Maar velen accepteren niet, dat ook een zeer voorlopige berekening – ‘op de achterkant van een bierviltje’- een serieus argument kan opleveren. Hun woedende reacties laten zich samenvatten met: ‘Eén is nog te veel!’. Volgens hen is elke berekening in het licht van een dergelijke misstand slechts een klap in het gezicht van de betrokkenen. Dat emoties feiten irrelevant kunnen maken is een fundamenteel misverstand, dat veel breder speelt in onze oververhitte mediacratie.

Omtzigt rekende mee

Cijfers doen er toe. Feiten doen er toe. Juist in kwesties die hevige emoties oproepen. Emoties zijn nooit langer dan een halve dag een excuus voor blinde verontwaardiging. Als door de publieke opinie elke context en nuance taboe verklaard wordt, kan dit leiden tot een klimaat waarin hulpverleners toeslagenkinderen zelfs niet meer uit huis durven plaatsen als dat echt hoognodig is. Hulpverleners en jeugdrechters lezen ook kranten en social media.

Pieter Omtzigt had zelf ook meegerekend met m’n column, en nam mede daarom contact op. En omdat cijfers er toe doen, zelfs op de achterkant van een bierviltje, bij deze een correctie.

In de media circuleren diverse aantallen ’toeslagenkinderen’, maar het hier relevante getal is niet zeventigduizend, waar ik in de column van uitging, maar vijftigduizend. Daardoor zou het surplus aan uit huis geplaatste toeslagenkinderen niet ongeveer 240 zijn, maar ongeveer 490.

Zelfs dit bewijst nog geen oorzakelijk verband tussen toeslagenellende en uithuisplaatsing, want zoals gezegd, in een sociaaleconomisch vergelijkbare controlegroep van gezinnen zouden best nog zoveel extra uithuisplaatsingen kunnen voorkomen. Ook Omtzigt erkent dat dit in theorie mogelijk is.

Omtzigt heeft ook een punt, dat ik te kort door de bocht opschreef dat hij en enkele andere politici ‘de 1115’ naar buiten gebracht hebben. De cijfers zijn naar aanleiding van Kamervragen door het kabinet opgevraagd, en door het CBS naar buiten gebracht (tot grote woede van de betrokken bewindslieden trouwens).

Strikt genomen hebben Omzigt en collega’s nooit beweerd dat al die 1115 kinderen door de Toeslagenaffaire uit huis geplaatst zijn. Maar toen de mediahype op stoom kwam waarin dit wel zo geframed werd, heb ik ze dit niet horen tegenspreken.      

Over de kern zijn Omtzigt en ik het gewoon eens: er moet een onafhankelijk onderzoek komen naar welke invloed de toeslagenaffaire heeft gehad op het aantal uithuisplaatsingen. Omzigt pleit voor iemand als voormalig jeugdombudsman Marc Dullaert.

Voor het onderzoek dat nu door staatssecretaris Sander Dekker is aangekondigd heeft Omtzigt geen goed woord over: dat gaat gebeuren door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en de Inspectie Justitie en Veiligheid, en de jeugdzorginstellingen zelf gaan ook ‘reflecteren’ op wat er gebeurd is. Dat komt toch vooral neer op de slager die zijn eigen vlees keurt.

Kampioen uithuisplaatsingen?

Omtzigt eist een meldpunt voor ouders die vinden dat ze één of meer kinderen aan de Toeslagenellende zijn kwijtgeraakt. Dat is een goed startpunt voor een inventarisatie, waarna er sociologisch en statistisch vervolgonderzoek gedaan moet worden.  Dat duurt langer dan het doorspitten van een paar Excel-sheets, wat het CBS gedaan heeft, en kan best een jaar duren. Maar zo’n onderzoek zal mogelijk ook leiden tot een fundamentele heroverweging van de manier waarop uithuisplaatsing in Nederland in het algemeen geregeld is.

De mediahype over deze ‘1115’ is ongetwijfeld ook te wijten aan het feit dat bijna niemand besefte hoe vaak kinderen in Nederland ook buiten de Toeslagenaffaire om uit huis geplaatst worden. Naar verluidt is Nederland hierin koploper in Europa. Ook dit zal nu eens degelijk onderzocht moeten worden: in hoeverre is dit slechts een optisch verschil, door internationale verschillen in registratie? Of zijn jeugdzorginstanties in Nederland echt veel te lichtvaardig met uithuisplaatsingen?     

