Triodos Bank, een van de pioniers in Nederland in groen en duurzaam financieren, moet op zoek naar een nieuwe bestuursvoorzitter. De huidige chef, Jeroen Rijpkema, stopt volgend jaar. Hij heeft de bank dan vier jaar geleid en wordt 65. Tijd voor verjonging en verfrissing.

Op zijn beurt moet de nieuwe topman (m/v) op zoek naar nieuwe beleggers. Want de bank die nooit iets wilde weten van de effectenbeurs, van winstbeluste kapitaalverschaffers, laat staan van speculanten buigt voor het onvermijdelijke.

Relaties ontspoord

De relaties met een deel van de huidige aandeelhouders, tevens vaak ook klanten van de bank, zijn de afgelopen jaren ontspoord. Begin 2020 brak de coronapandemie uit. Beleggers wilden in grote getale hun aandelen kwijt. Triodos Bank staakte haar toezegging om aandelen van beleggers zelf in te kopen als zij ervan af wilden. Beleggers boos. Begrijpelijk. Ze voeren rechtszaken.

Inmiddels, vier jaar verder, is er een keer per week een markt in de aandelen. De koers is dramatisch gekelderd. Begin 2020 kocht Triodos nog aandelen van beleggers voor 81 euro, nu krijg je op de markt drie tientjes.

Beursplein 5 moet redding brengen. Wie dat wil kan zijn aandelen daar straks verkopen.

De bank tobt echter met zijn achilleshiel. Dat is de wanverhouding tussen de (hoge) kosten en de (achterblijvende) opbrengsten. Gevolg: het rendement op het eigen vermogen is heel wat lager dan bij commerciële banken waarmee Triodos straks op de beurs concurreert om beleggerskapitaal. Tegenover NRC zei Rijpkema twee weken geleden: ‘Wij hebben een ander model en zijn niet van het hoogste financieel rendement.’

Klinkt mooi, idealistisch zelfs. Maar is het streven naar een ondermaats rendement inderdaad een geslaagd verdienmodel?

Groene groei

Wij zijn groen, dat mag wat kosten, is kennelijk de onderliggende boodschap. Dat is een gevaar dat ook bij andere partijen speelt die met groene intenties schermen. Denk aan pensioenfondsen die het geld beleggen van pensioengerechtigden en overlopen van groene ambities.

Denk zeker ook aan de overheid die het belasting- en premiegeld van burgers en bedrijven besteedt. In het kabinet-Schoof is er nu een speciaal departement voor groene ambities: het ministerie van Klimaat en Groene Groei, geleid door Sophie Hermans (VVD).

Verdienmodel goedpraten

Maar eerst terug naar Triodos. Als je het Triodos-model beziet zijn de kosten te hoog, de opbrengsten te laag of beide. Kleinere banken zijn altijd wat duurder uit dan grote, bijvoorbeeld bij het aantrekken van spaargeld en deposito’s. Dus moeten ze efficiënter zijn, een unieke niche hebben of persoonlijker service bieden. Dan kunnen zij hun kostennadeel compenseren met hogere rentetarieven of provisies.

Het is de vraag of banken als Triodos dat doen. Of dat ze juist, omdat hun klanten ideële motieven hebben, niet meer vergoeding vragen, maar juist mínder. En daarmee hun bleke ‘verdienmodel’ goedpraten.

Banken die milieuvervuilende klanten bedienen doen dat slimmer. Zij vragen juist een hógere rentevergoeding, bleek onlangs uit een onderzoek van de ECB, de Europese Centrale Bank. Anders gezegd: ze doen precies wat klimaatactivisten graag zien, namelijk de vervuiler extra belasten én deze banken hebben er nog extra verdiensten aan ook.

Een etiket zonder inhoud

Waar Triodos iets aan moet doen, wil ze straks op de beurs geen verschoppeling zijn, is de scheve verhouding tussen opbrengsten en kosten. En daar zit de parallel met de pensioenwereld en het Groene Groei-ministerie.

In de praktijk winnen groene ambities het o zo gemakkelijk van financiële nuchterheid. Dan is het verleidelijk om een lager rendement te accepteren op een groene pensioenbelegging. Of het rekenwerk wordt aangepast, bijvoorbeeld door de afschrijvingsperiode van een investering te verlengen, zodat het van jaar tot jaar allemaal wat beter uitkomt.

Dat geldt ook voor de overheid. De verleiding is immens om straks, als staalbedrijf Tata Steel en overheid onderhandelen over een groene subsidie van misschien wel 3 miljard euro, toch Ja te zeggen. Dan heet het groene groei. Twee keer goed. Want groei én groen. Het is een etiket zonder inhoud. Het punt is: zowat élke uitgave van de overheid stimuleert de groei, dus groen is vooral een mooie strik om de groei die er toch al kwam dankzij het geld van de overheid.

De verleiding is ook groot, gezien de ambities, om toch maar door te gaan met geld geven voor het goede groene doel. In de jaren zeventig van de vorige eeuw deed de overheid dat om scheepsbouwconcern RSV overeind te houden. Toen heette het industriepolitiek, nu is de slogan: leve de groene industriepolitiek.

Het blijkt vaak ondoenlijk om de pressie van goede bedoelingen te weerstaan. Maar het kan wel. Shell heeft bijvoorbeeld onlangs de bouw van een biobrandstoffenfabriek in Pernis stilgelegd. De fabriek is nu niet rendabel. Shell geeft prioriteit aan wat zijn aandeelhouders willen, namelijk rendement. Niet raar voor een beursgenoteerd bedrijf.  

Streef wél naar het hoogste rendement

Daar kunnen de groene pleitbezorgers nog wat van leren. Wie de beste wil zijn in groene financiering kan niet pronken met ondermaats financieel rendement. Elke ondernemer die een groen (of niet zo groen) product maakt wil de beste in zijn vak zijn. Wie de beste wil zijn bewijst dat óók met een eersteklas of het beste rendement.

Dus streef juist wél naar het hoogste rendement. Bouw een bank, bestuur een pensioenfonds of een ministerie van Groene Groei dat het lichtend voorbeeld is met zijn kennis, kunde én rendement. Dan heb je goud in handen. Anders dreigt het zwarte gat van goede bedoelingen waarin het geld verdwijnt.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Een ministerie van Groene Groei moet een lichtend voorbeeld zijn van kennis, kunde én rendement verscheen eerst op Wynia's Week.

Er bestaat brede wetenschappelijke consensus dat biomassa niet duurzaam is en geen CO₂ bespaart. De minister erkent dit ook, en heeft dat in 2022 terecht vertaald naar beleid om geen nieuwe subsidieaanvragen meer goed te keuren. Toch zegde dezelfde minister een jaar later wel een nieuwe subsidieaanvraag voor biomassa toe. Ik weet niet wat mij meer verbaast: deze inhoudelijke en bestuurlijke irrationaliteit, of het feit dat de minister daar nog niet door Kamer en media over is doorgezaagd. Misschien gaat dat laatste alsnog gebeuren nu De Telegraaf het deze week aan de kaak stelde.

Dat doorzagen zou dan ook moeten gebeuren over de structurele, langdurige stroomtekorten in grote delen van het land. Netbeheerder Stedin heeft nu voorgesteld om openbare laadpalen tussen 16:00 en 21:00 uur uit te schakelen, omdat er in de namiddag en avond te weinig stroom zou zijn. Dat klinkt bizar. We weten toch al tien jaar dat er steeds meer elektrische auto’s, warmtepompen en elektrische fornuizen komen, en dat die met name in de namiddag en avond stroom verbruiken?

Journalisten laten zich afschepen

Dat komt, zo luidt het officiële antwoord, omdat de energietransitie sneller gaat dan voorzien. Maar dat is een doorzichtige onwaarheid. Want we horen óók dat de energietransitie niet snel genoeg zou gaan, vanwege maatschappelijke weerstand, vergunningsprocedures, grondstofschaarste en personeelstekorten. Er was een coronapandemie voor nodig om de wettelijk vereiste 25 procent CO₂-reductie in 2020 te halen, dus de energietransitie ging toen langzamer dan voorzien. We hebben inmiddels forse laadpaaltekorten, dus daar gaat minder stroom naartoe dan voorzien.

Bovendien stagneert sinds vorig jaar de vraag naar elektrische auto’s, vanwege de afbouw van aanschafsubsidies en belastingvoordelen. Verder is de verlichting van straten, gebouwen en huizen de afgelopen tien jaar grotendeels vervangen door zuinige LED-lampen. Die verbruiken met name in de namiddag en avond veel minder stroom dan de natrium-, tl- en gloeilampen van weleer. Het landelijke elektriciteitsverbruik schommelt al twee decennia rond 120 miljard kilowattuur per jaar, dus daar komt de huidige netcongestie ook al niet vandaan.

Cora van Nieuwenhuizen, voormalig VVD-minister van Infrastructuur en Waterstaat, sprak onlangs ook al doorzichtige onwaarheden. Zij lobbyt tegenwoordig als voorzitter van brancheorganisatie Energie-Nederland voor waterstof. Dat zou een goed alternatief zijn voor aardgas: met een hoge energiewaarde, en dus een onmisbare schakel in de energietransitie.

Het zou volgens van Nieuwenhuizen nu gaan om het bij elkaar brengen van vraag en aanbod. Potentiële afnemers die overstappen op waterstof willen immers zeker weten dat ze het ook geleverd krijgen, en producenten willen op hun beurt zekerheid dat er afnemers zijn alvorens ze investeren in dure waterstoffabrieken. De overheid zou daartoe een zetje moeten geven. Net als bij wind- en zonne-energie, die in het begin duur waren, maar daarna, door groei van vraag en aanbod, steeds goedkoper werden.

Onwaarachtige miljardenlobby

Haar hele betoog wemelt van de onwaarheden, maar van Nieuwenhuizen wordt er niet kritisch op bevraagd. Dat is merkwaardig, want de voorzitter van Energie-Nederland lobbyt hier namens haar kapitaalkrachtige achterban voor miljardensubsidies. Dát is het ‘zetje’ dat zij bedoelde.

Het is gissen waarom ervaren journalisten zo meegaand zijn in deze spijkerharde commerciële lobby om belastingmiljarden, en de vele onwaarheden die daarbij de ronde doen niet blootleggen. Misschien is het gebrekkige voorbereiding, of politiek correcte welwillendheid, of wellicht redactioneel opgelegde zelfcensuur. Ik heb geen idee, maar het baart me hoe dan ook zorgen.

Waterstof is geen alternatief voor aardgas

Waterstof is geen alternatief voor aardgas. Waterstof is geen immers geen delfstof, en aardgas wel. Waterstof moeten we eerst maken, en dat vergt heel veel energie waarvan meer dan een derde verloren gaat. Het is dus ook geen onmisbare schakel in de energietransitie, want hoe meer waterstof we maken, hoe meer energie we verspillen. Het is bovendien een gas met heel andere eigenschappen dan aardgas, dat niet zonder kostbare technische aanpassingen in bestaande leidingen en installaties kan worden toegepast.

Van Nieuwenhuizen erkende dit laatst terloops, en ik vermoed dat die kostbare technische aanpassingen bij het ‘zetje’ van de overheid horen. Het zou energiebedrijven moeten helpen om hoge kosten en risico’s aanvankelijk voor lief te nemen. Die bedrijven verlangen zekerheden, aldus hun voorzitter van Energie Nederland. Ze willen kortom deelnemen aan een loterij zonder nieten, waarin alle gebruikelijke ondernemersrisico’s van tegenvallende aanvoer en afzet door de overheid – dat wil zeggen door de belastingbetaler – worden gedragen.

Die risico’s zijn aanzienlijk, want in tegenstelling tot wat van Nieuwenhuizen betoogt worden waterstof, zonnepanelen en windmolens bij groei niet zóveel goedkoper dat ze zonder subsidies kunnen. De productiekosten van waterstof, zonnepanelen en windmolens worden namelijk vooral bepaald door grondstof- en energiekosten, niet door arbeids- en investeringskosten. Dat betekent dat volumegroei niet zomaar tot lagere productiekosten leidt, en zelfs hogere productiekosten kan veroorzaken naarmate grondstoffen en energie schaarser worden.

