De opmars van extreemlinks, activistisch beleid in de cultuursector in het Westen is overduidelijk. Deze drie citaten van respectievelijk het Stedelijk Museum, Tate Modern en Theater Rotterdam zijn slechts drie illustraties van een brede, bijkans uniforme dus, niet erg diverse trend die sinds pakweg 10 tot 15 jaar bestaat.

Dat deze trend zich niet beperkt tot talrijke culturele instellingen en groeperingen maar ook een weg heeft gevonden naar het grote publiek, bleek tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Parijs waar dragqueens ruim baan kregen om ‘Het Laatste Avondmaal’ te bespotten. Kortom, al hetgeen wel met ‘woke’ wordt aangeduid komt steeds meer aan bod in onze musea en andere culturele instellingen. Maar wat betekent dit voor de kunst?

Het Guggenheim

Deze vraag kan op talloze manieren worden benaderd en de verleiding is groot met een veelomvattend betoog op de proppen te komen gebaseerd op hoogstaande principes, aansprekende theorieën, historische ontwikkelingen en talrijke voorbeelden. Ik verkies een praktischer insteek. Ik zal niet verhullen dat hierbij ook een flinke dosis opportunisme een rol speelt. Het is namelijk zo dat ik op 25 september een bezoek bracht aan het vermaarde Guggenheim Museum in New York. De hieronder beschreven impressies en ervaringen van dat bezoek vormen een perfect voorbeeld van wat er met kunst gebeurt als het wordt bepaald en gedomineerd door een eenzijdige en extreme politieke agenda.

Voor ik wat nader inga op de overvloed van politiek-correcte boodschappen in het Guggenheim is het goed te vermelden dat de Thannhauser Collection, met modernistische werken uit de late 19^e en vroege 20^e eeuw van kunstenaars als Van Gogh, Degas, Manet en Picasso, een welkome uitzondering vormde (maar klein in omvang was).

Bij het betreden van het iconische gebouw van Frank Lloyd Wright word je natuurlijk direct getroffen door de wijdse, open en ronde structuur die zo imponerend en herkenbaar is. Bijzonder is dat er met behulp van led-verlichting lopende teksten op de spiraalvormig omhooglopende muren worden geprojecteerd: Light Line van Jenny Holzer.  

Als zodanig een originele aanpak die als vernieuwende kunstvorm kan worden aangemerkt. Maar de teksten, die elkaar in een continue stroom snel opvolgen en redelijk snel naar boven cirkelen en dan verdwijnen, zijn dermate uiteenlopend van inhoud en toon dat het onmogelijk is zich een beeld van bedoeling of boodschap te vormen. Het zijn random-teksten die te snel voorbijgaan en te snel worden opgevolgd door weer nieuwe teksten om goed te kunnen worden opgenomen en geïnterpreteerd.

Een negatieve lading

Op de website van het Guggenheim zijn een aantal voorbeelden van deze teksten te vinden, zoals:

• MUCH WAS DECIDED BEFORE YOU WERE BORN
• MOST PEOPLE ARE NOT FIT TO RULE THEMSELVES
• YOU ARE THE VICTIM OF THE RULES YOU LIVE BY
• ABUSE OF POWER COMES AS NO SURPRISE
• PRIVATE PROPERTY CREATED CRIME
• WORDS TEND TO BE INADEQUATE (Deze mag Wynia’s Week zich aantrekken)

Het hoofdpunt is echter dat de bezoeker onmogelijk meer dan een handvol teksten kan opnemen en memoriseren, dus wat moet je ermee? Het enige dat blijft hangen van deze tekstuele ‘data dump’ is een vaag gevoel dat een pessimistisch mens- en maatschappijbeeld wordt opgedrongen. Veel van deze scrolling texts hebben namelijk een negatieve, gefrustreerde lading met een linkse, maatschappijkritische achtergrond.

Inflammatory Wall

Dit ‘vage gevoel’ werd al snel een in-your-face ervaring bij het aanschouwen van Inflammatory Wall, ook van Jenny Holzer. Het is een verzameling felgekleurde vierkanten die twee grote muren beslaan. Elk vierkant is helemaal gevuld met teksten, en dwars over de vierkanten heen zijn met zwarte verf weer andere grotere teksten gekliederd. Al dit tekstuele geweld laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Bijvoorbeeld: STARVE THE
FLESH, EXPOSE THE BONE, LEAVE THE FAMILY, FLEE THE CHURCH, VOMIT THE HEART, FORGET THE DEAD, FORGO AMUSEMENT, DENY NATURE, REJECT
ACQUAINTANCES, FORGET TRUTHS, SCORN JOY, SCORN
LIBERTY, SCORN HOPE, ENZOVOORT (Jenny houdt van HOOFDLETTERS). Wie nog mocht twijfelen aan de boodschap kan op de website lezen: these texts continue to highlight the necessity of social change, the potential for manipulation of the public, and the conditions that attend revolution and fascism.

