Op 5 september hield de in Wenen docerende Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev de Marchantlezing van de Mr. Hans van Mierlo Stichting, het wetenschappelijk bureau van D66. Nederlanders kennen Krastev vooral van zijn boek Falend Licht (2019), waarin hij uitlegde waarom Oost-Europese landen, na het beëindigen van de Koude Oorlog in 1989, niet automatisch het West-Europese maatschappijmodel overnamen.

Volgens Krastev beschouwde het Westen de val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van het Warschaupact als overwinning van de westerse liberale democratie op het communisme. Diezelfde democratie overwon in de Tweede Wereldoorlog het nazisme en in de jaren zeventig – na het verdwijnen van de militaire dictaturen in Spanje, Portugal en Griekenland – het fascisme. Vrijheid tegenover onderdrukking, met het Westen als voorvechter van vrijheid.

Koude Oorlog versus dekolonisatie

In het globale Zuiden – Afrika, Azië, Zuid-Amerika – wordt niet de Koude Oorlog, maar de dekolonisatie als belangrijkste gebeurtenis van de twintigste eeuw beschouwd. In het proces van kolonisatie en dekolonisatie waren westerse machten juist de onderdrukkers.

Toegepast op geopolitiek, verklaart dit verschil in interpretatie van de twintigste eeuw waarom het Westen en de rest van de wereld vaak langs elkaar heen praten. De westerse militaire interventies om de Taliban te verdrijven uit Afghanistan, Saddam Hoessein af te zetten in Irak en Khadaffi in Libië, waren in westerse ogen een logische voortzetting van de eerdere strijd voor vrijheid en democratie (al was het Westen verdeeld over de invasie van Irak). In het globale Zuiden werd het eerder gezien als een westerse poging om met militaire middelen de eigen belangen veilig te stellen.

Een soortgelijk verschil speelt bij het conflict tussen Israël en Hamas. Het Westen denkt aan de Holocaust tijdens de Tweede Wereldoorlog, het globale Zuiden aan de kolonisatie. Het Westen ziet de gebeurtenissen van 7 oktober als pogrom, het Zuiden ziet hoe Palestijnen in eigen land onderdrukt en gedood worden. Israël, aan de vooravond van de dekolonisatie door het Westen aan de uit het Westen vertrokken Joden toegewezen, is in deze visie een laatste overblijfsel van het koloniale verleden.

Krastev merkte op dat Oost-Europese landen vinden dat ze in 1989 eveneens gedekoloniseerd werden, maar dat het niet lukt om het globale Zuiden hiervan te overtuigen. Zijn ervaring was dat je wel gepassioneerde reacties krijgt als je zuidelijke landen vraagt naar ‘westerse hypocrisie’.

Nee, Krastev is niet de zoveelste academicus die het Westen ziet als oorzaak van alle ellende in de wereld en de rest van de wereld als zuiver en goed. Hij meent alleen dat westerlingen na de Koude Oorlog zelfgenoegzaam werden. Ze waren zo overtuigd van zichzelf, dat ze zich niet meer verdiepten in anderen. Ontwikkelingen buiten het Westen merkten ze simpelweg niet op.

In zijn lezing noemde hij het verschil in interpretatie van de twintigste eeuw door het Westen en het Zuiden, het Russische ressentiment na de Koude Oorlog en ook de ontwikkelingen China. In tegenstelling tot westelijke verwachtingen economisch moderniseerde dat land zonder de liberale democratie over te nemen.

Werkelijkheidsbesef kan geen kwaad

Krastev bepleitte gaan cultuurrelativisme, wel meer werkelijkheidsbesef. De rest van de wereld vindt niet automatisch hetzelfde als het Westen. Daar moeten westerse regeringen en diplomaten rekening mee houden als ze bij internationale topbijeenkomsten dingen voor elkaar willen krijgen.

Precies een week na de Marchantlezing sprak de Oekraïense president Volodymyr Zelensky studenten van de Universiteit Leiden en de Haagse Hogeschool toe via een livestream. De Leidse rector magnificus meende dat Zelensky veel heeft betekend, ‘vechtend voor vrijheid en democratie binnen Europa, dat is cruciaal voor de wereld’. Maar in de niet-westerse wereld zien ze de oorlog in Oekraïne als een regionaal conflict. Is Krastev een roepende in de woestijn?

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom de westerse blik op Israël en Oekraïne in de rest van de wereld slecht wordt begrepen verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Soedan? Europa heeft het te druk met zichzelf’, luidt de kop boven zijn stuk. Daarin ligt niet alleen een verwijt besloten van desinteresse in een schimmige oorlog, maar ook van navelstaarderij. De pakkende titel suggereert tevens een zweem van superioriteit: de schrijver beweert dat hij en andere kenners al lang zagen aankomen dat het fout zou gaan in Soedan. Maar niemand luisterde.

