En niet te vergeten ook door de demagogie rond dit beladen onderwerp. Alleen voor mensen die er vrijwel niks van af weten, zoals Frans Timmermans, is de zaak heel simpel: kernenergie is ‘hartstikke duur’, veel duurder dan de ‘spotgoedkope windenergie’ die wij van ons deel van de Noordzee kunnen halen. 

Mix van privaat en publiek eigenaarschap

Het vorige kabinet zei twee nieuwe kerncentrales te willen bouwen, dit kabinet mikt op vier. Voor de eerste twee had het vorige kabinet 4,5 miljard euro gereserveerd, dit kabinet doet er nog 9,5 miljard euro bovenop, dus 14 miljard euro voor vier grote kerncentrales.

Is dat genoeg om vier grote kerncentrales te bouwen? Nee, maar het kabinet gaat dan ook geen kerncentrales aanschaffen, al lijken journalisten en politici dat wel te denken. Die stroman wordt onder andere opgevoerd in een artikel over de kosten van kernenergie op De Correspondent.

Hoewel over het financieringsmodel nog geen besluiten zijn genomen, zal het zeker niet zo zijn dat de overheid de bouw van die kerncentrales voor honderd procent uit belastinggeld gaat financieren en dan ook volledig eigenaar wordt.

Het andere uiterste, een kerncentrale die volledig eigenaar is van een of meer commerciële bedrijven en volledig autonoom op de vrije markt voor elektriciteit acteert, lijkt ook uitgesloten. Bij kerncentrales in Europa zien we allerlei varianten in de mix van privaat en publiek eigenaarschap, en allerlei varianten in het verdienmodel zodra een kerncentrale stroom gaat produceren.

In het geval van die vier nieuwe Nederlandse kerncentrales is onduidelijk waar de overheid 14 miljard euro aan denkt te gaan uitgeven. Het staat dan ook slechts als een reservering op de begroting. Een mogelijke bestemming voor die miljarden is om goedkope leningen te verstrekken aan de firma’s die deze kerncentrales gaan bouwen. In dat geval komt dat geld met rente terug, weliswaar over een lange periode, 30 à 35 jaar, maar uiteindelijk kost dat de belastingbetaler dus niets. 

Dat kan flink schelen in de totale kosten, want een groot deel daarvan bestaat uit rente, net als bij een 30-jarige hypotheek. Immers, de bouw kost miljarden en duurt jaren, terwijl er pas inkomsten zijn om de schuld mee af te betalen zodra er stroom aan het net geleverd wordt. Lagere rentelasten betekent daarom: een lagere stroomprijs per kilowattuur, wat de consument direct in de portemonnee merkt. 

De zuivere bouwtijd

Voor de Nederlandse kerncentrales zijn nog geen offertes uitgebracht, dus niemand weet wat die gaan kosten. In opdracht van actiegroep Wise heeft adviesbureau Profundo daar nu een verkenning naar gedaan. Wise is een club van anti-kernenergieactivisten die de demagogie zeker niet schuwen, maar het is niet alleen maar feitenvrij geblaat wat ze produceren. Ook het rapport van Profundo geeft, naast zeer aanvechtbare conclusies, interessante informatie.

Een van de mythes over kernenergie is, dat het bouwen van kerncentrales steeds langer duurt en steeds duurder wordt. Anders dan elke andere technologie, zou kernenergie een ‘negatieve leercurve’  hebben. Om dat te onderbouwen, presenteert Profundo twee bekende plaatjes uit een inventarisatie in 2016:

Bovenstaand plaatje laat de zuivere bouwtijd zien van alle elektriciteit leverende kerncentrales die tussen 1970 en 2016 gebouwd zijn. Door elke puntenwolk kun je formeel een ‘regressielijn’  uitrekenen, en dat is hier ook gedaan: de trend is dat de gemiddelde bouwtijd is gestegen van 6,5 jaar in 1970 naar  krap 9 jaar in 2015.

De bouwkosten

Sowieso is dat veel minder dan de bouwtijden van 15 of 20 jaar die vanuit kamp Timmermans de media ingeslingerd worden. Maar bovendien is die regressielijn niet te rechtvaardigen bij een puntenwolk van die vorm. Het is evident, dat vooral in de jaren tachtig veel kerncentrales een zeer lange bouwtijd hadden, maar die is sindsdien drastisch gedaald. Kijk je naar kerncentrales die deze eeuw stroom begonnen te leveren, dan zijn er drie uitschieters van 11, 12 en 13 jaar, terwijl de rest in minder dan 7 jaar gebouwd is.

Het tweede plaatje geeft de bouwkosten in dollars per kilowatt vermogen (want grote kerncentrales zijn uiteraard duurder dan kleine), en de overeenkomst is opvallend: 

Dat komt, zoals gezegd, omdat de kosten voor een groot deel uit rentelasten bestaan: een lange bouwtijd impliceert hoge kosten. Ook door deze puntenwolk is een onzinnige regressielijn getrokken om de mythe van de negatieve leercurve overeind te houden, terwijl de gemiddelde kosten sinds 1990 duidelijk gedaald zijn. De laatste vijf centrales, die vanaf 2010 stroom gingen leveren, kostten 2000 dollar per kilowatt, terwijl de regressielijn dan boven de 4000 dollar per kilowatt uitstijgt. 

Dat is informatief, maar Profundo gebruikt deze gegevens niet om de kosten van de nieuwe kerncentrales in Nederland te schatten. Een moderne EPR-kerncentrale van 1,6 gigawatt zou dan namelijk maar 3,2 miljard dollar (1.600.000 x 2000) kosten, ofwel 3 miljard euro. Koopje!