Het grootste deel van de rest van de expositie werd gekenmerkt door een overdaad aan min of meer vergelijkbaar politiek-extreemlinks, activistisch en woke-werk aan de muren. Daar moet terzijde aan worden toegevoegd dat nogal wat muren en ruimtes leeg waren gelaten zodat je geregeld verloren rondliep. Noties van efficiency en het zo goed mogelijk benutten van expositieruimtes passen kennelijk niet in dit maatschappijkritisch universum. (Waarschijnlijk neigt dat te veel naar het kapitalistische ‘waar voor je geld bieden’).

Trump

Grappig was een werk waarop geopenbaarde overheidsdocumenten te zien waren waarvan het overgrote deel van de tekst was zwart gemaakt. Wellicht een bijdrage van premier Schoof? Ook de pacifistische insteek kwam aan bod met bijvoorbeeld een gedeclassificeerde legerkaart van Irak met termen als Exploit, Suppress en Seize oil.

En uiteraard mocht Trump – die grote boeman – niet ontbreken.  Het kunstwerk bestaat uit een groot aantal kleine metalen tegeltjes met variërende vormen, met daarin quotes van Trump gegraveerd, inclusief het aantal likes, comments en retweets op sociale media. Van rechts naar links bekeken hangen de tegeltjes eerst dicht bij maar los van elkaar aan de muur, waarbij ze naar beneden afbuigen om uiteindelijk uit te monden in een groot aantal door en op elkaar liggende tegeltjes op de vloer.

Het idee is duidelijk (en eigenlijk best wel origineel uitgevoerd): de uitspraken van Trump zijn steeds verwerpelijker en verdienen het om vertrapt en bespuugd te worden. Het doet enigszins denken aan opgefokte, woedende moslims die vlaggen van Israël, de VS en soms zelfs Nederland verbranden en vertrappen. Je kunt het ook zien als een soort artistieke Capitool-bestorming……

Hoe dan ook, in plaats van kunst presenteert het Guggenheim hoofdzakelijk onvervalst extreemlinks, woke activisme verkleed als kunst. Maar, zoals de Amerikaanse komiek, acteur en politiek commentator Will Rogers lang geleden opmerkte, ‘When you ain’t nothing else, you can claim to be an artist – and nobody can prove you ain’t’.

Navolging is waarschijnlijk

De vraag dringt zich op wat dit betekent voor kunst in het Westen in het algemeen. Het Guggenheim is ongetwijfeld een van de meest beroemde musea en zou zeer wel een voorbeeld kunnen zijn dat nog meer navolging krijgt. Dit wordt nog versterkt door het feit dat het Amerikaans is, aangezien de Amerikaanse cultuur in de meest ruime betekenis van het woord wereldwijd enorm invloedrijk is. Hoeveel van wat wij hier omarmen is niet uit Amerika overgewaaid? Het land van Black Lives Matter, culture wars, Critical Race Theory, cancel culture, en giftige politieke polarisatie is een rijke voedingsbodem voor kunst als extreemlinks politiek statement. Zo beschouwd staat ons nog het nodige te wachten. Je wordt er niet vrolijk van.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Kunst als extreemlinks politiek statement. Daar zijn we nog niet vanaf. verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Eh…’ Verbluft kijk ik de caissière aan.

‘Heeft u gereserveerd?’

‘Eh, nee, hoezo?’

‘Dan kunnen wij u vandaag niet toelaten, tijdens de tentoonstelling Oog in oog werken wij alleen met online reserveringen.’

Ik kijk verbluft om mij heen in de vrijwel verlaten ingang van het Amsterdamse Allard Piersonmuseum. Het is zondagmiddag half vier, anderhalf uur voor sluiting. Vóór ons waren slechts twee toeristen, die toen mijn vriendin en ik vol verwachting aan kwamen stappen al omstandig en vooral langdurig voorgelicht werden over hun aanstaande verblijf in Piersons heilige hallen, waarna we ook nog ruim vijf minuten moesten wachten op het overdragen van de kassa aan een ander meisje dat ons ‘zal helpen’ maar ons vooral vijandig aanstaart.

Toegankelijker

In al die tijd zijn er achter ons slechts twee oudere heren komen staan, die ook hun lot bezegeld zien en mopperend afdruipen. Net als wij. In tien minuten tijd zijn er twee mensen binnengelaten en vier de deur gewezen. Dat zijn vier boze en teleurgestelde klanten.

Cultuur – en daartoe mogen we musea toch hopelijk rekenen – moet voor iedereen toegankelijker worden. Dat staat in het 233 pagina’s tellende advies aan de regering Toegang tot cultuur; op weg naar een nieuw bestel in 2029, dat de Raad voor Cultuur op 26 januari publiceerde. Ze wil ‘de overheidsfinanciering zo veel mogelijk laten bijdragen aan een rijk cultureel leven voor iedereen in Nederland’.

