Die ondergrens is nu het beruchte vogelpoepje: een bedrijf, bouwproject of evenement dat een vergunning aanvraagt, mag maximaal 0,07 gram (0,005 mol) stikstof per hectare per jaar laten neerslaan in nabijgelegen Natura2000-gebieden. Berekent het verplichte Aerius-model dat de depositie onder die grens blijft, dan kan de vergunning gewoon verleend worden.

Komt Aerius op meer dan 0,07 gram uit, dan kan je als ondernemer nog proberen om een langdurige en kostbare procedure op te starten, de zogeheten ‘passende beoordeling’, die eventuele schade aan de omringende natuur inschat. Vaak zal de conclusie van de ingehuurde ecologen zijn dat schade ‘niet op voorhand valt uit te sluiten’, en dan kan die ondernemer naar zijn vergunning fluiten. Door schade en schande wijs geworden, gooien de meesten al bij voorbaat de handdoek in de ring, en dan is er weer een project gesneuveld door de hysterische stikstofwetgeving in Nederland.

In de praktijk: één hondendrol

Het nieuwe kabinet wil die ondergrens optrekken naar 14 gram (1 mol). Dat is, naar de praktijk vertaald, één hondendrol. Als we bedenken dat in Nederland gemiddeld 1500 mol stikstof per hectare per jaar neerslaat, met uitschieters naar ruim 2000 mol, dan zou je zeggen dat dit een heel bescheiden ambitie is. Duitsland hanteert een ondergrens van 20 mol, Denemarken een nog hogere ondergrens.

Niettemin zou met die ondergrens van 1 mol vrijwel geen enkel bouwproject meer hoeven te worden stopgezet, en de duizenden ‘PAS-melders’ zouden uit de brand geholpen zijn. PAS-melders zijn boeren die ooit te goeder trouw melding hebben gemaakt van hun stikstofdepositie lager dan 1 mol, waar tot 2019 vrijstelling voor gold, en die door de PAS-uitspraak van de Raad van State de facto met terugwerkende kracht illegaal verklaard zijn.

De media hebben zich door dit nieuwe rapport van TNO en UvA weer eens op het verkeerde been laten zetten: er zou ‘nieuw wetenschappelijk onderzoek’ gedaan zijn, waaruit blijkt dat het optrekken van die ondergrens naar 1 mol niet mogelijk is.

Welnee. Er zijn helemaal geen nieuwe experimenten of metingen gedaan. Meijer en Van Loon hebben slechts een literatuurstudie gedaan en hebben enkele experts naar hun mening gevraagd. En ze komen dan uit bij de conclusie dat er ‘geen wetenschappelijke onderbouwing gevonden is voor een specifieke ondergrens’. Anderzijds zeggen ze dat het aannemelijk is dat die ondergrens er wel is, maar hoe hoog die precies is, daarvoor zou nader onderzoek nodig zijn dat jaren gaat duren.

Of ze het zo bedoeld hebben of niet, het effect is dat iedereen die niet goed is ingevoerd in deze materie, nu denkt dat het vogelpoepje eigenlijk dus wel gerechtvaardigd is. In ieder geval zal dit door de ecolobby zo worden uitgevent. Als de wetenschap geen betrouwbare ondergrens kan aangeven, dan neem je maar het zekere voor het onzekere met een extreem lage ondergrens, toch?

Formalistische terugtrekbeweging

Om in te zien hoe misplaatst dit is, moet je wel het hele rapport lezen. Meijer en Van Loon lopen daarin gedetailleerd alle interne en externe onzekerheden in het atmosferische stikstofverspreidingsmodel en in Aerius na. Op diverse punten schatten ze ook tot hoeveel onzekerheid in de berekende stikstofdepositie dit leidt. Er is een deel dat een foutmarge van ongeveer 6 mol oplevert, een ander deel levert 20 à 30 mol foutmarge op. Dat is ook de reden dat Duitsland een ondergrens van 20 mol hanteert. In Denemarken is onderzoek gedaan dat een ondergrens van 25 mol wetenschappelijk onderbouwde. Hoe dan ook is de modelonzekerheid, dus de ruis in de resultaten van Aerius, duizenden malen groter dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.  

Dan mag je toch verwachten dat Meijer en Van Loon als wetenschappers die hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen, duidelijk maken dat deze ondergrens volstrekt onzinnig is. Maar nee, op dat punt maken ze een formalistische terugtrekbeweging: omdat ze op grond van de huidige onderzoeksgegevens voor Nederland niet nauwkeurig een wetenschappelijk onderbouwde ondergrens kunnen vaststellen, moeten we het maar blijven doen met de juridische werkelijkheid van het vogelpoepje. Daar kunnen we pas vanaf nadat nader onderzoek is gedaan dat wel een nauwkeurige ondergrens oplevert. Reken maar op een jaartje of vier, vijf.

Hier heeft de ambtenaar het duidelijk gewonnen van de onderzoeker. Het is namelijk ondenkbaar, dat zulk nader onderzoek een ondergrens van 0,005 mol oplevert, of iets wat daar in de buurt ligt. Die wetenschappelijk onderbouwde ondergrens wordt geen 0,005 mol, geen 0,05 mol, ook geen 0,5 mol, maar minstens meerdere mollen, wellicht enige tientallen mollen. Hoe kun je dan goedpraten dat we nog jaren aan dat vogelpoepje vast zitten?

Het is ook saillant dat de enige niet-Nederlandse deskundige die geraadpleegd is, Arthur Petersen, de hoofdconclusie van het rapport niet volgt en zegt dat 1 mol wel een verantwoorde ondergrens is. 

Als het nieuwe kabinet toch een ondergrens van 1 mol in de natuurbeschermingswet zet, wordt dit rapport vast weer koren op de molen van Johan Vollenbroek en geestverwanten die gaan procederen tegen vergunningen die worden afgegeven. Terwijl dat rapport geen enkele steun levert voor een ondergrens van 0,005 mol. Integendeel, ook Meijer en Van Loon zeggen letterlijk dat die ondergrens niet wetenschappelijk onderbouwd is. En toch produceren ze een rapport dat er voor gemaakt lijkt om te spinnen als een stevige waarschuwing aan het kabinet dat het verhogen van de ondergrens naar 1 mol wetenschappelijk niet te verantwoorden is.

Buitenlandse deskundigen

Het verhogen van de ondergrens naar 1 mol is bedoeld als een snel te realiseren wetswijziging binnen het bestaande beleid, dat gebaseerd is op stikstofdepositie in Natura2000-gebieden. Op de wat langere termijn zou dit hele systeem van tafel moeten, en zou stikstofbeleid moeten gaan sturen op stikstofemissie. Als je maar zorgt dat de totale emissie daalt, moet de stikstofgevoelige natuur daar ook van profiteren, zonder dat je met modelmatige luchtfietserij doet alsof je precies weet waar elke molecuul reactieve stikstof neerkomt.

Het lijkt raadzaam, om vóór die klus alvast een adviescommissie van buitenlandse deskundigen te vormen. Die zijn er namelijk wel van doordrongen, dat in Nederland geen speciale natuurwetten voor stikstof gelden.  

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl  

WYNIA’S WEEK ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Nieuw rapport van TNO en UvA: malle exercitie om het absurde ‘vogelpoepje’ goed te praten verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar volgens Eelco Heinen is het geld op

Vrij baan dus voor het kabinet om in augustus bij de voorbereiding van Prinsjesdag een verstandige lijst te maken van nodige extra maatregelen. Maar niet volgens de nieuwe minister Eelco Heinen (VVD). Die is meteen van start gegaan met de omgekeerde boodschap: ‘het geld is op’. Minister Heinen krijgt daarbij steun van de ambtenaren van zijn eigen ministerie. Bovendien kan Heinen rekenen op De Nederlandsche Bank (DNB) en het Centraal Planbureau (CPB), beide onder leiding van oud-ambtenaren van Financiën.

De uitspraak ‘geen geld’ van minister Heinen zie ik als puur politiek. De VVD wil niet dat Wilders en Van der Plas op Prinsjesdag goede sier maken met invulling van hun beloftes aan de kiezers. De uitspraak van het PBL over vele miljarden ter besteding is vrij van de dominantie van het bekende blok van Financiën, CPB en DNB. Bevestiging daarvoor is ook de gepubliceerde lijst van instanties waar het PBL mee samen werkt. Daarop ontbreekt heel opvallend het zuster-planbureau CPB.

Dan is er een derde Planbureau, het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), onder leiding van Kim Putters, afgelopen winter een van de informateurs. Het SCP heeft nog weer een andere mening. Niet: ‘er is genoeg geld’ (PBL) of ‘er is helemaal geen geld’ (CPB en DNB), maar: ‘pas op met gidsland te willen zijn met CO2 en stikstof’.

In mei schreef het SCP: ‘Het akkoord kent een heldere visie op natuur en klimaat. Deze visie is terughoudend, draait maatregelen terug die verder gaan dan in Europees verband was afgesproken. Het lagere tempo van de transitie komt tegemoet aan de zorgen van menig burger dat Nederland voor de troepen uit loopt.’

‘Koploper af’ scheelt vijftien miljard

Daarmee waarschuwt het SCP om de miljarden niet te besteden aan ‘koplopen’ met klimaatbeleid. De omvang van het dan te besteden bedrag kan ik niet precies inschatten. De vrijval van miljarden in het stikstoffonds is bekend en in de orde van vijf miljard. Van de nog steeds officieel geplande duizenden windmolens in de Noordzee, de geplande warmtenetten en de plannen voor groene waterstof weten we alleen dat het bedrijfsleven daar alleen maar kans voor ziet met zware subsidies. Schrappen we ook alle overheidssubsidies voor zulke ‘koploper-plannen’ dan valt in de komende kabinetsperiode nog eens een groot bedrag vrij.

Die totale vrijval tot 2028 is zo afhankelijk van aannames over energieprijzen in de wereldmarkt, van trends in de prijzen van windmolens, van schattingen van de kosten van de vier beoogde kerncentrales, van al beloofde subsidies voor het in zee opslaan van CO2, en ook nog van alles wat van doen heeft met waterstof en ammoniak, dat het ministerie van  Financiën willekeurig elk gewenst bedrag kan produceren. Misschien is voor nu vijftien miljard een goede, voorzichtige schatting van de totale vrijval tot 2028 bij ‘koploper af’.