Het bericht Cijfers doen er toe. Feiten doen er toe. Juist in kwesties die hevige emoties oproepen verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij alle rampspoed die de naar schatting 26.000 gedupeerde ’toeslagengezinnen’ al door de Belastingdienst was aangedaan, kwam nu nog het leed van 1115 door Jeugdzorg bevolen uithuisplaatsingen. Het idee dat van zoveel mensen die onterecht tot aan hun nek in de schulden zaten ook nog een kind werd afgenomen, maakte burgers witheet.

1115 ‘unieke gevallen’

In het klimaat dat rond de toeslagenaffaire is ontstaan, kan je van de doorsnee burger niet meer verwachten dat die een nuchtere analyse van de cijfers maakt. Maar dat geen journalist dat gedaan heeft, of heeft laten doen, mag je die beroepsgroep wel degelijk verwijten.

De cijfers over de periode 2015-2021 waren verzameld door het CBS, op verzoek van de Tweede Kamerleden Omtzigt, Leijten en Azarkan. Het CBS turfde in die zeven jaren de uithuisplaatsingen in de groep van zo’n 70.000 ’toeslagenkinderen’. Dat waren er tussen de 420 en 560 per jaar, in totaal 3660 uithuisplaatsingen (dus gemiddeld 523 per jaar). Maar een uithuisplaatsing wordt per jaar geregistreerd en omdat menig kind langer dan een jaar uithuisgeplaatst blijft, komen die dubbel of nog vaker in deze telling voor. Na het opschonen van die dubbeltellingen bleven er 1115 ‘unieke gevallen’ over.

Toeslagenouders zijn ook feilbaar

Deze 1115 kinderen worden zonder enige terughoudendheid gepresenteerd, ook door Pieter Omtzigt, als slachtoffers van de toeslagenaffaire. Maar waarom vraagt niemand zich af, hoeveel van die 1115 kinderen ook zonder de toeslagenaffaire in die zeven jaar uit huis geplaatst zouden zijn?

De toeslagenouders zijn inmiddels collectief heilig verklaard, maar  zijn, net als de rest van de bevolking, ook gewoon feilbare mensen, met gezinnen waarin allerlei ellende voorkomt. Het is plausibel, dat ouders door de stress van de toeslagenellende kortere lontjes kregen, en mogelijk zaten kinderen meer thuis omdat er geen geld meer was voor sportclubs en uitjes. Dat kan soms de druppel zijn geweest die de emmer deed overlopen. Maar hoe vaak?

237 extra uit huis geplaatste toeslagenkinderen in zeven jaar

Weinig mensen beseffen, dat Nederland in Europa koploper is met uithuisplaatsingen: elk jaar plaatst de jeugdrechter maar liefst 20.000 van de 3,4 miljoen kinderen onder de 18 jaar uit huis, dus 1 op de 170. 

Als de toeslagenaffaire geen enkele invloed had gehad, waren dus ook van de 70.000 toeslagenkinderen elk jaar 70.000/170 = 412 kinderen uit huis gezet. In feite waren het er 523 per jaar, dus er is in de periode 2015-2021 een overschot van 7 x (523 – 412) = 777 uithuisplaatsingen. Hoeveel unieke gevallen betrof dit? Als we aannemen dat in deze deelgroep de verhouding tussen uithuisplaatsingen en unieke gevallen hetzelfde was als in de hele groep (1115/3660 = 0,305), komen we op 0,305 x 777 = 237 extra uit huis geplaatste toeslagenkinderen in zeven jaar. Dat is nog geen kwart van het aantal van 1115 dat van alle voorpagina’s af spatte.

Vergelijking met controlegroep is noodzakelijk

Echter, dit is natuurlijk maar een berekening op de achterkant van een bierviltje. Om echt zicht te krijgen op de tol die de toeslagenaffaire geëist heeft, zou je het aantal uithuisplaatsingen bij toeslagenkinderen moeten vergelijken met dat aantal in een even grote controlegroep, die gematcht is op gezinssamenstelling en sociaal-economische positie.