Dat laatste is een manifest risico, niet alleen voor waterstof, zonnepanelen en windmolens, maar ook voor elektrische auto’s. De vraag naar deze zaken blijkt te stagneren zodra subsidies en fiscale voordelen wegvallen. Energiereuzen zoals Siemens, Vattenfall en Orsted lijden inmiddels miljardenverliezen op windenergie, en trekken zich terug uit openbare aanbestedingen. We zagen al dat ook biomassa na meer dan tien jaar nog altijd niet zonder miljarden overheidssubsidies kan, en dat Vattenfall niks gaat bouwen bij Diemen als ze die 395 miljoen euro niet krijgen.

Misleidende technische informatie

Bovenop alle genoemde onwaarheden verschafte Van Nieuwenhuizen nog misleidende technische informatie. Waterstof heeft weliswaar een hoge energiewaarde per kilo, maar niet per kubieke meter. Het eerste is niet van belang voor een energietransitie, het laatste des te meer. Waterstofgas heeft van alle stoffen de laagste dichtheid, weegt daardoor heel weinig en is zeer volumineus ten opzichte van aardgas en andere brandstoffen.

Het verbranden van een kuub waterstof levert daardoor drie maal zo weinig energie op als het verbranden van een kuub aardgas. Dat betekent dat we van waterstof drie maal zoveel volume moeten rondpompen en verbranden, mogelijk bij hogere druk. Daarvoor zijn grotere en duurdere pompinstallaties nodig die meer energie verbruiken, alsmede zwaardere opslagtanks en transportleidingen met meer staal erin.

Belangen boven feiten en de natuur

Aan deze cruciale technische details wordt door Van Nieuwenhuizen en haar achterban voorbijgegaan, in de verwachting dat maar weinig mensen voldoende natuurwetenschappelijke kennis hebben om de vinger op de zere plek te leggen.

Die verwachting komt vaak uit, en dat is op zich nog wel begrijpelijk. Niet iedereen kan alles weten. Het is daarentegen wél laakbaar dat onderbouwde wetenschappelijke kritiek op het waterstof-, biomassa- en elektrificatiebeleid nauwelijks leidt tot kritische reflectie bij journalisten en tot beleidsaanpassingen bij bestuurders. Kennelijk prevaleren de politieke en commerciële belangen boven de wetenschappelijke feiten en de natuur waar het allemaal om begonnen was.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde onlangs ‘Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer’.  Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht De energietransitie hangt van leugens aan elkaar – en de risico’s worden afgewenteld op de belastingbetaler verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit keer zit er echter geen Flora op de mallewagen, maar een nepslager en in het gevolg lopen al die andere hippe producenten van vleesvervangers. Want de verkoop van dit soort producten, zo is gebleken uit onderzoek van de Rabobank, neemt drastisch af. De schappen liggen vol met nepkroketten en Gehacktballen die van Brussel geen gehaktbal mogen heten, maar niemand koopt ze.

Even een ‘op-de-borst-klop’-momentje. Ik voorspelde dit al in een artikel (‘Waarom we ons volstoppen met inferieur supermarktvoer’) dat ik in 2019 schreef voor HP/De Tijd. In Duitsland had Tönnies – een van de grootste vleesproducenten, die in 2017 nog 21 miljoen varkens en runderen slachtte en een omzet behaalde van 6,9 miljard euro –  destijds alle vleesvervangers in de ban gedaan. Tönnies trok de stekker uit zijn vegetarische avontuur. ‘Ik heb het twee keer geprobeerd’, zei topman Clemens Tönnies in Die Welt, ‘en twee keer is me de lust vergaan’.

De consument proefde onmiddellijk het verschil

Zijn bedrijf ging weer gewoon varkens slachten. Clemens Tönnies zei destijds: ‘Er is in Duitsland geen markt voor nepvlees en het is bovendien niet lekker’. Daarin kreeg hij gelijk van marktonderzoeksbureau GfK, dat in 2018 meldde dat de omzet in vleesvervangers in Duitsland sterk terugliep. Veel consumenten probeerden het een keer, maar lieten het daarbij. Dat dit ook in Nederland zou gebeuren was slechts een kwestie van tijd.

Nepvlees is een product dat we via de marketing en lobby van bedrijven als Unilever en grote supermarktketens de afgelopen jaren bijna letterlijk door onze strot geduwd kregen. En de boodschap daarbij was altijd klip en klaar: vlees is fout, nepvlees is goed. Wie nepvlees koopt is milieubewust, klimaatlievend, diervriendelijk en ga zo maar door.

Maar de consument is er niet in meegegaan: logisch, want je hoeft geen chefkok te zijn om het verschil tussen een sojaburger en een echte hamburger te proeven. De consument laat zich geen knollen voor citroenen verkopen. En die beseft ook wel dat je met die sojaburger echt geen regenwoud gaat redden.

Dat zijn leuke slogans voor reclamejongens en -meisjes, maar 90 procent van de sojaproductie wereldwijd gaat naar veevoer dat vervolgens in de vorm van een hamburger op ons bord ligt. Die paar procent voor vlees vervangende producten gaan echt het verschil niet maken.

En wie gelooft er nog in het sprookje dat een nepbiefstuk gezonder is, omdat het vegetarisch is? De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) waarschuwde jaren geleden al dat veel plantaardige vervangers, ook wel ‘analogues’ genoemd, vallen onder de ultra processed foods (UPF’s). UPF’s zijn sterk bewerkte voedingsmiddelen waaraan vaak veel ingrediënten zijn toegevoegd.

Ze bevatten veel calorieën en vaak veel zout, verzadigd vet en suikers. Het aandeel voedingsvezels, vitamines en mineralen is volgens de WHO in deze producten juist laag vergeleken met onbewerkte (natuurlijke) producten zoals vlees, zuivel en sommige plantaardige producten.

Het vegetarisme heeft zijn onschuld verloren

Uit het WHO onderzoek blijkt dat het regelmatig eten van UPF’s tot negatieve effecten op de gezondheid kan leiden. Denk aan overgewicht, obesitas, kanker, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Zo bekeken heeft het vegetarisme, dankzij de UPF’s, zijn onschuld verloren. Ooit stond vegetarisch voedsel voor eerlijk en puur eten, maar nu is de vegetarische markt gekoloniseerd door producenten van ultra processed foods en denk ik bij een vegetarische bitterbal steevast: wat zit daar allemaal in?

Hoe dan ook. De ene na de andere nepslager is de afgelopen jaren op Flora’s mallewagen gesprongen en nu die wagen hotsen en botsend tot stilstand komt zullen er wel weer heel wat faillissementen volgen, want je kunt wel heel hard roepen dat een nepburger net zo lekker is als een echte burger: the proof of the pudding is in the eating.

Dan helpt het ook niet als je het nepvlees, zoals de Lidl nu bij wijze van experiment doet, naast het echte product in de winkel legt. De smaak (naast de productiekosten) zal de gamechanger worden.

Kweekvlees heeft de toekomst

Wat dat betreft zet ik mijn kaarten liever op kweekvlees, dat is uiteindelijk een product gemaakt uit dierlijke cellen. Over drie jaar hoopt Mosa Meat in Maastricht vijftig kilo kweekvlees per week te produceren. De prijs van deze ecologische burger moet dan zakken naar een voor de consument aanvaardbaar niveau. Kostte de eerste kweekvleesburger in 2013 nog 200.000 euro, over een paar jaar ligt-ie voor 9 euro in de pan.

Tot die tijd knaag ik liever op een wortel, dan op een vegetarische rookworst.

Oswin Schneeweisz is journalist, columnist en podcastmaker. Hij schreef ook diverse boeken. www.oswinschneeweisz.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ondanks machtige lobby zijn vleesvervangers op hun retour: nepburgers van nepslagers smaken nergens naar verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu is er weer groot enthousiasme onder progressieven voor de landbouwtransitie die Meino Smit bepleit: helemaal stoppen met gemechaniseerde landbouw. Boeren zonder trekker: het zal bepaalde gremia in politiek en maatschappij als muziek in de oren klinken.

Landbouw als bij de Rode Khmer

Dan moet er wel een half miljoen mensen gerekruteerd worden om voortaan ‘zinvol werk’ op het land te gaan doen: namelijk met de hand ploegen, zaaien, wieden, snoeien en de oogst binnenhalen. En dan niet als weekenduitje bij mooi weer, maar full time, jarenlang.

Dat roept visioenen op van de glorieuze landbouwtransitie onder de Rode Khmer in Cambodja, midden jaren zeventig. Het plan van Meino Smit zal snel vergeten worden omdat er weer een nieuwe regressieve hype voor in de plaats komt. Paleolandbouw, iemand? Of zullen we met z’n allen weer jager-verzamelaars worden?

Het is op dit gebied gelukkig niet allemaal treurnis uit de tijd van de trekschuit en nog antieker. Er is in ieder geval één groepering die de landbouw en de energievoorziening ingrijpend wil hervormen met gebruikmaking van de nieuwste technologie en wetenschap. RePlanet is een internationale club met een stevige Nederlandse poot.

Veel van wat zij prediken is vloeken in de groene kerk: ze zijn vóór economische groei, vóór kernenergie en vóór intensieve landbouw. Nog veel intensiever dan nu, liefst. Biologische landbouw, zo argumenteren ze, is een ramp voor de natuur, want wegens de lagere opbrengst per hectare zal er anderhalf maal zo veel landbouwgrond nodig zijn om de productie op peil te houden. En dat zal ten koste gaan van land dat nu nog natuurgebied is.

‘Rewilding’

Terwijl traditionele milieuorganisaties al lang blij zouden zijn als de ontbossing in de tropen gestopt kan worden wanneer er nog wat oerbos over is, heeft RePlanet veel hogere ambities: die wil enorme lappen landbouwgrond ‘teruggeven aan de natuur’, in het Engels rewilding geheten. De helft van de aardbol zou weer volledig wilde natuur moeten worden, waarin de mens hoogstens nog bezoeker is. 

Aangezien RePlanet geen probleem ziet in de omvang van de huidige wereldbevolking of de verdere groei daarvan deze eeuw, zal de mondiale landbouw drastisch geïntensiveerd moeten worden. De opbrengst per hectare moet omhoog, door meer kunstmest, meer mechanisatie en genetisch gemodificeerde organismen, om van het kleinere resterende landbouwoppervlak voldoende oogst te blijven halen.

Bacteriën als voedselproducent

Hun nieuwste favoriet op dat gebied heet precisie-fermentatie. Met fermentatie maken we al eeuwen voedingsmiddelen, bijvoorbeeld bier uit granen. Door genetische technieken moet het binnenkort mogelijk zijn om ook dierlijke eiwitten die precies gelijk zijn aan die van vlees en melk te laten produceren door bacteriën en gisten. Veeteelt kan dan vervangen worden door bioreactoren. Dat zou een enorm verschil maken in het ruimtebeslag en de methaan-, ammoniak- en CO2-uitstoot van de landbouw.  

Vergeleken met het defaitisme van de traditionele – of beter gezegd regressieve – milieubeweging, die alleen maar met oplossingen komt die neerkomen op dingen duurder en schaarser maken, verbieden en afschaffen, is het techno-optimisme van RePlanet een verademing. Het is het verschil tussen iedereen verplicht veganist en in Overijssel op fietsvakantie om de wereld te redden, of blijven vliegen, maar dan op klimaatneutrale brandstof en vlees blijven eten, maar dan zonder er dieren voor dood te maken.

De regressieve milieubeweging roept veel te makkelijk dat technologische vernieuwing niet werkt. Stel je even voor in wat voor wereld we nu zouden leven als Greenpeace en Milieudefensie al in de 18e eeuw het publieke debat net zo in de houdgreep hadden gehad als nu.

Met zijn allen in grote Bijlmers

Ben ik dus lid geworden van de RePlanet fanclub? Dat nou ook weer niet. Hoewel in de missie van RePlanet staat, dat ieder mens recht heeft op een goed leven – zodat in de ‘Global South’ nog veel economische groei nodig is – vraag je je toch af waar hun prioriteiten echt liggen.