Ereschuld uit Covid-tijd

We weten wat het PBL met dat geld zou doen, maar dat is niet verstandig. Het kabinet zou beter kunnen beginnen met de prijs van benzine en diesel terug te brengen tot het gemiddelde van België en Duitsland. 0,95 euro heffing per liter benzine (accijns en dan nog eens btw over de accijns) is extreem en draagt bij tot de ‘zorg van menig burger’ (SCP). Dat gaat wel vier tot vijf miljard kosten, maar geeft hopelijk weer wat vertrouwen terug aan het midden- en kleinbedrijf (MKB).

Dan blijft nog zo’n tien miljard over. Er ligt een ereschuld uit de Covid-periode, namelijk goede ventilatie in alle scholen, en ventilatie plus airconditioning in alle verpleeghuizen. Voor de scholen had Rutte-3 in de zomer van 2021 te weinig geld beloofd (140 miljoen) en bovendien allerlei bijkomende eisen gesteld, zoals het continu meten van CO2 in elk lokaal. Bij goede ventilatie kunnen de scholen tenminste open blijven bij een volgende pandemie. Voor de verpleeghuizen eiste Fleur Agema (PVV) al in 2019 airconditioning, maar minister Hugo de Jonge wees dat af. Nu is zij zelf de minister.

Dan zou minister Agema nog een bedrag kunnen claimen om voor alle ziekenhuizen en bij alle huisartsen, psychologen etc. per direct spraaksoftware te kopen. Een proef in Leeuwarden maakte alle gebruikers enthousiast; ze sparen gemiddeld bijna een uur per dag uit en kunnen dus meer patiënten zien. Zelfs medici die snel blind kunnen typen zijn blij, want er blijft tijdwinst en de dokter kan oogcontact houden met de patiënten.

Daarna is er nog steeds geld om andere urgente problemen aan te pakken. Woningbouw is zeker zo’n urgent probleem, maar meer een kwestie van stikstof-idiotie overrulen en procedures versnellen dan van belastinggeld. In Wynia’s Week heb ik dit jaar nog voor één extra maatregel bepleit die veel goed doet, maar wel geld kost: dubbel zo hoge kinderbijslag om armoede onder kinderen direct op te heffen, en tegelijk schrappen van het slecht ontworpen Kindgebonden Budget. Daarmee zou ook een van die toeslagen kunnen vervallen die nu maken dat mensen bijna niets overhouden van meer gewerkte uren. .

Zo kunnen we een belangrijke inschatting van het PBL (‘veel geld beschikbaar’) nuttig toepassen op de begrotingen voor 2024-2028. Weliswaar niet in de geest van het PBL, dat altijd meer wil voor CO2 en stikstof, maar in lijn met een belangrijk inzicht van het SCP (zorg over verlies aan vrijheid, autonomie en bestaanszekerheid bij aanhoudend koplopen met CO2 en Stikstof).

Waarvoor kiest minister Heinen?

Nu hangt het dus af van minister Heinen (VVD). Gaat hij mee met de inschatting van ‘veel geld’ van het PBL en kijkt hij constructief naar voorstellen van de ministers van Verkeer, Onderwijs en Zorg? Of wil hij dat zijn ambtenaren de uiterst onzekere prognoses voor de totale vrijval van de eerdere stikstofmiljarden, minder windmolens, minder opslag van CO2 en wachten met waterstof en ammoniak zó manipuleren (en het CPB zal zich daar braaf bij aansluiten) dat er geen geld is om urgente problemen aan te pakken?

Zijn eigen VVD-verkiezingsprogramma wijst in de richting van geld laten vrijvallen uit de klimaatfondsen en -potten, te stoppen met het dure koplopen, en het MKB meer ruimte te geven. Politiek opportunisme kan hem misschien verleiden om dat niet te doen en liever het PVV en BBB zo moeilijk mogelijk te maken. Wat minister Heinen kiest wordt de grote vraag van Prinsjesdag.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Minister Heinen, stop met koplopen en gebruik de vrijkomende miljarden voor zorg, onderwijs en MKB verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit rapport is ‘niets’ want het heeft geen liefde voor al die Nederlanders die nerveus zijn over de kosten van het CO2- en stikstofbeleid, geen liefde voor boeren, vissers en de industrie, en geen liefde voor wie bezorgd is over de democratie als er onophoudelijk zó veel van boven af wordt verordonneerd.

Geen informatie over de kosten

De WKR doet geen enkele poging om ‘iedereen’ aan boord te krijgen voor hun ‘circulaire transitie’ , want daarvoor zou ze moeten beginnen met te overtuigen dat de kosten lager uitkomen dan de baten. In het rapport vinden we wel drieënzeventig pagina’s vol directieven, maar niet één euroteken met informatie over de kosten.

Politici proberen vaak om op die manier makkelijk weg te komen. Als die bij voorbeeld pleiten om het eigen risico in de zorgverzekering af te schaffen, doen ze dat zonder erbij te vertellen dat er nadelen zijn en dat afschaffen van het eigen risico zo kostbaar is dat andere wenselijke zaken moeten vervallen. Hier in Wynia’s Week hebben we dan wel een professor (collega Wim Groot) die het beeld meer compleet maakt.

De WKR bestaat officieel uit twaalf (nu gelukkig nog elf) wetenschappers, maar ze opereren als amateurpolitici. Nergens een afweging van kosten en baten van hun strenge aanbevelingen voor het CO2- en stikstofbeleid. Voorzitter Jan-Willem Erisman (in de media bekend als de ‘stikstofprofessor’) is een serieus fysicus maar zelf meer van strenge preken zonder tegenspraak dan van het afwegen van kosten en baten.

Hij heeft voor de WKR een team samengesteld met deskundigen op gebied van natuurkunde, scheikunde en biologie, twee psychologen, een klimaatfilosoof, en een jeugdige bestuurskundige voor vlot bestuurskundig jargon. En hij had één econoom, prof Michiel Mulder uit Groningen voor kosten en baten, maar die is hij kwijtgeraakt.

Hoe meer zon- en windenergie hoe voordeliger kernenergie wordt

We weten van prof Mulder dat hij deskundig voorstander is van nucleaire energie. Mulder legt uit dat als energie voor een wat groter deel komt uit zon en wind, het des te belangrijker wordt om te kunnen vertrouwen op een grote capaciteit aan stabiele energie, omdat het zo kostbaar is om elektriciteit uit zon en wind tijdelijk op te slaan als reserve voor donkere en windstille uren. Die noodzaak moet meetellen in de werkelijke prijzen van zon en wind.

Dat maakt nucleair correct berekend goedkoper en zon en wind duurder. ‘In a scenario with already high amounts of renewables, building an nuclear power plant requires less subsidies than building even more renewables (because of impact on capture prices).’

Gênant dat WKR-rapport niets zegt over kernenergie

Wel, dat lezen we niet terug in ‘Met iedereen de transities in’. De elf andere leden van de WKR pleiten uitvoerig voor biomassa (dat is vooral het kappen van hele bossen in het buitenland, het vervoer van die bomen per dieselschip naar Rotterdam en het verbranden in de biomassacentrales zoals ook bepleit door PvdA-GL aanvoerder Timmermans). Ze schrijven over import van biomassa als een  ‘robuust’ deel van het beleid in de verschillende scenario’s (p. 53).

Maar het WKR-rapport wil niets zeggen over nucleair. Van politici als Timmermans kunnen we dat begrijpen; voor elf wetenschappers is dat heel gênant. Dus heeft de integere wetenschapper Mulder zijn lidmaatschap van de WKR opgezegd omdat hij ‘zich elders met meer voldoening kan inzetten’.

Een van de overgebleven leden is de psycholoog prof Linda Steg, ook uit Groningen. In haar Psychology of climate change schrijft zij terecht dat mensen meer geneigd zijn om een eigen bijdrage te leveren ten behoeve van een beter klimaat wanneer ze het gevoel hebben dat veel anderen er net zo over denken: ‘emphasizing that more and more people are starting to adopt the behavior … can encourage climate actions among those with a relatively weak intrinsic motivation to act.

Prof Steg kan dan ook wel uit protest haar lidmaatschap van de WKR beëindigen, want het rapport doet niets om een ‘zwakke intrinsieke motivatie’ te versterken. We kunnen de WKR excuseren wanneer ze geen bereik heeft bij de groep die zich nergens zorgen over maakt, omdat er in het verleden wel eens perioden voorkwamen met nog veel heftiger schommelingen in de temperatuur van de aarde, en die episodes hebben planten en dieren ook overleefd. Wie zo denkt, krijgt misschien straks gelijk met zulk riskant scepticisme, maar staat afgestemd op een heel andere golflengte.

Help armere landen te stoppen met koken op houtskool

Maar drie andere groepen Nederlanders worden ook geschoffeerd door de WKR en dat is wél fout. Er zijn veel mensen (waaronder uw columnist) die klimaat serieus nemen, maar vinden dat de afweging tussen bestrijden en aanpassen vraagt om een kosten-baten analyse. Daarin faalt de WKR volledig.

Er zijn ook mensen (waaronder opnieuw uw columnist) die menen dat de beste hulp aan armere landen niet bestaat uit een verbod op steenkool, aardolie en kunstmest (ook wreed als we ons herinneren hoe onze eigen welvaart is gekocht), maar uit intelligente bijdragen om hun economische ontwikkeling te bevorderen en daarmee snel minder kindersterfte te bereiken, en ook gezonder wonen met stromend water en een toilet, en een einde aan koken met houtskool. De WKR steekt geen hand naar hen uit. Lees bij voorbeeld Bjorn Lomborg (gratis op X).

En ten slotte zijn er mensen (waaronder ook uw columnist) die menen dat Nederlandse politici zijn tekortgeschoten in hun respect tegenover burgers op het boerenland, op zee en in grote delen van de industrie. Ook al zien zulke ‘linkse’ politici boeren, vissers en werkers in de industrie al lang niet meer als realistische doelgroep, toch moeten ze altijd proberen om tegen iedereen eerlijk te zijn.

Eerlijk over de geluidsoverlast van windmolens op het land. Eerlijk over de schade aan de natuur van windmolens op zee. Eerlijk over de afweging tussen mest en stikstof. Eerlijk over de extra grond die nodig is voor biologische landbouw. De WKR wil een ‘aangescherpt doel’ en een ‘steiler pad’ dan de andere landen in de EU voor het CO2-beleid, maar vertelt niet hoe veel dat extra kost, en gaat niet in op de angst van zo veel Nederlanders over wat dat aan hogere lasten gaat meebrengen. De WKR toont geen begrip voor die angst.