Het lijkt nu wel of toeslagenkinderen een kwart vaker uit huis gezet werden, maar dat is ten opzichte van alle kinderen in Nederland. Toeslagenouders zijn bijvoorbeeld relatief arm (anders kregen ze geen toeslagen), en het zou niets verbazen als andere kinderen van relatief arme ouders ook vaker uit huis gezet worden. Ruzie in een overbevolkt flatje loopt allicht sneller uit de hand dan in een vrijstaand huis met ruime tuin.

Zak smartegeld wordt alweer klaargezet

De slotsom is, dat we zonder nader onderzoek gewoon niet weten of de toeslagenaffaire tot extra uithuisplaatsingen geleid heeft. De directeur van de Raad voor de Kinderbescherming zei in Trouw dat ze die indruk niet had. Schulden alleen zijn in ieder geval nooit een reden voor uithuisplaatsing.

Maar ondertussen wordt al weer een zak smartegeld klaargezet voor uithuisgeplaatste toeslagenkinderen.

Uithuisplaatsingen kunnen terecht zijn geweest

In alle verontwaardiging over die ‘geroofde kinderen’ – zoals het al gauw op Twitter heette –  raakte ook volledig buiten beeld dat veel uithuisplaatsingen hoognodig zijn voor de veiligheid en geestelijke gezondheid van een kind. Zelfs als de toeslagenellende echt tot meer uithuisplaatsingen geleid heeft, kan dat nog steeds terecht, want in het belang van die kinderen, geweest zijn.

Fictief voorbeeld: als ouders door de fiscale ellende aan de drank raakten en hun kinderen begonnen te mishandelen, had Jeugdzorg die kinderen dan niet uit huis moeten plaatsen omdat de mishandeling de schuld van de Belastingdienst was? En als zo’n terecht uithuisgeplaatst kind achteraf recht heeft op schadevergoeding, waarom hebben dan niet alle uithuisgeplaatste kinderen dat?                  

Politici en journalisten hebben gefaald

Hoe het verder gaat met die ophef over de 1115 geroofde kinderen is onvoorspelbaar. Misschien worden politici en bestuurders er nog jaren mee om de de oren geslagen, misschien is deze hype een eendagsvlieg. Maar dit getal had nooit op deze manier, zonder enige nuance of context, naar buiten gebracht mogen worden. Dat is het CBS niet aan te rekenen, dat gewoon deed wat het was opgedragen, maar wel de betrokken politici en journalisten.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers scheidt iedere twee weken feiten van fictie. Steunt u deze onafhankelijke journalistiek? Doneren aan Wynia’s Week kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Woede over 1115 uit huis geplaatste kinderen is volkomen misplaatst verscheen eerst op Wynia's Week.

De drie constateringen van de parlementaire ondervragingscommissie waren de hardste die de CDA-fractie gezien heeft in onderzoeken en enquêtes van de Kamer in de afgelopen 70 jaar. De rechtsstaat is in het geding. De regering heeft de Kamer ontijdig, onjuist en onvolledig geïnformeerd, en dat bij herhaling. En openheid, volledigheid en transparantie waren niet de leidende principes richting de Kamer en de pers en bij het samenstellen van dossiers voor rechtbanken. Dit is in meerdere gevallen ingegeven door gewenste politieke of juridische uitkomsten. Vrij vertaald: ze hebben niet de waarheid gesproken, zelfs niet bij de rechter, en ze hebben stukken in dossiers achtergehouden om er maar voor te zorgen dat de ouders geen gelijk kregen. Een grote groep ouders en hun kinderen stond machteloos tegenover machtige instituten van de rechtsstaat. Vrij vertaald: tienduizenden ouders zijn jarenlang vermalen, met gruwelijke resultaten voor privélevens. Zij hebben geen enkele, maar dan ook geen enkele bescherming gehad van de rechtsstaat of zijn instituties.

Onafhankelijker

Deze problemen van de ouders zijn niet alleen ontstaan door problemen bij de regering en de Belastingdienst, maar juist ook doordat andere instellingen niet ingrepen, rechters, de Ombudsman en de media, en niet in de laatste plaats doordat de Tweede Kamer zowel als wetgever als als controleur tekortgeschoten is. Wij erkennen dat en vinden dat een groep Kamerleden wanneer het rapport van de commissie-Bosman uitkomt, voorstellen moet doen. Wijzelf denken aan dat we onafhankelijker moeten zijn van regeerakkoorden en grote klimaatakkoorden, meer tijd voor wetsbehandelingen moeten nemen en de commissie voor de Rijksuitgaven moeten heroprichten.