In plaats daarvan nemen ze zes recente bouwprojecten die niet in bovenstaande grafieken voorkomen als maatstaf, in zes verschillende landen: Finland, Frankrijk, Groot-Brittannië, UAE, Zuid-Korea en de VS. Daar zitten twee brekebenen bij, Flamanville in Frankrijk en Olkiluoto in Finland, die in bovenstaande grafieken tot de extreme uitschieters zouden behoren qua overschrijdingen. Voor Hinkley Point C in Groot-Brittannië, dat enorm veel media-aandacht krijgt als vermeend nucleair fiasco, valt het relatief nog mee, met een overschrijding qua budget met een factor 1,9 en qua bouwtijd met een factor 1,8.

Wisseltruc

Voor de projecten buiten Europa past Profundo een wisseltruc toe die de budgetoverschrijdingen kunstmatig oppompt. In dollars stegen de kosten voor Vogtle 3 en 4 in de VS van 14,3 miljard naar 36,8 miljard, een stijging met een factor 2,6. Dat is heel fors, maar naar de smaak van Profundo blijkbaar nog niet fors genoeg, want ze rekenen dat om naar euro’s, zodat de kosten stegen van 9,2 miljard naar 33,9 miljard, een stijging met een factor 3,7.

Dit verschil zit ‘m in het feit, dat een euro bij het begin van de bouw 1,55 dollar waard was, en op het eind nog maar 1,09 dollar. Het is uiteraard onzin om een Amerikaanse kerncentrale de ontwaarding van de euro ten opzichte van de dollar als kostenoverschrijding in de schoenen te schuiven. Dezelfde truc halen ze uit met de kostenstijgingen voor de Zuid-Koreaanse en Arabische kerncentrales: in de eigen valuta waren de kostenstijgingen respectievelijk een factor 1,26 en 1,23, in euro’s wordt dat een factor 1,6 en 1,7.

Pandemie en politiek gezwalk

Die opgepomte overschrijdingsfactoren worden door Profundo vervolgens wel als maatstaf gebruikt voor de te verwachten budgetoverschrijdingen van de Nederlandse kerncentrales. Die hele exercitie is natuurlijk zeer speculatief: zijn deze zes projecten en hun budgetoverschrijdingen representatief? Hinkley Point C, en waarschijnlijk de andere Europese bouwprojecten ook, hebben alleen al door corona zo’n anderhalf jaar vertraging opgelopen. De Koreaanse bouw werd twee jaar stilgelegd omdat een nieuw aangetreden regering vond dat Korea beter LNG kon importeren om elektriciteit op te wekken.

Moeten we een pandemie en politiek gezwalk in de komende tien jaar nu al verdisconteren in de kostenschatting van Nederlandse kerncentrales, en daar mede de beslissing van af laten hangen om ze überhaupt te bouwen?

Het nadeel van de lange levensduur

Hier is maar één voorbeeld, in een van de vele rapporten, in detail geanalyseerd om te illustreren hoe dubieuze aannames en creatief gecijfer worden ingezet om kernenergie ‘hartstikke duur’ te maken. De kosten voor nieuwe Nederlandse kerncentrales waar ze op uitkomen, zijn niet meer dan een slag in de lucht, u mag ze zelf opzoeken in het rapport. 

De lange levensduur van kerncentrales, 60 tot 80 jaar, werkt gek genoeg ook in hun nadeel als je er de boekhouders op loslaat. De scenariostudies over de kosten van kernenergie, de financiering en de kostprijs per geleverde kilowattuur stroom zijn namelijk allemaal gebaseerd op het terugverdienen van de investering en het afbetalen van alle leningen in 30 of 35 jaar. Voor ‘hernieuwbare’ bronnen als zon en wind is dat ruim: windmolens en zonnepanelen gaan maar zo’n 25 jaar mee.

Maar een kerncentrale die na 30 jaar alle schulden heeft afbetaald, blijft dan nog 30 tot 50 jaar lang spotgoedkope kilowatturen leveren. De maatschappelijke baten en de uitgespaarde CO2-uitstoot daarvan zijn enorm, maar staan voor 0 euro in de spreadsheets van de boekhouders. Geen enkele scenariostudie brengt die vrijwel gratis en vrijwel CO2-vrije stroom na het 30ste bedrijfsjaar in rekening. Het is alsof een huis waarvan je de hypotheek na 30 jaar heb afbetaald, spontaan instort en niets meer waard is.

Een voorbeeld van die absurde boekhouderslogica zien we ook in bovengenoemd artikel op De Correspondent. Auteur Jesse Frederik denkt dat kerncentrales niet teruggeschakeld kunnen worden, en dus op vol vermogen door moeten draaien, ook tijdens uren dat de marktprijs van elektriciteit door een overschot aan zonne- of wind-energie negatief wordt. Dan moet de eigenaar van zo’n kerncentrale voor elke geleverde kilowattuur bijbetalen, en draait dus verlies.

Negatieve energieprijzen zijn een falen van het marktmechanisme dat sowieso uit het systeem gehaald moet worden, ongeacht of je kerncentrales bijbouwt. Dat is waarom onder meer de saldering voor particuliere zonne-energie wordt afgeschaft.

Worden kerncentrales duurder als ze zijn afbetaald?

Maar Frederik denkt dat dit zieke systeem kerncentrales uit de markt gaat drukken: ‘En dat zal natuurlijk naarmate er meer marktaandeel komt voor zon en wind alleen maar toenemen. Wat dat betreft is het ook opvallend dat de scenariostudie eindigt in het jaar 2050. Een kerncentrale staat er echter voor zestig jaar, dus zal ook na 2050 nog geld moeten verdienen.’

Na 2050 zijn de kerncentrales die we nu moeten gaan bouwen ongeveer afbetaald, waardoor hun kosten per kilowattuur drastisch afnemen. Denken dat het dan juist moeilijker wordt om rendabel te blijven, is als geloven dat een huis bewonen veel duurder wordt zodra de hypotheek afbetaald is.