Zo wil RePlanet de wereldbevolking juist geconcentreerd zien in grote steden, en dan liefst nog wonend in enorme Bijlmers, want als je de desbetreffende rekensommen doet, is dat energie-efficiënter en heeft een kleinere ecologische voetafdruk dan al die kleine gemeenschappen in schijnbare harmonie met de natuur. Zo kun je dus nog meer land teruggeven aan de natuur. 

‘Teruggeven aan de natuur’, het klinkt zo edelmoedig. Eeuwenlang hebben we Moeder Natuur bestolen, en nu gaan we Haar teruggeven waar Zij recht op heeft. Voor een club die zich beroept op wetenschappelijk onderbouwd beleid, is het hoogst merkwaardig hoe zij van de Natuur een mythische entiteit maken, met de impliciete suggestie dat de Natuur verlangens, behoeften en wellicht zelfs een ziel heeft. Dat zou Haar dan rechten geven die, als inderdaad de halve wereldbol wordt vrijgesteld voor rewilding, in de praktijk boven de rechten van mensen uit gaan. 

Grote gebieden teruggeven aan de natuur zal ongetwijfeld gunstig zijn voor de biodiversiteit, maar hoeveel biodiversiteit is er minimaal nodig, en voor wat eigenlijk? Dat een gezond mondiaal ecosysteem minimaal de halve aarde moet omvatten is niet wetenschappelijk te onderbouwen, want dat hangt voor een belangrijk deel af van wat de mens mooie, waardevolle natuur vindt. 

Stel, precisiefermentatie doet wat het belooft zodat we de enorme prairies van Noord-Amerika terug kunnen geven aan de natuur. Dat is nu grotendeels landbouwgebied en een van de graanschuren van de wereld, maar ooit liepen daar tientallen miljoenen bisons rond. Die zijn in de 19e eeuw in een van de grootste slachtpartijen ooit vrijwel allemaal afgeschoten, onder meer door jagers vanuit rijdende treinen die niet eens de moeite namen om de dode beesten te villen of mee te nemen.

Wat zegt de bison daar van?

Zo moet het dus zeker niet, maar wat is nu eigenlijk de meerwaarde van herverwildering boven verstandig beheer van zo’n populatie? Bekijk het eens vanuit de individuele bison: die leeft een paar jaar in een kudde, plant zich misschien voort, en wordt dan oud.

In het herverwilderingsscenario wacht dat beest een gruwelijk einde door een slopende ziekte, of omdat hij tijdens een genadeloze winter van honger omkomt, ofwel omdat hij levend verscheurd wordt door roofdieren. In het beheersscenario wordt dit dier op het eind van zijn gezonde leven afgeschoten, naar het slachthuis gebracht en door mensen opgegeten.

De natuur vindt er niets van

Waarom is het slecht als mensen een dode bison opeten en van zijn huid schoenen maken, maar een wonder van natuurlijke harmonie als coyotes en gieren het karkas aanvreten en de restjes laten liggen voor de wormen? Als bison zou ik niet lang over mijn keuze hoeven nadenken.

Als er een referendum werd gehouden, dan zouden de bisons, denk ik, in ruime meerderheid kiezen voor intensief beheer door de mens. Liever bijgevoerd worden in de winter, dan maandenlang honger en kou lijden om een antropomorf ideaal van zuivere natuur hoog te houden.

Als land teruggeven aan de natuur een doel op zich wordt, wil je eigenlijk een wereld waar mensen in reservaten leven. Om energie- en grondstoffengebruik te minimaliseren zullen dat zeer dichtbevolkte stedelijke gebieden moeten zijn, naar het model van HongKong of Singapore maar nog veel groter, omringd door ongerepte natuur waar de bewoners van die reservaten dan hoogstens als eco-toerist nog een kijkje mogen nemen. Voor wie zouden we dat moeten doen? Moeder Natuur heeft daar helemaal geen mening over. 

U leest de heldere, nuchtere berichten van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom willen progressieven toch steeds achteruitboeren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo wordt in maart actief stampij gemaakt over minder weidevogels, want dan begint het broedseizoen. Een ander, niet door haar genoemd, voorbeeld is de campagne ‘We kunnen niet zonder natuur’ die de Groene11 samen met tal van andere organisaties dit najaar lanceerde om het kabinet aan te sporen door te pakken met de stikstofmaatregelen.

Het begon een halve eeuw geleden

De Groene11 (het preciese aantal wisselt tijdens de jaren) zijn Greenpeace, IUCN, IVN, Landschappen.nl, Milieudefensie, Natuur & Milieu, de natuur- en milieufederaties, Natuurmonumenten, SoortenNL, Stichting De Noordzee, Vogelbescherming Nederland, de Waddenvereniging en het Wereldnatuurfonds. Natuur & Milieu gaf in 2007 de aanzet tot de oprichting. Er werd een gezamenlijke kantoorruimte aan het Plein in het centrum van Den Haag gehuurd.

Natuur & Milieu werd in 1972 opgericht als werkverband van vier natuurorganisaties, waaronder Natuurmonumenten. In dezelfde periode vinden ook organisaties als Greenpeace en Milieudefensie hun oorsprong, vooral naar aanleiding van de alarmerende rapporten van de Club van Rome. Natuur & Milieu heeft volgens de eigen website als doelstelling het herstel en behoud van de biodiversiteit en een klimaatneutraal Nederland. Het onderscheidt vier thema’s: energie, mobiliteit, landbouw en grondstoffen.

Dit vertaalt zich in acties voor het gebruik van minder grondstoffen en fossiele brandstoffen, minder vliegen, anders reizen en een ‘natuurinclusieve’ landbouw. Leidend hierbij zijn de zogenaamde duurzame ontwikkelingsdoelen die in VN-verband zijn afgesproken en die een blauwdruk bevatten voor wat het overheidsbeleid in de komende jaren moet bereiken. Natuur & Milieu heeft zich aan de realisatie van acht van deze doelen expliciet gecommitteerd.

De lobby voor RutteVier

Op de website staat een overzicht van wat de organisatie in de afgelopen vijftig jaar naar eigen zeggen heeft bereikt, waarbij de eigen rol soms nogal wordt opgeblazen. Pagina 11 van het jaarverslag 2021 geeft eenzelfde opsomming als het gaat om het regeerakkoord van RutteVier. Het is een combinatie van verbieden van bepaalde gedragingen en andere stimuleren met overheidssubsidies.

Doel was een zo groen mogelijk regeerakkoord. Dit is volgens de organisatie bereikt met maatregelen als de verhoging van de afgesproken CO₂-reductie van 49 procent naar 55 procent in 2030 ten opzichte van 1990, 3,3 miljard euro voor een nationaal isolatieprogramma, verhoging van de belasting op vliegtickets en de CO₂-heffing, en de invoering van rekeningrijden. Ook wordt de bijdrage van boerenbedrijven aan klimaat, waterkwaliteit en stikstofuitstoot nader bekeken. Het kabinet overweegt inmiddels ook de door onder andere Natuur & Milieu bepleite vleestaks.

Spin in het web

Natuur & Milieu heeft een kantoorpand in de nabijheid van Utrecht CS. Het personeelsbestand bedraagt 43,75 fte. Sinds eind 2017 wordt de organisatie geleid door Marjolein Demmers, ooit werkzaam bij McKinsey en hiervoor afkomstig van De Groene Zaak. Demmers is ook Worldconnector, de club die zich – onder de hoede van Buitenlandse Zaken – inspant de duurzame ontwikkelingsdoelen te bevorderen, en was van 2012 tot 1 september 2020 lid van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI).

De RLI stelde in 2018 al in een advies dat een forse inkrimping van de veestapel onvermijdelijk is en hield een jaar later tevens een pleidooi voor Europese kringlooplandbouw. Demmers vervult nevenfuncties bij onder andere TNO en de universiteiten van Wageningen en Utrecht. Die contacten zijn belangrijk, zo zullen we zien. Haar salaris bij Natuur & Milieu bedraagt 143.000 euro per jaar.

In de uitgebreide Raad van Toezicht van Natuur & Milieu vinden we nog twee Worldconnectors, een partner bij het lobbybureau Dröge en Van Drimmelen, een vertegenwoordiger van de RABO-foundation en als voorzitter een hoogleraar en voormalig directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving.

Postcodeloterij, veevoerbedrijf, Soros…

Jaarlijks bedragen de inkomsten van Natuur & Milieu circa 7,5 miljoen euro. De belangrijkste donateur is al jaren de Postcodeloterij die structureel 1,8 miljoen euro per jaar bijdraagt. Sinds de samenwerking begon in 1996 is er in totaal 17,5 miljoen euro overgemaakt.

Daarnaast zijn er incidentele bijdragen van de loterij voor Natuur & Milieu. Zoals 8,5 miljoen euro voor het Droomfondsproject ‘De Rijke Noordzee’, dat probeert de aanleg van windmolenparken te benutten voor het versterken van de natuur. Of dat mogelijk is moet nog blijken, maar het zou kunnen omdat ‘daar niet mag worden gevist’. Daarom spreekt men van een ‘proef’. In totaal ontving Natuur & Milieu in 2021 een bedrag van ruim 3,5 miljoen euro van de Postcodeloterij, ofwel bijna de helft van de totale inkomsten.

Tot tien jaar geleden kon Natuur & Milieu rekenen op een jaarlijkse subsidie van de Rijksoverheid. Toen die werd stopgezet moest de organisatie op zoek naar andere inkomstenbronnen. Dat proces verliep met vallen en opstaan, waarna er jaren met tekorten volgden die toenmalig directeur Wagenaar de das omdeden.

In 2013 startte Natuur & Milieu samen met energiebedrijf Eneco de actie ‘Zon zoekt dak’, waarbij het zonnepanelen aanbood. Bedrijven klaagden over concurrentievervalsing, aangezien Natuur & Milieu eventuele verliezen deels voor haar rekening zou nemen. Het verkopen van zonnepanelen bleek geen succes. Leverancier Solar Living ging failliet, waarna Eneco alle verplichtingen moest overnemen.

Groen en minder groen

Partnerships met bedrijven zijn een expliciet doel om inkomsten te verwerven. Bedrijven betalen hier voor en hopen door met vooroplopen met een bepaald product een concurrentievoordeel te bewerkstelligen. Onder de grootste donateurs vinden we de namen van bedrijven die zich graag als groen en klimaatvriendelijk presenteren, zoals ASN, Greenchoice en de Volksbank.

Maar ook bedrijven als Jumbo, Lidl, Tennet, Eneco en Van Oord geven al meerdere jaren geld aan Natuur & Milieu, waarbij het om niet verwaarloosbare bedragen gaat. Opmerkelijk is een donatie van 40.000 euro van veevoederbedrijf Agrifirm in 2021. De bijdragen van bedrijven telden in 2021 op tot in totaal bijna 1,2 miljoen euro (2020: bijna 1,1 miljoen euro).

Verlengstuk van de overheid?

Dergelijke ‘partnerships’ worden de laatste jaren ook gezocht met de overheid. Zo publiceert Natuur & Milieu al een aantal jaren de Gasmonitor om de snelheid te meten waarmee Nederland van het gas af gaat. Hiervoor kreeg het in 2021 een bedrag van 225.000 euro van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, een afdeling van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Dit lijkt rijkelijk veel voor een rapport dat voornamelijk steunt op desk research.

Ook andere werkzaamheden voor de overheid brachten in 2021 veel geld in het laadje bij Natuur & Milieu: in totaal kwam er zo dat jaar 1,34 miljoen euro binnen (in 2020: 325.000 euro). Deze inkomsten waren hard nodig om te voorkomen dat Natuur & Milieu dat jaar diep in de rode cijfers zou belanden.