Zie antwoord 8

Ik had hier willen laten zien hoe dingen zwart gemaakt zijn, maar in dit dossier is, sinds wat er met minister Van der Steur gebeurd is, alles wit gemaakt, dus het effect is minder. In de interne documenten staat ook dat ze, om dat effect van de heer Omtzigt te vermijden, het nu ook in het wit doen. Maar je dacht dat ze het beter zouden doen. Je dacht dat ze het beter zouden doen. Gisteravond kregen wij antwoord op Kamervragen die waren ingezonden op 23 december. Ik zal het u besparen, maar antwoord 9 is: zie antwoord vraag 8. Antwoord 10: zie antwoord vraag 8. Antwoord 11: zie antwoord vraag 8. Antwoord 12: zie antwoord vraag 8. Dat gaat door tot antwoord 24. Identieke antwoorden. Daar staat gewoon bij: wij vinden het niet zinnig om dit antwoord te geven. Dit is de nieuwe Ruttedoctrine. De nieuwe Ruttedoctrine. “Wij hebben hem gehad; we nemen er afstand van en we hebben hem opnieuw weer ingevoerd.” Dus mijn vraag aan de premier is: neemt hij afstand van die Ruttedoctrine en krijg ik hier binnen twee dagen volledig antwoord op, of zijn we gek geworden?

Macht en tegenmacht functioneert niet

Ik moet ook heel eerlijk zeggen — daar kom ik zo meteen op — dat ik onderzoek heb gedaan op Malta, zoals u weet. Ik kwam daar een staat tegen die niet functioneerde. Heel lang heb ik het voor onmogelijk gehouden om een vergelijking tussen Malta en Nederland te maken, maar bij ons functioneert iets anders niet: macht en tegenmacht. Er is hier zo’n innige band tussen het kabinet en de Tweede Kamer dat, als je een moeilijke vraag hebt, jij het probleem bent in het kabinet. Er is zo’n innige band tussen het kabinet en de pers dat er wel vragen aan het kabinet gesteld zijn door moedige journalisten als Jan Kleinnijenhuis en Pieter Klein, maar dat die 20.000, 30.000 ouders — wat zeg ik; 100.000, want het waren allemaal gezinnen — nooit in beeld zijn gekomen in ons land. Er is iets fundamenteels mis in ons land, iets fundamenteels in de checks-and-balances.

Onze kliek in Den Haag

En het gaat verder. De rechtspraak beschermt niet. De belangenorganisaties eten allemaal uit de staatsruif. Allemaal! Die noemen wij belangenorganisaties. Maar weet je wat er gebeurt? Ze zeggen weleens wat, maar je hoort ze nooit keihard zeggen: en nu is het afgelopen! En waarom? Omdat dan de subsidie stopt. Ik kan u de voorbeelden daarvan geven. Wij hebben de Staat zo ingericht dat onze kliek in Den Haag — ik zeg “onze”, maar hoewel ik een van de langstzittende Kamerleden ben, doe ik mijn best om daarbuiten te blijven — meer kijkt naar de partijvoorzitter dan naar de kiezer. Dat zullen we moeten veranderen. Daar ligt een bredere agenda onder dan alleen zeggen: er was één belastingambtenaar. Was het maar één belastingambtenaar, die ik kon vinden. Was het maar één minister. Dat is precies waarom ik al vier jaar zeg: dat opstappen kan me niet schelen. Waarom zeg ik dat? Omdat het niet één persoon is. We hebben een structuur en een systeem gecreëerd waarin van alles centraal staat, maar niet de hardwerkende Nederlandse burger. Die staat alleen centraal in de verkiezingscampagne.