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Wat gaat een kerncentrale Nederland kosten en wat levert die op? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is natuurlijk naïef. In de werkelijke wereld zullen de meest dogmatische tegenstanders een boek als De Stikstoffuik afdoen als bagger zonder het gelezen te hebben – waar ze dan ook nog prat op gaan. Maar ook de wat pragmatischer opponenten komen meestal niet verder dan vliegen afvangen: triviale foutjes opvoeren als bewijs dat van het hele verhaal niets deugt, en vooral de auteur of zijn motivatie om het boek te schrijven verdacht maken.

Dat proces vertoont grote overeenkomst met de debatten in de Tweede Kamer die nu gaande zijn. Degenen die het meest klagen over het onsmakelijke klimaat op sociale media, doen nu aan de  interruptiemicrofoon in wezen hetzelfde als al die reaguurders op twitter die ze verafschuwen.

De Klimaatoptimist veroorzaakt tot nu toe minder schuim op de mond en minder scheldkanonnades op twitter dan De Stikstoffuik. Maar een enkele uitzondering daargelaten (*), gaat de discussie in de media weer over de meest triviale aspecten. Nadat ik in de uitzending van WNL op Zondag van 9 juni had gezegd dat een kerncentrale ongeveer zo groot is als een Ikea, grepen zowel BNR Nieuwsradio als NPO Radio1 dit aan voor een poging om het boek en diens auteur af te serveren – al plakken de media daar tegenwoordig het etiket factcheck op.

Doet het er werkelijk toe, of een kerncentrale precies even groot is als een Ikea-vestiging? Elk normaal mens die de uitzending van WNL gekeken heeft, snapt dat het kinderachtig is om dit letterlijk te nemen. Het ging om een vergelijking tussen het ruimtebeslag van kernenergie, vergeleken met wind- en zonne-energie.

Dat verschil is zo enorm – ruwweg een factor duizend – dat ook al zou een kerncentrale een paar maal zo groot zijn als een Ikea-vestiging, het nog steeds een feit is, dat wind- en zonne-energie veel meer ruimte innemen dan kernenergie in dit al overvolle land. Bij het vinden van een plek voor een stuk of tien kerncentrales in Nederland speelt de oppervlakte die kerncentrales in beslag nemen nauwelijks een rol, terwijl dit voor zonneweides en windparken juist het grote struikelblok is. Dat is de hete brij van de energietransitie waar BNR en NPO Radio1 angstvallig omheen draaiden.

Factcheck van de factchecks

Niettemin, bij deze een factcheck van de factchecks. Die noemden wel aantallen vierkante meters voor het terrein van diverse kerncentrales vergeleken met dat van een Ikea-vestiging, maar dat hangt natuurlijk sterk af van wat je allemaal meerekent aan bijgebouwen, parkeerplaatsen en loze ruimte daar omheen. De kerncentrale zelf, dus enkel het gebouw met de reactor, is nog veel kleiner dan een Ikea. Oordeel vooral zelf: hieronder staan luchtfoto’s, op dezelfde schaal, van de Ikea in Amsterdam en de kerncentrale in Borssele.

Nu is de kerncentrale in Borssele vrij klein – 550 megawatt – terwijl de nieuw te bouwen centrales drie keer zo groot zullen zijn. Drie keer zo groot als een Ikea? Nee, drie keer zo groot in vermogen – 1600 megawatt – maar dat maakt vrijwel niks uit voor de grootte van het reactorgebouw. Die van Borssele heeft een diameter van 50 meter, die van de nieuwe 1600 megawatt reactor in Finland, Olkiluoto 3, een diameter van 55 meter. Hoeveel terrein daar omheen formeel bij zo’n kerncentrale hoort, is natuurlijk sterk afhankelijk van lokale omstandigheden en wat er verder nog aan activiteiten in zo’n bedrijf plaatsvindt.

Apocalyptische beelden

Als het over kernenergie gaat, halen de media al sinds de tijd van Kalkar (de uiteindelijk gecancelde snelle kweekreactor in de jaren ’70) steeds dezelfde deskundige uit de Rolodex: Wim Turkenburg. Dat is zo iemand die overal beren op de weg ziet. Op NPO Radio1 schilderde hij een bijna apocalyptisch beeld van de bouw van een nieuwe kerncentrale: er zouden hele woonwijken gebouwd moeten worden voor tienduizend arbeiders, er moesten nieuwe wegen worden aangelegd voor de aanvoer van materiaal en onderdelen, en dat kost volgens Turkenburg allemaal vreselijk veel ruimte.

Zwaar overdreven: de bouw van een kerncentrale is een groot bouwproject, maar niet groter dan, zeg, de bouw van een voetbalstadion. Die arbeiders komen gewoon met de auto naar hun werk, en hoe dan ook duurt dat maar een paar jaar, waarna zo’n kerncentrale 60 tot 80 jaar lang geen extra ruimte meer nodig heeft.

Dan is er nog de veiligheidszone rond een kerncentrale. In een cirkel met een diameter van vijf kilometer rond zo’n centrale zou niets meer kunnen of mogen, voor het geval die ontploft. Dat tikt lekker aan: dat zijn vijftig Ikea’s. Ook dat werd genoemd in de factcheck op de radio, en ook dat klopt niet: als je zo’n cirkel rond de kerncentrale Borssele trekt, ligt het dorp Borssele met circa vijftienhonderd inwoners ruim binnen die cirkel, net als het industriegebied van de haven van Vlissingen, en een camping. In die veiligheidszone kun je volgens de wet gewoon landbouw bedrijven of wonen, mits die zone ‘snel evacueerbaar’ is. Je moet een kerncentrale dus niet willen inplannen in de binnenstad van Rotterdam, dat valt te billijken, maar verder zijn er potentiële locaties zat.

