en mijn maker, en niet voor EU-commissaris Frans Timmermans en zijn helper Diederik Samsom.

Demoniseren helpt niet

Samen fouten voorkomen lukt alleen als we elkaar niet verketteren. ‘Slecht mens’ past niet bij een discussie over moeilijke onderwerpen, zoals de immigratie of het klimaatbeleid.

Daarom was – tenslotte – het proces tegen PVV-leider Geert Wilders zo betreurenswaardig. Als de elite met zo’n aanklacht een makkelijke reden heeft om hem te zien als een ‘slecht mens’ wordt dat ook een excuus om geen kennis te nemen van zijn observaties (en die van andere PVV’ers zoals Harm Beertema, onderwijsdeskundige in het parlement, zie mijn column van 4 september). Volwassen mensen kunnen tegen iemand stemmen ook zonder de goedkope motivatie dat hij een tweede Hitler is.

Het bericht Verketteren helpt ons niet vooruit verscheen eerst op Wynia's Week.