Huidige oorlog is meer van hetzelfde

Nu is dat niet zo vreemd, want in Soedan is het eigenlijk altijd fout gegaan sinds de onafhankelijkheid in 1956, boekstaaft Pronk overtuigend. Coups, tegencoups,  revoluties, contrarevoluties, een bloedige afscheiding van het zuiden, twee rivaliserende generaals die hun land nu meeslepen in een volslagen oorlog, burgers die worden afgeslacht of verdreven, het is allemaal deel van de macabere Soedanese routine.

De huidige oorlog is dus ‘meer van hetzelfde’, wat het gebrek aan mediabelangstelling verklaart. Zonder de evacuatie van westerse en andere burgers uit dat gedoemde land – vaak degenen die trachtten de Soedanezen te helpen – zou het zoveelste conflict nog minder belangstelling hebben gewekt.

Jan Pronk heeft een indrukwekkende staat van dienst in en buiten politiek Den Haag en was van 2004 tot 2006 bijzonder VN-gezant voor Soedan. Hij zat dus op de eerste rij bij pogingen van de ‘internationale gemeenschap’ om dat land lastige westerse begrippen bij te brengen als respect voor mensenrechten en vredesverdragen. Die pogingen zijn volledig mislukt, erkent Pronk. Hij memoreert hoe twee voormalige secretarissen-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan en Ban Ki-moon, persoonlijk de machthebbers in Khartoem trachtten te dwingen zich te gedragen.

Aan vredesakkoorden en loze beloftes geen gebrek, maar telkens bleek dat Khartoem de top van de werelddiplomatie had voorgelogen. Na de foto-momenten bij het ondertekenen van loze akkoorden ging het moorden en muiten gewoon door.

Geen Afrikaanse solidariteit

Buitenlanders die de afgelopen decennia vergeefs hebben getracht de Soedanese machthebbers tot fatsoen te manen, zoals Jan Pronk, moesten altijd oppassen voor het verwijt van westerse postkoloniale arrogantie. Dat verwijt kon de Ghanees Annan en de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon moeilijk worden gemaakt. Maar zelfs zij faalden.

Op Afrikaanse solidariteit hoeven de beklagenswaardige Soedanese burgers niet te rekenen. Zo weigerde Zuid-Afrika om de toenmalige Soedanese dictator Omar al-Bashir te arresteren toen deze zich op zijn grondgebied bevond, al was het daartoe verplicht door het Internationale Strafhof in Den Haag. De Afrikaanse Unie, die moet uitgroeien tot een Afrikaanse tegenhanger van de EU, beperkt zich dezer dagen tot nutteloze oproepen aan de strijdende partijen om te stoppen.

‘De buitenwereld had voor de zoveelste keer opzij gekeken’, aldus Pronk. Zijn verwijt treft in feite het Westen, want de rest van de wereld kijkt zo min mogelijk naar Soedan. Pronk betreurt de afwezigheid van politieke en economische druk, van sancties en van waarschuwende woorden die de rivaliserende generaals tot inkeer hadden kunnen brengen. Pronk: ‘De buitenwereld had de mogelijkheid om de huidige brute machtsstrijd te voorkomen. Dat is nagelaten.’

Het is bewonderenswaardig dat hij geloof blijft houden in het nut van de diplomatie, maar gezien zijn ervaringen en die van de top van de VN ook wat naïef. Juist van een expert als Pronk verwacht je geen gemeenplaatsen over drukmiddelen die, zo stelt hij zelf vast, al decennialang niets hebben uitgehaald. Waaruit bestond bijvoorbeeld de door hem gesignaleerde mogelijkheid de oorlog te voorkomen? We vernemen graag iets concreets, geen vrome vaagheden die ten onrechte suggereren dat de lieden die Soedan ‘besturen’ voor rede vatbaar zijn.

Laat post-koloniale missiedrang varen

Pronk betreurt dat in Soedan inmiddels ‘China, Rusland, Egypte, Saoedi-Arabië en de Golfstaten in het gat springen dat Europa achterlaat’. Vanwaar die treurnis? Dat is juist een goede zaak, want ‘wij’ hebben daar niets meer te zoeken, de drie laatstgenoemde landen liggen bovendien in de regio waar de oorlog zich afspeelt. Saoedi-Arabië sommeerde de rivaliserende generaals om afgevaardigden naar Djedda te sturen voor onderhandelingen, wat een Europees land nooit zou lukken.

