Een soortgelijke ervaring heb ik, wanneer ik me in rechtszaken verdiep en probeer de gedachtengang van rechters te volgen. We hadden deze column ‘Een nerd leest een vonnis’ kunnen noemen.

Niet dat ik rechters per se van ongecijferdheid beticht; dat is niet altijd primair het probleem. Het probleem dat ik wel altijd heb met vonnissen in gecompliceerde kwesties, is dat rechters pretenderen dat hun bewijsvoering met wetenschappelijke objectiviteit onvermijdelijk tot het gegeven vonnis leidt.

Wat ze in werkelijkheid doen, is met veel omhaal van woorden in hun eigen straatje praten.

Zijn we nu af van de rare vonnissen?

Afgelopen week diende het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie in de fameuze klimaatzaak. In 2020 had Milieudefensie van de rechtbank gedaan gekregen, dat die een bevel uitvaardigde aan Shell om in 2030 45% minder CO2-uitstoot te veroorzaken. Die -45% gold niet slechts de uitstoot van de eigen raffinaderijen, olietankers en dergelijke wereldwijd, maar ook de door Shell aan klanten geleverde producten, de zogeheten scope 3 emissies. Aangezien Shell een bedrijf is dat vooral olie en gas levert, komt dat neer op ongeveer de helft van je omzet schrappen.  Die leveranties worden dan uiteraard overgenomen door andere bedrijven, zodat de daarmee geassocieerde uitstoot onverminderd doorgaat.

Hoe haal je het als rechtbank in je hoofd om zo’n vonnis te schrijven, denkt een nuchtere nerd dan. Weliswaar heeft het Gerechtshof in hoger beroep nu gevonnist dat Shell zijn scope 3 emissies in 2030 niet met 45% -of enig ander opgelegd percentage – verminderd hoeft te hebben. Zoals dat heet: het Gerechtshof vernietigt het vonnis van de rechtbank. Dat is de standaard formulering, maar heeft het Gerechtshof inderdaad gehakt gemaakt van dat absurde vonnis? Zijn we nu  in Nederland voor eens en voor altijd gevrijwaard van dit soort rechterlijk activisme?

Zeker niet. Recentelijk besprak Lucas Bergkamp al op Wynia’s Week welke juridische ruimte er na deze halfhartige uitspraak nog ligt voor clubs als Milieudefensie om door te procederen.

In wezen geeft het Gerechtshof Milieudefensie nog steeds op alle moreel gemotiveerde punten gelijk, en sneuvelt hun eis op wat je een technisch detail kunt noemen: de rechters achten die reductie van 45% in 2030 weliswaar nodig om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, maar dat is het mondiale reductiepercentage, wat je niet aan een individueel bedrijf mag opleggen.

Net als in de Urgenda-zaak, beginnen de rechters hun vonnis met een uitgebreide uiteenzetting over  broeikasgassen en klimaat, alsof ze willen aantonen dat ze echt heel wat van klimaatwetenschap weten. Jammer dat het al in de eerste alinea fout gaat, waar ze eerst terecht vaststellen dat de natuur en de oceanen een groot deel (ongeveer de helft) van de door de mens uitgestoten CO2 opnemen.

Maar dan: ‘Deze opnamemogelijkheid wordt steeds geringer door ontbossing en door het warmer worden van het zeewater.’ Blijkbaar weten deze rechters niet, dat de aarde als geheel niet ontbost, maar steeds groener wordt, voor een belangrijk deel juist door de opwarming en meer CO2 in de lucht. Toevallig bleek vorige week nog, dat de opname van CO2 door bomen en planten 30 procent hoger is dan tot nu toe gedacht.

Rechters en warm zeewater

Dat warmer zeewater minder CO2 opneemt is op zich correct, maar in feite blijkt de CO2-opname van de oceanen al een eeuw te stijgen, en dat zal nog een eeuw doorgaan. Dat komt simpelweg, omdat die CO2-opnamesnelheid (bij een gegeven temperatuur) evenredig is met hoeveel CO2 er in de lucht zit. Zolang het CO2-gehalte in de lucht blijft stijgen, blijven de oceanen ook steeds sneller CO2 opnemen. Pas in 2100 wordt de piek in de opnamesnelheid bereikt, en dan duurt het nog tot 2300 eer die weer gedaald is tot het huidige niveau. En dan gaan er dus nog steeds miljarden tonnen CO2 per jaar de oceaan in.

Wetenschappelijk samengevat: er zit een sterke negatieve feedback in het klimaatsysteem, wat betekent dat het systeem weerstand biedt tegen verandering en behoorlijk stabiel is.

Zo zouden we nog meer punten kunnen aanwijzen in de edelachtbare uiteenzetting over klimaat, waar de rechters de meest alarmistische of ronduit verkeerde interpretatie lezen in het meest recente IPCC- rapport. Ook shopt het Hof nog in allerlei andere klimaatrapporten die net als het IPCC-rapport geen wettelijke status hebben. 

Maar daar gaat het eigenlijk niet om. De hamvraag is: waarom achten rechters het hun taak om in een vonnis over een onrechtmatige daad die Shell met zijn uitstoot zou plegen, de  wetenschappelijke discussie over de stabiliteit van het klimaat en de ernst van de effecten op de mens van klimaatverandering nog eens dunnetjes over te doen?

Rechters moeten wet toepassen, niet shoppen in rapporten

Rechters moeten de wet interpreteren en toepassen op concrete gevallen, en er is klimaatregelgeving zat. Bedrijven zijn in Nederland en de EU al gebonden aan allerlei wettelijke regels over uitstootvermindering tot 2030 en daarna, en nergens in die regels staat, dat de uitstoot van een bedrijf als Shell onrechtmatig zou zijn, ondanks dat het zich aan die regels houdt. 

Met deze simpele constatering had de rechtbank in eerste aanleg al de hele zaak van tafel moeten  vegen, maar ook het Gerechtshof laat dit nu na.     

Het selectieve geshop in klimaatrapporten zonder wettelijke status door het Hof en andere rechtbanken die zich over klimaatzaken gebogen hebben, dient in wezen het doel, om bovenwettelijke eisen te stellen aan individuele bedrijven of staten op grond van een alomvattende zorgplicht voor het welzijn van mensen – ook van hele generaties die nog niet geboren zijn.

Rechterlijke redeneerkunst

Tekenend voor de willekeurige redeneerkunst van rechters is, dat deze zorgplicht niet de wereldbevolking geldt; volgens het Hof is zulke ‘bundeling’ door Milieudefensie niet toegestaan, en heeft Shell in deze zaak volgens Nederlands recht alleen een zorgplicht voor Nederlanders. Dus hoewel de scope 3 uitstoot van Shell voor het grote merendeel buiten Nederland plaatsvindt, en bijdraagt aan mondiale klimaatverandering die vooral buiten Nederland tot nadelige gevolgen zal leiden, zou Shell toch in 2030 bijna de helft van zijn activiteiten moeten staken om specifiek Nederlanders te beschermen tegen klimaatverandering. Alsof Nederland niet in staat zou zijn om zijn burgers adequaat te beschermen tegen een warmer klimaat door dijkverhoging en andere lokale aanpassingen.

Het Hof verwijst ook met instemming naar een uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens waarin Zwitserland wordt bevolen meer tegen klimaatverandering te doen, omdat een groep van 2500 Zwitserse Klimaseniorinnen anders te veel last zou krijgen van hittegolven.

Het Hof gaat nu weliswaar niet mee in het percentage van -45% uitstoot in 2030 voor Shell, maar neemt niet principieel afstand van deze zwalkende logica. Dat komt omdat deze en andere rechters zich blind staren op het klimaatprobleem, en wat dat betreft zijn ze geen haar beter dan de doorsnee ‘progressieve’ burger: ‘Voor het hof staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is.’

Klimaatverandering is mondiaal zeker een belangrijke kwestie, maar het is niet één-dimensionaal. In grote delen van de wereld zal klimaatverandering weinig voorstellen, of zelfs voordelig zijn. Mogelijk zal het in sommige delen van de wereld later deze eeuw het grootste probleem zijn. Maar voor Nederland zeker niet. Iedereen met een beetje verstand van techniek, waterhuishouding, economie en energievoorziening snapt dat. Maar met rechters die geloven dat hittegolven in Zwitserland levensgevaarlijk dreigen te worden voor Zwitserse bejaarden, is er eigenlijk geen beginnen aan.

Hoezo vertegenwoordigen Milieudefensie en Greenpeace ‘algemeen belang’?