Maar blijkbaar horen mensen die spontaan een museum willen binnenstappen, al dan niet gewapend met een vooruitbetaalde museumjaarkaart, daar niet bij. Want onze ergerlijke ervaring hierboven staat niet op zichzelf. In het coronatijdperk heeft de museumwereld het profijtelijke genoegen ontdekt van het tijdslot: meteen bij reservering moet namelijk bij het Allard Pierson en andere, zij het niet alle, musea de volle mep worden betaald. Komt er iets tussen, dan ben je je geld kwijt.

Dat soort praktijken wordt nergens anders in onze samenleving geaccepteerd, de norm is altijd betaling bij levering. Boter bij de vis! Hooguit vragen sommige al te populaire restaurants om een aanbetaling bij reservering, maar zulke tenten lopen als mensen niet komen opdagen nog een reëel risico. Daar is bij musea geen sprake van, voor hen betekenen no-shows gratis geld.

Gebrek aan hoffelijkheid

Kijk, ik begrijp best dat je in een pandemie met tijdsloten werkt. Ik snap ook dat je het tijdslot als middel inzet als er een stormloop is of dreigt, zoals bij de Vermeertentoonstelling vorig jaar (waar het nauwelijks hielp, je kon er nog over de hoofden lopen). Maar 38 mummieportretten? Dan trek je als Allard Pierson toch wel een potsierlijk grote broek aan. Dan behandel je je klanten toch op zijn zachtst gezegd onhoffelijk.

Als je even verder kijkt, ontdek je dat gebrek aan hoffelijkheid in de museumwereld al geruime tijd de rigueur is. Zie bijvoorbeeld de merkwaardige woke koers die het Amsterdamse Stedelijk Museum tot veler ongenoegen vaart. ‘Het zou de directeur toch in de eerste plaats moeten gaan om de kwaliteit van de kunstwerken en het blijvende belang ervan voor toekomstige generaties? De kleur van de maker en of die wel of niet met een piemel is uitgerust is van ondergeschikt belang’, verwoordde kunstverzamelaar Jan Christiaan Braun die onvrede treffend.

Beleren is onontkoombaar

De Volkskrant vond dat bij monde van kunstredactrice Anna van Leeuwen evenwel maar flauwekul. Beleren is nu eenmaal onontkoombaar in de mode bij de dames en heren kunstkenners en -historici, net als groepen aanspreken die niet of nauwelijks naar het museum komen, onder de aegis van diversiteit, inclusie en het gelijktrekken van ongelijke kansen.

Vooral vanwege dat laatste hamert de Raad in haar advies op regionale spreiding. Wat kort door de bocht: je moet het volk buiten de grachtengordel flink wat echte kunst onder de neus duwen, dan slikken ze wel. Als mensen zich maar kunnen ‘herkennen in’ en ‘identificeren met’ het door ‘makers’ van diverse pluimage gebodene.

Passief consumptiegericht

De gedachte dat dat volk de musea misschien wel niet platloopt omdat het er gewoon geen bal aan vindt, aan al dat aanbod, komt niet op. Toch is ook dat hun goed recht, honni soit qui mal y pense. Evenmin bedenken kunsthoofden ooit dat plattelanders misschien wel veel meer geholpen zouden zijn met fijnmazig, betrouwbaar en frequent openbaar vervoer om naar musea, voorstellingen en andere culturele evenementen te gaan, en ook weer thuis te komen, dan met een eigen museumpje of theatertje om de hoek.

En waarom is het toch allemaal zo passief consumptiegericht? Zo ‘voor u, over u, zonder u’? Waar was de cultuursector bijvoorbeeld toen het na de Tweede Wereldoorlog opgebouwde landelijk netwerk van openbare, gesubsidieerde  muziekscholen, dat juist velen tot actieve cultuurdeelname bracht, werd geprivatiseerd en opgedoekt?

Behalve onhoffelijk, paternalistisch en belerend is de cultuursector ook verwend. Geen sector die het vergund is om op vergelijkbare schaal te bedelen via radio en tv. Geen andere sector kan zich zo vaak hele commerciële bijlagen in alle kranten permitteren. Daar levert in elk geval de museale tak slecht afgewerkte producten voor terug.

Want zeg nou eerlijk, als museumbezoekers onder elkaar: heeft u ooit iets zinnigs opgestoken van al die toelichtingen aan de museumwand? ‘Zittend naakt’, ‘portret van een man’, ‘compositie in rood en blauw’, tja, dat zien we zelf ook wel. Verder moeten we het doen met banale, tegenwoordig ook nog streng politiek–correcte praatjes, gelardeerd met wat jaartallen, eventueel de naam van de afgebeelde persoon en wat nietszeggende biografische prietpraat die hooguit aardig is voor collega-kunsthistorici. En altijd weer datzelfde hondje dat altijd weer op hitsigheid duidt.