Het lijkt alsof Pronk niet kan verkroppen dat Soedan en andere Afrikaanse oud-koloniën zich afkeren van het bemoeizuchtige, belerende Westen en liever zaken doen met totalitair bestuurde landen als Rusland en China. Dat is echter hun keuze, wij moeten die respecteren, ons verlies nemen en onze postkoloniale missiedrang vaarwel zeggen. Die heeft, zo blijkt uit Pronks ervaringen, Soedan niet van zichzelf kunnen redden.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jan Pronk moet nu eens begrijpen dat het Westen niets meer te zoeken heeft in Soedan verscheen eerst op Wynia's Week.

Let op de vraagstelling. De vraag is niet óf je het verleden moet onderzoeken. Het staat al vast dat dit moet. Er rest slechts nog de vraag hóe dat dient te gebeuren. Terecht verbaasde Elma Drayer zich over de kennelijke aanname: dat iemand geacht wordt zich verantwoordelijk te voelen voor misstanden, begaan door hele verre, historische verwanten. De morele introspectie gaat hier in de overdrive.

Grijs verleden

Het geweten leek juist wat minder zwaar belast te worden. Met reuzenpassen: lang gold de Tweede Wereldoorlog als onze nationale schandvlek. De geschiedschrijving van die periode was er één van wit versus zwart, van helden versus schurken. Deze zienswijze werd ons bijgebracht door rijkshistoricus Lou de Jong. Niet alleen door hem natuurlijk, maar dat neemt niet weg dat hij sinds de jaren ’60 fungeerde als ‘de strenge bovenmeester van de indeling tussen Goed en Fout.’

Toen brak een nieuwe eeuw aan. Grijs verleden (2001), van historicus Chris van der Heijden, verscheen. Het boek was een correctie op het heersende beeld. De auteur wilde het zwart-witdenken van de decennia daarvoor nuanceren. De realiteit was te onoverzichtelijk voor simpel moralisme. Goed en fout tegenover elkaar? Tijdens de bezetting lag het subtieler.

Door de bank genomen waren Nederlanders ‘schipperende en beginselloze slapjanussen’ geweest, vat publicist Rob Hartmans het nieuwe frame samen. Tijdens de bezetting pasten de meeste Nederlanders zich aan. Ze keken weg van de misstanden en probeerden de oorlog te overleven. Laakbaar misschien, maar meedogenloze schurken waren het niet.

Een nieuw richtpunt voor onze boetvaardigheid

Overigens kon ook de ‘grijze’ benadering rekenen op forse kritiek. ‘Van der Heijden beweert eigenlijk dat het niet zo veel uitmaakt; goed, fout, men was grijs en redde zijn hachje. De mens is nou eenmaal een modderaar met allerlei tekorten,’ reageerde NIOD-onderzoeker Jolande Withuis (en auteur van een biografie over verzetsheld Pim Boellaard). ‘Hij maakt ervan dat goed-in-de-oorlog niet bestaat. We moeten niet vergeten dat de oorlog in sommigen het allerbeste naar boven heeft gebracht.’

Een terechte waarschuwing, de grens tussen nuanceren en relativeren dreigde soms te vervagen. Het neemt niet weg dat er een morele ontspanning intrad. Totdat we ons Koloniale Verleden ontdekten. Een nieuwe schandvlek. Onze boetvaardigheid kreeg een nieuw richtpunt.

Verdrongen geschiedenis

Eigenlijk moeten we spreken over een ‘ontdekking’. De afgelopen jaren klonk het weliswaar veelvuldig dat deze zwarte bladzijde uit onze geschiedenis niet de belangstelling kreeg die ze verdient, maar hoe terecht is die aanklacht? De feiten zeggen iets anders.

In 2020 onderzocht Historisch Nieuwsblad de lesmethode geschiedenis voor het middelbare onderwijs. Hebben we echt een blinde vlek voor de overzeese misstanden, zoals het verwijt luidt? Nou nee. ‘Slavernij en kolonialisme prominent in schoolboeken’, luidde de conclusie van het onderzoek. Deze uitkomst maakte weinig indruk. Zoals Martin Sommer al zei:  ‘Slavernij was verdrongen geschiedenis. Punt uit.’

Vijf generaties

Welbeschouwd is het kolonialisme nog erger dan de Tweede Wereldoorlog, omdat het tijdvak nog niet het verleden behoort. Het voorbije herdenk je, zoals dat gebeurt met de oorlog. Duurt een gebeurtenis daarentegen voort, zoals het kolonialisme, dan is zulke distantie ongepast. De lat ligt hoger. Er bestaat een plicht tot zelfonderzoek, waarbij we onszelf streng bevragen.