Verstrengeld met andere NGO’s

In de behoefte aan inkomsten wordt verder voorzien door collega-organisaties (‘NGO’s’) die Natuur & Milieu elk jaar geld toestoppen. Dit is een veel gebruikt mechanisme: organisaties die wel door de overheid worden gesubsidieerd of het vehikel zijn van een filantroop schuiven een deel van hun inkomsten door. Belangrijkste financier van dit type voor Natuur & Milieu is de European Climate Foundation, die in 2021 ruim 450.000 euro overmaakte (in 2020: 380.000 euro). Zelf krijgt ECF onder andere geld van George Soros en van… de Postcodeloterij.

De particuliere Adessium Foundation maakte vorig jaar ruim 230.000 euro over. Ook het jaarlijks met tientallen miljoenen door de Nederlandse overheid gefinancierde Oxfam Novib schuift een klein deel van de inkomsten door naar Natuur & Milieu. De bijdragen van NGO’s voor Natuur & Milieu beslaan in 2021 (net als in 2020) in totaal een bedrag van bijna 1,3 miljoen euro.

Verstrengeld met gelijkgestemde wetenschappers

Partnerships worden door Natuur & Milieu ook gezocht met geestverwante wetenschappers via het uitbrengen van onderzoeksrapporten. Dat ondervangt op voorhand al veel kritiek, want het gaat om onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek, wat ook nog eens op veel aandacht in de media mag rekenen.

Zo verscheen in september 2017 een rapport over inkrimping van de veestapel door CLM Onderzoek en Advies en in juni 2019 een rapport over Schiphol van onderzoeksbureau CE Delft. Onthullend is de paragraaf in het jaarverslag over 2021 over mediabereik (pp. 42-43), waaruit blijkt dat landelijke media een open oor hebben voor de campagnes van Natuur & Milieu.

Maar namens wie?

Natuur & Milieu heeft echter slechts 9240 donateurs. In 2021 kwam er niet meer dan 424.000 euro aan particuliere donaties binnen (2020: 403.000 euro). Toch zit de organisatie overal aan tafel. Zo mocht Natuur & Milieu dit jaar praten met kabinetsbemiddelaar Johan Remkes over de stikstofplannen van het kabinet en het voortbestaan van boeren.

Ook aan de klimaattafels van de kabinetten-Rutte was Natuur & Milieu van harte uitgenodigd. Het nam zelf deel aan de Sectortafel Industrie, de Sectortafel Landbouw en Landgebruik en de Sectortafel Mobiliteit. De aan Natuur & Milieu gelieerde natuur- en milieufederaties waren deelnemer aan de Sectortafel Elektriciteit.

Aan de Sectortafel Gebouwde Omgeving zat Milieudefensie mede namens Natuur & Milieu. Feitelijk sprak Natuur & Milieu dus bij alle vijf Sectortafels mee, iets wat geen enkele andere organisatie kan zeggen. Dit terwijl vele andere organisaties werden geweigerd, bijvoorbeeld die welke zich inzetten voor nucleaire energie.

Speerpunten voor Natuur & Milieu tijdens de gesprekken aan de klimaattafels waren het invoeren van een CO₂-heffing voor de industrie, 70 procent hernieuwbare energie uit zon en wind in 2030 en concrete afspraken over het verduurzamen van woningen en gebouwen. Over hoe die 70 procent uit zon en wind binnen 10 jaar te bereiken, stelde directeur Demmers onlangs nog: ‘Het kan gewoon.’ Ook de gevolgen voor de energierekening beletten niet dat dit voornemen in het Klimaatakkoord van RutteDrie kwam, evenals de CO2-heffing op energie.

Heeft overheid dubbele agenda?

Natuur & Milieu is een club met een zeer beperkte achterban die steunt op financiële bijdragen van de Postcodeloterij, andere NGO’s en in toenemende mate weer op de overheid, hoewel die laatste had beloofd de financiering te stoppen. Zodoende heeft Natuur & Milieu een onevenredig grote positie verworven in de Haagse overleg- en besluitvormingscircuits, waar het kabinet wordt aangespoord tot een steeds radicaler klimaat- en milieubeleid.

De bevoorrechte invloed van Natuur & Milieu op het overheidsbeleid wordt dus vooral mogelijk gemaakt door de Postcodeloterij (een particuliere onderneming met een door de overheid verstrekt semi-monopolie), door andere particuliere ondernemingen en organisaties èn: door de overheid zelf.

Daar komt dus het draagvlak voor de acties en de lobby’s van Natuur & Milieu overwegend vandaan: bij een beperkt aantal particulieren (bedrijven en organisaties) plus de overheid zelf. Dat mag er wel eens worden bij gezegd als Natuur & Milieu weer eens het hoogste woord heeft en de overheid in de media ter verantwoording roept. Met clubs als Natuur & Milieu organiseert de Nederlandse overheid haar eigen oppositie (dan wel zijn eigen dubbele agenda, net zoals je het wilt zien).

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week, vooral over de nauwe verstrengeling van de overheid met gesubsidieerde actiegroepen.

Donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook straks weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe een klein clubje met een grote naam de regering tot steeds radicaler beleid aanspoort verscheen eerst op Wynia's Week.

In gekuiste vorm (‘In geouwehoer kun je niet wonen’) heeft de PvdA er nog goede sier mee gemaakt op haar verkiezingsposters. Daar moest ik aan denken bij het kennis nemen van een Perspective in Nature Sustainability over duurzame landbouw. 

Nature Sustainability is een wetenschappelijk toptijdschrift uit de prestigieuze Nature familie dat volledig aan ‘duurzaamheid’ is gewijd. Een Perspective is een artikel dat zelf geen nieuw onderzoek bevat, maar een kort en bondig overzicht geeft van de actuele stand van zaken van een onderzoeksgebied. Dat kan heel nuttig zijn, zeker ook voor journalisten. Door Nature gevraagd worden om zo’n Perspective te schrijven is een hele eer; het geeft aan dat je geldt als een autoriteit op dat gebied. Logischerwijs heeft een Perspective doorgaans maar één auteur.

In de exacte wetenschappen schrijft iemand zo’n artikel in de avonduren, naast zijn echte baan als onderzoeker. Echter, Sustainable agrifood systems for a postgrowth world (Duurzame voedselsystemen voor een wereld na de groei) heeft 32 auteurs. Nederland is goed vertegenwoordigd, met auteurs van het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht, het CSTM van de TU Twente en het milieu-instituut van de Universiteit Leiden.

Nogmaals, dit is een Perspective, dus geen van deze auteurs presenteert hier nieuw onderzoek. Niettemin zijn voor het produceren van deze vijf pagina’s proza beurzen toegekend in onder andere Canada, Spanje, Tsjechië en door de Europese Unie. En door NWO, de Nederlandse wetenschapsfinancier waarover Marcel Levi nu de scepter zwaait.

Omdat het een overzicht van een vakgebied betreft, is het logisch dat er veel geciteerd en verwezen wordt; minder logisch is, dat een groot deel van die verwijzingen gaat naar publicaties van die auteurs zelf. 17 van de 32 auteurs geven zichzelf op die manier een paar schouderklopjes die lekker aantikken, want geciteerd worden in een toptijdschrift is belangrijk voor je carrière op de universitaire apenrots.

En wat is het perspectief voor de landbouw?

Dat zou allemaal nog tot daar aan toe zijn, als deze brigade duurzaamheidsdenkers een stuk had afgeleverd dat, jawel, perspectief biedt op hoe het verder moet met de mondiale landbouw. Die moet namelijk, met zoveel mogelijk respect voor de natuur, binnen enkele decennia twee miljard monden extra voeden. Ook binnen Nederland is de discussie over duurzamere landbouw hoogst actueel.

Kunnen we inderdaad toe met minder, of zelfs geen kunstmest, en idem wat betreft pesticiden, zoals de ‘organischen’ beweren? Hoe kunnen we kringlopen van grondstoffen beter op elkaar laten aansluiten? Welke rol kunnen gentech en andere technologie spelen? Als extensieve, ‘biologische’ landbouw nodig is om het milieu te ontzien, hoe compenseren we dan voor de lagere opbrengst per hectare? Hoe verschilt dat per regio?

Waar en hoe is veeteelt juist gewenst om schrale grond die ongeschikt is voor landbouw toch productief te maken? Binnen welke randvoorwaarden is internationaal transport van voedsel juist effectiever en milieusparender dan alles lokaal produceren? Onderzoeksvragen te over, en je zou denken dat er onder die 32 duurzaamheidsdenkers toch een paar zijn die daar iets zinnigs over op kunnen merken.

Dreinende monoloog over feministische landbouw

Helaas: het hersendode dogmatisme van Sustainable agrifood systems for a postgrowth world is verbijsterend. Net als bij eerste lezing van de Green Deal van Frans Timmermans, drong zich het idee op dat dit stuk uit een online bullshit generator afkomstig is, getuige juweeltjes als ‘post-groei metabolismes’.

En welk mens van vlees en bloed krijgt een zin als deze uit zijn pen? ‘Deze uitdagingen aangaan vereist het herverbeelden en re-creëren van circuits van voedselproductie, – verwerking, -distributie, -consumptie en -beheer op basis van de beste ervaring van de mensheid met landbouw als een onmiddellijke bron van gemeenschapswelzijn en een fundamenteel veld van interactie met de natuur.’

Qua vorm en toon doet dit proza denken aan de dreinende monologen over klassenstrijd en de marxistische heilstaat die sociologen in de jaren zestig produceerden. Tegenwoordig dreinen hun academische erfgenamen dus door over ‘Inheemse, feministische, ontgroei- en post-ontwikkelings-gemeenschappen die essentieel zijn voor de voedselsoevereiniteit.’

Het valt niet mee om uit dit woke geronk nog wat inhoud te destilleren. De overwegend sociale wetenschappers doen alle bekende praktische maatregelen om de milieu-impact van de landbouw te verminderen af in een bijzin, want echt duurzame landbouw kan pas ontstaan als we allemaal anders gaan denken, en vooral praten. Zo moet onder meer het concept ‘efficiëntie’ vervangen worden door het concept ‘genoegzaamheid’ (sufficiency), en het concept ‘controle’ door het concept ‘zorg’.

Veel concreter dan dat wordt het niet: ‘Door zorgende landbouw systeem relaties opnieuw te omarmen, concentreert een veelsoorten-benadering van duurzaamheid zich op het voldoen aan de diverse, veranderende, onderling afhankelijke en onreduceerbaar verweven behoeftes van alle tegenwoordige soorten, ondertussen het vermogen vergrotend van toekomstige generaties van alle soorten om aan hun eigen behoeften te voldoen.’

En zo gaat het maar door. In het hele artikel komt niet één tabel of grafiek voor, en de tekst is geheel getallenvrij, behalve waar ‘ecologische herstelbetalingen’ van het Noorden aan het Zuiden geëist worden. Nergens worden regio’s, grondsoorten of klimaatzones onderscheiden, alsof dat qua landbouw allemaal één pot nat is. Dat maakt al hun grootse claims over comprehensive agrifood system redesign tot pure bluf, gratuit academisch imponeergedrag. Van zulk duurzaam gezwam kan je echt niet eten.

Feitenvrij is blijkbaar normaal geworden in de wetenschap

Waarom zou je je druk maken over zo’n artikel, dat slechts door een handjevol mensen gelezen wordt, en alleen voor de carrière van de auteurs enig belang heeft? Dit betreft geen fraude, geen plagiaat, het is niet eens een fout; dit is tegenwoordig normaal in de wetenschap, en dat is het verontrustende. Ik schat dat tot een jaar of drie geleden een feitenvrij betoog als dit nog onacceptabel was geweest voor een Nature-tijdschrift.

Er is de laatste tijd terecht veel aandacht voor fraude en wangedrag in de wetenschap, die veel massaler voorkomt dan gedacht. Iemand als Elisabeth Bik, en anderen, hebben duizenden artikelen ontmaskerd waarin met data gesjoemeld is. Vorige week werd bekend dat de experimenten die de grondslag en richtingaanwijzer vormen voor decennia aan onderzoek naar Alzheimer, waarschijnlijk frauduleus waren, maar in ieder geval ondeugdelijk.