Overigens is er geen enkele reden waarom kerncentrales niet in elkaars veiligheidszone zouden kunnen staan. Met andere woorden: zet er een paar op een kluitje en je spaart honderden Ikea’s aan veiligheidszone uit. In Zuid-Korea staan op een gebied aan de kust van circa 1 bij 3 kilometer 13 kerncentrales met een gezamenlijk vermogen van 10 gigawatt. Dat zou bij ons op de Tweede Maasvlakte passen.  

Een ruwe schatting is genoeg

De ongecijferden op de radio snapten zoals gewoonlijk weer niet, wanneer het zin heeft om over details te bakkeleien, en wanneer je genoeg hebt aan een ruwe schatting. Een 1600 megawatt kerncentrale levert gemiddeld net zo veel stroom als 4000 megawatt (piekvermogen) aan windmolens op land. Die nemen samen ongeveer 330 vierkante kilometer ruimte in beslag, ofwel 825 Ikea’s.     

Dan is het irrelevant of de kerncentrale die dat hele windmolenpark overbodig maakt een halve of drie Ikea’s omvat, want dat is het verschil tussen 824,5 of 822 Ikea’s aan ruimte besparen.

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

(*) Klimaatwetenschapper Guido van der Werf schreef afgelopen week een blog op de website Klimaatveranda, waarin hij beargumenteert dat ‘netto-nul’ – het snel en volledig uitbannen van CO2-uitstoot –  absoluut noodzakelijk is om de opwarming te stoppen. Dit in tegenstelling tot De Klimaatoptimist en columns van een andere auteur van Wynia’sWeek, Jacques Hagoort, die stellen dat dit met heel wat minder CO2-reductie ook lukt. Dat is inhoudelijke kritiek waarover zinnige discussie mogelijk is, en waarop we in een volgende column terugkomen. 

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Het bericht Is zo’n kerncentrale nu wel of niet ietsje groter dan een Ikea?   verscheen eerst op Wynia's Week.

We worden momenteel niet alleen rijp gemaakt voor het idee dat elektriciteit slechts af en toe, en niet voor iedereen beschikbaar zal zijn, maar ook dat water uit de kraan een duurbetaalde gunst gaat worden. Mark Harbers heeft – toen hij nog drie dagen over had als demissionair minister van Infrastructuur en Waterstaat – zijn ambtenaren opdracht gegeven voor een plan om het waterverbruik van de gemiddelde Nederlander terug te dringen van 134 liter per dag nu, naar 100 liter per dag in 2035.

Gesloten koelsysteem

Prompt ging de meme rond, dat wij allemaal korter moeten gaan douchen omdat de koeling van de datacenters van Google, Microsoft en andere tech-giganten ons schaarse drinkwater zal opslokken. Dat klopt op meerdere manieren niet; datacenters consumeren nu minder dan 1 procent van al het drinkwater.

Bovendien, al komen er nog tien keer zoveel datacenters in de polder te staan, hun drinkwaterverbruik zou ook netto nul kunnen zijn. Als ze allemaal een gesloten koelsysteem inbouwen, dan gebruikt het secundaire, buitenste koelcircuit grondwater of water rechtstreeks uit de rivier dat alleen maar een paar graden wordt opgewarmd. Dat kan gewoon terug naar waar het vandaan kwam, of het kan naar een waterzuiveringsinstallatie om er drinkwater van te maken. Dat zal niet altijd de goedkoopste of meest efficiënte oplossing zijn, maar technisch is dat appeltje-eitje, en dat kan altijd nog als er harde keuzes nodig zijn.

Maar het hele idee dat we in Nederland een tekort aan water zouden kunnen krijgen, is vooral een kwestie van ongecijferdheid. Alles bij elkaar verbruiken we per jaar in Nederland zo’n 2200 miljoen kubieke meter water. Ruim 800 miljoen kubieke meter daarvan is drinkwater voor huishoudens, de rest is verbruik door de industrie en bedrijven, en grondwaterverbruik door de landbouw.

Omgerekend naar de oppervlakte van heel Nederland is 2200 miljoen kubieke meter gelijk aan 5,5 centimeter regenval. In Nederland valt doorgaans zo’n 80 centimeter regen per jaar, dus ons waterverbruik voor een jaar wordt gedekt door wat er gemiddeld in 25 dagen (5,5/80 x 365) aan regen valt. Maar regenval is grillig: soms valt onze totale jaarbehoefte aan water in één weekend uit de lucht. En dat is dus inclusief het aanvullen van het grondwater.

Overvloed aan regen- en rivierwater

Je kunt het ook terugrekenen naar oppervlakte: het waterverbruik van heel Nederland wordt ruimschoots gedekt door de regen die in de provincie Zeeland valt.

In feite is de situatie nog veel gunstiger, omdat de Rijn en de Maas samen per jaar 75 miljard kubieke meter water aanvoeren. Zonder afvoer zou heel ons land na een jaar bijna twee meter onder water staan. Hoelang moeten de Rijn en de Maas stromen om in onze behoefte aan water te voorzien? Iets meer dan tien dagen per jaar.

Het is dus duidelijk dat we een overvloed aan regen- en rivierwater hebben, en als er ooit werkelijk geen water meer uit de kraan komt in delen van Nederland, zal dat zoals gewoonlijk te wijten zijn aan onzinnige regels, stroperige procedures en slecht management.

Waarom geen waterkracht?

Maar laat het gerust aan woke politici over om met onzinnige oplossingen te komen voor zelf gecreëerde problemen: Laurens Dassen van Volt vindt dat we de komende jaren grote ontziltingsinstallaties moeten gaan bouwen aan de kust om de drinkwatertekorten op te vangen. Ontzilting van zeewater vreet energie en is vele malen duurder dan rivier- of grondwater zuiveren.