Die rechters kunnen we niet vervangen; maar we kunnen het probleem wel aan de voorkant indammen. Clubs als Milieudefensie of Greenpeace kunnen nu klakkeloos beweren dat ze het levensbelang van alle Nederlanders inclusief toekomstige generaties vertegenwoordigen en op grond daarvan de staat of grote bedrijven aanklagen. Maar die mogelijkheid tot collectieve actie door een actiegroep, artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek, staat pas sinds 1994 in de wet, met in 2019 iets aangescherpte eisen voor representativiteit van zulke actiegroepen.

Deze regering moet nu urgent werk maken van het wijzigen van dat artikel in het Burgerlijk Wetboek. Er moeten randvoorwaarden komen in hoeverre beslissingen van rechters in zulke zaken democratisch vastgesteld beleid mogen doorkruisen of ‘optoppen’. En het aanspannen van zo’n zaak zou aan net zulke strakke voorwaarden moeten voldoen als het houden van een referendum.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 weer 156 keer, plus tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters moeten wet toepassen, geen klimaatactivisme bedrijven. En laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er bestaat kortom brede maatschappelijke en wetenschappelijke consensus dat biomassa het Klimaattakkoord van Parijs tegenwerkt, en bovendien enorme schade toebrengt aan de wereldwijde natuur. Daarom heeft de gesubsidieerde miljardenindustrie die erachter zit het inmiddels besmette woord ‘biomassa’ vervangen door de verhullende term ‘bio-energie’, alsof een nieuw woord het kappen en verbranden van bomen ‘groener’ zou maken. Zo wil die industrie doorgaan met het ontvangen van door ons allen opgehoeste belastingmiljarden, om op die manier hun ecocidale bomenkap en -verbranding te kunnen voortzetten.

De groene fabel die BECCS heet

Vervolgens heeft die gesubsidieerde miljardenindustrie een combinatie gelegd tussen bio-energie (BE) en Carbon Capture and Storage (CCS, ondergrondse CO₂-opslag). Die combinatie heet BECCS, en zou niet alleen CO₂-uitstoot reduceren maar zelfs ‘negatieve emissies’ realiseren. Dat is technisch gezien een onzinnig begrip, maar er wordt door commerciële en politieke belanghebbenden mee bedoeld dat het meer CO₂ uit de lucht zou halen dan erin wordt gestopt. Enig rekenwerk leert dat dit een groene fabel is, waarmee de machtige biomassa-industrie met onze overheden aan de leiband nog meer subsidies en markt naar zich toe wil trekken.

Nederland verbrandt jaarlijks zeven miljoen ton biomassa, goed voor 6 procent van onze energie. Dat is voornamelijk geïmporteerd hout uit Baltische en Amerikaanse bossen. Daarmee stoten we 12,5 miljoen ton CO₂ per jaar uit, ruim 8 procent van ons totaal.  Het aandeel in de CO₂-uitstoot is dus 33 procent groter dan het aandeel in de energievoorziening. Dat strookt met het feit dat het verbranden van bomen veel meer CO₂ uitstoot dan het verbranden van steenkool.

’s Lands grootste CCS-project Porthos moet gedurende vijftien jaar 2,5 miljoen ton fossiele industriële CO₂ per jaar ondergronds gaan opslaan. Met een fictief tweede Porthos-project voor alle CO₂ uit biomassa – dat er zeker niet kan zijn voor 2030 – zou er jaarlijks tien miljoen ton = tien miljard kilo CO₂-uitstoot van biomassa overblijven. Een jonge boom absorbeert in de eerste vijftien jaar ongeveer tien kilo CO₂ per jaar. We moeten dus in de komende jaren netto minstens een miljard bomen bijplanten om al onze CO₂-uitstoot uit biomassaverbranding te absorberen.

Er staan in Nederlandse bossen gemiddeld duizend bomen op een hectare. Met een miljard bomen erbij moeten we dus een miljoen hectare extra (laten) bebossen om onze CO₂-uitstoot van biomassa te absorberen. Dat is bijna drie maal zoveel als onze huidige 364.000 boshectares, en een kwart van ons totale landoppervlak. Dat is een volstrekte onmogelijkheid, met alle ruimtegebrek voor woningen, landbouw, industrie en infrastructuur. In andere landen gebeurt het ook niet, want bossen worden sneller gekapt dan dat ze bijgroeien.

Het effect van CCS is verwaarloosbaar

De wereldwijde CCS-opslagcapaciteit is momenteel ongeveer vijftig miljoen ton CO₂ per jaar. Er staat voor een vergelijkbare hoeveelheid in de planning, dus laten we voor het gemak aannemen dat we in 2030 in de hele wereld honderd miljoen ton CO₂ per jaar onder de grond kunnen stoppen. De natuurlijke jaarlijkse opname van menselijke CO₂-uitstoot door fotosynthese van alle levende biomassa wordt geschat op 25 tot 33 procent van het mondiale totaal. Dat komt neer op tenminste 25 procent van 38 miljard ton, bijna tien miljard ton natuurlijk opgenomen CO₂ per jaar. Dat is ongeveer honderd maal zoveel als de geplande CCS-opslagcapaciteit in 2030.

CCS voegt derhalve niets wezenlijks toe aan wat de natuur vanzelf doet, en is dus op zichzelf een schijnoplossing. Het voegt ook niks toe aan de schijnoplossing van bio-energie, de verhullende term voor het verbranden van bomen. De combinatie van die twee schijnoplossingen, BECCS, is derhalve eveneens een schijnoplossing. Voor zover menselijke CO₂-uitstoot door verbranding van wat dan ook (fossiele brandstoffen, biobrandstoffen, bomen) uit de atmosfeer wordt gehaald doet de natuur dat tenminste honderd maal sneller dan alle CCS-techniek die we nu en straks kunnen inzetten.

Wat overblijft is de 15 tot 20 procent extra CO₂-uitstoot van biomassaverbranding ten opzichte van steenkoolverbranding, en het verlies van natuurlijke bossen en biodiversiteit door grootschalige gesubsidieerde boskap. Dat verhoogt in plaats van verlaagt de CO₂-uitstoot in de komende dertig jaar. CCS en BECCS kunnen met miljardensubsidies hooguit 1 procent van die uitstoot verminderen, maar in de verste verte niet resulteren in negatieve emissies. Het simpelweg aanleggen van meer bosareaal is al veel effectiever, goedkoper en beter voor mens en milieu.

Bij dit hele BECCS fabeltje is de fossiele CO₂-uitstoot door het kappen, versnipperen en transporteren van bomen uit Amerika en de Baltische staten nog niet eens meegenomen. Het is bijzonder moeilijk om die uitstoot te becijferen, maar zeker is dat er jaarlijks miljoenen tonnen gekapte bomen over duizenden kilometers afstand door grote zeeschepen naar Nederland worden vervoerd. Dat kappen en vervoeren gebeurt voor 100 procent met door diesel en stookolie aangedreven machines, bulldozers en schepen.

Een klein beetje gezond verstand

Wat ook niet is meegenomen in deze absurditeit is de enorme hoeveelheid energie die CCS vergt. Dat is extra energieverbruik die hoofdzakelijk fossiel is, want hernieuwbare energie is schaars en nu al volop benut. Dat extra fossiele energieverbruik van CCS produceert ongeveer 10 procent extra CO₂ ten opzichte van wat er wordt opgeslagen. We verbruiken met CCS dus extra fossiele brandstoffen met extra CO₂-uitstoot om een hoeveelheid CO₂ op te slaan die hooguit 1 procent van de natuurlijke CO₂-opname is.

Ik vat dit bizarre verhaal nog even samen: biomassaverbranding is erkend slecht, dat vinden ook Kamer en kabinet. Een ander naampje zoals bio-energie verandert daar niets aan. CCS is een dure druppel op een gloeiende plaat, en bovendien lineair in plaats van circulair. De combinatie BECCS is derhalve dubbelslecht. Ik vind het bijzonder zorgelijk dat onze politici en ambtenaren zich laten inpalmen door deze groene fabel, en niet lijken te beseffen dat het de voorvechters van BECCS uitsluitend om financieel gewin is te doen.

Een klein beetje gezond verstand geeft al inzicht dat de BECCS-claim van negatieve emissies niet waar kan zijn. Wat nadere analyses en rekenwerk tonen vervolgens aan dat BECCS zelfs positieve emissies veroorzaakt. Kennelijk kunnen of willen politici en ambtenaren deze realiteit niet onder ogen zien, maar klampen ze zich vast aan elk verhaal dat misschien iets zou kunnen verbeteren in hun falende klimaatbeleid. Intussen blijven burgers en ondernemers hier miljarden belastingeuro’s voor betalen.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht BECCS: de nieuwe groene fabel van de biomassalobby verscheen eerst op Wynia's Week.