Man-met-haring

Laat ik één voorbeeld noemen. Een jaar of vier geleden was er in Haarlem een fantastische expositie van schuttersstukken, en op één daarvan trof me iets bijzonders. Rechts tussen de heren stond een man in chic zwart lakens pak die onopvallend met duim en wijsvinger een verse haring bij de staart hield, of hij hem zo de kop zou afhappen. Al verder wandelend bleek zo’n man-met-haring op nog drie andere, soortgelijke stukken voor te komen. Maar wat deden die haringen daar? Over die intrigerende kwestie was geen woord te vinden, geen letter. Zoek zoiets nou eens uit, zeg desnoods dat het een raadsel is. Maar nee hoor, in de ruim tweehonderd jaar van zijn bestaan lijkt de museumsector geen stap opgeschoten: je hangt de muur vol en klaar.

Lui, verwend, belerend en onhoffelijk tegen zijn beste klanten: geen wonder dat de cultuursector bij velen een slechte naam heeft.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Geen wonder dat de cultuursector een slechte naam heeft verscheen eerst op Wynia's Week.

Het rapport gaat over ‘hoe etnisch-divers en inclusief de film- en AV-sector is’, waarbij ‘AV’ staat voor audiovisueel. In dat kader zijn in de sector 694 enquêtes afgenomen. Ook zijn ‘100 Nederlandse producties uit de periode 2018-2020 beoordeeld en gecodeerd op diversiteit en vertelperspectief’.

Huidskleur turven

Het rapport leest erg ongemakkelijk. Voortdurend gaat het over berekeningen of vergelijkingen omtrent huidskleur of afkomst. Er lijkt letterlijk te zijn geturfd, zowel voor als achter de schermen, op ‘naam, gender, leeftijd [van het personage], of het personage van kleur is en [op] de etnische identiteit [van het personage]. Hierbij is als uitgangspunt genomen dat er een traceerbare verwijzing moet zijn naar iemands etniciteit.’

Je ziet de onderzoekers al achter de computer zitten. ‘Deze film heeft één blanke en twee zwarte mensen in de hoofdrol. Ah, kijk Henk, eindelijk een Aziaat. Hij heeft alleen slechts een bijrol.’

Vervolgens zijn de bevindingen getoetst aan de verdeling van huidskleur en afkomst in de gehele Nederlandse samenleving. Ik breng het u lollig, maar het rapport leest als obsessief racisme.

Veel belang wordt gehecht aan etniciteit, hoewel die term in het rapport erg vaag wordt gedefinieerd: ‘Met etniciteit bedoelen we de sociaal-culturele waarden en gedeelde overtuigingen van groepen mensen. Etnische diversiteit gaat dan over de mate waarin een groep mensen bestaat uit verschillende categorieën personen met gedeelde sociaalculturele waarden en overtuigingen.’

Zo bezien gaat etniciteit onder andere over de vraag of mensen liberaal, socialist, veganist of conservatief zijn. Toch wordt dat niet bedoeld. Aan de respondenten is namelijk ook gevraagd ‘tot welke etnische groep(en) reken je jezelf?’. Zelfidentificatie, aldus het rapport, is immers ‘de meest accurate vorm’ om ‘etnische diversiteit te bepalen’.

Daarbij is een vrij invulveld gebruikt, dus zonder vooraf bepaalde categorieën. Als je niet goed weet wat je met etniciteit bedoelt, kun je het maar beter vaag houden, zo lijkt het idee te zijn geweest.

Het lijkt een geval van wij-en-zij-denken

Toch vallen gegeven antwoorden als ‘allochtoon’, ‘geen’, ‘Indiaan’, ‘wereldburger’ en ‘verdwaald’ niet in de smaak bij de onderzoekers. Evenals de termen ‘wit’, ‘zwart’ en ‘westers’ zouden zij geen etniciteit aanduiden. Ook de term ‘roze’ – als ander woord voor blank of wit – wordt door de onderzoekers niet serieus genomen.

Onveranderlijke uiterlijke kenmerken lijken de primaire focus van het rapport te zijn. Opvallend is dat de onderzoekers 81 gegeven antwoorden in het rapport opsommen, maar tevens melden dat er 300 verschillende antwoorden zijn gegeven. Hoewel de 81 antwoorden veel nationaliteiten bevatten, staat ‘Nederlands’ er niet tussen.

Hoe hebben de etniciteitsturvers hun werk gedaan als etniciteit – kennelijk – zo’n ingewikkelde kwestie is? ‘Wit’ wordt als zogenaamde huidskleur tegenover ‘van kleur’ gezet. Elk tintje in de huidskleur versus volledig blank: het lijkt een geval van wij-en-zij-denken. Polariseert dat niet?

Zou het Wendy van Dijk-typetje Ushi nog kunnen?

Over de respondenten die inclusiviteit in de sector negatief beoordelen stellen de onderzoekers: ‘(1) Makers van kleur ervaren de inclusiviteit in de sector negatiever dan witte makers. (2) Vrouwen ervaren de inclusiviteit in de sector negatiever dan mannelijke makers. (3) Jongeren ervaren de inclusiviteit in de sector negatiever dan oudere makers. (4) Makers zonder leidinggevende functie ervaren de inclusiviteit in de sector negatiever dan makers met wel een leidinggevende functie.’