Deze populaire redenering gaat als volgt. Hoewel de slavernij meer dan anderhalve eeuw geleden werd afgeschaft, ‘zijn de raciale vooroordelen en structuren springlevend’, zei Alex van Stipriaan (hoogleraar Caraïbische geschiedenis) enige tijd terug. Als Afro-Nederlanders relatief vaak voorkomen in de criminaliteitsstatistieken, dan duidt dit volgens er volgens hem op dat slavernijverleden op een gemene manier doorwerkt. Het onderwerp dient derhalve een net zo prominente rol krijgen als de oorlog.

Hij mag tevreden zijn. De laatste paar jaar kreeg ons slavernijverleden niet slechts een prominentere rol, doodgewone burgers voelen de druk van vroeger op hun schouders drukken. Zie nogmaals De Volkskrant. De vraag hoe ‘je zelf het koloniale verleden van je voorouders’ onderzoekt, is geenszins tegen dovemansoren gericht.

In een stuk van bijna 4000 woorden kwam een vrouwelijke ‘manager bij een bedrijf dat liften keurt op veiligheid’ aan het woord. Ze bleek de afstammeling van een Surinaamse slavin – een héle verre afstammeling en dit besef was niet zomaar een interessant weetje. Ze heeft zwart bloed! Haar wereldbeeld kantelde, tekende de journaliste op. En dat naar aanleiding van een slavin, geboren in 1771. De familielijn ging vijf (!) generaties terug.

Vragen vermomd als imperatief

De afstand in de tijd doet nauwelijks nog ter zake. Een gedachte-experiment: stel dat iemand in pakweg 2150 het boetekleed aantrekt omdat een familielid vijf generaties eerder een NSB-er was. Kom op, wel een beetje maat houden, graag. Zo zal ongeveer de vermaning luiden aan zijn adres. Hij wordt ontslagen van de plicht tot zelfonderzoek.

Waarom leeft die verwachting dan wel ten aanzien van ons koloniale verleden? Nogmaals De Volkskrant: zelfde slavernij-reeks, ander stuk. Daarin werpen de auteurs een serie vragen op. Kun je een erfzonde aflossen? Is er überhaupt sprake van zoiets als een erfzonde? Hoe verhoud je je tot historisch daderschap? Hoe geef je rekenschap? En heb ik eigenlijk last van een schuldgevoel?

Het lijken slechts vragen. In werkelijkheid zijn het imperatieven vermomd als vraag. De geïnterviewde van dit artikel, een ambtenaar bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, raakt dan ook danig van zijn stuk als hij gaat graven in de familiearchieven. Het gegeven dat zijn voorouders meerdere plantages bezaten en Afrikaanse mensen verkochten, viel hem ‘rauw op zijn dak’. De rest van de familie reageerde lauw op deze ontdekking. ‘Ik meende wel enige verbazing te zien, maar geen grote schok.’

Zelfhulpsessie

De ambtenaar slaat dus een andere toon aan dan zijn familieleden. In het licht van vroeger leidt hij een schuldig leven. Hij moest, in lijn met de verwachting van zijn ouders, naar het categoraal gymnasium. Uit deze verwachting sprak zijn privilege en via deze beladen term, overgenomen uit het vocabulaire van Amerikaanse activisten, immer alert op perfide structuren in de maatschappij, zou een erfschuld blijken.

Ergens bestaat een link met de slavenhandel. Hoe die precies is, wordt dan weer niet echt duidelijk. Maar de feiten lijken van ondergeschikt belang, het zelfonderzoek heeft vooral een rituele betekenis.

De toonzetting is opvallend. Dat landen zich rekenschap geven van hun verleden: uiteraard. Ze doen wetenschappelijk onderzoek naar misstanden en er vinden plechtigheden plaats. Als we de Tweede Wereldoorlog gedenken, gaat dat via de route van de natiestaat. Ten aanzien van het kolonialisme dient het zelfonderzoek een individuele opgave te zijn die ook het karakter heeft van een persoonlijke zelfhulpsessie.

De goede deelnemer toont geen piëteit, maar masochisme. Omstandig geeft hij blijk van een gitzwart verleden, dat bovendien nog onvoltooid is. De gekwelde ziel. Je gunt hem een dosis grijs verleden.

Wynia’s Week volgt de postkoloniale schuld-discussie kritisch en op de voet. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Als donateur maakt u Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De gekwelde postkoloniaal is gretig op zoek naar geërfde schuldigheid verscheen eerst op Wynia's Week.