Nu we toch aan het cijferen zijn: waarom wekken we in Nederland geen elektriciteit op met al dat vallende en stromende water? Sommige bergachtige landen, bijvoorbeeld Noorwegen, kunnen een fors deel van hun energiebehoefte dekken met stuwmeren en waterkrachtcentrales. Die hebben daarom geen kerncentrales nodig.

Tien grote windmolens

Denk even Lelyaans groot: waarom bouwen we niet op honderd meter hoge poten een grote waterbak boven het IJsselmeer? En dan echt groot: formaatje stuwmeer, dus zeg 1×1 kilometer. Technisch is dit zeker mogelijk. Die bak vult zichzelf permanent bij met regenwater, en dat laat je dan door grote valpijpen naar beneden stromen om turbines aan te drijven die hun water lozen op het IJsselmeer.

In eerste benadering is simpel uit te rekenen hoeveel stroom dat maximaal oplevert (ik meld ’m bij deze aan als VWO natuurkunde eindexamensom). Helaas, de uitkomst is een deceptie: met de regenval in Nederland kun je op deze manier slechts zo’n 25 kilowatt stroom per vierkante kilometer opwekken. Als we alle praktische bezwaren negeren en het hele IJsselmeer op deze manier overkappen, kunnen we daarmee 27,5 megawatt opwekken, wat overeenkomt met een stuk of tien grote windmolens op zee.

Onze machtige rivieren dan, kunnen we die niet afdammen en stroom op laten wekken? Ook dat is een simpele eindexamensom, gegeven dat de maximale stroomproductie alleen afhangt van de hoeveelheid water en het hoogteverval vanaf de Duitse grens tot aan zee. Helaas is dat verval voor de Rijn – verreweg onze grootste rivier – van Lobith tot aan zee maar zo’n tien meter. Daarmee valt in theorie ongeveer 200 megawatt op te wekken, minder dan de helft van wat de kleine kerncentrale in Borssele levert. Het lijkt niet de moeite waarde om daarvoor de hele Betuwe tot stuwmeer te maken.

Veel water, dat weinig energie levert

De moraal van het verhaal is, dat we in Nederland beschikken over gigantisch veel water, zodat drinkwater nooit een echt probleem zal zijn, maar dat de energiedichtheid van al dat water zeer gering is. Omgekeerd geldt – natuurwetten zijn symmetrisch – dat het relatief verbazend weinig energie kost om Nederland droog te houden, ondanks dat het grotendeels onder de zeespiegel ligt.

Volgens klimaatalarmisten zou een een of twee meter hoger zeeniveau het in de nabije toekomst vrijwel onmogelijk maken om ons rivierwater nog op zee te lozen. Uit bovenstaande globale berekening blijkt, dat alleen al de kerncentrale in Borssele in staat is om al het water van de Rijn en de Maas over 10 meter hoge dijken heen af te pompen naar zee. Daar kan de zeespiegelstijging zelfs in het zwartste klimaatscenario de eerste paar eeuwen niet tegenop.   

Van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers verscheen onlangs De Klimaatoptimist, over energietransitie in Nederland. Het boek is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Het kost weinig energie om Nederland zelfs in het zwartste klimaatscenario droog te houden verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is ook menselijkerwijs vrijwel onmogelijk, om na een koehandelig, maanden durend onderhandelingsproces tussen vier partijen waarin de ratio vaak ver te zoeken is, in een week tijd een coherent programma te schrijven over zoveel verschillende, maar toch samenhangende beleidsterreinen. Eigenlijk denk ik dat een ChatGPT-achtig systeem dat binnenkort beter kan dan de mens, maar dat terzijde.

Gelukkig geen ‘koploper’ meer

De PVV/VVD/NSC/BBB-coalitie benoemt ‘Energie, leveringszekerheid en klimaatadaptatie’ terecht als een van de tien hoofdpunten in haar programma.

Het begint zelfs met een stukje visie: ‘Voor energie en leveringszekerheid is Nederland nu te afhankelijk van onbetrouwbare landen. De energietransitie moet gericht zijn op het verminderen van bestaande en het voorkomen van nieuwe afhankelijkheid.’

Deze aspecten van het energiebeleid zijn onder opeenvolgende kabinetten, tot Rutte IV aan toe, compleet verwaarloosd. Alles moest altijd wijken voor ‘klimaatkoploper’ worden, met zelfopgelegde doelstellingen voor uitstootbeperking die nog strenger waren dan waar we in EU-verband voor getekend hebben. Daar is deze coalitie heel duidelijk over: er komen geen ‘nationale koppen’ meer bovenop Europees beleid. Zo wordt Jettens extra CO2-heffing, bovenop het EU-systeem van CO2-beprijzing (het ETS-systeem) afgeschaft.

De nieuwe coalitie maakt hier terecht een draai: de energietransitie moet niet alleen goed zijn voor de wereld, maar ook voor Nederland. Je kunt niet van de burger verwachten dat die tot 2050 honderden miljarden euro’s afdraagt, alleen maar voor deugpunten op internationale klimaatpodia en solidariteit met de rest van de wereld.

Concreet komt de coalitie met een aantal op zich zinnige voornemens, maar een coherent plan van aanpak is het niet. Duidelijkste voorbeeld: kernenergie.

Na decennia lang verketterd te zijn door de Nederlandse politiek, inclusief door wat destijds de rechterflank was, namelijk de VVD, kán kernenergie weer. De vergunning voor Borssele wordt verlengd tot na 2033, en onder het kabinet Rutte IV mocht ‘onderzocht’ worden of er in Nederland plaats is voor twee nieuwe kerncentrales. Klimaatminister Jetten had daarvoor een inspraak- en vergunningstraject van zeven jaar (!) ingepland, waarna eventueel met de bouw kon worden begonnen en de eerste stroom uit die nieuwe centrales rond 2035 het net op kon.