‘Deze kenmerken,’ zo heet het, ‘zijn recht-evenredig omgekeerd aan degenen die de inclusiviteit in de sector wel positief beoordelen.’ Dus oudere, blanke, mannelijke makers in een leidinggevende positie zijn het meest positief; jongere, vrouwelijker makers ‘van kleur’ zonder leidinggevende functie het minst.  

In het rapport staat ook een anekdote over een respondent die wees op de ‘machtsbalans’ op het moment dat wordt bepaald welke producties nog gedraaid moeten kunnen worden. Het Japanse typetje Ushi, jaren geleden gespeeld door Wendy van Dijk, zou dat bijvoorbeeld nog mogen? Nee, stelt de respondent, want ‘er zijn geen Japanse mensen die allemaal grappen maken over Wendy van Dijk’. Een absurde gedachte. Dus als een bepaalde groep mensen geen grappen maakt over Hans Teeuwen, mag Hans Teeuwen ook geen grappen maken over deze bepaalde groep mensen?

Verder lezen we over een regisseur die stelt dat je goede acteurs wil voor je rollen:

‘Goede acteurs zijn lastiger te vinden onder gekleurde mensen. Dit komt simpelweg omdat zich meer “witte” mensen aanmelden op opleidingen tot acteur dan “gekleurde mensen”. Onder “witte acteurs” is een redelijk grote groep goede en ervaren acteurs en onder “gekleurde” mensen is die groep nu eenmaal kleiner, vanwege bovengenoemde opleidingssituatie. Dus regelmatig voel ik de druk om divers te casten en dan een concessie te doen aan kwaliteit. Begrijp me goed, er zijn ook verrassend goede acteurs onder gekleurde mensen, maar de spoeling is wel dunner. Lastig dilemma.’

De kwaliteit van de productie is daarmee ondergeschikt aan het diversiteits- en inclusiviteitsdenken.

De uitkomsten kunnen gekleurd zijn

Frappant is dat de onderzoekers twijfels zaaien over ‘of de respons [op de enquêtes – BC] aselect en representatief is geweest. Wel zijn er indicaties dat vrouwen en leidinggevenden bovengemiddeld vaak hebben gerespondeerd. Ook zijn er indicaties dat makers die het onderwerp van belang vinden (en die niet tevreden zijn over de huidige situatie) vaker hebben meegedaan aan de enquête dan makers die neutraal staan tegenover het thema.’ Anders gezegd: de uitkomsten kunnen gekleurd zijn.

Tweede KamerlidMartin Bosma (PVV) ging met de staatssecretaris in debat over het rapport en stelde haar enkele prangende vragen. Welke huidskleuren onderscheidt de staatssecretaris? Wanneer ben je een mens van kleur? Zijn Turken en Marokkanen dat ook? En wat als iemand één Turkse moeder heeft? Er kwamen geen antwoord. Bosma: ‘Tegenwoordig wordt kunst en het belang van kunstenaars vooral afgemeten aan hun geslacht en de tint van hun huid. Dus de mate van slachtofferschap. En je ziet hoe dat kunst vernachelt.’

‘Artistieke vrijheid en kwaliteit staan voor mij op de eerste plaats,’ liet Uslu weten. ‘Want juist die vrijheid is essentieel voor kunst. Kunst houdt zich niet aan de regels. Laat zich niets voorschrijven. Kunst kan alles, moet niets.’

Bij kunst moet het gaan om kwaliteit

Dat zijn uitstekende woorden. Kunst mag daarom ook kwetsend zijn. Maar waarom moet kunst dan worden gemeten langs een diversiteitslat? De overheid kam maar beter afzien van inhoudelijke bemoeienissen met kunst. Bij kunstsubsidies horen politieke en ideologische criteria buiten schot te blijven; het moet louter gaan om kwaliteit.

Dat de staatssecretaris ongemakkelijk wordt van de vragen van Bosma is te begrijpen. Het maken van een onderscheid op kenmerken als huidskleur en afkomst is immers niets anders dan discriminatie.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht D66-staatssecretaris Gunay Uslu wil gehoorzame kunst verscheen eerst op Wynia's Week.

Historische bouwwerken kunnen doorgaans best wel wat aanpassingen aan, want niet alle onderdelen vertegenwoordigen evenveel (kunst)historisch belang. Om tot geschikte herbestemmingen te komen, moet van deze speelruimte vaak creatief gebruik gemaakt worden. De historisch waardevolle structuren en de van belang zijnde historische materie en details moeten uiteraard bewaard blijven. Moeizame aanpassingen horen daarom bij herbestemmingen vanzelfsprekend te zijn. Dat is het respect dat van een gebruiker van historische panden verwacht mag worden.

Ons’ Lieve Heer op Solder

Kortom, monumenten leveren altijd ongemak op, maar een sprekend verleden kan, zeker voor een museum, een belangrijk argument vormen om toch voor een historisch gebouw te kiezen. In de praktijk schuurt dat nog al. Waar particulieren zich in geval van monumenten aan strenge eisen moeten onderwerpen, kunnen musea zich kennelijk permitteren boven het verleden te staan.