Overtuigen, niet ordonneren

Als deze Raad wil doorgaan, moet ze veel harder werken om meer Nederlanders te overtuigen van een verstandig klimaatbeleid. Voorzitter Erisman komt op deze lezer over als aanhanger van de harde lijn: ‘alles wat ik aanbeveel moet, wat het ook kost, want ik schrijf er al twintig jaar over’. Dat werkt nu averechts, na de sterke opkomst van PVV en BBB. Erisman moet overtuigen, niet ordonneren. Misschien kan hij dat leren van zijn twee gerenommeerde psychologen, Linda Steg en Heleen de Coninck.

En, Jan-Willem, nooit meer een rapport zonder euro-cijfers over kosten en baten!

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Wetenschappelijke Klimaatraad zegt niet wat haar beleid kost en toont geen begrip voor de angst die dat bij veel mensen wekt verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar na dit korte intermezzo met politiek entertainment moet het gewoon weer over de inhoud gaan. Ook een centrum-rechts kabinet moet opereren binnen smalle marges, en dreigt te maken te krijgen met hetzelfde bestuurlijke en juridische drijfzand waar vorige kabinetten in vast liepen.

Juridisch houdbaar

Bijvoorbeeld: in het regeerakkoord dat de vier partijen PVV, VVD, NSC en BBB sloten, staan in hoofdstuk 4 (‘Een goede toekomst voor land- en tuinbouw en visserij, voor voedselzekerheid, voor natuur’) allerlei zinnige beleidsvoornemens, maar met telkens de bezwering, dat dit ‘juridisch houdbaar’ moet zijn.

Stel, een Pool of Griek leest dit regeerakkoord. Die zal zich afvragen: spreekt het niet bijna vanzelf, dat als een democratisch gekozen regering maatregelen neemt die door het parlement worden goedgekeurd, deze ‘juridisch houdbaar’ zijn?

Helaas spreekt dat in Nederland allerminst vanzelf. Dit land is in de afgelopen jaren in toenemende mate geregeerd door een combine van actiegroepen en activistische rechters, die de ene na de andere crisis veroorzaakt hebben.

In het geval van landbouw en natuur gaat het vooral over de Raad van State, een organisatie met een januskop: hun afdeling advisering beoordeelt van te voren – verplicht – elk wetsvoorstel van de regering, maar als dit dan na de volgens haar noodzakelijke aanpassingen door het parlement wordt goedgekeurd, schiet de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State zo’n wet net zo makkelijk weer af zodra een actiegroep daar campagne tegen voert.

Drie maatregelen

Zo is het PAS (Programma Aanpak Stikstof) in 2019 door de Raad van State juridisch onhoudbaar verklaard, waardoor we nu nog steeds met absurd restrictieve stikstofregels en stikstoflockdowns opgescheept zitten.

Deze nieuwe coalitie wil Nederland uit de stikstoflockdown wrikken door drie concrete maatregelen:

• het computermodel Aerius – dat de bijdrage van individuele bedrijven aan de stikstofdepositie op een Natura-2000 gebied pretendeert te berekenen, maar dat in feite niet kan – niet meer gebruiken.
• de Kritische Depositiewaarde Waarde (KDW) uit de wet halen. De KDW is een theoretische grens aan de stikstofdepositie (in kilo’s stikstof per hectare per jaar), waarboven schade door stikstof aan gevoelige natuur ‘niet kan worden uitgesloten’, zodat de rechter in zo’n gebied alle activiteiten kan verbieden die nog enige stikstof uitstoten. Bewijs dat de stikstof die in zo’n gebied neerslaat inderdaad nadelig is voor de natuur ter plekke is niet nodig als de KDW overschreden wordt.
• de grenswaarde voor stikstofdepositie, die bepaalt wanneer een bedrijf vergunningsplichtig wordt bij nieuwe voorgenomen (bouw)activiteiten, wordt opgetrokken van de absurd lage 0,07 gram per hectare per jaar nu, naar 14 gram. Strikt genomen is 14 gram nog steeds extreem laag; Duitsland hanteert een grenswaarde van 200 gram, en andere EU-landen zijn nog soepeler.    

‘Afrekenbare stoffenbalans’

Eigenlijk impliceert het afschaffen van Aerius ook de twee andere maatregelen. Immers, de KDW in een Natura-2000 gebied wordt met Aerius berekend (niet gemeten), en of een bouwproject of uitbreiding van een bedrijf meer stikstofdepositie veroorzaakt dan de (onmeetbaar lage) grenswaarde, wordt ook uitgerekend door Aerius. Zonder Aerius valt de bodem uit het hele waansysteem van de huidige stikstofregelgeving omtrent Natura-2000 gebieden.

In plaats daarvan wil deze coalitie een ‘afrekenbare stoffenbalans’ invoeren: een systeem waarbij elk bedrijf zelf zijn totale uitstoot van stikstof (NOx, NH3) berekent, op grond van de stoffen die het bedrijf in- en uitgaan, zoals (kunst)mest, brandstof, aardgas en eindproducten. Onder de nationale doelstelling voor stikstofreductie per sector, krijgt elk bedrijf dan een maximale uitstoot voorgeschreven, waar het naar eigen inzicht aan kan voldoen.

Het voorzorgsbeginsel

Dat klinkt allemaal verstandig, maar van allevier deze maatregelen wordt expliciet gezegd dat ze ‘juridisch houdbaar’ moeten zijn, en de nieuwe grenswaarde moet ook nog ‘juridisch geborgd’ worden. Hoe denken ze dat te gaan doen? De PAS-wetgeving was ook voor invoering voorgelegd aan de Raad van State, dus ‘juridisch houdbaar’ verklaard, maar dat hielp niks toen Johan Vollenbroek er bij de Raad van State tegen ging procederen.

De kern van het probleem is, dat de Raad van State – en Nederlandse rechters in het algemeen – zich het recht voorbehouden om alle wetenschappelijke bewijs terzijde te schuiven met een beroep op het voorzorgsbeginsel. Als in de nieuwe wet een grenswaarde van 14 gram staat, omdat wetenschappelijk is aangetoond dat 14 gram (één forse hondendrol per hectare per jaar) veel te weinig is om een meetbare invloed op de natuur te hebben, dan draaien ze als het zo uitkomt de bewijslast om, en zeggen dat niet 100 procent zeker bewezen is dat 14 gram helemaal niets doet, dus halen ze een streep door die grenswaarde.

Iets dergelijks is onlangs weer gebeurd, toen een rechter op instigatie van een groep bezorgde omwonenden het gebruik van wettelijk toegestane bestrijdingsmiddelen bij de teelt van lelies toch verbood. Stapels wetenschappelijk onderzoek dat dit gebruik van deze bestrijdingsmiddellen geen kwaad kan voor mens en milieu werden genegeerd ten faveure van het voorzorgsbeginsel: ‘je weet maar nooit wat we allemaal nog niet weten’.

Het idee dat je wetten ‘juridisch houdbaar’ kunt maken tegen zulke rechters doet me denken aan de bordjes ‘Stop voor rood’ die sommige gemeentes een aantal jaren geleden onder hun stoplichten ophingen. Er staat gewoon in de wet dat je moet stoppen voor een rood verkeerslicht, en de praktijk leert dat een deel van de mensen dat niet doet. Die mensen weten best dat dit in strijd is met de wet, dus wat denk je dan te bereiken met zo’n pathetisch bordje dat geen enkele wettelijke status heeft?

Als regering en parlement in de wet zetten dat de grenswaarde voor vergunningsplicht 14 gram is, dan is dat de wet die de rechter zou moeten toepassen. Is dan het idee dat je zo’n wet juridisch houdbaarder maakt tegen activistische rechters door expliciet in die wet te zetten dat de rechter niet van die grenswaarde af mag wijken?

Het wordt nog een helse klus

Zoals ook bij het PAS gebeurd is, kan zo’n rechter simpelweg poneren dat de 14 gram in strijd is met de Europese natuurbeschermingswet (de Vogel- en Habitatrichtlijn), en dan die hele wet buiten werking stellen. Althans, persoonlijk denk ik dat dit niet kan, maar rechters in Nederland denken van wel, en tot nu toe heeft de overheid ze daarin altijd braaf gevolgd. Terwijl rechters in Duitsland dat niet in hun hoofd zouden halen, omdat lidstaten in grote mate autonoom zijn in het uitvoeren van Europese richtlijnen.

En dit is dan alleen nog maar het stikstofdossier. De rechterlijke macht, ambtenaren op de ministeries, lokale overheden en uitvoeringsinstanties zitten vol met mensen die zichzelf wijs hebben laten maken dat met het aantreden van dit kabinet de duivel los gaat. Het wordt nog een helse klus om tegen die weerstand in zaken echt in beweging te krijgen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Verstandige maatregelen om uit de stikstoflockdown te komen kunnen door activistische rechters onklaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Immers, dit moet onze CO2-uitstoot terugdringen, waardoor de mondiale uitstoot vermindert – of minder snel stijgt – waardoor de aarde minder snel opwarmt. Dat valt allemaal onder mitigatie, het tegengaan van klimaatverandering. 

Maar de gevolgen van klimaatverandering voor Nederland zullen heel gematigd zijn, en deels ook positief. Warmere winters, bijvoorbeeld, schelen veel koude-doden en stookkosten, terwijl de zomers maar een paar graden warmer worden en hittegolven hier geen serieuze dreiging vormen.

Hogere dijken is veel efficiënter

Een halve of een hele meter zeespiegelstijging is evenmin een existentiële bedreiging, maar een mooie klus voor Rijkswaterstaat. Daarom kan Nederland zichzelf veel efficiënter en goedkoper beschermen tegen klimaatverandering door adaptatie, zoals het verhogen van onze zee- en rivierdijken en aanpassingen in het waterbeheer.

Het is verbazingwekkend, hoe weinig mensen beseffen dat onze inspanningen op het gebied van mitigatie bijna pure liefdadigheid zijn. Mitigatie is in het belang van de rest van de wereld, maar zelf hebben we er vrijwel niets aan, omdat onze bijdrage aan de uitstoot mondiaal hoe dan ook verwaarloosbaar is. Die is nu namelijk maar 0,4 procent. Simpel gesteld: van elke euro die wij aan mitigatie besteden, komt 0,4 cent ten goede aan Nederland, en 99,6 cent aan de rest van de wereld. Van elke euro die we aan adaptatie besteden, komt 100 cent ten goede aan Nederland.

Het is me niet duidelijk, of klimaatwoke politici als Rob Jetten en Frans Timmermans in hun eigen retoriek geloven, wanneer ze beweren dat we meer aan mitigatie moeten doen om Nederland te redden van de dreigende klimaatverandering. Nederland gedwongen van het gas af en de zware industrie het land uitjagen door netcongestie en hoge energieprijzen zou dus een kwestie zijn van welbegrepen eigenbelang.