Die ondergrens is nu het beruchte vogelpoepje: een bedrijf, bouwproject of evenement dat een vergunning aanvraagt, mag maximaal 0,07 gram (0,005 mol) stikstof per hectare per jaar laten neerslaan in nabijgelegen Natura2000-gebieden. Berekent het verplichte Aerius-model dat de depositie onder die grens blijft, dan kan de vergunning gewoon verleend worden.

Komt Aerius op meer dan 0,07 gram uit, dan kan je als ondernemer nog proberen om een langdurige en kostbare procedure op te starten, de zogeheten ‘passende beoordeling’, die eventuele schade aan de omringende natuur inschat. Vaak zal de conclusie van de ingehuurde ecologen zijn dat schade ‘niet op voorhand valt uit te sluiten’, en dan kan die ondernemer naar zijn vergunning fluiten. Door schade en schande wijs geworden, gooien de meesten al bij voorbaat de handdoek in de ring, en dan is er weer een project gesneuveld door de hysterische stikstofwetgeving in Nederland.

In de praktijk: één hondendrol

Het nieuwe kabinet wil die ondergrens optrekken naar 14 gram (1 mol). Dat is, naar de praktijk vertaald, één hondendrol. Als we bedenken dat in Nederland gemiddeld 1500 mol stikstof per hectare per jaar neerslaat, met uitschieters naar ruim 2000 mol, dan zou je zeggen dat dit een heel bescheiden ambitie is. Duitsland hanteert een ondergrens van 20 mol, Denemarken een nog hogere ondergrens.

Niettemin zou met die ondergrens van 1 mol vrijwel geen enkel bouwproject meer hoeven te worden stopgezet, en de duizenden ‘PAS-melders’ zouden uit de brand geholpen zijn. PAS-melders zijn boeren die ooit te goeder trouw melding hebben gemaakt van hun stikstofdepositie lager dan 1 mol, waar tot 2019 vrijstelling voor gold, en die door de PAS-uitspraak van de Raad van State de facto met terugwerkende kracht illegaal verklaard zijn.

De media hebben zich door dit nieuwe rapport van TNO en UvA weer eens op het verkeerde been laten zetten: er zou ‘nieuw wetenschappelijk onderzoek’ gedaan zijn, waaruit blijkt dat het optrekken van die ondergrens naar 1 mol niet mogelijk is.

Welnee. Er zijn helemaal geen nieuwe experimenten of metingen gedaan. Meijer en Van Loon hebben slechts een literatuurstudie gedaan en hebben enkele experts naar hun mening gevraagd. En ze komen dan uit bij de conclusie dat er ‘geen wetenschappelijke onderbouwing gevonden is voor een specifieke ondergrens’. Anderzijds zeggen ze dat het aannemelijk is dat die ondergrens er wel is, maar hoe hoog die precies is, daarvoor zou nader onderzoek nodig zijn dat jaren gaat duren.

Of ze het zo bedoeld hebben of niet, het effect is dat iedereen die niet goed is ingevoerd in deze materie, nu denkt dat het vogelpoepje eigenlijk dus wel gerechtvaardigd is. In ieder geval zal dit door de ecolobby zo worden uitgevent. Als de wetenschap geen betrouwbare ondergrens kan aangeven, dan neem je maar het zekere voor het onzekere met een extreem lage ondergrens, toch?

Formalistische terugtrekbeweging

Om in te zien hoe misplaatst dit is, moet je wel het hele rapport lezen. Meijer en Van Loon lopen daarin gedetailleerd alle interne en externe onzekerheden in het atmosferische stikstofverspreidingsmodel en in Aerius na. Op diverse punten schatten ze ook tot hoeveel onzekerheid in de berekende stikstofdepositie dit leidt. Er is een deel dat een foutmarge van ongeveer 6 mol oplevert, een ander deel levert 20 à 30 mol foutmarge op. Dat is ook de reden dat Duitsland een ondergrens van 20 mol hanteert. In Denemarken is onderzoek gedaan dat een ondergrens van 25 mol wetenschappelijk onderbouwde. Hoe dan ook is de modelonzekerheid, dus de ruis in de resultaten van Aerius, duizenden malen groter dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.  

Dan mag je toch verwachten dat Meijer en Van Loon als wetenschappers die hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen, duidelijk maken dat deze ondergrens volstrekt onzinnig is. Maar nee, op dat punt maken ze een formalistische terugtrekbeweging: omdat ze op grond van de huidige onderzoeksgegevens voor Nederland niet nauwkeurig een wetenschappelijk onderbouwde ondergrens kunnen vaststellen, moeten we het maar blijven doen met de juridische werkelijkheid van het vogelpoepje. Daar kunnen we pas vanaf nadat nader onderzoek is gedaan dat wel een nauwkeurige ondergrens oplevert. Reken maar op een jaartje of vier, vijf.

Hier heeft de ambtenaar het duidelijk gewonnen van de onderzoeker. Het is namelijk ondenkbaar, dat zulk nader onderzoek een ondergrens van 0,005 mol oplevert, of iets wat daar in de buurt ligt. Die wetenschappelijk onderbouwde ondergrens wordt geen 0,005 mol, geen 0,05 mol, ook geen 0,5 mol, maar minstens meerdere mollen, wellicht enige tientallen mollen. Hoe kun je dan goedpraten dat we nog jaren aan dat vogelpoepje vast zitten?

Het is ook saillant dat de enige niet-Nederlandse deskundige die geraadpleegd is, Arthur Petersen, de hoofdconclusie van het rapport niet volgt en zegt dat 1 mol wel een verantwoorde ondergrens is. 

Als het nieuwe kabinet toch een ondergrens van 1 mol in de natuurbeschermingswet zet, wordt dit rapport vast weer koren op de molen van Johan Vollenbroek en geestverwanten die gaan procederen tegen vergunningen die worden afgegeven. Terwijl dat rapport geen enkele steun levert voor een ondergrens van 0,005 mol. Integendeel, ook Meijer en Van Loon zeggen letterlijk dat die ondergrens niet wetenschappelijk onderbouwd is. En toch produceren ze een rapport dat er voor gemaakt lijkt om te spinnen als een stevige waarschuwing aan het kabinet dat het verhogen van de ondergrens naar 1 mol wetenschappelijk niet te verantwoorden is.

Buitenlandse deskundigen

Het verhogen van de ondergrens naar 1 mol is bedoeld als een snel te realiseren wetswijziging binnen het bestaande beleid, dat gebaseerd is op stikstofdepositie in Natura2000-gebieden. Op de wat langere termijn zou dit hele systeem van tafel moeten, en zou stikstofbeleid moeten gaan sturen op stikstofemissie. Als je maar zorgt dat de totale emissie daalt, moet de stikstofgevoelige natuur daar ook van profiteren, zonder dat je met modelmatige luchtfietserij doet alsof je precies weet waar elke molecuul reactieve stikstof neerkomt.

Het lijkt raadzaam, om vóór die klus alvast een adviescommissie van buitenlandse deskundigen te vormen. Die zijn er namelijk wel van doordrongen, dat in Nederland geen speciale natuurwetten voor stikstof gelden.  

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl  

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Nieuw rapport van TNO en UvA: malle exercitie om het absurde ‘vogelpoepje’ goed te praten verscheen eerst op Wynia's Week.

Helaas is dat precies wat een van de drie planbureaus, namelijk het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), veel te vaak doet. Wel directieven en gedetailleerde plannen, maar geen analyse van kosten en baten. De NOS, bijna alle andere media en de hele linkse politiek marcheert zo overtuigd achter de vlag van ‘netto nul CO2-uitstoot in 2050’ dat ook daar geen behoefte meer aan zo’n onderzoek lijkt te bestaan.

Het ‘koploperschap’ van Jan Tinbergen

De politiek wil dat alles wat met klimaat en natuur te maken heeft alleen door dat het in 2008 opgerichte PBL wordt behandeld. Vroeger was dat anders. Toen hadden we mijn vroegere collega-hoogleraar Jan Tinbergen. Als eerste directeur van het Centraal Planbureau (CPB) moest hij een kosten-batenanalyse van de Deltawerken voorleggen.

Tinbergen maakte een taxatie van de schade van een toekomstige watersnoodramp, vermenigvuldigde die met de geschatte kans op zo’n ramp en zette dat af tegen de prijs van een verzekering in de vorm van de Deltawerken. Er bleef een relatief kleine restpost en die vulde Tinbergen in met de geschatte opbrengsten van de internationale verkoop van Hollandse expertise in watermanagement. Een soort ‘koploperschap’, zouden we nu zeggen, maar dan wel op basis van berekeningen van Neerlands beroemdste econoom (en, in 1969, winnaar van de allereerste Nobelprijs voor Economie).