Hervorm het bestuursrecht

Voorzitter. De regering heeft veel goede voornemens voor zichzelf. Dat is positief. Maar als het niet gaat lukken, is er geen extra rechtsbescherming geregeld voor de burger. Met het huidige pakket maatregelen wordt erop vertrouwd dat de overheid zichzelf verbetert. Dat kan lukken, maar het kan ook mislukken. Vandaar ook mijn voorstel: bereid een extra pakket voor, voor wanneer de burger weer vermalen dreigt te worden. Hervorm het bestuursrecht, waarover wij de hoogste rechter hoorden zeggen dat dit ervan uitgaat dat de overheid gelijk heeft. Bestuursrecht is niet geschikt voor toeslagen. Die moeten onder belastingrecht vallen. Heel veel zaken zijn onder bestuursrecht terechtgekomen, waarbij er eigenlijk betere rechtsbescherming van de burger had moeten zijn. Kunnen we daar een hervorming van zien?

Alsnog een lintje voor klokkenluider?

Kom met een brede en nieuwe klokkenluidersregeling. Er is iemand ontslagen in dit dossier; dat klopt. Dat was de klokkenluider. Knap hoor. Hij was de eerste die ontslagen werd hier. Kan deze man alsnog een lintje krijgen, in plaats van zijn ontslagbrief? Kunnen we dus echt een betere klokkenluidersregeling hebben, een regeling die ergens op lijkt, die rijksbreed is en die ook geldt voor mensen met een tijdelijk contract?

Wanneer kunnen wij de belastingombudsman tegemoetzien? Die werkt in andere landen goed, want die heeft overzicht over waar het misloopt. Als 1.000 ouders geklaagd hadden bij een belastingombudsman dat dit misging, dan ben ik ervan overtuigd dat er een krachtiger signaal geweest was. Mijn vraag aan de regering is of deze voorstellen voor de formatie klaar kunnen zijn.

Nieuw sociaal contract

Maar er is meer nodig om het geschonden vertrouwen te herstellen. Ik zal binnenkort wat voorstellen doen voor een nieuw sociaal contract. Functioneert het stelsel van macht en tegenmacht in Nederland? Functioneert de Nederlandse rechtsstaat? De Staat en de instituties hebben in dit geval namelijk gruwelijk gefaald. Acht de regering het wenselijk een staatscommissie op te richten, niet alleen, zoals ze nu doet, over democratie, maar ook over de rechtsstaat zelf? Ik had een paar jaar geleden niet gedacht dat ik het ooit zou voorstellen.

Het bericht ‘Er is iets fundamenteels mis in ons land’ verscheen eerst op Wynia's Week.

• De belastingdienst die tienduizenden gezinnen wreed trof in de toeslagenaffaire.
• De hype om houtsnippers te gaan stoken – volgens Wynia’s Week nu al 3 miljard verschmertzt, oplopend tot 18 miljard totaal in 2030.
• De idiotie om nieuwe huizen niet toe te laten tot het aardgasnet.
• Het Urgenda-arrest waarbij de Kamer toeliet dat rechters op de stoel gaan zitten van gekozen politici en klimaatbeleid afdwingen.
• Het stikstofbeleid waarbij juridische waarschuwingen dat het beleid geen stand zou houden jarenlang werden genegeerd.
• De vogelmoord door al maar grotere zwaar gesubsidieerde windmolens in de Noordzee.
• De trage start van de vaccinaties, met Nederland deze week nog steeds op de onderste plaats in West-Europa.
• Covid-wanbeleid op Schiphol, hekkensluiter met tests in Noord-west-Europa en nog steeds zonder serieuze controle.

Leugens of crimineel zwijgen

Deze week werd duidelijk in het debat over de toeslagen-affaire hoe de Kamer werd misleid door de betrokken ministeries. Ambtenaren bij Financiën en Sociale Zaken schoffeerden systematisch de twee meest actieve Kamerleden, Pieter Omtzigt en Renske Leijten, door  hun steeds preciezer gerichte vragen af te doen met leugens of met crimineel zwijgen. Zelfs deze week weigerden de ambtenaren nog om een aantal vragen van Omtzigt te beantwoorden: een kluitje in het riet voor zijn vraag nummer 8 en dan zeventien keer de waardeloze verwijzing ‘zie het antwoord op vraag 8’ voor de vragen 9-25.