Dat is al erg genoeg, maar daarnaast is er dus ook nog de woke rot die het wetenschappelijk systeem aanvreet, waarvan dit Perspective een symptoom is. Het boven genoemde Copernicus Instituut is het duurzaamheidsvlaggenschip van universitair Nederland. Als dit het beste is wat zij kunnen toevoegen aan het hete hangijzer van de verduurzaming van de landbouw, zeker ook in Nederland, dan kan Marcel Levi zijn no-nonsense reputatie een mooie opkikker geven door de geldkraan naar dit instituut dicht te draaien.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers publiceert wekelijks in Wynia’s Week. Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Is feitenvrij gezwam nu de gewoonste zaak in de wetenschap? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dergelijke ngo’s – ‘niet-governementele organisaties’ – beschikken zodoende over een gigantische politieke invloed, om niet te zeggen over ongecontroleerde politieke macht. Tegelijkertijd zijn deze ngo’s ook afhankelijk van de machten – overheden, ondernemers – die hen geld, macht en invloed toestoppen.

Loterij betaalt Urgenda

Een veelzeggend voorbeeld: de stichting Urgenda dwong de Nederlandse overheid via de rechter een scherper klimaatbeleid te voeren. Maar Urgenda heeft geen leden en nauwelijks inkomsten. Maar wie betaalde de ‘klimaatzaak’ van Urgenda tegen de staat? Die werd volledig betaald door de Nationale Postcodeloterij. Dat loterijbedrijf bestaat echter alleen maar dankzij een loterijmonopolie, haar gegund door de Nederlandse staat. De staat financierde het proces tegen zichzelf dus – weliswaar indirect – min of meer zelf.

In de Haagse bestuurscultuur en ver daaromheen is het bon ton om de ongebreidelde invloed en zelfs macht van de gesubsidieerde en gesponsorde stichtingen en verenigingen die ‘ngo’s’ worden genoemd goed te praten als een soort noodzakelijk tegenwicht voor het optreden van overheden en grote bedrijven.

De ngo’s zouden collectieve doelen nastreven, waarmee de samenleving beter af is. In het kort is dat in de ogen van velen de bestaansgrond voor ngo’s, die (daarom) rijkelijk worden gesponsord door de overheid, grote bedrijven en goededoelenloterijen. Als de honderden miljoenen die jaarlijks van overheidswege naar dergelijke clubs gaan al ter sprake komen bij de begrotingsbehandelingen in de Tweede Kamer, dan wordt de vragensteller zo ongeveer weggekeken: hoe komt de criticus er bij om zulke nobele goede doelen ter discussie te stellen? Bij de begrotingsbehandeling van Ontwikkelingssamenwerking, de grootste subsidieverstrekker aan dergelijke organisaties, geven alleen PVV en FvD tegengas. De VVD stribbelt wat tegen.

Mede doordat veel politici van linkse, maar ook van traditioneel centrumrechtse partijen verbonden zijn met de gesubsidieerde en gesponsorde ngo’s zijn die onkwetsbaar, ook in morele zin. Dat bijna niemand daar vragen bij durft te stellen versterkt het linkse gelijk.

Niet één is er niet links

Opvallend is het: van de ngo’s die subsidie van de Nederlandse overheid krijgen, positioneert er zich niet één aan de rechterkant van het politieke spectrum. Alle ngo’s zijn links. Het wonderlijke is dat zij dit in de publieke opinie weten te verknopen met goede doelen en goede bedoelingen.

Het goede doel dat de ngo’s nastreven moet met veel geld en hulp van de overheid worden gerealiseerd en alleen de betreffende ngo weet hoe. Zo zijn alle ngo’s pro-EU – en vaak ook gesubsidieerd door de EU-, pro-VN en pro-immigratie van Azië en Afrika naar Nederland en Europa. Ze zijn allemaal in de weer met diversiteit en duurzaamheid en eisen allemaal meer actie rond klimaat, milieu en allerlei soorten van ongelijkheid.

Tegenwicht tegen het kapitaal

De wolk aan linksgerichte, gesubsidieerde en gesponsorde ngo’s kan goeddeels bestaan dankzij de notie dat ook ‘kapitalistische’ bedrijven hun invloed uitoefenen op publiek en politiek en daarvoor veel geld kunnen inzetten. De gedachte, al door PvdA-minister Jan Pronk in de jaren zeventig verkondigd, is dat ngo’s tegenwicht moeten bieden tegen kapitalisme en multinationals.

Dit heeft tot de situatie geleid waarin grote ondernemingen door tal van ngo’s op de huid worden gezeten, zoals het zwaar gesubsidieerde SOMO – al sinds Pronk – waar tientallen mensen voltijds bezig zijn na te gaan waar multinationals hun geld aan besteden.

Het veronderstelt dat bedrijven per definitie rechtse doelen nastreven. Terwijl de laatste jaren wel is gebleken dat bedrijven en hun lobby’s uitstekend door hebben uit welke hoek de politieke wind waait, zoals bijvoorbeeld de opstelling van platformen van grote bedrijven binnen het World Economic Forum aantoont. Overigens kijken de meeste bedrijven niet veel verder dan hun eigen belang en willen ze niet, zoals bij menige ngo wel het geval is, een andere maatschappelijke orde afdwingen. Bovenal geldt dat als een bedrijf buiten de wet opereert, het aan de overheid is om daartegen op te treden. Dat zou niet aan ngo’s moeten zijn.

Ngo’s zijn macht, geen tegenmacht

Ngo’s zijn steeds meer een onderdeel geworden van de macht en vormen niet, zoals vaak wordt beweerd, een tegenwicht voor een overheid die zij zelf mede zo machtig hebben gemaakt. Integendeel: ngo’s sporen die overheid voortdurend aan om meer taken op zich te nemen en meer te ge- of te verbieden.

Ze willen ook bepalen hoe de overheid belastinggeld moet besteden. Ook internationaal, zoals in het verband van VN en EU, werken ngo’s – gesubsidieerd of niet – samen met supranationale overheden die wetten en jurisprudentie produceren waar burgers hoegenaamd geen zicht, laat staan invloed op hebben. Het gezamenlijke belang van overheden en ngo’s is de ongebreidelde top-down collectivisering van de samenleving. De prijs die burgers daar voor betalen is hoog, vooral in de vorm van afnemende rechten en vrijheden en een eroderende democratie.

Geen afspiegeling van Nederland

Ngo’s zijn geen afspiegeling van de Nederlandse bevolking. Ze hebben relatief weinig donateurs en leunen sterk op overheidssubsidies en loterijgelden. Zo komt bijna de helft van de inkomsten van Milieudefensie uit dergelijke bronnen. Deze club heeft slechts 95.000 donateurs maar zat wel aan de klimaattafels en legde de basis voor de Klimaatwet. Milieudefensie meent ook namens het Nederlandse volk te moeten procederen tegen bedrijven die teveel CO₂ zouden uitstoten. Eerder dicteerde het al samen met Urgenda, dat helemaal geen achterban heeft, vergaande klimaatmaatregelen aan Nederland.

De kantoren van al die ngo’s, vaak gelegen binnen de Amsterdamse grachtengordel of in de buurt van het Haagse Binnenhof, worden bevolkt door duizenden mensen die er een dagtaak aan hebben Nederland te bestoken met allerlei paniekerige informatie om een wolk van ‘urgentie’ rond hun thema te creëren. Wie hun websites bekijkt ziet dat de typische beleidsmedewerker van een ngo een jonge vrouw is met een universitaire opleiding in een alfawetenschap.

Natuurmonumenten en de regionale natuurorganisaties weten elke keer weer een nieuwe plant- of diersoort te vinden die in Nederland op uitsterven staat. Greenpeace, Milieudefensie, Natuur en Milieu en anderen voeden de paniek met steeds schrillere benamingen van de ‘klimaatcrisis’. Amnesty International heeft een nieuw werkterrein gevonden in het bestrijden van het in Nederland kennelijk wijd verbreide racisme, naast het voortdurend kapittelen van de VS en Israël.

De permanente campagne

De ruime middelen maken dat de ngo’s in staat zijn een permanente informatiestroom richting de burger in stand te houden, daarbij braaf geholpen door geestverwanten bij de media en in de politiek. Overdrijvingen als de ‘klimaatcrisis’, de stikstofproblematiek, de metershoge zeespiegelstijging en de gevaren van kernenergie worden nauwelijks weersproken, want tegenmacht is er niet.

Elk tegengeluid wordt ondertussen geframed als nepnieuws en burgers die een kritische vraag hebben of een tegengeluid laten horen worden afgeserveerd als ‘klimaatontkenner’, ‘racist’, ‘rechtsextremist’, ‘populist’ en erger. Het zijn labels die doorgaans volstaan om de discussie in de reguliere media te stoppen. Door jezelf het monopolie op goede bedoelingen en goede doelen toe te kennen en alle anderen met lelijke etiketten weg te zetten kan iedere kritiek bij voorbaat worden gesmoord.

Ontwikkelingshulp: geld er bij

In het regeerakkoord staan geen bezuinigingen op subsidies aan ngo’s. Sterker nog: ontwikkelingshulp krijgt deze kabinetsperiode 500 miljoen euro per jaar extra. Wel viel de portefeuille Ontwikkelingssamenwerking deze keer in handen van de VVD. Dit is de partij die weliswaar eerder tegensputterde bij subsidies voor linkse ngo’s maar daarover geen enkele zin in het regeerakkoord wist te krijgen.

Zelfs een evaluatie van wat deze al jaren voortgaande geldsmijterij heeft opgeleverd zat er blijkbaar niet in. Dit betekent dat er deze kabinetsperiode uit de pot voor ontwikkelingshulp weer bijna één miljard euro naar Nederlandse links-activistische groepen gaat en dat VVD-minister Schreinemacher in 2024 gewoon weer een volgende ronde van dergelijke subsidies mag uitdelen.

De regels zijn gemaakt voor de ‘usual suspects’

Die subsidies worden ogenschijnlijk openbaar aanbesteed, maar de regels zijn zodanig dat nieuwkomers kansloos zijn. Zo is men verplicht een voorgeschreven narratief van het ministerie te onderschrijven. Die nogal marxistische verandertheorie wil ngo’s machtsrelaties in ontwikkelingslanden laten veranderen via politieke beïnvloeding.

De verplichting om te opereren in consortia houdt nieuwkomers met niet-verwante opvattingen buiten de deur. Het maakt ook dat weinig ngo’s naast het net vissen. Gebeurt dat toch, dan kunnen ze later alsnog aanhaken bij een consortium (door zich bijvoorbeeld te laten inhuren) of is een verwante organisatie wel bereid om wat subsidie door te sluizen. Dat laatste is een veel gebruikte manier om meer radicale ngo’s van geld te voorzien. In Nederland kregen zo bijvoorbeeld de trotskistische Internationale Socialisten jarenlang geld via Oxfam Novib.

Nu legt BuiZa weliswaar op dat organisaties voor een kwart in eigen inkomsten moeten voorzien, maar subsidies van andere overheidsorganisaties of loterijgelden tellen net zo makkelijk als ‘eigen’ inkomsten. Zo wordt het COC voor ongeveer 70 procent gefinancierd uit de pot Ontwikkelingssamenwerking; van de overige 30 procent is het leeuwendeel afkomstig van het Ministerie van OCW.

Daarmee drijft de landelijke COC-organisatie bijna geheel op overheidssubsidies. Leden zijn er niet. Het COC is helemaal geen non-gouvernementele organisatie. Het COC, dat de meeste partijen iedere vier jaar weer een soort regeerakkoord laat onderschrijven, is op de keper beschouwd juist wel een overheidsorganisatie.

Helemaal niet zo divers

De diversiteit die deze organisaties zo graag propageren geldt alvast niet het hebben van diverse standpunten. Zij zenden alleen maar boodschappen en proberen andere opvattingen de kop in te drukken. Dat lukt niet altijd, zoals het voornemen van het nieuwe kabinet om twee kerncentrales te bouwen illustreert.

Dat het zolang heeft geduurd voordat de overheid om was op het thema kernenergie kan grotendeels aan de (mis)informatiecampagnes van ngo’s als Greenpeace en Milieudefensie en hun invloed op geestverwante politieke partijen worden geweten. Nog steeds zijn dergelijke organisaties op EU-niveau bezig om, gefinancierd met belastinggeld, te voorkomen dat kernenergie als groen wordt aangemerkt.