Door het streven naar ‘netto nul CO2 in 2050’ vallen woningbouw, infrastructuur, grondgebruik en alles wat verder nog met grond te maken heeft, nu allemaal onder het PBL. Er is daar ooit besloten om de compromissen van de ‘klimaattafels’ uit 2019 als startpunt te nemen en dan alle partijen te dicteren wat hen te wachten staat.

Het PBL, denk je dan, is zeker vergeten hoe de ondeskundige klimaatpaus Ed Nijpels – destijds voorzitter van het tafelgebeuren – te werk is gegaan. Deelnemer Greenpeace was absoluut tegen kernenergie. Dat kwam de traditionele energiesector niet slecht uit, want zo konden zij makkelijker lobbyen om miljardensubsidies binnen te halen voor het begraven van CO2 in de Noordzee en voor waterstoffabrieken op de Maasvlakte. De PvdD en de vegetariërs waren tegen koeien, een wens die door Nijpels gekoppeld kon worden aan de lobby van Natuurmonumenten voor minder boerenland. Biomassa leek in 2019 nog een sympathiek, groen verschijnsel en kreeg van Nijpels een ereplaats naast zon en wind als ‘hernieuwbare energie’.

Dat was 2019. Nu weten we veel meer over de echte kosten van wind op zee, over de nadelen van het kappen van bomen voor de productie van biomassa, over de maatschappelijke kosten van ‘vernatting’ en over het maken van een verantwoorde keus tussen volledig elektrische en hybride auto’s. In het kort: de Noordzee is geen rendabele locatie voor windmolens vanwege de korte levensduur, de schade aan het leven in het water, de kosten van het onderhoud en de kosten van de kabels naar de kust. Het opstoken van bomen voor biomassa betekent meer in plaats van minder CO2 in landen als Estland, Finland en Canada. ‘Vernatting’ in de door Nijpels geëiste omvang van 100.000 ton CO2-winst per jaar betekent – weten we nu – dat we ieder jaar percelen met een totale oppervlakte van 200 vierkante kilometer bijna onder water zouden moeten zetten. En: hybride auto’s zijn zo licht en flexibel dat ze per saldo beter zijn voor het milieu dan volledig elektrische voertuigen.   

Wanhoop bij ondernemers

Wie het nieuws volgt, weet dat. Onlangs waren er weer nieuwe berichten over biomassacentrales die jokken over wat ze stiekem aan hout opstoken. Met de nieuwe regering in Engeland komt groot, beredeneerd, verzet tegen nog meer windparken in de Noordzee. VNO-NCW, eerst enthousiast over het klimaatbeleid, spreekt nu over de wanhoop bij de industrie over de energietarieven. Nieuwe cijfers tonen aan dat ‘vernatting’ veel minder oplevert dan waar de klimaattafels destijds op rekenden.  

Maar het PBL doet niets om zulk nieuws van deskundig commentaar te voorzien en ons te helpen met een verantwoorde schatting van kosten en baten. Zo heeft het PBL elk restje gezag verloren. Niet omdat we de tweehonderd medewerkers ervan verdenken dat ze privé haast zonder uitzondering sympathiseren met linkse politieke partijen, want dat is hun goede recht.

De kwestie is dat het PBL twijfels en onzekerheden negeert. Natuurlijk weten ze bij het PBL precies hoeveel bomen moeten sneuvelen voor de biomassacentrales. Natuurlijk hebben ze een schatting van de ware totale kosten van de bekabeling in de Noordzee (en dan de echte kosten, niet het onzinbegrip ‘nationale kosten’). Natuurlijk kunnen ze inschatten of onze energierekening binnenkort met 300 of met 400 euro per maand omhoog gaat. En natuurlijk weten ze dat ‘vernatting’ misschien hier en daar een goed idee is voor de natuur, maar dat hun eigen cijfers laten zien dat het we het nooit moeten doen omdat het zo efficiënt helpt tegen CO2-uitstoot.  

Ze weten het allemaal, maar ze leggen het niet uit, want dat zou de goede zaak van ‘netto nul’ in gevaar kunnen brengen. Maar nu gebeurt precies waar ze bij het PBL het meest bang voor zijn: de publieke opinie keert zich bij zo veel onzekerheid steeds massaler tegen ‘netto nul’.

Geen autoriteit meer

Er zullen in de jaren vijftig ook wel stemmen zijn opgegaan dat de Deltawerken wel wat minder ambitieus konden of over meer jaren uitgesmeerd, omdat er ook nog andere urgente taken waren en Nederland nog bezig was te herstellen van de oorlog. Of andersom, dat we voor optimale veiligheid alle bruggen en sluizen nog twee keer zo omvangrijk moesten maken. Maar Tinbergen had gezag, presenteerde de kosten en de baten zo eerlijk mogelijk, en gaf het parlement de informatie die nodig was om een evenwichtig besluit te nemen. Het PBL daarentegen is weinig meer dan een met belastinggeld betaalde spreekbuis voor de lobbyisten die aan Nijpels’ klimaattafels zaten. Het is logisch dat er dan van je autoriteit weinig overblijft.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Wie vertrouwt nog wat er wordt gezegd over het klimaatbeleid? verscheen eerst op Wynia's Week.

Uitstel van executie 

Hoewel de val van de regering-Scholz voorkomen werd door een last minute-begrotingsakkoord tussen de coalitiepartijen, is het slechts uitstel van executie. Een nieuwe crisis kan het vonnis voltrekken. Bijvoorbeeld door een voor de partij van Scholz, de sociaal-democratische SPD, en/of de Groenen dramatische verkiezingsuitslag bij de volgende maand te houden verkiezingen in de deelstaten Saksen-Anhalt, Thüringen en Brandenburg. Volgens de polls dreigen SPD en de Groenen daar zelfs onder de kiesdrempel van 5 procent te geraken.  

Maar ook als die gifbeker voorbijgaat is het naar verwachting in ieder geval bij de landelijke verkiezingen volgend jaar einde verhaal voor de regering-Scholz. Alle polls voorspellen een groot verlies voor zowel SPD als de Groenen en een dito winst voor de christen-democratische alliantie van CDU en CSU. Een nieuwe coalitieregering zal behalve de CDU/CSU waarschijnlijk bestaan uit de FDP en de van Die Linke afgesplitste partij van Sahra Wagenknecht. De met de Nederlandse PVV vergelijkbare AfD staat eveneens op winst, maar zit vooralsnog in een cordon sanitaire. 

Het begon met de ‘Energiewende’ van Merkel, waarbij alle kerncentrales werden uitgefaseerd en goedkope fossiele energie werd vervangen door onregelmatige ‘intermitterende’ zonne- en windenergie (wiebelstroom). De energieprijs verdubbelde en werd een belangrijke kostenpost voor de Duitse industrie. Met de sancties tegen Rusland en de (door … , ja door wie?) opgeblazen NordStream 2 werd het er niet beter op. De Duitse energie draaide bijna volledig op goedkoop Russisch gas en moest van de ene op de andere dag omschakelen naar andere energiebronnen of duur geïmporteerde LNG (uit de VS). 

En het einde van de stijging van de energieprijs is nog niet in zicht. Door het toenemende gebruik van electriciteit (warmtepompen, electrische auto’s, electrische fornuizen, e.d.) moet het netwerk worden uitgebreid en aangepast, een miljardenoperatie, die naar de industrie en de consument zal worden doorbelast. 

Industriële zelfmoordpolitiek 

Het resultaat is een krimpende industrie. Niet alleen gaat de kostenpost energie absoluut omhoog, ook relatief wordt energie duurder. In omringende landen met een minder rigoreuze energietransitiepolitiek, bijvoorbeeld Frankrijk dat vasthoudt aan  kernenergie, is de energie veel goedkoper dan in Duitsland. De Duitse industrie verliest dus concurrentiekracht.  

En niet alleen in Europa. Ook wereldwijd boet de Duitse industrie in aan concurrentievermogen. In de VS wordt nog volop (goedkope) fossiele brandstof gebruikt en dat geldt eigenlijk voor de hele wereld. Alleen in sommige landen in Europa, waaronder Duitsland én Nederland, wordt een industriële zelfmoordpolitiek gevoerd. 

Begrotingstekort 

Maar er zijn meer problemen bij onze Oosterburen. In Nederland worstelen we met een ongebreidelde instroom van niet-integrerende niet-westerse migranten, maar in Duitsland is dat probleem nog veel groter. Met de welkompolitiek van Merkel – ‘Wir schaffen das’ – is het land overspoeld met vreemdelingen, die allerlei problemen veroorzaken. Zoals minder veiligheid op straat, vooral voor jonge vrouwen, meer (drugs)criminaliteit, discriminatie van de LHBTI-gemeenschap en een uit de hand lopend beroep op bijstandsuitkeringen. 