Als Jetten en Timmermans in het Chinese politbureau zaten, zouden ze nog wel een punt hebben, want China stoot een derde van alle CO2 uit. Naarmate China meer doet aan mitigatie, zal dat de klimaatverandering flink dempen, dus zal het zelf ook merkbaar minder aan adaptatie hoeven doen. Daar kun je het argument van welbegrepen eigenbelang nog met enige geloofwaardigheid aanvoeren; voor een snipper op de wereldkaart als Nederland is het kul.

Bovenstaande is een puur rationele, a-morele analyse. Die wekt dan ook woedend onbegrip op bij klimaatwoken, voor wie klimaatverandering een wezenlijk morele kwestie is, onlosmakelijk verbonden met schuld en boete. Maar uit een a-morele analyse volgt niet dat de moraal geen bestaansrecht zou hebben. We kunnen op morele gronden best nog besluiten om als Nederland bij te dragen aan het oplossen van mondiale problemen.

Een druppel op een gloeiende plaat

We besteden immers ook elk jaar ongeveer 6 miljard euro aan ontwikkelingshulp. In theorie is dat onze belangeloze bijdrage aan een betere wereld, waar Nederland zelf niets beter van hoeft te worden. Moreel gezien is klimaatmitigatie hetzelfde. Op beide terreinen zal onze bijdrage nooit meer dan een druppel op een gloeiende plaat zijn, maar we vinden dat we dat moeten doen omdat ieder land zijn steentje moet bijdragen.

Dat geeft wel een heel andere kijk op de urgentie die klimaatbeleid moet hebben voor Nederland. De Verenigde Naties promoten de richtlijn dat elk land 0,7 procent van het bruto binnenlands product (bbp) aan ontwikkelingshulp besteedt. Vrijwel geen land voldoet daaraan, in Nederland is het momenteel ongeveer 0,6 procent (ons bbp was in 2023 net iets meer dan duizend miljard euro).

Voor ontwikkelingshulp stelt Nederland zich geen harde doelen die koste wat het kost gehaald moeten worden. We proclameren niet dat Nederland in 2030 de kindersterfte in zuidelijk Afrika met 50 procent omlaag moet hebben gebracht, en met 75 procent in 2050, of iets dergelijks. Daarom zetten we ook geen Kindersterfte-fonds klaar van 35 miljard euro, met een speciale Kindersterfte-minister. Er komt jaarlijks, na politieke afwegingen waar terecht ook allerlei andere belangen meespelen, een bepaald budget beschikbaar, en dat wordt – hopen we dan maar – zo efficiënt mogelijk ingezet op allerlei projecten, zonder de illusie dat we daarmee de wereld gaan redden.

Daarentegen worden we wel geacht op een vage, magische manier te geloven, dat onze energietransitie onontbeerlijk is voor de redding van de mensheid. Dus móet Nederland naar ‘Netto Nul in 2050’. Of dat haalbaar en betaalbaar was, wilde de zelfbenoemde klimaatdrammer Rob Jetten destijds niet meer horen. In Nederland wordt je dientengevolge prompt benoemd tot Klimaatminister, met een Klimaatfonds van 35 miljard euro om leuke dingen voor het klimaat te doen.

Stel dat we overtoepen op de VN-norm van 0,7 procent bbp voor ontwikkelingshulp, en 1 procent bbp in principe reserveren voor ‘wereld-liefdadigheid’. Dat is ongeveer 10 miljard euro per jaar. Maar daar moet dan wel alles van betaald worden wat hoogstens zeer indirect aan Nederland zelf ten goede komt: wereldvreemde projecten voor gendergelijkheid in Latijns-Amerika, subsidie voor elektrische stadsbussen in Zuid-Afrika, onrendabele mitigatie-projecten in eigen land, en de opvang van asielzoekers (NB: het eerste jaar opvang wordt nu al uit het budget van ontwikkelingssamenwerking gehaald).

Vreemde afwegingen

Je krijgt dan op het eerste gezicht vreemde afwegingen: als in een bepaald jaar meer asielzoekers binnenkomen dan verwacht, moet de aanleg van een groot windmolenpark misschien een jaar opgeschoven worden. Of misschien moet de promotie van de gendergelijkheid in Latijns-Amerika wel voorgoed aan de mensen daar worden overgelaten. Ook kan het zo zijn, dat door een crisis (een pandemie, of een oorlog in Europa) tijdelijk minder geld beschikbaar is. Sorry wereld, maar dit jaar hebben we maar 7 miljard euro over voor liefdadigheid.  

Het is maar een gedachtenexperiment. In de echte wereld zitten we al vast aan afspraken in EU-verband over CO2-reductie. Maar het laat wel zien, dat we ook op een heel andere manier kunnen nadenken over klimaatmitigatie. Het is een van de zaken die we serieus nemen en waar we serieus budget voor vrij willen maken, maar wel in voortdurende afweging met nationale belangen. 

Zo zouden we ook met stikstof om kunnen gaan. Onze stikstofneurose is weliswaar geen wereld-liefdadigheid; dit doen we alleen onszelf aan. Maar ook voor stikstof hebben we een monomane minister, Christianne van der Wal (VVD), en een Fonds, en heilige doelen over de percentages Natura 2000-gebieden die in 2030 en 2050 koste wat het kost onder de Kritische Depositiewaarde gebracht moeten zijn. In het geval van klimaatmitigatie moeten we die doelen halen op straffe van de ondergang van de mensheid; in het geval van stikstof op straffe van de ondergang van de Nederlandse natuur – beide net zo irreëel.

Een jaarlijks budget, net als voor kinderopvang

Als je als overheid vindt dat de stikstofbelasting van onze Natura 2000-gebieden nu nog te hoog is, stel dan jaarlijks een budget vast om onze stikstofuitstoot verder omlaag te brengen (er is, vergeleken met de jaren tachtig, al ruim tweederde vanaf). Net zoals we jaarlijks een budget hebben voor kinderopvang, of het op peil brengen van onze defensie. Iets als 500 miljoen euro per jaar. Evalueer per jaar wat goed gewerkt heeft, wat minder, hoeveel de uitstoot omlaag gegaan is, en of het budget dit jaar omhoog kan. Of omlaag moet, afhankelijk van andere urgenties.

Dan zal de stikstofuitstoot geleidelijk verder gaan dalen en de stikstofbelasting van de natuur zal geleidelijk verder afnemen. Hoeveel en hoe snel? Dat zien we dan wel. Als je jezelf geen onhaalbare doelen stelt, maar wel zorgt dat het de goede kant op gaat, hou je het haalbaar en betaalbaar.  

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Met de stikstofneurose van Christianne van der Wal kunnen we haalbaarheid en betaalbaarheid wel vergeten verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat zeggen de opstellers uiteraard niet in die woorden. Wat ze wel zeggen, is dat dit beleid weliswaar de stikstofdepositie zal terugdringen, met enige positieve invloed op de natuur, maar het effect zal volstrekt onvoldoende zijn om de in de wet vastgelegde Stikstofdoelen te halen. Een groot probleem is ook nog dat het effect nauwelijks te meten is, omdat de data over de staat van onze Natura2000-gebieden een chaos zijn, en dat zal nog jarenlang zo blijven.

De Stikstofdoelen zijn als resultaatsverplichting vastgelegd in de Omgevingswet. Dat betekent, dat de overheid zichzelf verplicht om die doelen te halen, waardoor ze ook juridisch afdwingbaar zijn. Daar hebben we in wezen dus alle ellende aan te danken van procedures bij de Raad van State die woningbouw en infrastructuur projecten lamleggen of ernstig vertragen.    

De Raad van State past het voorzorgsbeginsel toe

Die Doelen zijn, dat de stikstofdepositie in 2025 op 40 procent van het areaal van stikstofgevoelige Natura2000-gebieden onder de Kritische DepositieWaarde (KDW) moet liggen. In 2030 moet dat gelden voor 50 procent van het areaal, in 2035 voor 74 procent.

De KDW is de maximale hoeveelheid stikstof (in kilo’s per hectare per jaar) die in een bepaald Natura2000 gebied uit de lucht mag neerslaan (‘depositie’). Daarboven, zo is door ecologen bepaald, ‘valt niet uit te sluiten’ dat de stikstofdepositie schade aan de natuur in dat Natura2000-gebied aanricht. En als schade door een project ‘niet is uit te sluiten’, past de Raad van State het voorzorgsbeginsel toe, en volgt ook zonder echt bewijs van schade een verbod.  

Momenteel zit slechts 28 procent van het Natura2000-gebied onder de KDW.  Dat komt omdat de stikstofdepositie in Nederland gemiddeld op zo’n twintig kilo zit, wat vijf tot tien kilo hoger is dan de meeste KDW’s.

Het beleid haalt niet de doelstellingen

Het in 2021 ingezette beleid omvat zaken als de beperking van de maximum snelheid tot 100 km/u, en de uitkoopregelingen voor varkenshouders en ‘piekbelasters’ (veelal veehouders nabij Natura2000-gebieden). Daar is 7 miljard euro voor gereserveerd. Volgens het syntheserapport gaat dit niet meer dan drie procentpunt vooruitgang opleveren: in 2030 zal niet 28, maar 31 procent van het Natura2000-gebied onder de KDW zitten. Het beleid haalt dus op geen stukken na de doelstellingen.

Ook in dit rapport zien we trouwens weer hoe de grens tussen de echte en de modellenwerkelijkheid vervaagt. De uitkoopregeling voor piekbelasters is nog maar net op gang gekomen, maar toch wordt de besparing in stikstofddepositie per 2030 ingeboekt op basis van het verwachte aantal boeren dat zich uiteindelijk laat uitkopen. Als dat tegenvalt, gaat die prognose dus de mist in. Niet dat dit veel uitmaakt: al het beleid in het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering zorgt maar voor een kwart van de totale reductie. Bijna de helft is te danken aan onze buurlanden, die ook aan stikstofreductie doen, waardoor geleidelijk aan steeds minder stikstof Nederland binnenwaait.

Een kwart is een bijeffect van het afschaffen van de derogatie, de uitzondering op een Europese regeling over het uitrijden van mest op akkers, die Nederlandse boeren het recht gaf om meer mest op grasland uit te rijden. Die derogatie wordt niet afgeschaft om de stikstofdepositie op Natura2000-gebieden te beperken – dat interesseert de EU niet – maar om de waterkwaliteit te beschermen.