Buitenspel

Ook bij de vijf genoemde missers in het klimaatbeleid heeft de Kamer haar macht uit handen gegeven. Het Klimaatakkoord, bij voorbeeld,   werd door de Kamer in haast besproken op de laatste dag voor het zomerreces van 2019. De Kamer kreeg geen kans om te stemmen voor of tegen, maar met handopsteken nam de Kamer toen wel een motie aan dat “huishoudens en MKB niet mochten opdraaien voor de kosten van de transitie in de industrie”. Minister Wiebes beweerde op 14 november 2019 dat de motie was “ingevuld”, maar intussen worden electriciteit en gas steeds duurder voor iedereen. De Kamer is daar niet op terug gekomen en heeft zich dus ook hier buitenspel laten zetten.

Eindeloos overleg

Covid-19 was een jaar geleden nog nauwelijks bekend. Fouten maken is dan geëxcuseerd, maar niet leren van fouten is ernstig. Nog steeds is er de cultuur van eindeloos overleg en streven naar instemming van RIVM, GGD, burgemeesters en Schiphol. Niet het kabinet en de Kamer beslissen, maar de grootste gemene deler van al die betrokken belanghebbende organisaties. En als dan de ziekenhuizen beter lobbyen dan de verpleeghuizen, sterven in die laatste meer personeel en bewoners.

Twee cruciale voorstellen

Verschillende onderwerpen, maar wat ze gemeen hebben is dat het parlement niet de boosdoener is, maar dat lobbies (klimaatakkoord), ambtenaren (toeslag-affaire) of eindeloos overleg (covid) de macht grepen. Belangrijk daarom dat Pieter Omtzigt deze week twee cruciale voorstellen deed om de macht van de Tweede Kamer te herstellen:

1. Een constitutioneel hof dat kan ingrijpen wanneer ministers en ambtenaren informatie achterhouden. In de toeslagen-affaire was dat zeker het geval:

“Als dit het strafrecht was, stond daar zes tot negen jaar gevangenisstraf op, …wat je als politieagent overkomt als je meineed pleegt dan wel onvolledige stukken aanlevert waardoor iemand veroordeeld wordt die niet veroordeeld hoeft te worden.”

Welsprekend gaf Omtzigt aan dat ook premier Rutte hier schuldig was:

“Als de zestien ministers van dit land bij elkaar zitten en zich realiseren dat 20.000 mensen in de problemen zijn omdat ze door dwanginvordering uit huis gezet worden, uit auto’s gezet worden, en dat er grote twijfels over de rechtmatigheid zijn, kan de minister-president dan een reflectie geven op hoe het komt dat niemand in de ambtelijke top, niemand in het kabinet zegt: zullen we nog iets voor die ouders doen? Alles is erop gericht om de staatssecretaris van Financiën in het zadel te houden.”

Een  constituttoneel hof kan ingrijpen wanneer ambtenaren en ministers de informatieplicht van artikel 68 Grondwet schofferen.

2. Een onderzoek van de totale Rijksbegroting op subsidies aan lobbies en belangengroepen die dat geld gebruiken voor invloed op het beleid van de overheid. Omtzigt deze afgelopen dinsdagavond:

“De belangenorganisaties eten allemaal uit de staatsruif. Allemaal! Die noemen wij belangenorganisaties. Maar weet je wat er gebeurt? Ze zeggen weleens wat, maar je hoort ze nooit keihard zeggen: en nu is het afgelopen! En waarom? Omdat dan de subsidie stopt. Ik kan u de voorbeelden daarvan geven.”

Hier spreekt een Kamerlid in de goede onafhankelijke traditie van Jacques de Kadt, Gerda Brautigam en Hannie van Leeuwen, en met een kans op succes voor beide voorstellen. Wilders en Baudet zullen zeker steunen, Omtzigt is zelf de machtige nummer twee in het CDA (waar Sjoerd Galema vijftien jaar geleden ook al actie voerde tegen gesubsidieerde lobbies) en dus moet alleen de VVD nog meedoen voor een meerderheid.  

Bananenmonarchie

Omtzigt probeerde vorig jaar te helpen bij corruptie en machtsmisbruik op Malta en had toen nooit gedacht dat Nederland zo diep kon dalen. Deze week sprak hij kwaad over een “bananenmonarchie”. Zijn twee voorstellen kunnen dat repareren, maar de Kamer zal die klus zelf moeten doen.

Het bericht Omtzigt wordt de gids uit het moeras verscheen eerst op Wynia's Week.