De staatshuishouding werd de dupe. Duitsland kende traditioneel een enorm begrotingsoverschot, maar een minder goed presterende en kleinere industrie (vorig jaar 5 procent minder omzet) betekende minder belastinginkomsten. Tezamen met extra uitgaven voor Oekraïne, een substantieel hoger defensiebudget alsmede een sterk oplopende rekening voor bijstandsuitkeringen dreigde een enorm begrotingstekort. 

Een delicaat probleem, omdat niet alleen het Stabiliteits- en Groeipact van de eurozone dat verbiedt, maar ook de Duitse wet. Het betreft de zogenaamde Schuldenbremse (letterlijk: schuldrem), die een tekort van meer dan 0,35 procent van het bruto binnenlands product (bbp) niet toestaat. Vanwege het hyperinflatietrauma uit de jaren dertig alsmede de uit de hand gelopen kosten van de Duitse hereniging werd de Schuldenbremse in 2009 in de wet verankerd. 

De begrotingsperikelen betekenden bijna het einde van de huidige coalitie van SPD, de Groenen en de liberale FDP. De voorman van laatstgenoemde partij Lindner zei niet mee te zullen werken aan het plan van Scholz om de Schuldenbremse af te schaffen. Als Scholz dat niettemin zou doorzetten, dreigde Lindner de coalitie op te blazen. Hij kan dit doen, want hij is naast minister van Financiën ook partijleider van de FDP. Het kwam niet zo ver, want na weken van crisisberaad bereikte men een begrotingsakkoord voor 2025. 

De problemen zijn echter niet weg en de Duitse kiezer ziet de huidige coalitie de problemen niet oplossen. De steun voor de SPD van Scholz en voor de Groenen van Habeck en Baerbock is in de polls dramatisch gedaald. Van hun oorspronkelijke aanhang is minder dan de helft over. 

EU-industriepolitiek  

De oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. Van de huidige wordt niet meer verwacht dat ze met rigoreuze oplossingen komt. Wellicht dat de regering-Scholz zich nog inlaat met de door Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen voorgestelde EU-industriepolitiek, waarvan vooral Franse en Duitse firma’s zouden profiteren, maar zonder grootschalige financiering van de EU-industriepolitiek zal dat weinig impact hebben op de kwakkelende Duitse industrie.  

Dergelijke grootschalige financiering ligt echter niet voor de hand. Dat is alleen mogelijk met de uitgifte van eurobonds door de Europese Commissie, een financieringswijze die door coalitiepartner FDP van een veto zal worden voorzien. Maar zelfs als de FDP én Nederland en alle overige lidstaten van de eurozone overstag gaan en instemmen met eurobonds, zal een EU-industriepolitiek de Duitse (noch de Nederlandse) industrie helpen. In het verleden is overtuigend aangetoond dat industriepolitiek niet werkt. Het binnenkort uitkomende rapport-Draghi – waarin EU-industriepolitiek wordt aanbevolen – zal daar niets aan veranderen, 

Stop het klimaatbeleid 

Echte oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. De problemen die het land ondervindt zijn namelijk van een dergelijke omvang dat zij niet met een simpele handomdraai kunnen worden opgelost. Om weer de industriële reus van weleer te worden zal het roer 90 graden om moeten en zal de nieuwe aanpak lang moeten worden volgehouden. 

Een pas op de plaats zal moeten worden gemaakt met de energietransitiepolitiek/klimaatbeleid. De door vele politici, onder wie onze eigen voormalige minister-president, bepleite groene groei is een illusie gebleken. Zeker op de korte termijn. CO2-reductie is geen verdienmodel, het is slechts een kostenpost. Wellicht dat op de lange termijn nieuwe firma’s die geen of weinig CO2 uitstoten een bijdrage gaan leveren aan de economie, maar voorlopig is dat niet het geval. Klimaatbeleid prijst bedrijven die een dergelijk (rigoreus) beleid voeren alleen maar uit de markt. 

Stop het open-grenzenbeleid 

Een tweede maatregel zal vermindering van belasting- en regeldruk moeten zijn. Deze is in Duitsland (en Nederland) hoger dan elders en naast dure energie een tweede kostenpost voor het bedrijfsleven. 

Als derde noodzakelijke verandering van beleid zal een halt moeten worden toegeroepen aan het open-grenzenbeleid van Merkel. Duitsland (en Nederland) zullen weer grip moeten krijgen op wie er binnenkomen. Buitenlandse arbeidskrachten die onvervulbare vacatures vervullen, prima. Bijvoorbeeld met behulp van een puntensysteem, zoals door Canada gehanteerd. Maar niet langer niet-integrerende niet-westerse migranten, die alleen maar problemen veroorzaken en hun hand ophouden. 

Naast deze drie cruciale maatregelen zal de rechtsstaat weer gehandhaafd moeten worden. Met veiligheid op straat en zwaardere straffen voor overtreders oftewel een lik-op-stuk beleid. En een einde zal gemaakt moeten worden aan het gedogen, oogluikend toestaan en wegkijken. 

Op basis van de polls lijkt de kiezer ook duidelijk die kant uit te willen. De vier genoemde maatregelen staan overduidelijk in het verkiezingsprogramma van zowel de CDU als de CSU. Oppositieleider Merz van de CDU staat een dergelijk beleid al langer voor. Hij werd echter ‘kaltgestellt’ door Merkel die hem niet als opvolger wilde. Nu is Merz de gedoodverfde nieuwe bondskanselier van Duitsland. 

Hij wil een coalitie met de FDP en waarschijnlijk ook met de nieuwe partij van Sahra Wagenknecht, die het verrassend goed doet in de peilingen. Haar partij kan omschreven worden als cultureel rechts en economisch links. Maar blijkbaar niet te links voor Merz om haar uit te sluiten van een coalitie. Gedrieën zullen zij volgens de polls een ruime meerderheid in de Bondsdag krijgen. 

Ruk naar rechts 

Met de AfD heeft Merz gezegd niet te willen regeren. Het lijkt er derhalve op dat de AfD in een cordon sanitaire blijft. Tenzij de partij de peilingen verslaat en zo groot wordt dat men niet langer om de Alternatieve für Deutschland heen kan, een situatie die vergelijkbaar zou zijn met wat er in Nederland met de PVV is gebeurd. 

Vandaar dat vanuit CDU/CSU-kringen met zorg wordt uitgekeken naar de verkiezingen in september en oktober in het oosten van het land, waar de AfD traditioneel hoog scoort. Voorspeld wordt een harde tweestrijd tussen de CDU en AfD, vooral in Saksen-Anhalt en Thüringen (minder in Brandenburg).  

Wat de uitkomst ook zal zijn, eerst bij de regionale en volgend jaar bij de landelijke verkiezingen, er waait een andere wind in Duitsland. De ruk naar rechts die we in heel Europa zien, zal zich volgens de polls ook in Duitsland voltrekken. 

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.  

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook Duitsland staat een ruk naar rechts te wachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Estland is een succesvol nieuw lid van de EU zonder veel corruptie en zal de vervangende stekjes wel in de grond zetten. Maar het is daar kouder dan bij ons (gemiddelde maandtemperatuur vier maanden per jaar onder nul) en die stekjes groeien dus langzaam.  

Al eerder citeerde ik in Wynia’s Week een team van de Universiteit van Helsinki dat inschat dat het minimaal dertig jaar duurt voordat een nieuwe boom bij benadering evenveel CO2 absorbeert als de omgekapte boom. Gedurende die dertig jaar stoten Estland en Nederland samen dus netto meer uit omdat de minpost ‘boomslurp’ in de klimaatboekhouding geringer is dan wanneer we de bomen in het bos hadden laten staan.  

Wederzijds voordeel 

Klimaatzaken doen met Estland is derhalve een heel slecht idee, en het zou Jan-Willem Erisman – voorzitter van de Klimaatraad – sieren wanneer hij zijn rapport introk, corrigeerde en een versie zonder boskap en met meer nucleaire energie naar buiten bracht.  

Nog beter: een versie inclusief zaken doen met Ethiopië. Een land met 132 miljoen inwoners, waarvan we er deze maand een aantal  onwaarschijnlijk hard zagen rennen op de drie lange olympische afstanden in Parijs. De grote meerderheid van de overige Ethiopiërs heeft ook een goed uithoudingsvermogen, want die moeten heuvel op en heuvel af klimmen voor water en brandhout in hun hut. Tussen Nederland en Ethiopië is daarom een mooie combinatie mogelijk van hulp en van wederzijds voordeel.  