Hoewel er tot 2030 dus echt wel minder stikstof gaat neerslaan door dit beleid en door  ontwikkelingen in het buitenland, is al deze winst onlangs met een pennenstreek ongedaan gemaakt doordat onze ecologen de KDW’s aangescherpt hebben. Die vonden bij nader inzien, dat de grens waarboven ‘niet valt uit te sluiten’ dat stikstofdepositie schade aanricht nog wat scherper moest. Daardoor nam het percentage Natura2000-gebied dat boven de KDW zat met tien procentpunt toe, en dat is de voornaamste reden, dat 7 miljard euro aan beleid het aandeel Natura2000-gebied dat onder de KDW zit, tot aan 2030 slechts van 28 naar 31 procent brengt.      

Voor het tijdpad van de reductie in stikstofdepositie (40 procent onder KDW in 2025, 50 procent in 2030, 74 procent in 2035) bestaat geen wetenschappelijke onderbouwing; Nederlandse ecologen vinden simpelweg dat de stikstofdepositie zo snel mogelijk moet worden teruggedrongen. Op niet meer te reconstrueren wijze zijn daar bovenstaande percentages uitgerold en door het kabinet-Rutte IV heilig verklaard.

De systematiek deugt niet

De onhaalbaarheid van deze Stikstofdoelen kan voor geen enkele ingewijde een verrassing zijn, want dat zit in de systematiek ingebakken. Reductie van de stikstofdepositie heeft namelijk juridisch en qua vergunningsverlening geen enkel effect zolang de overschrijding van de KDW in een bepaald Natura2000-gebied niet voor de volle 100 procent is weggewerkt. Of zoals het rapport zegt: ‘Zelfs als de stikstofdepositie zeer substantieel zou worden gereduceerd, blijft er naar verwachting op veel plekken in Nederland altijd wel een stukje natuur in de buurt waar de KDW nog in enige mate wordt overschreden.’

Zolang ook maar één pixel (hexagon, voor de kenners) op de kaart van een Natura2000-gebied in het computerprogramma Aerius rood kleurt wegens virtueel te veel stikstofdepositie, kleurt het hele gebied rood. En dan kan serieprocedeeerder Johan Vollenbroek weer voor ieder wissewasje in de wijde omgeving van dat gebied naar de Raad van State stappen, stopzetting eisen, en zijn zin krijgen.

Van PBL, RIVM en de universiteit Wageningen hoef je geen stevige uitspraken te verwachten over de merites van dit waansysteem. Niettemin kaarten zij ook aan, dat zolang bescherming van kwetsbare natuur in een Natura2000-gebied word gereduceerd tot ‘onder de KDW brengen’, er eigenlijk geen hoop meer is om Nederland van het stikstofslot af te krijgen.

Het beruchte ‘vogelpoepje’ blijft

Dit syntheserapport neemt evenmin echt stelling tegen het beruchte ‘vogelpoepje’, de ridicule drempelwaarde van 0,07 gram stikstofdepositie die bij de Raad van State al fataal kan zijn voor vergunningsverlening van een bouwproject, onderhoud aan een brug of een eendaags cultureel festival. Dat formuleren zij aldus: ‘Kortom, om de vergunningverlening voor substantieel veel maatschappelijke activiteiten met een minimale stikstofuitstoot – zoals de bouw van woningen of energieprojecten – te kunnen vergemakkelijken is bovenal een andere juridische kijk nodig op de verslechtering van de natuurkwaliteit in relatie tot het ingezette stikstofreductiebeleid, en de zeer geringe hoeveelheden extra stikstof die vrij komen bij (bouw)activiteiten.’

In mijn woorden zou dat zijn: ‘Raad van State, hou eindelijk eens op met dat gemiereneuk over fracties van grammen stikstofdepositie, waarvan iedereen weet dat ze onmogelijk schade aan de natuur kunnen aanrichten.’  

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de greep van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Hij bereidt nu een boek voor over de Nederlandse energietransitie.

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee – ook in 2024?

Het bericht Het stikstofbeleid rammelt aan alle kanten, zeggen nu ook de overheidsexperts. Maar de gekte is nog lang niet voorbij verscheen eerst op Wynia's Week.

Ongeveer tegelijkertijd benoemde minister van Natuur en Stikstof Christianne van der Wal een eigen praatclub: de Ecologische Autoriteit. Die komt nu met een even voorspelbare boodschap: het gaat slecht met de natuur, er moet nú actie ondernomen worden voor herstel.

NatuurDoelAnalyse

Waar ging het deze week om? Van elk stikstofgevoelig Natura2000-gebied moet een NatuurDoelAnalyse (NDA) gemaakt worden, een uitvoerige rapportage hoe de ‘staat van instandhouding’ (de officiële wettelijke term) van de natuur in dat gebied is, en vooral: of die sinds de aanwijzing van het gebied als Natura2000 (meestal rond de eeuwwisseling) verslechterd of verbeterd is. En op basis daarvan een plan van aanpak.

Dat gebeurt door lokale natuurbeheerders. Daar zijn wel richtlijnen voor, maar het is onvermijdelijk dat ze het allemaal op hun eigen manier invullen. De Ecologische Autoriteit bekijkt al die NDA’s in samenhang en doet daar een soort peer-review op.

Op zichzelf heel verstandig, en hun oordeel is bepaald niet mals: de meerderheid van die NDA’s is kwalitatief onder de maat. Grootste probleem is, dat heel veel gegevens ontbreken, met als ernstigste manco dat de staat van het gebied ten tijde van de aanwijzing als Natura2000 veelal niet, of onvoldoende, bekend is. Als je de staat nu niet kunt vergelijken met de staat van toen, weet je niet of er sprake is van verslechtering. En dat is allesbepalend in de Europese wetgeving: Natura2000-gebieden mogen niet verslechteren. Als verslechtering niet is aangetoond, hoef je strikt genomen als natuurbeheerder niks te doen.    

Dat die NDA’s qua data gatenkazen zijn, is niets nieuws, zie deze column uit mei 2023. Maar ook bij het ontbreken van relevante data kun je volgens de Ecologische Autoriteit nog alle kanten op. Dat is voor één voorbeeld, het Aamsveen in Overijssel, tot in detail uitgezocht door de redactie van Agrio.

0,09 hectare

Ook voor het Aamsveen ontbreken gegevens over de staat van dit gebied bij de aanwijzing als Natura2000-gebied in 2004. Met name over de staat van een piepklein stukje ‘herstellend hoogveen’ in het Aamsveen. Maar volgens de Ecologische Autoriteit is het nu in slechtere staat dan het beoogde doel als het hoogveen volledig hersteld is, dus moet het sinds 2004 verslechterd zijn, althans dit is niet uit te sluiten.

Nota bene: dit gaat over 0,09 hectare herstellend hoogveen. Dat is zoiets als het strafschopgebied van een voetbalveld. En alleen om dit lapje grond te laten floreren, geldt de zeer lage KWD (kritische depositie waarde, de maximale stikstofbelasting) van herstellend hoogveen, en kan er 25 kilometer in de omtrek vrijwel niets meer wegens overschrijding van de drempelwaarde voor stikstof: geen woningbouw, geen nieuwe elektriciteitsleidingen, geen evenementen, en barbecueën in je achtertuin kan eigenlijk ook niet. 

Het perfide voorzorgbeginsel

Aamsveen is geen incident, het is exemplarisch voor hoe de Ecologische Autoriteit alle twijfelgevallen beoordeelt: omkering van de bewijslast. ‘Tal van maatschappelijke groeperingen stellen vragen bij de betrouwbaarheid van natuurgegevens en de concreetheid van doelen. Echter, vanwege het geldende voorzorgsbeginsel zal twijfel of onzekerheid geen oplossing bieden. Integendeel. Bij aanwijzingen dat het slecht gaat met de natuur (bijvoorbeeld bij een overschrijding van de kritische depositiewaarde voor stikstof) én bij gebrek aan natuurgegevens die deze aanwijzingen kunnen ontkrachten, ligt er juridisch juist een zwaardere motiveringsplicht bij de initiatiefnemer en vergunningverlener.’

Hier zien we het perfide voorzorgbeginsel weer opduiken, de helaas door de Raad van State omarmde dooddoener waarmee je als milieuactivist ook je zin krijgt als je geen data en geen argumenten hebt. Want dan valt ‘verslechtering niet uit te sluiten’.

En natuurlijk sluit ook de Ecologische Autoriteit aan in de rij van instanties, politici en ecologen die ons wijs willen maken dat er geen keus is: dat Nederland op slot zit vanwege de erbarmelijke staat van onze natuur. Terwijl Nederland toch echt op slot zit door zelf gecreëerde, wurgende stikstofregels die geen enkel ander EU-land hanteert.

Daar mag niet aan getornd worden; het is voor de Ecologische Autoriteit niet eens een bespreekpunt. De enige uitweg is volgens hen om volgens het huidige, dwangneurotische systeem de natuur te herstellen. ‘Daarmee ontstaat ook het zo noodzakelijke perspectief. Perspectief op herstel van een goede milieukwaliteit, die niet alleen bijdraagt aan de natuur, maar ook aan de gezondheid van de mens.’ 

Slecht voor de gezondheid

Daarmee zijn we aangeland bij het kwalijkste stuk desinformatie over het stikstofprobleem in Nederland: dat het een volksgezondheidsprobleem zou zijn. Mensen hebben begrijpelijkerwijs heel veel (belasting)geld over voor de gezondheid van hun medemens, maar aanzienlijk minder voor beschermde natuur. Dat weet de sector ook. Dus moet het stikstofprobleem worden verkocht als een bedreiging van onze gezondheid.

Jaren langer op een huis moeten wachten omdat de bouw volgens de huidige regelgeving te veel stikstof uitstoot, kun je desnoods nog aan de burger uitleggen als je daarmee mensenlevens zou redden, of zieke kinderen een beter leven geeft, maar niet omdat een lapje hoogveen ergens in Overijssel ter grootte van een strafschopgebied moet ‘herstellen’. Dus wordt telkens de suggestie gewekt dat als hoogveen last heeft van te veel stikstofdepositie, die stikstof ook mensen vergiftigt.

Maar zeker de stikstofuitstoot die gepaard gaat met de bouw van een woonwijk is zo gering, dat die een volstrekt verwaarloosbare invloed heeft op de volksgezondheid.