De onderbouwing ontbreekt

De nieuwe coalitie neemt dat over, maar doet er een schepje bovenop: nog twee nieuwe kerncentrales, dus in totaal vier.

Op zich prima, maar waarom vier nieuwe kerncentrales, en geen vijf of zes? Of drie? Wat is de onderbouwing? Kijken we vervolgens naar windenergie. Daarover zegt het hoofdlijnenakkoord: ‘Windmolens komen zoveel mogelijk op zee, in plaats van op land, waarbij eerst gekeken wordt naar ruimte voor de visserij. Hier wordt een zorgvuldige balans gezocht.’

Blijkbaar willen ze in principe dus doorgaan met Jettens programma om zoveel mogelijk windmolens op de Noordzee neer te zetten, waarbij ruimte voor de visserij de randvoorwaarde is. Dat laatste is duidelijk een BBB-item op de boodschappenlijst, waar je op zich begrip voor kunt hebben.

Maar er is een veel belangrijker randvoorwaarde: hoe veel windenergie hebben we eigenlijk nodig? Er staat nu 4 gigawatt (piekvermogen) aan windmolens op de Noordzee, en volgens het traject-Jetten moet dat worden uitgebouwd tot 21 gigawatt in 2030, en 70 gigawatt in 2050. Dat is reusachtig, als je bedenkt dat de maximale vraag naar elektriciteit momenteel ongeveer 20 gigawatt is. Die enorme overcompensatie is nodig omdat wind op zee gemiddeld maar de helft van het piekvermogen levert. Voorts zal gemiddeld meer dan de helft van die windmolens bezig zijn stroom te leveren voor de zeer inefficiënte productie van groene waterstof. Die is namelijk nodig als brandstof voor omgebouwde gascentrales, die de dips in de stroomproductie van die kleinste helft windmolens op moeten vangen. 

Bij de coalitie lijkt het besef te ontbreken, dat kernenergie zeer effectief is in het vervangen van windenergie. Als je het hele systeem bekijkt, komt het er op neer dat elke kerncentrale (1,6 gigawatt) anderhalf windmolenpark (5 à 6 gigawatt) overbodig maakt. Met vier nieuwe kerncentrales kunnen dus al zes van Jettens gedroomde windmolenparken worden geschrapt. Zo hou je vanzelf ruimte zat over voor de visserij.

De cafetaria-aanpak is gebleven

Met elk windmolenpark dat je overbodig maakt, wordt dus ook een flink brok groene waterstofproductie overbodig. Maar over groene waterstof zegt dit akkoord alleen maar: ‘Daarnaast wordt het Klimaatfonds gebruikt voor investeringen in innovaties en technologie zoals “CCS” en groene waterstof.’ Elke reflectie op de samenhang tussen het aandeel kernenergie, het aandeel windmolens en de productieomvang van groene waterstof ontbreekt.

Eigenlijk zien we in dit akkoord dus op energiegebied weer dezelfde cafetaria-aanpak als in het Klimaatakkoord uit 2019 en de klimaatplannen van Jetten: per opwekking- of besparingsmiddel wordt op politieke gronden besloten of men daar meer of minder van wil, waarna er een waaier van subsidies, heffingen en regulering wordt opengeklapt.

Zo krijg je dus de verplichte elektrische warmtepomp (door deze coalitie nu geschrapt), overal woonhuizen ‘van het gas af’ (vooralsnog vrijwel compleet mislukt), en de onhoudbare salderingsregeling voor het terugleveren van zonne-energie. De coalitie wil die laatste nu in één keer, zonder afbouw, schrappen, maar pas in 2027. Dat staat trouwens niet in dit hoofdlijnenakkoord, terwijl dat toch best belangrijk is, zowel principieel als financieel.

Niet wéér een carrièrepoliticus als klimaatminister

Ondanks de schrille retoriek uit het linkse kamp over deze coalitie en dit hoofdlijnenakkoord, staan ook in dit hoofdstuk geen radicale maatregelen, en Nederland wil zich gewoon aan alle internationale overeenkomsten houden. Ook op energiegebied gaat er geen rechtse revolutie plaats vinden, en klimaatontkenners krijgen bij hen geen voet aan de grond.

Veel zal afhangen van het aanstellen van een vakkundige minister, die gezag afdwingt door relevante kennis en ervaring. Dus, formateur, deze keer asjeblieft niet een carrièrepoliticus die nooit een echte baan gehad heeft, maar partijtechnisch aan de beurt is voor een ministersportefeuille.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. In juni verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Waarom 4 nieuwe kerncentrales, en geen 5 of 6? Dan kunnen we meteen flink bezuinigen op windmolenparken verscheen eerst op Wynia's Week.

De planeet redden? Goed plan! Bouw kerncentrales. Hoe meer en hoe sneller, hoe beter. Want kernenergie levert altijd en overal schone energie in overvloed, beschermt de mens, en redt de planeet en toekomstige generaties. Nu denkt u misschien: En Three Mile Island, Tsjernobyl en Fukushima dan? En het afvalprobleem? Lees vooral verder.

De kern van de zaak is energiedichtheid. Wij, begaafde mensensoort, stookten honderdduizend jaar lang hout en we verbrandden turf. Dat werkte goed totdat we tweehonderd jaar geleden staal gingen produceren. Dat had massale ontbossing tot gevolg. De transitie naar het veel compactere kolen maakte daaraan een einde.

Met de voortgezette transitie naar olie en het schonere aardgas slaagden we erin steeds meer energie te produceren uit steeds minder brandstof met steeds minder emissies en steeds minder voetafdruk.