De gesubsidieerde hulpindustrie

De afgelopen twintig jaar is diverse malen de bijdrage aan linkse ngo’s via de begroting van Ontwikkelingssamenwerking teruggeschroefd. Maar als de budgettaire noodzaak was verdwenen, werden die bezuinigingen door de linkse en de christelijke partijen weer snel teruggedraaid. Het huidige budget is dan ook groter dan ooit.

Veel subsidiegeld aan Nederlandse ngo’s wordt gewoon hier in Nederland besteed, maar wordt wel verkocht als ontwikkelingshulp. Daardoor is er een hele ‘hulpindustrie’ ontstaan bij ngo’s, op ministeries en consultants die vanuit Nederland probeert de wereld te veranderen. Dit geldt ook voor tal van andere landen.

Het internationale netwerk

Internationale organisaties als de VN, de EU en het WEF doen hetzelfde. Zij hebben hun wereldbeeld gegoten in de zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen van de VN, die ook voor de ontwikkelde landen gelden. Dat stelsel openbreken is geen sinecure, want als ngo’s zich ook maar enigszins aangetast voelen in hun bestaansrecht doen zij alsof de wereld vergaat. Hun lobbynetwerk in de politiek en de wijde vertakkingen in bevriende media maken dat hun boodschap luid en krachtig klinkt.

Recent deed GroenLinks het voorstel om de financiering van politieke partijen door bedrijven en stichtingen te verbieden. Met dezelfde motivatie zou het minstens zo logisch zijn de overheidsfinanciering van politieke ngo’s stop te zetten. In afwachting daarvan kunt u alvast elders een gokje wagen, in plaats van bij de politieke GoedeDoelenLoterij.

Wouter Roorda legt vreemde financieringen, parallelle netwerken en schimmige verbanden bloot in Wynia’s Week. Steunt u de onafhankelijke onderzoeksjournalistiek van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alleen invloedrijke linkse clubs krijgen subsidie verscheen eerst op Wynia's Week.

De NCDO moest het draagvlak en de interesse voor het beleidsterrein ontwikkelingssamenwerking vergroten en deed dat door met grote sommen geld uit de begroting voor ontwikkelingssamenwerking allerlei organisaties te sponsoren die daarbij konden helpen.

In 2017 werden de werkzaamheden van NCDO beëindigd. De Worldconnectors bestaan nog steeds en zijn een groep die helpt om de Sustainable Development Goals (SDG’s) te realiseren. Ze streven naar een ‘duurzame, rechtvaardige en vreedzame wereld’. We komen er te midden van veel activisten een paar oude bekenden tegen, zoals Jannet Vaessen (Womeninc), en prominenten als Alexander Rinnooy Kan en Herman Wijffels.

De Worldconnectors werken intensief samen met een club die SDG Nederland heet. Beide zijn ondergebracht bij het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), dat zich tegenwoordig met graagte op het Nederlandse verleden van kolonialisme en slavernij stort en dan het liefst radicale stemmen als Gloria Wekker en Karwan Fatah-Black aan het woord laat.

Agenda van de VN omgezet in nationaal beleid

De SDG’s (of Duurzame Ontwikkelingsdoelen) zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Achter deze zeventien doelen zitten 169 targets en nog eens 255 indicatoren. De SDG’s zijn bedacht en afgesproken in VN-verband. Ook Nederland heeft zich hieraan gecommitteerd.

De doelen kwamen er op basis van de ‘wereldwijde inbreng van organisaties en individuen’. Lees: de bubbel van de VN, daaraan gerelateerde internationale organisaties en de talrijke NGO’s die daaromheen zwermen. De SDG’s vormen inmiddels de hoofdagenda van de VN en zijn vanuit de internationale kantoren als een soort van top-down richtlijnen via het ministerie van Buitenlandse Zaken (BuiZa) in nationaal beleid omgezet.

De Duurzame Ontwikkelingsdoelen startten in 2015. Ze zijn ‘een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis’. Het zijn de opvolgers van de Millenniumdoelen, die liepen van 2000 tot 2015 en die alleen betrekking hadden op ontwikkelingslanden.

‘Je kunt er moeilijk tegen zijn’

De SDG’s zijn dus leidraad voor nationaal overheidsbeleid. Volgens SDG-coördinator van het ministerie van BuiZa Sandra Pellegrom is iedereen voor de doelen: ‘Je kunt er moeilijk tegen zijn.’

Maar hoe vertaal je de vanuit een internationaal perspectief geformuleerde SDG’s naar de Nederlandse situatie? Vooral als sommige daarvan wel erg sterk betrekking hebben op ontwikkelingslanden? Vaag, maar ook minder vaag, geformuleerde doelstellingen bieden volop ruimte om er een nationale draai aan te geven en een interpretatie die goed van pas komt in het eigen straatje.

Zo heeft SDG 2 het over het uitbannen van honger. Aangezien ondervoeding en voedselonzekerheid in Nederland geen grote problemen zijn, komt in de uitwerking de nadruk te liggen op duurzaamheid van de voedselproductie en de impact daarvan op de kwaliteit van de leefomgeving en het dierenwelzijn. Daarmee wordt een koppeling gelegd met doelstellingen van andere beleidsterreinen, die zo slim worden geïncorporeerd binnen de SDG’s en daarmee dezelfde status krijgen.

Wie doen er allemaal mee?

SDG Nederland wil zoveel mogelijk bedrijven, instellingen en organisaties stimuleren om actief aan de slag te gaan met de SDG’s. Het platform groeide het afgelopen jaar tot meer dan 1000 aangesloten deelnemers.

Elke gesubsidieerde organisatie die we de afgelopen afleveringen zijn tegengekomen doet mee, zoals Oxfam Novib, Greenpeace, Cordaid, OneWorld, CARE NL, AMREF, Save the Children, Plan NL, Edukans, Rutgers, Woord en Daad, Wemos, UTZ, Terre des Hommes, KIT, Worldconnectors enz.

Naast organisaties als Duurzaamheid in de Kappersbranche en Snackbar van de Toekomst. Ook zijn er multinationale ondernemingen als Shell, Unilever, DSM, ABN AMRO en ING bij betrokken. Verder vinden we veel hogescholen en universiteiten, gemeenten en provincies, ministeries en ook bijvoorbeeld het RIVM en pensioenfonds PGGM. De Goldschmeding Foundation neemt deel, net als VOLT Nederland en de jongeren van de Partij voor de Dieren.

Alliander steunt met publiek geld allerlei woke doelen

Ook Alliander is van de partij. Deze ontwikkelaar en beheerder van energienetten blijkt steeds weer bereid om met de bijdragen van consumenten via hun energierekening allerlei woke en andere activistische doelen te ondersteunen.

Zelf stelt het in het jaarverslag over 2020:

‘Alliander heeft een zeer terughoudend sponsorbeleid, we werken immers met publiek geld. Daarom sponsort Alliander een beperkt aantal activiteiten die direct gerelateerd zijn aan het werkveld en de ambities van Alliander en die plaatsvinden in het eigen verzorgingsgebied. Deze activiteiten dienen duurzaam, veilig en neutraal (niet politiek of religieus getint) te zijn.’

Alliander sponsort echter al vele jaren Urgenda, dat tegen de staat procedeert om een strenger klimaatbeleid af te dwingen. Ook sponsort Alliander het webmagazine OneWorld, dat ons een woke wereldbeeld probeert op te dringen. Alliander is een geldschieter van Womeninc en huurt Womeninc in om trainingen en workshops te geven over inclusief werkgeverschap. Bestuurder Eising krijgt kennelijk van president-commissaris (en VVD Eerste Kamerlid) Annemarie Jorritsma als Worldconnector de ruimte zijn wereldverbeterende ideeën met het publieke geld van Alliander aan de man te brengen.

De geldschieters

Elk SDG heeft binnen SDG Nederland een ‘alliantiecoördinator’, iemand die ‘uitdagingen en oplossingen’ in kaart moet brengen. Deze coördinatoren zijn vaak afkomstig van een activistische organisatie, zoals Womeninc voor de SDG’s 5 en 10.

De voornaamste geldschieters van SDG Nederland zijn in de periode 2019-2021 het ministerie van BuiZa, NCDO en de EU. BuiZa fourneert jaarlijks 275.000 euro en NCDO betaalde 300.000 euro per jaar. Opmerkelijk aan de bijdrage van NCDO is dat van het totaalbedrag 200.000 euro is geoormerkt voor maandblad OneWorld. Dit terwijl was afgesproken dat de subsidiëring van OneWorld begin 2018 zou stoppen en het magazine voortaan financieel op eigen benen moest staan.

Belang bij een niet al te goede score

Jaarlijks publiceert het CBS samen met de Monitor Brede Welvaart de Nationale SDG-rapportage, waarin de voortgang op elk van de zeventien doelen wordt weergegeven. Nederland scoort in EU-perspectief volgens deze rapportage relatief slecht op het terrein van SDG 5 Gendergelijkheid. Binnen SDG Nederland is naast Womeninc de organisatie WO=MEN de coördinator van dit onderdeel. Het nogal radicale WO=MEN wordt gefinancierd door zo’n beetje elke NGO die geld ontvangt van BuiZa en ook bijvoorbeeld door het KIT. De vertegenwoordiger van WO=MEN komt met hoofddoek in beeld.

Beide organisaties hebben uiteraard belang bij een niet te goede Nederlandse score op dit onderdeel, omdat dit hun bestaansrecht (en daarmee de subsidiestroom) ondergraaft. Zo is 52,4 procent van de studenten in het Nederlandse hoger onderwijs vrouw.

Toch kleurt de indicator rood, want Nederland staat daarmee op de 23^e plaats van de 27 EU-landen. Ook duikt de loonkloof tussen mannen en vrouwen weer op in de interpretatie die Womeninc daaraan geeft. Uiteraard is de door Womeninc ontwikkelde toolkit inclusief werkgeverschap het beleidsinstrument om hier iets aan te doen, zoals prominent naar voren komt op de website van SDG Nederland.

Tal van nieuwe financieringsmogelijkheden

De SDG’s zijn een steeds prominentere plaats gaan innemen in het overheidsbeleid en bestrijken een groot aantal terreinen, waardoor hun reikwijdte veel verder gaat dan waar het ministerie van BuiZa voor verantwoordelijk is. Thema’s als bestrijding van ongelijkheid, gendergelijkheid, duurzaamheid en klimaatbeleid vallen er binnen.

Dit zijn nu juist de onderwerpen die links Nederland nauw aan het hart gaan en dat is natuurlijk geen toeval. Van die kant zijn ze ingebracht in de SDG’s om van blijvende aandacht en geld verzekerd te zijn de komende jaren. Ambtenaren en activisten, maar ook bedrijven en onderwijsinstellingen, ruiken hun kansen en zien tal van nieuwe (financierings)mogelijkheden ontstaan.

Toenmalig minister Kaag meldt in het jaarverslag 2020 van haar departement (in nogal kromme taal op p. 12): ‘Nederland steunde de oproep van de SG van de VN om tot ‘uitgangspunt van de COVID-19 respons te maken, met de SDG’s als kompas. building back better’.’ Daarmee zijn de verschillende terreinen onderling verbonden en weet u waar het met de wereld naartoe moet de komende jaren.

Wouter Roorda publiceert in Wynia’s Week maandelijks een verrassend artikel over de financiering van de parallelle meningsvorming in Nederland. Steunt u deze broodnodige berichtgeving, ook in het nieuwe jaar 2022? Doneren kan op de bankrekening van Wynia’s Week NL94 INGB 0006 3945 08 of HIER Hartelijk dank!

Het bericht Linkse ‘doelen’ worden door Buitenlandse Zaken en bedrijven voorzien van geld en aandacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Magische jaren, keerpunten, kantelmomenten: we kennen ze uit ons eigen leven maar ook uit de schoolboekjes en de geschiedwetenschap. Naar voorbeelden is het niet lang zoeken, zelfs niet als we ons beperken tot de laatste honderd jaar:

1929: beurscrash op Wall Street.