Stop met omkering van de bewijslast

Er zijn Europese regels voor de luchtkwaliteit met normen voor NH3, NOx en fijnstof. Bij overschrijden van die – zeer strenge – normen kun je een zinnig gesprek voeren over de invloed van stikstof op de volksgezondheid. Maar Nederland voldoet ruimschoots aan die Europese normen voor luchtkwaliteit. Het zijn onze eigen, uniek Nederlandse normen voor stikstofdepositie op Natura2000-gebieden die momenteel de maatschappij voor een flink deel lamleggen en splijten tot op het bot.

Hier ligt een schone taak voor de nieuwe minister van Landbouw (een nieuwe minister voor stikstof komt er vast niet): eis van de Ecologische Autoriteit dat ‘verslechtering’ van Natura2000-gebieden wordt onderbouwd met data, niet met omkering van de bewijslast.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de handen van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Hij bereidt nu een boek voor over ‘de Nederlandse energietransitie’.

Wynia’s Week viert deze maand het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee – ook in 2024?

Het bericht Kwalijkste desinformatie is dat stikstof onze gezondheid zou bedreigen verscheen eerst op Wynia's Week.

Persoonlijk vind ik het erger, dat er nog een paar D66’ers op sleutelposities niet vertrokken zijn. Neem Jan Paternotte, vicevoorzitter van de gedecimeerde D66-fractie. Hij tweette deze week: ‘Slecht nieuws! Door de hoge stikstofuitstoot kunnen duizenden mensen nog langer fluiten naar een woning. En de nood is al zo hoog. We kunnen niet anders dan doorzetten met minder stikstof. Om de natuur te herstellen en weer betaalbare huizen te bouwen. Aan de slag!’

Zulke teksten kwamen tot november 2023 van de opperstikstofhetzer van D66, Tjeerd de Groot. Maar die is bij deze verkiezingen zijn Kamerzetel kwijtgeraakt (hoewel hij nog een paar maanden een partijgenote mag vervangen die met zwangerschapsverlof is). Maar ook dit heeft Paternotte blijkbaar niet tot enige bezinning gebracht over stikstof.

Paternotte blijft stikstofleugens recycelen

Inmiddels is door een overvloed aan rapporten, commentaar van experts – en mijn boek De Stikstoffuik – elk redelijk mens duidelijk, dat het niet de vermeende onhoudbare stikstofdruk is die de bouw van tienduizenden woningen frustreert, maar ons krankzinnige stikstofbeleid. Waardoor in veel gevallen zelfs de eenmalige uitstoot van één vogelpoepje aan stikstof bij de bouw zo’n project lamlegt.

Inmiddels geeft zelfs de demissionaire landbouwminister Piet Adema (ChristenUnie) toe dat hij helemaal klaar is met dit waansysteem. Ook ligt er een motie van een Kamermeerderheid om de drempelwaarde op te hogen naar 14 gram stikstof per hectare per jaar, waardoor de bouw gewoon van het slot kan. Maar D66 stemde tegen, en Paternotte blijft als een grijsgedraaide grammofoonplaat de leugen recyclen dat duizenden mensen nog langer moeten fluiten naar een woning omdat we met z’n allen te veel stikstof uitstoten. We stoten inderdaad nogal veel stikstof uit, maar de invloed van de bouw daarop is volstrekt verwaarloosbaar.

Hoe wordt je zo, vraag ik me dan af. Hoe kan een jurist – wat toch doorgaat voor hoogopgeleid – zo blind en halsstarrig zijn in het tegenlicht van evidente feiten?

Mijn theorie is, dat dit vooral komt door de dictatuur van de fractiediscipline. Dat je als politieke partij extern doorgaans probeert met één mond te spreken is nog te billijken. Maar dit principe heeft zich dermate ingevreten in de partijorganisaties, dat je al vrijwel kansloos bent voor de landelijke kandidatenlijst als je geen brave conformist bent. En partijpolitici internaliseren dat ook; zelfs zozeer, dat ze ook als fractieleider nog de totaal ongeloofwaardig geworden partijlijn voortzetten.

Met 225 Eerste en Tweede Kamerleden en nog een stuk of twintig bewindslieden is de landelijke politiek best een crowd, maar mede door die verstikkende fractiediscipline is het bepaald geen menigte waar de wisdom of the crowd floreert. Vaker heerst daar de stupidity of the incrowd.     

Uiteraard zijn er individuele politici met echte vakkennis en een nuchter verstand; het is veel te simpel om te doen alsof politici allemaal dom en onwetend zijn. Bovendien pleit dat de politiek te makkelijk vrij. Menigeen weet best wat er mis is en hoe rationeel beleid eruit zou zien, maar houdt daar z’n mond over, of pruttelt wel eens wat maar bijt dan niet door. De partijlijn en de eigen, daarvan afhankelijke carrière zijn als puntje bij paaltje komt belangrijker dan intellectuele integriteit. Daar kan je namelijk de hypotheek en de alimentatie niet van betalen.

Hoe rekbaar is intellectuele integriteit?

Het is weliswaar makkelijk inhakken op mensen die je nooit hebt ontmoet en bij wie je nooit in de buurt zult komen, zoals we aan al die anonieme twitteraars kunnen zien. Maar als journalist heb ik wel degelijk in die kringen verkeerd en ik ken sommige spelers uit de politiek en een brede schil aan beleidsadvisering daaromheen persoonlijk. En dan vraag ik me toch af: hoe rekbaar is jullie intellectuele integriteit? 

Neem Robbert Dijkgraaf, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor D66. Het siert hem dat hij nog niet is opgestapt naar de volgende sport in zijn carrièreladder. En voor zover ik hem ken, is Dijkgraaf echt een vriendelijk, behulpzaam persoon, met een aanstekelijk enthousiasme voor zijn vak en de culturele waarde van wetenschap. Ik zou hem zonder aarzelen mijn auto uitlenen.

Ik ontmoette hem voor het eerst een jaar of dertig geleden, toen hij nog een onbekende postdoc aan de Universiteit Utrecht was. In een piepklein zaaltje praatte hij een handvol wetenschapsjournalisten bij over de snaartheorie, waar ik toen nog nooit van gehoord had, en ik vond dat fascinerend.

Jaren later, ik was toen hoofdredacteur van wiskundetijdschrift Pythagoras, publiceerden we een verzamelbundel ter gelegenheid van het vijftigjarig jaar bestaan. Ik wist dat Dijkgraaf, inmiddels al bekend van tv en zijn column in NRC Handelsblad, als scholier abonnee was geweest, en nog steeds een fan van het blad.  Desgevraagd was hij zo vriendelijk om een mooie toespraak te houden en het 0-de exemplaar (nerd-humor) van ons boek uit te reiken aan de oprichter van Pythagoras, de legendarische en hoogbejaarde Bruno Ernst.

Hij deed dit uiteraard gratis. Ik zeg dit erbij omdat veel mensen denken dat iedereen met enige bekendheid die ergens opdraaft, daar dik voor betaald wordt. Dat is meestal niet zo. (Daarentegen zetten de prima donna’s van de media, zoals een Eva Jinek of een Dolf Jansen, geen stap buiten de studio zonder dat er duizenden euro’s op tafel komen).

Helaas heeft Dijkgraafs specialisme, de snaartheorie, de belofte als de ultieme fysische ’theorie van alles’ nooit waar kunnen maken. In sporadische contacten die ik daarna met hem had, was hij dat niet met mij eens. Toch kan ik me niet aan de indruk onttrekken, dat dit een rol gespeeld heeft bij zijn beslissing om de wetenschap vaarwel te zeggen en terug te keren uit de VS om hier minister te worden.

Zou Dijkgraaf heimwee hebben naar Princeton?

Dan moet je tekenen bij het kruisje voor het D66-partijprogramma, en wat ik me met enige regelmaat afvraag: heeft natuurkundige Dijkgraaf, met zijn 4-sigma IQ, zich nooit in het Nederlandse stikstofbeleid verdiept, al was het maar tijdens een verloren uurtje in de dienstauto? Heeft zo’n door en door fatsoenlijke man als hij nooit iets gevonden van de manier waarop partijgenoten als Tjeerd de Groot en Jan Paternotte op dit onderwerp acteerden?

De uitvluchten liggen voor het oprapen: ‘Niet mijn ministerie, niet mijn expertise, ik ben niet de fractieleider, ze zitten niet in het kabinet.’ Maar toch. Hoe moeilijk was het om twee jaar lang weg te kijken van het irrationele, feitenresistente, ideologisch dichtgetimmerde stikstofgedram van zijn eigen partij?

Ik ken geen natuurkundige die langer dan een kwartier naar het Aerius-model en het daarop gebaseerde stikstofbeleid gekeken heeft, en zich er niet hoofdschuddend dan wel walgend vanaf gekeerd heeft. Is Dijkgraaf door zijn vrouw betrapt toen hij stiekem al die kritische tot vernietigende rapporten zat te bestuderen in zijn werkkamer? Wat heeft hij er toen van gezegd, onder bezwering dat Kaag of Paternotte dit nooit te weten mochten komen? Heeft hij nu spijt dat hij zijn riante aanstelling als directeur van het Institute for Advanced Study heeft opgegeven? Heimwee naar het academische paradijs Princeton, waar hij tot het eind van zijn leven had kunnen blijven?

We kunnen niet in zijn hoofd kijken. En ik ga nooit de politiek in.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de handen van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Jaspers publiceert iedere zaterdag zijn column in Wynia’s Week.

Wynia’s Week viert deze maand het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee – ook in 2024?

Het bericht Dat er nog een paar D66’ers op sleutelposities níet zijn vertrokken, dát is pas erg verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom gaat de verkiezingscampagne dan tot nu toe nauwelijks over stikstof? Het lijkt wel of geen enkele partij denkt daar stemmen mee te kunnen winnen. Terwijl zeker BBB, en waarschijnlijk ook NSC van Pieter Omtzigt, zich hier zouden kunnen onderscheiden van de rest met concrete actiepunten.

Wat D66 wil met de landbouw, is feitelijk onmogelijk

Wat zeggen de diverse partijen over stikstof in hun verkiezingsprogramma’s? Helaas heeft NSC nog geen verkiezingsprogramma gepubliceerd. Maar je mag toch verwachten dat Omtzigt met een paar scherpe standpunten komt over het modellenfetisjisme in dit stikstofbeleid, en de wetenschappelijk niet te onderbouwen obsessie met minuscule hoeveelheden stikstof die de natuur zouden schaden. 