De grootste schone energiebron

Vanaf de jaren zeventig bereikte onze energietransitie het hoogst haalbare: kernenergie. In ongeveer twintig jaar tijd bouwden de Verenigde Staten, Europa en Japan vierhonderdvijftig kerncentrales. Uitgedrukt in primaire energie-input is kernenergie anno 2023 nog steeds de grootste schone energiebron zowel wereldwijd (5 procent), als in de EU (12 procent) en de VS (10 procent).

Dankzij kernsplijting levert één kerncentrale stroom voor miljoenen burgers en bedrijven uit een dagelijkse hoeveelheid splijtstof ter grootte van een banketstaaf. De jaarlijkse elektriciteitsproductie van Olkiluoto-3, de hypermoderne kerncentrale die Finland onlangs aan het elektriciteitsnet koppelde, is even groot als die van vijfhonderd megawindturbines of van vijftig miljoen zonnepanelen.

Kerncentrales zijn toegerust om via cogeneratie ook warmte en waterstof te leveren. Heel Nederland zou vraaggestuurd en ononderbroken van schone energie kunnen worden voorzien door pakweg vijfentwintig kerncentrales aan te sluiten op onze bestaande, centrale energie-infrastructuur zoals we die al meer dan een halve eeuw benutten. 

Waarom doen we dat dan niet? De transitie van lage naar hoge energiedichtheid, bekroond door kernenergie, bracht ongekende welvaart, en een schoner milieu. Tegelijk zijn de beïnvloedingsstrategieën om deze vooruitgang te ondermijnen steeds effectiever geworden. De Club van Rome was nog een relatief kleine, makkelijk te negeren rebellenclub. Vijftig jaar later heeft een veel machtiger alliantie van ngo’s, academici, politici, banken, private weldoeners, media en supranationale instituten via onderlinge afstemming en samenwerking steeds meer invloed op het energiebeleid in de westerse wereld veroverd.

Antinucleaire mythen

In Nederland heb je Urgenda, Milieudefensie en de NVDE, die aan tafel zitten bij de overheid, onderhandelen met de overheid en, met het Parijs-akkoord in de hand, procederen tegen de overheid. In Duitsland zit Jennifer Morgan, ex-directeur van Greenpeace, in de groene regering. Minister Tinne van der Straeten van de Groenen doet er alles aan de Belgische kerncentrales te sluiten en de opvatting van PvdA/GL-leider Frans Timmermans is alom bekend: kernenergie is duur, en niet duurzaam.

Deze alliantie heeft met succes antinucleaire mythen verspreid over kernafval, veiligheid, kosten, radioactiviteit, gezondheidsschade, proliferatie en eindigheid van splijtstofreserves. Angst voor het onbekende, waardeloze marketing door de nucleaire industrie zelf en beloftes over groene energie maakten het gemakkelijk om grote groepen mensen antinucleair te conditioneren.

Verbod op kernenergie

Al deze fabels kunnen regelrecht de wetenschappelijke prullenmand in. Niettemin is de alliantie machtig genoeg geworden om energiecompetentie te claimen, zonder die te hoeven bewijzen. Het antinucleaire narratief leidde in Duitsland, bakermat van de groene ideologie, tot een verbod op kernenergie.

Ook het groene energiemandaat van de EU, 20 procent groene energie in 2020, dat hoofdzakelijk met niet-duurzame biomassa is gerealiseerd, oplopend tot 42,5 procent in 2030, sluit kernenergie impliciet uit: de groene doelen zijn heilig en dus stromen de investeringen daar naartoe.

Dat er in de EU nog sporadisch een kerncentrale wordt gebouwd, of gepland, is even prijzenswaardig als symbolisch, ondanks de vele voordelen. Frankrijk, dat met 75 procent nucleaire elektriciteit één van de laagste CO₂-emissies én de laagste energieprijzen in de EU heeft, moest vorig jaar een half miljard euro boete aan Brussel betalen omdat het zijn groene doelen niet realiseerde.

Bij ongewijzigd beleid zal Frankrijk kerncentrales moeten sluiten om voorrang te geven aan zonnepanelen en windturbines. President Macron verzet zich daar nu fel tegen, samen met vijftien andere nucleaire lidstaten, wat weer irritatie in Duitsland veroorzaakt – de EU Green Deal als splijtstof.       

Groene energie heeft veel grotere voetafdruk

Om Nederland volledig van groene energie te voorzien, zouden ruwweg vijfentwintigduizend megawindturbines, zevenhonderd miljoen zonnepanelen, en tienduizend geothermiebronnen nodig zijn. Ik ga daarbij uit van circa 40 procent elektrificatie van ons energieverbruik, gestimuleerd door warmtepompen en elektrische auto’s, en opslag van elektriciteitsoverschotten uit discontinue zon en wind in waterstof, met bijbehorende ketenverliezen. Behalve uit geothermie komt ook een deel van de warmtevoorziening uit groene waterstof.

Vanwege de lage energiedichtheid bevatten al deze energiebronnetjes minstens tien keer zoveel staal, cement, beton en andere grondstoffen, waaronder zeldzame grondstoffen, dan mijn vijfentwintig kerncentrales. Het ruimtebeslag is duizend keer groter. Nemen we de complete voetafdruk van mijnbouw tot afval en ontmanteling in beschouwing, dan valt de voetafdruk van kernenergie volledig in het niet bij die van groene energie.