Eerst een gift aan Ethiopië. Urgent voor rijk Nederland is dit jaar een correcte omgang met alle ondernemers – eigenaars van viskramen, marktkramen, reparatiebedrijven, installateurs, gehandicaptenvervoer – die nu opeens hun bedrijfsbus met diesel- of benzineaandrijving niet meer mogen gebruiken. Allereerst moet een objectieve instantie (dus níet de Klimaatraad of het Planbureau voor de Leefomgeving), adviseren over het tempo waarin dat mogelijk zou kunnen zijn.  

Het is immers zinloos voor het klimaat wanneer we nóg meer elektrische aandrijving voeden met elektriciteit uit Duitse bruinkool. Ook is het wreed voor de ondernemers wanneer er nog geen hybride of elektrische versie bestaat van hun voertuig. Rotterdamse stadsbussen worden vlot vervangen want de gemeente kan alles betalen, maar individuele ondernemers moeten maar zien hoe ze overleven.  

Doe te zijner tijd de oude voertuigen en trekkers gewoon cadeau aan Ethiopië. Hoe dat is te regelen? Dat zouden we kunnen navragen in Zweden, waar ze op 3 september 1967 tijdens ‘Dagen Högertrafikomläggningen’ wisselden van links naar rechts rijden, waarna de stadsbussen van Gothenburg en Malmö – waarvan de deuren nu aan de verkeerde kant zaten – geschonken werden aan Kenia en Pakistan.  

Ik profiteerde van de Zweedse donaties tijdens mijn drie jaar als vrijwilliger in Kenia. Met een maandsalaris van tweehonderd gulden had ik als leraar geen geld voor eigen vervoer, en dus heb ik bijvoorbeeld een mooie herinnering aan een lange busreis met een levende kip op schoot – cadeau van de ouders van een leerling die me bij hem thuis had uitgenodigd. Een keer huurde het internaat twee Zweedse bussen voor een schoolreis van 580 kilometer naar Mombasa. Uw columnist moest na aankomst als eerste de Indische Oceaan in lopen om onze eindexamenstudenten – bijna allemaal Kikuyu uit de hooglanden die nog nooit de zee hadden gezien – te demonstreren dat pootjebaden niet gevaarlijk is.  

Betere kooktoestellen 

In Ethiopië houden ze rechts en dus zouden onze oude bussen en bedrijfswagens daar welkom zijn. Als het nieuwe kabinet echt gaat schrappen bij de ngo’s die nu door dure reclamebureaus advertenties laten plaatsen tegen bezuinigingen op de subsidies voor hun dure kantoren en hun dure Amsterdamse managers, dan komt geld vrij om de voertuigen naar Ethiopië te sturen – waar elektrische laadpalen nog verre toekomst zijn.  

En we kunnen ook op z’n Hollands zaken doen met Ethiopië voor het klimaat. De meeste mensen daar koken op hout. Er zijn verschillende ondernemingen die geld inzetten voor betere kooktoestellen in landen als Ethiopië. Het Internationaal Energieagentschap (IEA) heeft de EU opgeroepen om nog veel meer schone kooktoestellen naar Afrika te sturen.  

Allereerst zullen dan niet meer, zoals nu nog steeds het geval is, per jaar 200.000 kinderen onder de vijf jaar sterven door longziektes vanwege rook en vergif door primitief koken binnenshuis. En daarnaast is een spectaculaire daling mogelijk in de wereldwijde uitstoot van CO2. Het IEA schat dat voor Afrika een totale daling van 900 miljoen ton CO2 per jaar mogelijk is door schoner koken. De schatting van 4 miljard euro voor de distributie van al die kooktoestellen in arme landen lijkt mij iets te optimistisch, maar stel dat Nederland bijvoorbeeld voor 700 miljoen euro de kooktoestellen voor Ethiopië zou verzorgen, redt dat kinderen van rookverstikking en spaar je gelijktijdig meer dan 100 miljoen ton CO2 per jaar.   

Geforceerd moerassen aanleggen  

Ter vergelijking: als we het Klimaatakkoord van Ed Nijpels volgen en diezelfde 100 miljoen ton CO2 willen sparen door het grondwaterpeil niet 40 maar 20 centimeter onder het maaiveld te houden, dan moeten daarvoor 22.000 hectares worden opgeofferd. De Partij van de Dieren (PvdD) is daar voorstander van, want dan kunnen koeien in zo’n drassig weiland niet overleven, en gaan we Poolse zuivel importeren voor onze Goudse kaas (geen eigendomsrechten op de naam, dus dat kan met buitenlandse melk). Maar laat de PvdD dan eerlijk zijn en de echte reden noemen, namelijk afkeer van veeteelt, want kooktoestellen distribueren in Ethiopië is een logischer actie tegen CO2 dan geforceerd moerassen aanleggen in overvol Nederland.  

Met betere kooktoestellen in arme landen is bij voorbeeld Eneco al jaren actief. Die onderneming verkoopt gas en elektriciteit in West-Europa, probeert dat zo verantwoordelijk mogelijk te doen, maar moet wel blijven leveren. Dus helpt Eneco tegelijkertijd via ‘carbon credits’ voor kooktoestellen in andere werelddelen om het verbranden van houtskool en takkenbossen te reduceren en zo wereldwijd CO2 te sparen.  

Ook hier kan Nederland leren van Zweden. Daar is het allang officieel beleid dat sparen op CO2-uitstoot in Afrika, maar met Zweedse hulp, ook onderdeel is van het Zweedse CO2-beleid. Onze ‘Wetenschappelijke’ Klimaatraad is daar tegen, maar waarom? Laat ze van die dwaling terugkomen, voordat het te laat is en onze koeien vertwijfeld in de modder staan. 

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.     

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!  

Het bericht Klimaatzaken doen met Estland? Ethiopië is een veel beter idee verscheen eerst op Wynia's Week.

De ACM tikte Vattenfall al eerder op de vingers, net als branchegenoot Eneco, modeketen H&M en sportwarenhuis Decathlon. Niet onderbouwde duurzaamheidsclaims – ‘greenwashing’ – is terecht een speerpunt van de ACM, want de desinformatie die bedrijven daarmee verspreiden, is misleidend en verlammend.

Miljardensubsidies voor het verbranden van bomen

Het Zweedse staatsbedrijf Vattenfall, dat met miljardensubsidies biomassacentrales bouwt om bomen te verbranden, kan met de beste wil van de wereld niet duurzaam en CO₂-neutraal worden genoemd. Wellicht gebruikt Vattenfall daarom het woord ‘fossielvrij’. Dat is strikt genomen geen leugen, maar het suggereert een beeld dat niet overeenkomt met de werkelijkheid. Dit kenmerkt uitgekiende opzettelijke desinformatie, en de ACM heeft dat gelukkig doorzien. Daar komt bij dat niemand weet hoe we over één generatie fossielvrij zouden kunnen leven. Gedegen analyses en rekensommen tonen aan dat dat niet zal kunnen, zelfs niet in het rijke Europa.

We kunnen bij lange na niet snel genoeg windmolens en zonnepanelen bouwen, bij lange na niet alle variabiliteit van zon en wind opvangen met waterstof en batterijen, en bij lange na niet voldoende zeldzame metalen voor dat alles delven. De wereldwijde mijnbouwproductie zou daarvoor moeten verveelvoudigen in de komende 25 jaar, terwijl alle winbare ertsen van lithium, kobalt, koper en een dozijn andere zeldzame metalen elk jaar armer in samenstelling worden. Duitsland komt nu al schoorvoetend terug op zijn fossielvrije beleid, door tegen officiële internationale afspraken in toch miljardensubsidies aan nieuwe aardgascentrales te willen besteden.

Vattenfall zegt voorts ‘in 2040 de CO₂-uitstoot te willen reduceren tot netto nul’. Dit klinkt al even mooi als ‘fossielvrij leven binnen één generatie’, maar is net zo onduidelijk en ongegrond. Bedoelt Vattenfall dat de eigen operatie dan netto nul is, of die van hun klanten (dit onderscheid is de basis van Shells hoger beroep tegen Milieudefensie)? En streeft Vattenfall naar nul CO₂-uitstoot, of naar CO₂-uitstoot van biomassa die onterecht niet meetelt, of naar CO₂-uitstoot die wordt ‘gecompenseerd’ door schijnoplossingen zoals ondergrondse CO₂-opslag en boomaanplant? Vattenfall als verlengstuk van de Zweedse overheid is er – net als onze eigen overheden – duidelijk niet op uit om concrete informatie en een realistisch beeld te verschaffen, maar om met desinformatie een groen imago op te houden.