Van D66, de stikstofdrammer in dit kabinet, hoeven we hier niets nieuws te verwachten. In het verkiezingsprogramma Nieuwe energie voor Nederland wordt de verscherpte deadline voor halvering in 2030 expliciet bevestigd, en er staat het gebruikelijke verhaal over de landbouw in die per 2040 geheel kringloop en geheel klimaatneutraal moet zijn. 

Worden verkiezingsprogramma’s gefactcheckt? Zeker laatstgenoemde wensdroom is feitelijk onmogelijk. Zelfs in het door D66-leider Rob Jetten zelf bestelde rapport Outlook Energiesysteem 2050 wordt duidelijk gesteld dat de landbouw broeikasgassen zal blijven uitstoten, die volgens de Outlook gecompenseerd moeten worden met negatieve emissies, met name door CCS (carbon capture and storage), het opslaan van uit biomassacentrales afgevangen CO2 in lege gasvelden.

Waar komt toch de obsessie met ‘koploperschap’ vandaan?

Verder worden we bij D66 niets wijzer over hoe we de komende jaren van de stikstoflockdowns in de bouw en andere absurditeiten van het huidige stikstofbeleid af komen. Die worden blijkbaar op de koop toe genomen totdat in 2030 het stikstofparadijs wordt bereikt. Wel presenteert het programma op pagina 158 nog een opmerkelijke kijk op het huidige stikstofbeleid:

‘Om de natuur en haar soorten werkelijk te beschermen, willen wij ze rechten geven. Wettelijke erkenning voorkomt niet alleen toekomstige maatschappelijke kosten gerelateerd aan ecologische uitdagingen, maar ook significante economische verliezen, zoals de 28 miljard euro veroorzaakt door de stikstofcrisis.’

D66 zet hier dus kabinetsbeleid, dat voor een groot deel D66-beleid is, met een stikstoffonds van 28 miljard euro dat volgens de promopraatjes is klaargezet om boeren weer perspectief te bieden en de landbouw te verduurzamen, weg als ‘significante economische verliezen’. Zo hoor je het nog eens van een ander.

(Terzijde: hoe komt D66 toch aan die obsessie met koploperschap? In Nieuwe energie is of wordt Nederland achtereenvolgens koploper van het mondiale klimaatschadefonds, klimaatkoploper, koploper innovatie defensietechnologie, koploper wind- en zonne-energie, koploper circulaire economie, koploper duurzame innovatie, koploper duurzame landbouw, koploper technologie en – last but not least – koploper ‘waardegedreven AI’. Maar: ‘We zijn realistisch in de keuze voor sectoren waar we als Nederland koploper willen zijn (…). We kunnen immers niet alles doen.’).    

Recht doen, het verkiezingsprogramma van het CDA,  houdt als streefdatum voor de halvering van de stikstofuitstoot vast aan 2035, zoals het al in de natuurbeschermingswet stond. Ook willen ze af van de ‘onwerkbare kritische depositiewaarde’ (de KDW) en die vervangen door een ‘juridisch houdbaar alternatief’. De KDW is inderdaad een bron van stikstofellende. Het is de maximale hoeveelheid stikstof (per hectare per jaar) die mag neerslaan in een Natura2000-gebied, zoals berekend door het inmiddels zwaar omstreden computerprogramma Aerius.

Overschrijding van de KDW, als is het maar met een fractie van een gram, betekent dat de wijde omgeving van dat Natura2000-gebied in stikstoflockdown gaat. Er mag dan bijna niks meer, en woningen bouwen zeker niet. Maar had het CDA iets specifieker kunnen zijn over hoe dat juridisch houdbare alternatief eruit gaat zien?

In het VVD-verkiezingsprogramma Samen aan de slag klinkt geen expliciete kritiek op dit stikstofbeleid. Dat ligt partijpolitiek natuurlijk ook lastig, aangezien hun nummer vijf op de kieslijst – stikstofminister Christianne van der Wal – dit beleid nog steeds met autistisch aandoende rechtlijnigheid probeert door te voeren. Wel wil de VVD dat Natura2000-gebieden ‘herijkt’ kunnen worden. 

Het verkiezingsprogramma van de BBB gaat er stevig tegenaan

En ze hebben een zeer vaag geformuleerd vroom voornemen: ‘Europese richtlijnen voeren we niet strenger in dan de EU voorschrijft. Zo kunnen we nog steeds genieten van de natuur en houden we ons natuurbeleid realistisch. Hierbij is het ook belangrijk te kijken naar mogelijk tegenstrijdige doelen en worden niet op voorhand zaken uitgesloten.’ Op de keper beschouwd, is dit nu juist wat Van der Wal de afgelopen jaren te vuur en te zwaard heeft proberen door te drukken. Dus je vraagt je zo langzamerhand af, of het op voorhand uitgesloten is dat Van der Wal straks overstapt naar D66. 

Het BBB-verkiezingsprogramma Van vertrouwenscrisis naar naoberstaat gaat er op het gebied van stikstof inderdaad stevig tegenaan: ‘De huidige Stikstofwet moet van tafel en we richten ons met een brede blik op natuurbeleid, behoud van natuur en herstel van natuur waar dat nodig is. De lockdown vanwege de wurgende stikstofregels die Nederland zichzelf heeft opgelegd, van agrarische ondernemers, infrastructurele projecten (o.a. aanleg van wegen) en bouw, moet zo snel mogelijk worden beëindigd.’

Net als het CDA wil BBB van de KDW af als dominant criterium voor de staat van een Natura2000-gebied. En net als de VVD willen ze die Natura-2000 gebieden herijken, al zeggen ze het wat minder omfloerst:

‘Natuur past niet op een postzegel en BBB vindt dat er helaas te veel kleine gebieden als Natura2000-gebied zijn aangewezen. Dit leidt tot onnodige en kostbare beperkingen en onnodige druk op de naastliggende omgeving. We streven naar Natura2000-gebieden van dermate omvang, dat ze groot genoeg zijn om zichzelf in stand te houden. (…) Soorten en habitats die ten tijde van de toewijzing van een Natura 2000 gebied niet aantoonbaar aanwezig waren, worden geschrapt uit de instandhoudingsdoelen.’

Maar zolang we nog met deze Stikstofwet opgescheept zitten, is er volgens BBB een noodclausule:

‘De Europese regelgeving biedt de mogelijkheid om redenen van groot openbaar belang aan te wijzen waardoor in afwijking van de milieuregelgeving, zoals stikstof, toch snel vergund kan worden. BBB wil daar gebruik van maken voor het grote belang van het wegwerken van de tekorten op de woningmarkt.’

Vrijstelling van stikstofbepalingen is bij GroenLinks/PvdA geen taboe

Wie nu denkt: ‘Geitenpaadje! De tijd van geitenpaadjes om onder de stikstofproblematiek uit te komen is voorbij!’ zal toch raar opkijken van Samen voor een hoopvolle toekomst, het verkiezingsprogramma van GroenLinks/PvdA. Zelfs bij de linksbacks van D66 begint het namelijk te dagen, dat er iets moet gebeuren aan de absurde stikstoflockdowns, die grote maatschappelijke schade aanrichten terwijl de natuur er niks mee opschiet.

Dus schrijven ze: ‘Er komt een Energie-acceleratiewet, zodat de procedure van aanvraag tot vergunning van kritieke energie-infrastructuur niet langer dan twee jaar duurt. Ter ondersteuning van projecten die de energietransitie versnellen, zorgen we daarnaast voor een juridisch houdbare regeling die dit soort projecten vrijstelt van de stikstofbepalingen.’

Oké. Dus als het maar een stokpaardje van GroenLinks/PvdA betreft, dan is vrijstelling van de wurgende stikstofbepalingen wel acceptabel. Dan kan dat beetje stikstof er nog wel bij zonder dat de natuur omvalt. Verderop in hun programma stellen ze zelfs: ‘We onderzoeken de mogelijkheid om voorwaardelijke, gebiedsspecifieke drempelwaardes in te voeren voor essentiële projecten als woningbouw en de energietransitie.’

Een politiek landschap met onverwachte coalities

De drempelwaarde voor stikstofdepositie in overbelaste gebieden is nu 0,07 gram per hectare per jaar, het beruchte vogelpoepje. BBB en anderen pleiten al zeker een jaar voor een ruimere, wel wetenschappelijk onderbouwde drempelwaarde, bijvoorbeeld 14 gram, waardoor de hele bouw al uit z’n lockdown bevrijd zou zijn. Maar voor Van der Wal was dat altijd onbespreekbaar.

Concluderend: op stikstof zitten potentieel onverwachte coalities in het politieke landschap. Ruim voldoende om een mooi verkiezingsdebat over te houden, maar giet het allemaal maar eens in soundbites van vijf of tien seconden…

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Het bericht Coalitiepartners opgelet: het verkiezingsprogramma van D66 is veel extremer over stikstof dan het programma van GroenLinks/PvdA  verscheen eerst op Wynia's Week.

De WKR liet met de brief onomwonden weten waar zij staat en dat zij niet van plan is in de luwte te opereren. Zo kondigde de WKR ook alvast aan de publicatie van haar eerste advies over het klimaatbeleid voor de periode 2025-2050 te vervroegen van februari volgend jaar naar begin december dit jaar, direct na de verkiezingen. Het advies zou dan mooi meegenomen kunnen worden bij de onderhandelingen over een coalitieakkoord van het nieuw te vormen kabinet. Nederland heeft er een nieuwe, volledig door de overheid gefinancierde klimaatactiegroep bij en dat zullen we weten ook.

Een geesteskind van Rob Jetten

Voordat we verder ingaan op de aanbevelingen in de brief, eerst een korte terugblik op het ontstaan en de vorming van de WKR.

De WKR is het geesteskind van D66-klimaatminister Rob Jetten. Hij bracht het idee van een onafhankelijke wetenschappelijke adviesraad najaar 2021 met succes in bij de onderhandelingen over het coalitieakkoord van het vierde kabinet-Rutte. Het voorbeeld dat Jetten voor ogen stond was het Climate Change Committee (CCC) in het Verenigd Koninkrijk.

Het CCC is een onafhankelijk adviesorgaan dat werd ingesteld als onderdeel van de fameuze Climate Change Act van 2008, de eerste klimaatwet ter wereld, ingevoerd door de toenmalige Labour-regering van Gordon Brown. In de Climate Change Act is een lange termijn reductiedoel voor de uitstoot van broeikasgassen in 2050 vastgelegd en ook een aantal vijfjaarlijkse tussendoelen. De belangrijkste taak van het CCC is het actualiseren van het langetermijndoel en de tussendoelen en het toezien op de naleving ervan.