1933: Adolf Hitler rijkskanselier in Duitsland.

1945: einde van de Tweede Wereldoorlog.

1949: communistische machtsovername in China.

1969: eerste mens op de maan.

1989: einde van de Koude Oorlog.

2001: terreuraanslagen van Al Qaida in de Verenigde Staten.

1979: een ondergesneeuwd jaar

Al deze grensverleggende gebeurtenissen hebben gemeen dat er maar weinig mensen waren die ze ruim van te voren zagen aankomen. Zelfs naderhand is er vaak nog discussie over het precieze historische belang ervan. Daarbij komt het regelmatig voor dat ‘ondergesneeuwde’ jaren in hindsight alsnog belangrijker worden dat we aanvankelijk hadden gedacht.

Een mooi voorbeeld is 1979. In Nederland was dat het jaar van Herman Brood en Nina Hagen, de kijkcijferklapper Telebingo, de bestseller Opwaaiende zomerjurken van Oek de Jong en de verfilming van Grijpstra & De Gier.

Baanbrekende gebeurtenissen

Over de grenzen daarentegen voltrokken zich in 1979 baanbrekende gebeurtenissen. Onder de titel Strange Rebels. 1979 and the Birth of the 21st Century schreef de Amerikaanse journalist Christian Caryl er in 2013 een prachtig boek over. De cover werd gesierd door de vier hoofdpersonen:

Ayatollah Khomeini, die in 1979 het middelpunt was van de islamitische revolutie in Iran.

Margaret Thatcher, die in 1979 in Groot-Brittannië de grootste conservatieve verkiezingszege sinds de oorlog boekte.

Deng Xiaoping, de Chinese vice-premier die in 1979 de Verenigde Staten bezocht en in dat jaar tevens een begin maakte met het hervormen van de nog op maoïstische leest geschoeide economie van zijn land.

En paus Johannes Paulus II, die in 1979 zijn eerste bezoek bracht aan Polen en daar vele miljoenen gelovigen inspireerde tot anticommunistisch protest.

Huidige wereld werd in 1979 in de grondverf gezet

Wát een jaar, bij nader inzien – en wat een implicaties. In Iran verscheen de politieke islam als machtsfactor op het wereldtoneel. In Groot-Brittannië en China beleefde het kapitalistische marktdenken een doorbraak die de hele wereldeconomie een nieuwe dynamiek zou geven. En in Oost-Europa ontwikkelden zich anticommunistische verzetshaarden die in niet geringe mate zouden bijdragen aan de ineenstorting van het Sovjetimperium.

Onze huidige wereld, concludeerde Caryl, werd in 1979 als het ware in de grondverf gezet. Want wat er dat jaar in essentie gebeurde, is dat de progressieve, naoorlogse consensus over religie (‘is achterhaald en op de terugtocht’) en de markt (‘moet door de overheid zoveel mogelijk worden beteugeld’) werd doorbroken. Zonder die zekerheden begonnen we in 1979 aan een nieuw tijdperk dat voorlopig nog niet is afgelopen.

Duurzame ontwikkelingsdoelen

Hoewel het dus niet altijd eenvoudig is om magische jaren, keerpunten en kantelmomenten te detecteren, en het nog veel moeilijker is om ze te voorspellen, heeft juist die laatste bezigheid enorm aan populariteit gewonnen. Middelpunt van de belangstelling is het jaar 2030. Vrijwel dagelijks vernemen we er nieuwe dingen over.

Belangrijke aanstichters zijn de Verenigde Naties. Die organisatie formuleerde in 2000 zogenoemde ‘millenniumdoelstellingen’, die in 2015 moesten worden behaald. Het lag dus enigszins voor de hand dat de ‘opvolger’ van de millenniumdoelstellingen, de zogenoemde ‘Duurzame Ontwikkelingsdoelen’ – ook wel SDGs: Sustainable Development Goals – zouden doorlopen tot 2030.

Samen Tegen Voedselverspilling

Het kan oplettende krantenlezers nauwelijks zijn ontgaan dat de SDGs, bedoeld als ‘mondiaal kompas’ voor ‘uitdagingen’ als armoede, onderwijs en de ‘klimaatcrisis’, nogal wat behelzen. Zeventien ambitieuze doelen, om precies te zijn, en 169 ‘targets’.

Zo is het streven dat in 2030 de helft minder voedsel wordt verspild als in 2015. ‘De tijd dringt, maar met een systematische en gezamenlijke aanpak is het haalbaar,’ schreef directeur Toine Timmermans van Samen Tegen Voedselverspilling recentelijk op de opiniepagina van NRC Handelsblad.

Het Strategisch Bosplan

Maar niet alleen de SDGs draaien om het jaar 2030, ook veel andere plannen van de Verenigde Naties. Neem het Strategisch Bosplan.

‘In het kader van dat plan,’ zo memoreerde het Friesch Dagblad onlangs, ‘beloofden landen bosbescherming te versnellen, door de aanvankelijke focus op “netto-nul ontbossing” te verleggen naar het vergroten van het verwijde bosarsenaal met 3 procent in 2030 en het uitbannen van extreme armoede onder mensen die afhankelijk zijn van het bos.’ Een prijzenswaardig doel, dat spreekt.  

Akkoord van Parijs

Ook het akkoord van Parijs heeft sterk bijgedragen aan de fascinatie voor het jaar 2030. Bijna tweehonderd landen – waaronder Nederland – spraken in 2015 af de uitstoot van broeikasgassen als CO2 zodanig te beperken dat de opwarming van de aarde deze eeuw beperkt blijft tot 2 graden of liever 1,5 graad Celsius boven het pre-industriële niveau. Het betekent, zo is ons al vaak verteld, dat de uitstoot in 2030 zeker 40 procent lager moet zijn dan in 1990.

Daarnaast heeft Nederland ook een eigen klimaatbeleid. De doelstelling daarvan is dat de CO2-uitstoot in 2030 zeker 49 procent minder is dan in 1990.

In dat kader wordt onder meer het gebruik van steenkool om elektriciteit op te wekken verboden – vanaf 2030. Ook moeten maar liefst anderhalf miljoenen woningen van het aardgas af – uiterlijk in 2030.

Farm-to-Fork

Verder is Nederland een van de lidstaten van de Europese Unie die zich oktober vorig jaar heeft gecommitteerd aan de afspraak om 30 procent van zijn land- en zijn zeegebied te reserveren als ‘beschermde natuur’. In 2030 moet het geregeld zijn.

Dezelfde Europese Unie lanceerde vorig jaar de ‘farm to fork-strategie’. In 2030 dient 25 procent van de landbouw biologisch te zijn, formuleerde de Nederlandse commissaris Frans Timmermans.  

Twee miljoen e-auto’s in 2030

Tot de vergroeningsplannen van Timmermans behoort ook de zogenoemde Green Deal. De concrete uitwerking ervan wordt medio juli verwacht. Hoofddoel is 55 procent minder CO2-uitstoot. In 2030, uiteraard.

Onderdeel van de plannen, zo verklapte NRC Handelsblad onlangs, is het terugdringen van het aantal vroegtijdige sterfgevallen door luchtverontreiniging (min 55 procent) alsmede het aantal slachtoffers van ‘chronische herrie’ (min 30 procent). Een deel van de oplossing zal komen door de verwachte toename van elektrisch rijden. In de Volkskrant werd onlangs gerept van misschien wel ‘twee miljoen e-auto’s in 2030’.

Ook in het vonnis van de rechtbank Den Haag in de ‘klimaatzaak’ tegen Shell was het weer raak. ‘Het oliebedrijf,’ sprake de rechter, ‘is verplicht via zijn concernbeleid om eind 2030 de CO2-uitstoot van de Shell-groep, zijn toeleveranciers en afnemers streng terug te brengen met netto 45 procent ten opzichte van het niveau van 2019.’

Grote verrassingen

Nooit eerder werden we zo frequent en zo fanatiek om de oren geslagen met een jaar dat we nog voor de boeg hebben. Wat zou daarvan de achterliggende oorzaak kunnen zijn?

Juist de afgelopen twee decennia is de wereld geconfronteerd met grote verrassingen. De twee grootste: 9/11 en de coronapandemie. Bijna drieduizend doden bij islamitische terreuraanslagen in het hart van het machtigste land ter wereld en een virus dat het maatschappelijk leven in een groot deel van de wereld tot stilstand bracht: het onvoorstelbare bleek toch te kunnen gebeuren. Een hoogst ongemakkelijke gewaarwording, ook voor politici.

Wilskracht

Het moet onder bestuurders, die vaak toch al kampen met beleidsdrift, de drang hebben versterkt om wilskracht te tonen. Al in het interbellum wisten de machthebbers in de Sovjet-Unie – uitvinders van het fenomeen vijfjarenplan – hoe je dat het beste kunt doen: door voortdurend nieuwe toekomstvisies te formuleren en daar jaartallen aan vast te knopen. Het wekt de indruk dat je greep hebt op de zaak en het werkt mobiliserend. Wat wil je als politicus nog meer?

Brussel

Zeker voor de EU-bestuurders in Brussel kan 2030 nu al niet meer stuk. België viert dat jaar zijn tweehonderdste verjaardag en dus is Brussel de op afstand belangrijkste gegadigde voor de titel ‘culturele hoofdstad van Europa’.

‘Brussel 2030’ heet het project en de organisatoren vertelden onlangs aan het Vlaamse weekblad Knack dat ze ‘een toekomstvisie’ willen ontwikkelen ‘met aandacht voor de grote vraagstukken van deze tijd’.

Quelle surprise!

Het bericht De obsessie met het magische jaar 2030 verscheen eerst op Wynia's Week.

In de democratische rechtsstaat zou de macht gebonden moeten zijn aan de wet, maar in de praktijk zijn het de machthebbers die bepalen wat de wet al dan niet vereist. Bovendien zou iedereen gelijk moeten zijn voor de wet, maar de machthebbers belijden dat beginsel alleen met de mond. Moreel verval ligt ten grondslag aan alle fenomenen die de neergang van de democratische rechtsstaat bewerkstelligen.

‘De goede zaak’

Onder het mom van strijden voor ‘de goede zaak’ komen coalities van politici, activisten en opportunisten samen om het democratische systeem te ontkrachten. De goede zaak is soms het afwenden van de ‘dreigende klimaatramp’, dan weer ‘sociale rechtvaardigheid’, Europese ‘solidariteit,’ de aanpak van de ‘stikstofcrisis’, of de strijd tegen ‘institutioneel racisme’.  Gemeenschappelijk aan al deze ‘goede zaken’ is de vage slogan die machthebbers toelaat om deze naar eigen goeddunken ad hoc in te vullen. De term ‘nobel cause corruption’ is een bondige omschrijving van deze houding.

De machthebbers en hun symbioten hebben een ruime keuze uit de middelen om de ‘goede zaak’ te dienen; naast wet- en regelgeving staan hen ander overheidsbeleid, de ‘power of the purse’ en propaganda ter beschikking. Met hun strijd voor de goede zaak dienen ze vaak ook meteen hun eigen belangen en die van de actie- en belangengroepen die ze te vriend willen houden en graag paaien met subsidies. Helaas is de democratische rechtsstaat veelal het slachtoffer van hun missies.

Bescherming van de burger tegen de macht

In ontwerp is de democratische rechtsstaat bestemd om de burger te beschermen tegen willekeurige, onrechtmatige machtsuitoefening. In theorie hebben machthebbers zich aan de wet te houden en moeten zij de wet en de rechten van de burger respecteren, procedures volgen, en hun besluiten zorgvuldig voorbereiden en motiveren.  Bovendien zijn er bewakers, die de naleving van deze beginselen zouden moeten afdwingen, maar niet de democratie de wet zouden moeten voorschrijven.

Hoe is het desondanks mogelijk dat de politie, die neutraal moet zijn, aanwerft op basis van identiteit, deelneemt aan religieuze bijeenkomsten, selectief persberichten uitstuurt, en subjectieve keuzen maakt bij de opsporing van strafbare feiten?