Desinformatie over de energietransitie blijkt inmiddels een moeilijk te bestrijden gif. Dat geldt aan de kant van greenwashing in reclames en overheidscommunicatie, en ook aan de kant van het systematisch angst aanjagen voor klimaatopwarming, zeespiegelstijging en extreem weer. Het aantal weergerelateerde doden is in de afgelopen honderd jaar met 98 procent gedaald, maar daar rept geen journaal over. Warmterecords verschijnen foutief en zonder context in het nieuws, en kouderecords – waarvan we er vorig jaar een tiental hadden over de hele wereld – worden niet gepubliceerd. Halve waarheden zijn geen leugens maar wel desinformatie. Dat maakt het gif van desinformatie extra verraderlijk.

Desinformatie is een verraderlijk gif

We vernemen nooit in het nieuws dat fossiel brandstofverbruik en CO₂-uitstoot wereldwijd nog elk jaar stijgen, simpelweg omdat ons energieverbruik sneller groeit dan de hoeveelheid hernieuwbaar genoemde energie. We vernemen ook nooit dat het wereldwijde aandeel van fossiel in de totale energiemix al meer dan veertig stabiel is op 77 procent, ondanks alle windmolens en zonnepanelen. Dat zijn trends die netto nul over welgeteld 25 jaar en 5 maanden uitsluiten. Ik laat me nu niet uit over de implicaties daarvan, maar wel over alle desinformatie die de schone schijn steeds krampachtiger probeert op te houden.

Politici en overheden blijken geen kant meer op te kunnen, want de energietransitie is inmiddels ‘too big to fail’. Het aantal nationale en internationale klimaatakkoorden, klimaatwetten, klimaatsubsidies, klimaatinvesteringen, klimaatprojecten, klimaatonderzoeken, klimaatimago’s en klimaatreputaties is zo groot geworden dat niemand de doordenderende trein nog kan stoppen. Zelfs politici, beleidsmakers en ondernemers die met degelijke onderbouwing bestaande regels en maatregelen willen verbeteren vinden de collega’s, de baas, de coalitie, de wet, de rechter, de journalisten en de publieke opinie op hun pad. Structurele desinformatie waarmee alles en iedereen bij voortduring een verkeerd beeld van de werkelijkheid krijgt voorgeschoteld is de basis van deze verlammende dynamiek.

Ik weet dat er zeker wel politici, beleidsmakers en ondernemers zijn die openstaan voor onderbouwde kritiek op klimaatmaatregelen, en hun beleid op basis daarvan graag zouden willen verbeteren. Zij vragen echter aan natuurwetenschappers die de onderbouwde kritiek aanreiken om te zorgen dat ze daar iets mee kunnen doen. U leest het goed: Invloedrijke mensen in hoge politieke, ambtelijke en bedrijfsmatige posities met afdelingen vol adviseurs vragen aan natuurwetenschappers om hen in staat te stellen klimaat- en energiebeleid te verbeteren. Dat is het resultaat van het wijdverbreide gif dat desinformatie is: het geloof is te sterk geworden, het systeem is machtiger dan wijzelf, en veel mensen laten zich niet meer overtuigen met feiten en argumenten die in een andere richting wijzen.

Tegengif sorteert effect

Wat overblijft is het tegengif van voortdurende onderbouwde en objectief verifieerbare wetenschappelijke informatie die niet is beïnvloed door politieke en commerciële belangen. Het kan jaren duren voordat dat enig effect sorteert, maar bij biomassa zien we nu dat het na een jaar of tien eindelijk tot beleidsverandering leidt. Zelfs Frans Timmermans spreekt zich nu als GroenLinks-PvdA-leider uit tegen zijn eigen Europese pro-biomassabeleid. Hij is tegen beter weten in nog wel tegen kernenergie, net als de Duitse regering, maar dat is in Nederland, Zweden en Polen gelukkig een achterhoedegevecht geworden. Het onzalige Nederlandse aardgasverbod staat inmiddels ook op losse schroeven. Uiteindelijk wint desinformatie het niet van de fysieke werkelijkheid.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Overheid en bedrijven verspreiden verlammende desinformatie over het klimaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Hagoorts columns hebben tot verontwaardigde reacties geleid, onder anderen van de vooraanstaande klimaatwetenschapper Guido van der Werf, hoogleraar koolstofcyclus in Wageningen. Hij beticht Hagoort van domheid en simplisme, en beschuldigt en passant Wynia’s Week van het verspreiden van disinformatie en disrespect voor de klimaatwetenschap.

Natuurlijke CO2-opname wordt genegeerd

Deze week heeft Hagoort een uitgebreid technisch-wetenschappelijk rapport uitgebracht waarin hij zijn kritische stellingname onderbouwt. Het rapport legt niet alleen precies uit waar de wetenschap achter de Netto-Nul de mist is ingegaan, maar presenteert ook een alternatieve, wetenschappelijk onderbouwde methode voor het berekenen van de opwarming als gevolg van in te voeren CO2 ‘reduction pathways’, zoals de Netto-Nul.

Waar het aan schort bij de berekeningen die ten grondslag liggen aan de Netto-Nul, is dat de rol van de natuurlijke opname van CO2 door de biosfeer en oceanen wordt genegeerd. Maar die natuurlijke opname heeft er wel voor gezorgd dat er van de totaal sinds 1850 uitgestoten hoeveelheid CO2 er maar 40 procent is blijven hangen in de atmosfeer – geen klein bier. Wanneer de natuurlijke opname niet wordt meegenomen in de berekeningen, leidt dat tot fysisch onrealistische en veel te restrictieve reductietrajecten.

Ter illustratie heeft Hagoort in zijn rapport een viertal scenario’s doorgerekend: een referentiescenario waarin geen beperking aan de CO2-uitstoot wordt opgelegd en een drietal scenario’s met een toenemende reductie van de uitstoot van CO2. Alle scenario’s beginnen in 2025. Voor de volledigheid: de CO2 uitstootsnelheid in 2024 is 45 gigaton en de opwarming in 2024 is 1,35 graad Celsius.

In het eerste reductiescenario wordt de uitstoot vanaf 2025 op een constant niveau van 45 gigaton per jaar gehouden. In het tweede scenario neemt de uitstoot lineair af van 45 gigaton in 2025 naar 26 gigaton in 2050 en blijft daarna constant. Het derde scenario is de Netto-Nul: een afbouw van de CO2-uitstoot van 45 gigaton per jaar in 2025 naar Netto-Nul in 2050, waarna het definitief is afgelopen met de CO2-uitstoot.

De resultaten zijn samengevat in bovenstaande figuur. In het referentiescenario (gestreepte blauwe lijn) neemt de uitstoot exponentieel toe en gaat de opwarming door het dak.

Bij een constante uitstoot van 45 gigaton CO2 per jaar (gele lijn) neemt de opwarming gestaag toe met afnemende snelheid om ergens in de volgende eeuw te eindigen bij ongeveer 3 graden.

Bij een reductie van 45 naar 26 gigaton per jaar (oranje lijn) loopt de opwarming aanvankelijk op naar 1,6 graad in 2040, waarna een langzame afkoeling inzet naar iets boven de 1,5 graad in 2100, keurig in lijn met het strengste opwarmingsdoel uit het Akkoord van Parijs. De uitstoot van CO2 is dan even groot als de opname van CO2 door de natuur.

Bij een reductie naar Netto-Nul in 2050 (groene lijn) stijgt de opwarming naar 1,6 graad in 2035, waarna een gestage afkoeling inzet tot 0,2 graad aan het eind van de eeuw. Die afkoeling wordt veroorzaakt door een geleidelijke daling van de CO2-concentratie in de atmosfeer als gevolg van de doorgaande opname van CO2 door de biosfeer en oceanen.

Lezers van Wynia’s Week kunnen het rapport van Jacques Hagoort (29 pagina’s) hier downloaden.

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De waanzin van Netto-Nul-klimaatbeleid: nieuw rapport zet alle feiten op een rijtje  verscheen eerst op Wynia's Week.

Voormalig minister van Financiën Steven van Weyenberg heeft het bestaan om vijf dagen voor zijn aftreden Diederik Samsom in de Raad van Commissarissen van staatsbedrijf Gasunie te benoemen. Dat is dezelfde Diederik Samsom die vorig jaar in de EU nog tegen aardgas en voor biomassa pleitte, samen met Frans Timmermans die nu als leider van GroenLinks-PvdA ineens tegen biomassa pleit.

Journalistiek muisstil over falend energiebeleid

Regelmatig verschijnen er dergelijke onwelkome of inconsistente berichten over de energietransitie. Dat komt op mij over als communicatieve salamitactiek die helaas met succes speculeert op een kort geheugen van burgers en journalisten. Timmermans is nog steeds niet doorgezaagd over zijn biomassa-saltomortale, en ik vrees dat dat ook niet gaat gebeuren met Diederik Samsom over zijn aardgas-saltomortale of met Tennet over hun falende netbeleid.