Een belangrijk wapenfeit van het CCC is de verankering in de Climate Change Act van klimaatneutraliteit in 2050 (netto-nul uitstoot van broeikasgassen) door de conservatieve regering onder Theresa May in 2019, nadat eerder dat jaar de klimaatnoodtoestand was uitgeroepen. In de loop der jaren heeft de CCC zich ontwikkeld van een adviserend orgaan in de coulissen van de macht naar een instituut met een hoog mediaprofiel dat zich intensief met de politieke menings- en besluitvorming bemoeit. Het CCC is de drijvende kracht achter het nog steeds ongekend vooruitstrevende klimaat- en energiebeleid in het Verenigd Koninkrijk.

Eenmaal aangetreden als klimaatminister in het vierde kabinet-Rutte liet Jetten er geen gras over groeien. Binnen de kortste keren wist hij een adviesraad op te tuigen, bestaande uit een tiental leden bijgestaan door een directeur, een ambtelijk secretaris, een office manager, twee communicatie adviseurs en een twintigtal stafleden, waarvan er inmiddels een tiental actief is.

De WKR trad officieel aan in april van dit jaar en vindt voorlopig onderdak bij het ministerie van Economische Zaken. Op termijn zal de WKR verhuizen naar een eigen kantoorgebouw, passend bij haar onafhankelijke status. De totale kosten van de WKR in vol bedrijf zullen vermoedelijk rond de zes miljoen euro per jaar gaan bedragen.  

De tien raadsleden vertegenwoordigen een grote variëteit academische disciplines: van milieukunde, klimaatwetenschap, bestuurskunde, rechtsgeleerdheid, economie, natuurkunde tot, jawel, psychologie. Voorzitter van de WKR is de Leidse hoogleraar milieukunde Jan Willem Erisman. Vanwege zijn prominente rol in debatten rond de zogenoemde stikstofcrisis, staat hij bekend als ‘de stikstofprofessor’.

Een allesomvattende strijd tegen opwarming

De brede en diverse samenstelling van de WKR illustreert de idee dat – geheel in de geest van klimaatminister Jetten – het tegengaan van de ‘gevaarlijke’ opwarming van de aarde een allesomvattende strijd is die breed en interdisciplinair moet worden gevoerd. De raadsleden zijn stuk voor stuk bevlogen experts die zeer bezorgd zijn over de gevolgen van de opwarming van de aarde. Zij onderschrijven unaniem de doelstelling om die opwarming te beperken tot maximaal anderhalve graad Celsius ten opzichte van de pre-industriële periode.

Terug naar de WKR-brief. Als we de WKR moeten geloven gaat het heel slecht met het klimaat in Nederland en in de wereld. Slechter dan we tot voor kort dachten. Het is daarom volgens de WKR dringend geboden het klimaatbeleid in Nederland te versnellen en te intensiveren. Maar waarom dat uitgerekend op dit moment moet gebeuren is een raadsel. Wat is er mis met het ambitieuze klimaatbeleid van klimaatminister Jetten (de zelfverklaarde klimaatkoploper in Europa)? Zijn er recentelijk nieuwe wetenschappelijke en belastende feiten over het klimaat aan het licht gekomen? De brief rept er met geen woord over.

De oplossing van het raadsel kwam uit de mond van voorzitter Erisman, in een radio-interview kort na publicatie van de brandbrief. Het advies tot versnelling en intensivering bleek voort te komen uit de vrees van de WKR dat de kritieke grens van de anderhalve graad opwarming zal worden overschreden, met alle desastreuze gevolgen van dien. Voor alle duidelijkheid: het betreft hier niet de opwarming in Nederland maar de mondiale opwarming. Volgens het KNMI is de gemiddelde opwarming in Nederland de anderhalve graad al meer dan twintig jaar geleden gepasseerd.

Volgens Erisman heeft ‘de wetenschap’ overtuigend laten zien dat de mondiale opwarming heel goed onder de anderhalve graad kan blijven, mits er extra maatregelen worden genomen. De WKR adviseert daarom de in de Nederlandse klimaatwet vastgelegde klimaatneutraliteit in 2050 met tien jaar te vervroegen naar 2040.

Erisman mag dan alles van stikstof weten, van CO2 en andere broeikasgassen heeft hij weinig kaas gegeten. In tegenstelling tot wat Erisman en zijn mederaadsleden denken, is de anderhalve graad geen wetenschappelijk vastgestelde kritieke grens waarboven onomkeerbare ‘kantelpunten’ in het klimaat gaan optreden met desastreuze gevolgen voor het voortbestaan van de menselijke soort. Dat is een door westerse politici en beleidsmakers – onder anderen António Guterres, John Kerry, Boris Johnson en Frans Timmermans – verdraaide conclusie uit een in 2018 gepubliceerd IPCC-rapport (Special Report 15).

De conclusie in dat rapport luidt dat in een ideale wereld waarin alle landen eendrachtig samenwerkenom de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen te beperken, de opwarming van de aarde met zeer drastische ingrepen beperkt kan blijven tot anderhalve graad. Maar dat het hier zou gaan met om een kritieke temperatuurgrens met bijbehorende kantelpunten, is een mythe zonder wetenschappelijke grond. Dat hadden de klimaatwetenschappers in de WKR toch wel even aan Erisman kunnen uitleggen.

Anderhalve graad opwarming is een gepasseerd station

Intussen zijn we vijf jaar verder en staat onomstotelijk vast dat de anderhalve graad een wereldvreemd en onhaalbaar doel is. Dat wisten we eigenlijk al in 2018, maar de wens de aarde te redden won het toen van de werkelijkheidszin.

Op dit moment is de opwarming ruwweg al 1,2 graad en als de huidige wereldwijde trend zich voortzet, zal de anderhalve graad ergens tussen 2030 en 2035 worden overschreden. Het is uitgesloten dat die trend voor die tijd zal ombuigen. De grote uitstoters China en India hebben weliswaar toegezegd hun emissie op termijn naar nul terug te brengen, maar dat zal pas laat in deze eeuw effect sorteren.

De anderhalve graad als klimaatdoel is een gepasseerd station, daarover bestaat binnen de mainstream klimaatwetenschap geen enkele twijfel. De leden van de WKR mogen dat betreuren, maar het is wel een geopolitieke realiteit. Zoals het er nu uitziet zal – als alle toegezegde nationale uitstootreducties worden nagekomen – de wereldwijde opwarming ruim boven de twee graden uitkomen. Het blijven vasthouden aan de anderhalve graad duidt op ideologische vooringenomenheid en weinig realiteitszin.

Als gezegd werkt de WKR op dit moment aan een rapport over de periode van 2025 tot 2050, het jaar dat Nederland volgens de Klimaatwet klimaatneutraal moet zijn. De belangrijkste conclusie van dat rapport staat al vast (vervroeging van klimaatneutraliteit met tien jaar), maar voor de precieze wetenschappelijke onderbouwing moeten we nog even geduld hebben.

Uit de brief van de WKR weten we al wel dat ze bij die onderbouwing zal uitgaan van een ‘systeemperspectief’. Wat dat precies inhoudt mag Joost weten maar het klinkt in ieder geval reuze wetenschappelijk. Als het betekent dat de WKR het probleem van klimaatneutraliteit van zoveel mogelijk kanten wil bestuderen, is dat natuurlijk zeer lovenswaardig. Hopelijk betrekt zij daarbij ook het allesbepalende geopolitieke energiesysteem.

Wat Erisman met de zijnen evenmin lijken te beseffen, is de geringe invloed van Nederland op de mondiale opwarming. Wat er in Nederland ook wordt gedaan aan vermindering van de uitstoot van CO2, het zal geen enkel meetbaar effect hebben op de mondiale opwarming. Eenvoudigweg omdat de CO2 uitstoot in Nederland verwaarloosbaar klein is vergeleken met de totale mondiale uitstoot, in 2021 niet meer dan 0,37 procent. Het naar voren halen van de klimaatneutraliteit met tien jaar is dan ook een louter symbolische maatregel – maar wel één met grote praktische en financiële consequenties.

De zoveelste klimaatactiegroep, gefinancierd door de overheid

De grenzeloze overschatting van het effect van het Nederlandse klimaatbeleid heeft de WKR gemeen met de 30 procent van de Nederlandse kiezers die volgens de peilingen van plan zijn om op 22 november op GroenLinks/PvdA, D66, Partij voor de Dieren, Volt en ChristenUnie te stemmen. Van die partijen is bekend dat ze het klimaatbeleid willen intensiveren en dat ze versneld naar klimaatneutraliteit willen: in 2040 of zelfs (de Partij voor de Dieren) in 2030. Onmiskenbaar drinken de klimaatlinkse partijen en de WKR uit één en dezelfde ideologische bron.

De WKR moet worden geprezen voor haar vroegtijdige coming-out, vier maanden na haar installatie. We weten nu tenminste wat voor vlees we in de kuip hebben en wat we van de WKR kunnen verwachten. Dat ziet er eerlijk gezegd niet al te rooskleurig uit. De WKR is niet meer dan de zoveelste klimaatactiegroep, onder het mom van wetenschap en gefinancierd door de overheid.

Natuurlijk moet klimaatbeleid, zoals alle beleid, gebaseerd zijn op feiten en wetenschap. Maar dat is wat het klimaatbeleid betreft in Nederland al keurig geregeld. Dankzij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is alles in huis om regering en parlement van wetenschappelijk advies over het klimaatbeleid te voorzien. Het vervolgens formuleren en implementeren van klimaatbeleid is een verantwoordelijkheid van de politiek en van de ambtelijke organisaties van de betrokken ministeries, daar is geen apart zogeheten wetenschappelijk adviesorgaan voor nodig. Sterker nog, dat is ongewenst. Wetenschappers zijn immers geen beleidsmakers.

Het nieuw te vormen kabinet, van welke samenstelling dan ook, doet er verstandig aan de WKR op de kortst mogelijke termijn te ontbinden, voordat zij wortel schiet in ons bureaucratische landschap. Het eerste in december te verschijnen WKR-rapport kan ongezien worden bijgezet in de kast met irrelevante en nutteloze beleidsadviezen.

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft.

Wynia’s Week houdt de merkwaardige bewegingen van het Nederlandse klimaat- en energiebeleid scherp in de gaten. Wilt u deze broodnodige berichtgeving als donateur mede mogelijk maken? Heel graag! Hartelijk dank!

Het bericht De Wetenschappelijke Klimaatraad is een met belastinggeld gefinancierde actiegroep. Hopelijk trekt het volgende kabinet snel de stekker eruit verscheen eerst op Wynia's Week.