Hoe kan het dat het Openbaar Ministerie wel strafvervolging instelt tegen de een (bijv. Wilders, de blokkeerfriezen), maar niet tegen de ander (Samsom, de meeste BLM vandalen), zonder enige objectieve grond in het recht?

Hoe is het mogelijk dat de rechter zonder dat de wet hem daartoe verplicht bepaalde actiegroepen genoegdoening geeft (bijvoorbeeld milieu– en klimaatactiegroepen), maar gewone burgers meestal in de kou laat staan (bijvoorbeeld in de meeste huis-, tuin- en keukenzaken)? 

Hoe is het mogelijk dat de wetenschap zich ten doel heeft gesteld om het overheidsbeleid te steunen (bijvoorbeeld klimaatwetenschap), dat publieke media gedomineerd worden door ideologie en dat het onderwijs regelmatig propaganda inhoudt?

En hoe kan de overheid zich bij de bestrijding van de Corona-epidemie veelal onttrekken aan de waarborgen die het syteem voor de burger biedt?

De achilleshiel van de democratische rechtsstaat

Over de Amerikaanse grondwet zei John Adams ooit ‘our Constitution was made only for a moral and religious people. It is wholly inadequate to the government of any other.’ Daarmee wilde hij zeggen dat de goede functie van de democratische rechtstaat afhangt van de moraliteit van de machthebbers en van degenen die hen moeten controleren. De rechtsstaat zelf heeft daarover geen controle. Als de machthebbers en de bewakers immoreel zijn, heeft de burger niets aan de rechtsstaat.

Dat geldt in Nederland net zo goed. De wortel van het duidelijk waarneembare verval van de rechtsstaat is de morele corruptie. Door zichzelf te committeren aan ‘de goede zaak’ wijzigen machthebbers hun missie en takenpakket. Andere doeleinden worden ondergeschikt gemaakt aan de goede zaak.

Alle waarden en regels die in de weg staan aan het nastreven van ‘de goede zaak’ worden gedevalueerd. Er komt een eenzijdige, absolutistische moraal tot stand die zo vaag is en zo hypocriet wordt toegepast, dat uiteindelijk alleen nog de subjectieve gevoelens van de machthebbers tellen. De gewone burgers die niet de begunstigden zijn van ‘social justice’, duurzaamheid en identiteitspolitiek, zien dit met lede ogen aan.

Afschafcultuur

De discussie over de ‘cancel culture’, de afschafcultuur, illustreert mooi hoe dit werkt. Door de werkgever, de klanten of de sponsors van iemand met een onwelgevallige mening in de discussie te betrekken, wordt niet alleen de mening van die persoon bestreden, maar ook geprobeerd hem ‘monddood’ te maken door te dreigen met broodroof of ‘deplatforming’.

De reacties op de uitlatingen van Johan Derksen in het programma ‘Veronica Inside’ zijn een goed voorbeeld –- de omroep die het programma uitzond, de programmamaker en de sponsoren waren het doelwit van de tegenstanders. Dat een dergelijke manier van doen de vrijheid van meningsuiting ernstig beperkt behoeft geen betoog.

Het bestaan van de afschafcultuur wordt echter  betwist. Volgens de advocaat Sydney Smeets is er geen afschafcultuur, want ‘niemand heeft een recht op een platform’. Dat zo’n recht niet bestaat, is juist, hoewel er zaken zijn geweest waarin de rechter wel degelijk een recht op een platform verleent.

Maar Smeets’ conclusie dat de afschafcultuur dus niet bestaat, mist het belang van moraliteit – vrijheid van meningsuiting is immers geen garantie voor enige meningsuiting en al helemaal niet voor pluriformiteit van meningen. Anders gezegd, dat er geen recht op een platform is, wil niet zeggen dat pogingen om sprekers platforms te ontnemen geen afschrikkend effect zullen hebben op vrije meningsuiting. Vrijheid van meningsuiting verzet zich tegen de tendens tot censuur, deplatforming, shaming en cancellen.

Twee maten

Naaste dit recente fenomeen zijn er tal van andere ontwikkelingen die de democratie en de rechtsstaat ondermijnen. Onze democratische rechtsstaat is immers gebaseerd op beginselen die haaks staan op de ontwikkelingen.

Gelijkheid voor de wet laat niet toe om mensen voor te trekken of achter te stellen bij beslissingen over jobs, opsporing, vervolging, rechtsvorderingen, etc. Vrijheid van wetenschappelijk onderzoek verdraagt zich niet met een keurslijf dat door financiering wordt gedicteerd. Onderwijs zou geen indoctrinatie mogen zijn.

De vrije pers en de publieke media zijn bedoeld als een tegenwicht tegen de macht van de overheid; als de media zich echter voornamelijk inspannen om de oppositie tegen de heersende macht lam te leggen, dan ontbreekt dit belangrijke tegenwicht. Ook feiten zijn ondergeschikt aan de goede zaak; voorzover ze niet dienstig zijn daaraan, moeten ze op de een of andere manier wijken. De strijd tegen ‘desinformatie’ en ‘nepnieuws’ kadert ook in deze controle over de informatievoorziening.

Het gevaar van discretionaire bevoegdheden

Door de grote mate van discretionaire beslissingsbevoegdheid die veel machthebbers hebben, is het moeilijk om hen ter verantwoording te roepen. Dat geldt nog meer indien ze de juiste woorden weten te kiezen om hun arbitraire beslissingen te rechtvaardigen, of zich achter elkaar verschuilen.

De trias politica functioneert slecht en de bewakers van het systeem worden zelf niet bewaakt. De ultieme arbiter, de rechter, is niet langer de oplossing, maar inmiddels zelf deel van het probleem; rechters zien er zelfs geen probleem in om in toga te demonstreren.

Maar tegelijkertijd groeit het gevoel bij de burger dat er met twee maten gemeten wordt. De hypocrisie waarmee macht wordt uitgeoefend, is duidelijk zichtbaar geworden onder een dun laagje vernis. De daaruit voortvloeiende inbreuk op het rechtvaardigheidsgevoel van de burger vormt een bron van veel onvrede.

Het nastreven van ‘de goede zaak’ leidt tot contradicties en paradoxen. Duurzaam blijkt onduurzaam; denk aan biomassa verbranding. Inclusiviteit leidt tot exclusie; denk aan het weren van andersdenkenden. Diversiteit leidt tot uniformiteit; denk aan de overwegend linkse wetenschappers aan de Nederlandse universiteiten. Solidariteit leidt tot verdeeldheid; denk aan de financiering van het EU beleid.

Deze contradicties worden door machthebbers genegeerd of gebagatelliseerd. En ze komen ermee weg, want ook de bewakers van de macht strijden mee voor ‘de goede zaak’. 

De maakbare, utopische samenleving

Achter deze nieuwe moraliteit gaan ideeën schuil over de democratie, de rechtsstaat en de mens. De mens is feilbaar, maar verbeterbaar; die verbetering kan bewerkstelligd worden door een verlichte elite.

De democratische rechtsstaat is in deze visie geen doel op zich; dat houdt in dat de democratie en de rechtsstaat middelen zijn om achterliggende doelen te bereiken. Ze zijn middelen om de mens te perfectioneren, de maatschappij vorm te geven naar een bepaald idee en de publieke opinie mee te krijgen voor vooruitgang.

Deze ‘social engineering’ benadering is gericht op het oplossen van problemen die aan de realisatie van de progressieve visie aan de weg staan. Daarbij spelen communicatie, dialoog en propaganda een belangrijke rol; ‘normaliseren’ en ‘denormaliseren’ zijn noodzakelijk om de maatschappelijke consensus te sturen.

Duurzaamheid bijvoorbeeld eist vergaande toewijding van de burgers en strikte centrale planning voor de lange termijn die niet gehinderd mag worden door verstorende verkiezingen en het korte termijn-denken van ‘populistische’ politici.

’De goede zaak’ is echter een schaamlap, die de doelen van machthebbers en belanghebbenden uit het zicht moet houden. Commerciële en financiële belangen als ook ideologische en politieke belangen, veelal op de korte termijn, domineren ‘de goede zaak’. De oplossing van de ‘klimaatcrisis’ dient de belangen van windmolen-, zonnecel- en biomassafabrikanten en die van de klimaatwetenschappers en andere klimaatdienstverleners. Identiteitspolitiek is er voor de aanhangers van de progressieve beweging en de begunstigden van allerlei daardoor vereiste subsidie- en overheidsprogramma’s.

Valse moraliteit

Het schijnbare streven naar ‘de goede zaak’ is de uiting van een valse pseudo-moraliteit gedomineerd door hypocrisie, sentimentalisme, utilitarisme, tribalisme en eigen belang. Niet het respecteren van de democratische rechtsstaat, maar het bereiken van ‘de goede zaak’ is het doel.

De middelen die de democratische rechtsstaat biedt, worden daartoe ingezet. Dat gaat zelfs zo ver dat het idee van een ‘politieke partij voor kleurlingen’ geen taboe meer is. Daarbij delven de democratie, de rechtsstaat en het idee van de vrije samenleving waarin gelijkheid voor de wet heerst, het onderspit. Maar dat is slechts onvermijdelijke ‘collateral damage’ in de strijd voor ‘de goede zaak’.

Waarden als rechtvaardigheid, vrijheid en integriteit moeten het afleggen tegen de belangen van ‘duurzaamheid’ of ‘sociale rechtvaardigheid’ wanneer dat beter uitkomt. Tegelijkertijd worden degenen die daarover klagen, neergezet als ‘extremisten’ of ‘populisten’, zodat debat vermeden kan worden. Dit is op zichzelf niets nieuws, maar doordat de nieuwe moraliteit wijdverbreid is, zijn alle instituten en systemen blootgesteld aan de corrosieve werking ervan. Tegen deze morele verloedering staat de democratische rechtsstaat weerloos.

Cultuuromslag

Onze democratische rechtsstaat is derhalve op gespannen voet komen te staan met de infiltratie van de instituten door de pseudo-moraliteit van ‘de goede zaak’. De toewijding van machthebbers aan de hoogdravende, vage, zelfbedienende doeleinden van de progressieve beweging schenden de grondwaarden, de neutraliteit en de objectiviteit die de democratische rechtsstaat vereist.  Die rechtsstaat is weerloos tegen hun morele corruptie; een moreel beroep op de machthebbers en hun medestanders zal falen, want hun moraliteit dient ‘de goede zaak’.

De neergang van de democratische rechtsstaat bedreigt niet alleen de gelijkheid, maar ook de vrijheid, die niet een gemeenschappelijke doel onderschrijft, maar ieder toelaat zijn eigen doel na te streven. Vrijheid is niet louter een zaak van een juridisch systeem; het is vooraleerst een zaak van individuele drang. 

Zoals de beroemde Amerikaanse rechter Learned Hand in zijn ‘Spirit of Liberty’ speech in 1944 zei, ‘liberty lies in the hearts of men and women; when it dies there, no constitution, no law, no court can save it.’ De huidige machthebbers doen van alles om de geest van individuele vrijheid te onderdrukken. Om die tendens te stoppen zullen meer burgers moeten opstaan die de heersende cultuur verwerpen.  

Een cultuuromslag is noodzakelijk. Het nastreven van ‘goede zaken’ moet weer ondergeschikt worden gemaakt aan de fundamentele waarden en de tegenwichten van de democratische rechtsstaat. Onze instituten, van de politiek en de rechterlijke macht tot en met de wetenschap, onderwijs en de publieke media, zouden de nieuwe ‘missies’ die zij zichzelf hebben gegeven, weer moeten inruilen voor hun originele taken.

Een nieuwe cultuur zal de oude, betrouwbare waarden van de vrije democratische samenleving in ere kunnen herstellen. Eerst dan kan de democratische rechtsstaat tot nieuwe bloei komen. Het is dus nog even wachten op de uitslag van de naderende verkiezingen, waarin het belang van cultuur het leidende thema zal zijn.

Het bericht Hoe democratie ondergeschikt wordt aan allerlei ‘goede’ zaken verscheen eerst op Wynia's Week.