Ik begrijp steeds minder van de taakopvatting van veel journalisten en journaals, die terecht uiterst gedreven zijn in het ontrafelen en aan de kaak stellen van toeslagenaffaires en aardbevingsschandalen, maar onterecht muisstil zijn over falend energiebeleid.

Het in dunne plakjes communiceren van inconsistent en onwelkom energienieuws is niet een gevolg van technische innovaties en nieuwe wetenschappelijke inzichten. Alles wat we nu weten over netcongestie door toenemende fluctuaties in zowel stroomopwekking als stroomverbruik wisten we tien jaar geleden ook al. Alles wat we nu weten over de milieuschadelijkheid en CO₂-toename van biomassa wisten we tien jaar geleden ook al. Alles wat we nu weten over aardgas als minst vervuilende brandstof wisten we tien jaar geleden ook al. Alles wat we nu weten over de voor- en nadelen van kernenergie wisten we tien jaar geleden ook al.

Al die kennis is in 2014, vanaf de Russische inval in De Krim, niet gecommuniceerd en vertaald naar effectief beleid. Dat gebeurt nu pas, mondjesmaat, in kleine plakjes die elk op zich nog wel te verteren zijn. Als we daarentegen tien jaar geleden de hele salami voorgeschoteld hadden gekregen zou die onverteerbaar zijn geweest. Dan hadden we nooit voortijdig kolencentrales gesloten, kernenergie in de ban gedaan, miljarden aan biomassa verkwanseld, elektrische auto’s gesubsidieerd, huizen van het aardgas afgehaald, warmtepompen verplicht gesteld en daarna toch weer gasstook toegestaan.

Laten we minder goedgelovig zijn

Van waterstof weten we nu al dat het slechts een inefficiënte energiedrager is waarmee we in de hele keten meer dan de helft van de uit schaarse bronnen opgewekte energie verspillen. Toch zet de politiek daar nog vol op in, zoals we vijf jaar geleden nog met biomassa deden. Ik voorzie dat we ergens na 2030 de nadelen en torenhoge kosten van waterstof in plakjes opgediend zullen krijgen.

Laten we vanaf nu wat minder goedgelovig en minder kort van memorie zijn, niet alle energieverhalen voor zoete koek slikken, en zowel vandaag als morgen energiemislukkingen aan de kaak stellen. Niet uit wantrouwen of nijd, maar om effectiever, milieuvriendelijker, uitvoerbaarder en betaalbaarder energie- en klimaatbeleid te bevorderen dat consistent van voor tot achter open en eerlijk gecommuniceerd kan worden op voor- en nadelen, voortgang en resultaten.

Elektrische auto’s zijn vervuilend ook als politici zeggen dat ze schoon zijn

Daartoe moet dat energie- en klimaatbeleid gebaseerd worden op natuurwetten in plaats van op politiek opportunisme. Natuurwetten zijn minder ingewikkeld dan politieke wetmatigheden. Natuurwetten zijn constant en consistent, in alle tijden en alle landen, en staan geen politieke saltomortales toe. Appels vallen omlaag en doen dat over tien jaar nog steeds, ook als politici zeggen dat ze dan omhoog moeten vallen. Waterstof maken verspilt onnoemelijk veel energie uit schaarse bronnen, ook als politici zeggen dat waterstof een energiebron is. Natuurwetten laten niet met zich spotten.

Biomassaverbranding verhoogt CO₂-uitstoot, ook als politici zeggen dat het CO₂-uitstoot verlaagt. Elektrische auto’s zijn met hun batterijen zeer vervuilend, ook als politici zeggen dat ze schoon zijn. Netcongestie en snel oplopende netwerkkosten zijn tot na 2035 een structureel probleem, ook als politici zeggen dat elektriciteit de energiedrager van de toekomst is. Uiteindelijk blijken al die onkundige uitspraken een voor een onhoudbaar, krijgen we de onwelgevallige feiten die allang bekend waren in plakjes opgediend in de hoop dat het aan ons geheugen mankeert, en rijst er verbazing als mensen hun vertrouwen in de politiek verliezen.

Waarom moeten we ‘iets’ doen als dat ‘iets’ erger is dan niks doen?

Dat vertrouwensverlies ligt niet zozeer aan niet waargemaakte beloftes. Ik beloof wel eens iets dat ik bij nader inzien niet waar kan maken. Dat maakt mij niet zomaar onbetrouwbaar. Ik word pas onbetrouwbaar als ik iets beloof waarvan ik vooraf kan en moet weten dat het onmogelijk is. Het vergt dus enig huiswerk alvorens iets te beloven. Ik kan het ondanks dat huiswerk nog steeds mis hebben, maar dat is veel minder erg dan iets beloven dat nergens op gebaseerd is of zelfs aantoonbaar onmogelijk is. Politieke energie- en klimaatbeloftes zijn vaak nergens op gebaseerd of zelfs aantoonbaar onmogelijk. Natuurwetten laten niet met zich spotten, en als je je daar niet in verdiept behoor je geen energie- en klimaatbeloftes te doen.

‘Maar we moeten toch iets doen?!’, hoor ik mensen vaak roepen. Ik weet dan nooit wat ik moet zeggen. Waarom moeten we ‘iets’ doen als dat ‘iets’ erger is dan niks doen? We zijn toch het geloof in regendansen ontgroeid? Regendansen waren tenminste nog onschadelijk, ze hielpen niks maar ze maakten het ook niet erger. Biomassa, waterstof, elektrische auto’s en aardgasverboden maken het wel erger, maar kennelijk vinden veel mensen dat toch minder erg dan niks doen. Dat is voor mij een symptoom van misplaatst geloof in maakbaarheid.

Ik kijk met lede ogen naar onze angstige haast en ziekelijke dadendrang in de huidige energietransitie. Die doen ons de afgelopen tien jaar zwalken tussen wel en geen aardgas, wel en geen kernenergie, wel en geen biomassa, wel en geen steenkool, wel en geen waterstof en wel en geen netuitbreiding.

Als we tien jaar geleden eerst rustig hadden nagedacht en doorgerekend, hadden we wel planmatig kernenergie en netuitbreiding gedaan, geen kolencentrales gesloten, Gronings aardgas geleidelijk vervangen door Noordzeegas, allang een nationaal isolatieprogramma doorgevoerd, elektrisch rijden niet gesubsidieerd, en biomassa en waterstof links laten liggen.

Leer van deze dure lessen

Dat had een hoop leed, werk, geld, energie, grondstoffen en zogenaamde ‘crises’ bespaard, meer CO₂ gereduceerd, meer energiezelfstandigheid gecreëerd en veel netcongestie voorkomen.

Ik verwacht van de nieuwe regering dat zij leert van deze dure lessen, minder zinloze of zelfs contraproductieve klimaatdadendrang ten toon spreidt, en meer natuurwetenschappelijk onderbouwde langetermijnvisie ontwikkelt. We hebben voorlopig niet meer maar minder klimaatbeleid nodig, dat daadwerkelijk helpt, langjarig kan worden uitgevoerd en geen politieke saltomortales toestaat.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Pleidooi voor een bescheiden klimaatbeleid dat echt werkt en waarvan we achteraf niet stiekem terug hoeven komen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gesprek van SYP WYNIA met Arnout Jaspers voor WWTV is niet alleen als video te bekijken en te beluisteren, maar is ook als podcast beschikbaar.   

Jaspers, optimist tenslotte, heeft enige hoop dat het nieuwe kabinet alsnog met de energievisie komt die in het hoofdlijnenakkoord ontbreekt. Zo wijst hij er op dat het bouwen van nieuwe kerncentrales ook gevolgen heeft voor de plannen van de kabinetten-Rutte voor het volbouwen van het Nederlandse deel van de Noordzee met windmolenparken: ‘Één kerncentrale maakt al een groot windmolenpark overbodig en voorkomt dat de Noordzee van een natuurgebied een industriegebied wordt.’

De ‘klimaatoptimist’ benadrukt dat er geen paniek nodig is om het klimaatbeleid aan de man te brengen. Nederland kan de klimaatverandering best aan, zegt Jaspers. In plaats van steeds harder alarm te slaan moeten we juist nuchter blijven.

‘DE KLIMAATOPTIMIST’ van Arnout Jaspers kost 23,50 (inclusief verzendkosten) is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, omvat 220 bladzijden, en is overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER: www.wyniasweek.nl/product/de-klimaatoptimist/ Veel leesplezier!

Het bericht ‘Klimaatoptimist’ Arnout Jaspers heeft gratis advies voor het nieuwe kabinet. ‘We kunnen met veel minder windmolens toe!’ VIDEO! PODCAST! verscheen eerst op Wynia's Week.