Judikje Kiers, de huidige directeur van het Amsterdam Museum, toonde dit al eerder aan als directeur van het Museum Ons’ Lieve Heer op Solder aan de Oudezijds Voorburgwal, dat op 22 september 2015 werd geopend na een grondige restauratie onder haar leiding. Het museum kreeg bij deze ingreep bovendien de beschikking over een entreegebouw aan de overkant van de Heintje Hoekssteeg.

Dit pand had een traditionele negentiende-eeuwse gevel met hoge vensters die zich naadloos voegde in de historische grachtenwand. De inwendige houtconstructie met gebinten en een kap stamde nog grotendeels uit de zestiende eeuw. In de monumentenprocedure voorafgaande aan de verbouwing ging het vooral om de verbinding tussen dit entreegebouw en het eigenlijke museum op de andere hoek van de steeg. Aanvankelijk wilde het museum een luchtbrug, die echter als te storend werd ervaren voor het stadsbeeld. Er werd uiteindelijk gekozen voor een tunnel tussen de kelders van beide panden.

Radicale kijk op het verleden

Bij de verbouwing van het historische pand tot entreepand ging het ondertussen helemaal mis. Hiervoor in de plaats verrees er een nieuwbouw met een sterk uit de toon vallende voorgevel in harde postmoderne vormen, die beantwoordde aan de behoefte van het museum om op te vallen. Het bewaren van dit beeldbepalend pand was hier even niet opportuun.

Niet lang na de opening van museum Ons’ Lieve Heer op Solder werd Kiers, die zich graag het etiket ‘woke’ laat toevallen, directeur van het Amsterdam Museum. De tentoonstellingen van dit museum, dat al enkele jaren daarvoor het woord Historisch uit de naam had laten schrappen, kenmerkte zich al langer door een radicale kijk vanuit het heden op het verleden. De kern van het museum bleef als voordien ook na de komst van Kiers lange tijd de opstelling het ‘DNA van Amsterdam’, met als de kernwaarden ondernemerschap, creativiteit, vrijdenken en burgerschap. Hierbij bleef bijvoorbeeld de rijke collectie aan kunstnijverheid grotendeels verborgen in het depot in Amsterdam Noord, want deze abstracte thema’s vormden daarvoor geen aanleiding. Er werd toen al langer nagedacht over de verbouwing van het bestaande gebouw of aan een eventuele verhuizing naar een geschikter gebouw.

Zware concessies

Dat een eeuwenoud complex niet gemakkelijk valt te verenigen met de doelstellingen van een museum staat buiten kijf, zeker niet een museum dat radicaal eigentijds poogt te zijn. Het grotendeels zeventiende-eeuwse Burgerweeshuis kwam voort uit het middeleeuwse vrouwenklooster Sint-Lucia en het middeleeuwse Oudemannenhuis, dat achter de bebouwing aan de Kalverstraat staat. Tussen deze gebouwen liep de deels overkluisde en later gedempte Begijnensloot.

De in 1975 voltooide restauratie liet de historische gegroeide structuur en de bestaande volumes volledig intact, maar in die periode gingen restauratiearchitecten niet altijd even terughoudend om met de nog aanwezige historische substantie. Veel houten onderdelen die niet helemaal in orde werden bevonden, maakten plaats voor nieuwe van ongeveer dezelfde vorm. De achttiende-eeuwse schuur waar de weesjongetjes leerden timmeren, werd in zijn geheel vervangen door een hypothetische reconstructie van de eerdere middeleeuwse koestal van de nonnen. Als basis daarvoor dienden slechts twee vogelvluchttekeningen waarop het dak zichtbaar is en enkele schamele bodemvondsten. Hierin kwam het café-restaurant van het museum. In 1975 moesten ook al zware concessies worden gedaan.

Absurde plannen

Bij de voorbereiding van de planvorming voor de huidige verbouwing bleef een gedegen onderzoek van wat er nog wel aan balklagen en kappen bewaard bleef, zoals dat tegenwoordig hoort plaats te vinden, nagenoeg achterwege. De onduidelijkheid daarover beschouwden Neutelings Riedijk Architecten als een vrijbrief voor vergaande ingrepen in de eeuwenoude structuur van het complex door sloop en nieuwbouw.

In eerste instantie hadden de plannen zelfs een enigszins absurd zo niet lachwekkend karakter. Het vroegere Oudemannenhuis, heden voorzien van een achttiende-eeuwse gevel, maar nog beschikkend over een middeleeuwse opzet, zou ten koste van een historische kap plaats moeten gaan bieden aan een dakterras. Deze plannen stuitten terecht op een negatief advies van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK).

Onomkeerbare ingreep

De huidige plannen, die wel de goedkeuring van de commissie kregen, voorzien in de sloop van bijna de helft van twee historische kapconstructies aan weerszijden van de Begijnensloot, die van het vroegere Oudemannenhuis en die van de vleugel evenwijdig daaraan. Die laatste kwam in 1598 tot stand naar plannen van Hendrick de Keyser en kreeg in de achttiende eeuw zijn huidige gedaante.

Zo moet boven de Begijnensloot een aanzienlijke zaal tot stand komen om plaats te bieden aan schuttersstukken. Deze zal ver uitsteken boven het huidige gebouw. De huidige Schuttersgalerij ter plaatse van de vroegere Begijnensloot, een buitengewoon aardige toevoeging aan het complex van architect Bart van Kasteel ten tijde van de restauratie in 1975, die de middeleeuwse structuur op creatieve manier in stand hield, moet daarbij verdwijnen. Deze voorgenomen ingreep behelst zowel een ernstige aantasting van de historische kappen als van de historische structuur. Deze onomkeerbare ingreep had de CRK nooit van een positief advies mogen voorzien.

Genoeg alternatieven

Bij monumenten moeten alternatieven voor sloop en ruimtelijke aantasting altijd ernstig overwogen worden. In het geval van het Amsterdam Museum liggen dergelijke alternatieven voor het oprapen. Het Programma van Uitgangspunten van 20 oktober 2017, gebruikt voor de architectenselectie, gaat uit van een ‘netwerkmuseum’ dat zich op verschillende plaatsen in de stad kan bevinden, met het vroegere Burgerweeshuis als focus. Het museum was al lang over diverse plekken verdeeld.

Indachtig deze visie zouden de schutterstukken kunnen blijven hangen in een gebouw dat al helemaal ingericht is als museum, het vroegere oude vrouwenhuis Amstelhof aan de Amstel. Afgelopen jaren diende dit als onderkomen van tentoonstellingen uit de Hermitage te Sint-Petersburg. Het ziet er sowieso naar uit dat deze veel bezochte tentoonstellingen vanwege het verbreken van de culturele betrekkingen met Rusland voorlopig geen vervolg zullen krijgen. Dit gebouw bevat te weinig grote zalen om het gehele Amsterdam Museum plaats te bieden, maar met dit gebouw erbij zou het de mogelijkheden voor exposities zonder al te grote kosten aanzienlijk kunnen vergroten.

Gemeente en directie moeten zich bezinnen

Op deze manier kan de gemeente Amsterdam een groot deel van de voor de verbouwing gereserveerde 66 miljoen op zak houden. Dit op een totaalbedrag van 81,9 miljoen euro. De hele operatie voor de vernieuwing van het museum zou dan nog kunnen plaatsvinden op de aanvankelijk beoogde datum van 27 oktober 2025, die als de zevenhonderdvijftigste verjaardag van Amsterdam geldt. Behoud en herstel verhouden zich echter slecht met prestige en ambitie: daarvoor hebben sommige gemeenten altijd geld te veel.

Door het verzet van de erfgoedorganisaties Bond Heemschut en de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad kan aan de uitvoering van de plannen voorlopig niet begonnen worden en staat het te bezien of er ooit toestemming voor komt. Op 23 mei komt de kwestie voor de rechter. Rechtszaken leveren zelden een goede en creatieve discussie op. De gemeente Amsterdam en de directie van het museum zouden er goed aan doen zich al eerder terdege te bezinnen op alternatieven.

Gerrit Vermeer was van 1985 tot 2023 universitair docent architectuurgeschiedenis en bouwhistorie bij de Universiteit van Amsterdam. Hij is actief in de monumentenzorg.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met rigoureus verbouwplan vergeet Amsterdam Museum zijn rol als hoeder van erfgoed verscheen eerst op Wynia's Week.

Kunst kan kwetsend zijn

Kunst heeft meerdere functies en gevolgen. Het kan schoonheid uitstralen, gemaakt worden om iets zo realistisch mogelijk na te maken, om gevoel over te brengen of een idee van de kunstenaar, het kan een verhaal – al dan niet historisch – vertellen en het kan aanzetten tot nadenken. Kunst kan ook kwetsen. Die kwetsing kan de intentie van de artiest zijn geweest, maar dat hoeft niet. Zoals Coen de Jong schrijft in zijn nieuwe boek Wokeland wordt kunst die voorheen werd gewaardeerd, nu gezien als seksistisch, homofoob of racistisch.

Bij kunst die als kwetsend wordt ervaren, kan worden gedacht aan cartoons van de profeet Mohammed of schilderijen waarop uitingen van de slavernij te zien zijn. Hoewel dergelijke kunst doorgaans niet meer leidt tot strafrechtelijke onderzoeken werd Gregorius Nekschot in 2008 nog aangehouden voor het tekenen van een Mohammedcartoon.

Tegenwoordig wordt kunst die als kwetsend wordt ervaren regelmatig verwijderd of verplaatst naar een andere locatie. Zo werd op de Universiteit Leiden een schilderij met daarop vier rokende mannen – het college van bestuur uit de 1970’s – weggehaald, omdat een vrouwelijke promovenda vond dat zo’n college met alleen mannen een verkeerd signaal afgeeft.

Ongemakkelijk verleden

In november 2022 besloot de directie van The Welcome Collection, het Britse museum over internationale geneeskunde, om het museum tijdelijk te sluiten. De collectie bestaat uit ‘een miljoen voorwerpen, boeken en kunststukken die te maken hebben met geneeskunde wereldwijd’. Het museum vindt de eigen collectie discriminerend van aard. Volgens de directie worden niet-blanke mensen of mensen met lichamelijke afwijkingen ‘neergezet als exotisch, gemarginaliseerd en uitgebuit, of zelfs volledig over het hoofd gezien’. Een schilderij waarop te zien is hoe een blanke arts, gesteund door Jezus, een kind met donkere huidskleur helpt, wordt nu gezien als ‘racistisch stereotyperend’.

Aanstoot gegeven door naaktheid

Ook afbeeldingen van naakte mensen moeten het vaak ontgelden. In april 2022 werd de opdracht gegeven om een beeld van een naakte borstvoeding gevende vrouw te verwijderen uit het Martini Ziekenhuis in Groningen. In november 2022 werd besloten dat schilderijen van topless vrouwen moesten worden verwijderd uit het gemeentehuis in Purmerend. Na een storm van kritiek werd dat besluit ongedaan gemaakt.

Bekladdingen

Dat de culturele waarde van kunst minder wordt gewaardeerd dan het aanpakken van hedendaagse problemen wordt nog duidelijker wanneer het gaat om klimaatactivisme. Zoals RTL Nieuws schrijft: ‘Het ene na het andere doek wordt door activisten aangevallen.’

Perzikboom in Bloei van Van Gogh werd het slachtoffer van een blik tomatensoep, aangezien het landschap dat is afgebeeld zou veranderen door klimaatverandering. Zijn werk Zonnebloemen werd ook met soep overgoten. Vaak leiden zulke bekladdingen niet tot schade omdat er een glasplaat voor het schilderij zit, maar soms helaas wel. 

Soms gaat het echter nog verder dan bekladdingen. Een activist plakte zijn hoofd vast aan het Meisje met de Parel van Johannes Vermeer, waarna er ook soep overheen werd gegooid. Zijn motivatie? Hij vroeg omstanders: ‘Hoe voelt het om iets moois voor je ogen verwoest te zien worden?’ In zijn ogen gebeurt dat nu met de wereld. Het was voor de activist een rechtvaardiging voor de potentiële vernieling van cultureel erfgoed.

De directeur van de Museumvereniging wijst erop dat door bekladdingen wel regelmatig schade aan de oude schilderijlijsten ontstaat. Daarnaast geldt dat een schilderij ‘na zo’n actie uit de lijst [moet] worden gehaald, en met alle handelingen die je doet met zo’n schilderij breng je schade toe.’

Strijdtoneel

Door middel van kunst kan de artiest zich afzetten tegen de maatschappij. De kunstenaar kan problemen aan de kaak stellen, kan rebelleren, en kan mensen ergens over laten nadenken en praten. Maar waarom vindt er zoveel activisme plaats tegen of omtrent kunst? Waarom is de kunstwereld een strijdtoneel van wokisme geworden?

In de eerste plaats geldt dat kunst als kwetsend kan worden ervaren. Bij klassieke kunst is dat al gauw het geval. Staan er alleen blanke mensen op een schilderij? Weg ermee. Staan er alleen mannen op het schilderij? Ook weg. Worden andere volken als primitief, arm of minder ontwikkeld afgebeeld? Weg! Daarmee is de kunstwereld uiterst vatbaar voor woke-activisme.

Een veilige taal voor de kunst

Maar in de tweede plaats draagt deze sector daar ook zelf aan bij. Zoals Coen de Jong in Wokeland stelt heeft de sector in 2021 een handreiking opgesteld met de titel Waarden voor een Nieuwe Taal. Een veilige, inclusieve en toegankelijke taal voor iedereen in de kunst- en cultuursector. De Jong: ‘De handreiking waarschuwt tegen kwetsing en stereotypering en voor praktijken als misgendering, othering en pinkwashing, die blijkbaar wijdverbreid zijn in de vaderlandse kunst- en cultuurwereld.’

De huidige acties in de kunstwereld mogen niet gaan lijken op beeldenstormen of boekverbrandingen. De kunstsector moet zich daarom verdedigen tegen acties door het wokisme. Wokisten kunnen zelf woke-kunst maken in plaats van bestaande kunst te vernielen of te laten verwijderen. Maar radicaal activisme kan de kunstsector niet tolereren.

Wynia’s Week is er twee keer per week, 104 keer per jaar. Er zijn geen betaalmuren, iedereen kan alles lezen, kijken en luisteren. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs, groot en klein. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Woke-acties tegen kunst zijn ontoelaatbaar verscheen eerst op Wynia's Week.