Groene energie is georganiseerde waardevernietiging

Om alle energie uit deze bronnetjes bij elkaar te sprokkelen, op te slaan en te converteren zodat vraag en aanbod altijd en overal op elkaar afgestemd blijven, moet een complexe, decentrale energie-infrastructuur worden opgebouwd te land en ter zee. Om de doelstellingen uit ons eigen Klimaatakkoord te realiseren, zo heeft netbeheerder TenneT becijferd, moet tot 2030 minstens honderd miljard euro in die infrastructuur worden geïnvesteerd, en dat is nog maar het begin. Voor datzelfde bedrag kunnen we vijfentwintig kerncentrales bouwen.

Kernenergie levert de allergrootste output met de allerkleinste input en de allerkleinste voetafdruk in een ongecompliceerd, regelbaar energiesysteem. Daarom is kernenergie het efficiëntste, duurzaamste, betrouwbaarste en goedkoopste dat we hebben. Groene energie daarentegen is de weg terug naar lage energiedichtheid, en meer systeemcomplexiteit. De groene commercie verkoopt deze complexiteit als een innovatie. In werkelijkheid is het georganiseerde waardevernietiging: wat goed werkt vervangen door wat slecht werkt, met een herverdeling van opbrengsten en lasten als doel. De diepste drijfveer achter de groene agenda is controle.

De morele hoogvlakten die de groene machthebbers zich hebben toegeëigend zijn nergens zo hoog als in Duitsland. Door de sluiting van kerncentrales en het tekort aan aardgas draaien de kolencentrales daar weer op volle kracht; de Duitse elektriciteitsproductie heeft de hoogste CO₂-uitstoot na die van Polen. Bovendien heeft Duitsland de hoogste energieprijzen in de EU, de economie krimpt, de industrie vertrekt naar Azië en het land importeert kernenergie uit Frankrijk.

Burgers, die het toch al zwaar hebben, worden op nog hogere kosten gejaagd doordat warmtepompen overal verplicht worden. Het opgestelde vermogen aan zonnepanelen en windturbines is inmiddels drie keer zo groot als de gemiddelde vraag; toch is er nog geen dag geweest waarop Duitsland langer dan een uur volledig op zon en wind draaide. Het waait dus nooit overal, zonnepanelen doen het alleen in de zomer, en afgezien van waterkracht bestaat energieopslag louter op papier.

Geef democratische ruimte aan kernenergie

Economen waarschuwen dat de Energiewende de rand van de afgrond al is gepasseerd. Het kan de Groenen, veelal beroepspolitici zonder verdiensten in bedrijfsleven of publieke sector, niets schelen en zo vertellen zij het ook aan de burgers. Het is een offer dat gebracht moet worden om die betere, groene economie te realiseren, zonder kernenergie. En dus is de als radicaal-rechts bestempelde AfD, onder leiding van de charismatische, hoogopgeleide Frau Doktor Alice Weidel, met een CV waar de maatschappelijke ervaring van afspat, hard op weg de grootste politieke partij van Duitsland te worden. 

We zullen van onze fossiele energieverslaving af moeten, niet alleen vanwege antropogene klimaatverandering. Schone lucht, gezondheid, mensenlevens, voetafdruk, ruimtebeslag, natuurbehoud én een gezonde economie zijn minstens zo belangrijk; precies de redenen waarom we vijftig jaar geleden kerncentrales zijn gaan bouwen. Waren we na Tsjernobyl daarmee doorgegaan, dan hadden we hier in het oude Westen allang geen kolencentrales meer gehad. Ondertussen bouwt de nieuwe wereld (China, India, het Midden-Oosten) kerncentrales in een tempo dat wij in de jaren zeventig gewend waren. Twaalf jaar na Fukushima heeft Japan bijna de helft van zijn drieëndertig kerncentrales weer opgestart.

Disfunctionele groene energiedoelen moeten worden vervangen door schone energiedoelen. Lidstaten die kernenergie prioriteit willen geven moeten daarvoor weer alle democratische ruimte krijgen, net zoals Duitsland de ruimte krijgt om vol op het orgel te gaan met groene energie, al komt een groeiend deel van de bevolking daartegen in opstand.

*Dr.ir. André Wakker is zelfstandig coach, consultant en energiedeskundige. Voorheen werkte hij bij Shell, het ECN, en Shell’s nucleaire dochter, NRG.

Het bericht Kernenergie is de efficiëntste, duurzaamste, betrouwbaarste en goedkoopste energie die we hebben verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarschuwing: dit artikel kan mensen boos maken. Het is radicaal in tegenspraak met wat wij hebben leren zien als de uiteindelijke waarheid, en wij haten het als die in twijfel wordt getrokken. Niettemin is het gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten en bovenal: het is heel goed nieuws. Dit is ‘t:

In 1945 gooiden de Amerikanen atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Tweehonderd duizend mensen stierven in dit inferno, vaak na een lange lijdensweg. Dit nooit meer! Maar er waren ook meer dan 350.000 (geregistreerde) overlevenden, in Japan ‘Hibakusha’ genoemd. 

Ze bevonden zich op het moment suprême (of enkele weken later) binnen een paar kilometer van ‘ground zero’ en hadden een aanzienlijke hoeveelheid straling ontvangen, minstens tientallen malen meer dan de natuurlijke achtergrondstraling waaraan iedereen wordt blootgesteld. 

Er zijn nog 113 duizend overlevenden van Hiroshima en Nagasaki

Op 31 maart 2023, bijna tachtig jaar na de explosies, zijn er nog 113.649 Hibakusha’s in leven. Hun gemiddelde leeftijd is 85,01 jaar en dat is opmerkelijk omdat de huidige Japanse levensverwachting 84,14 jaar bedraagt. ‘Overlevenden van een A-bom leefden ongeveer een jaar langer dan de Japanners in het algemeen. Ze hebben ook een kleinere kans op kanker’, volgens Shizuyo Sutou, hoogleraar aan de Shujitsu Universiteit in Okayama.

Hij wordt niet meegeteld in het gemiddelde omdat hij in 2022 stierf, maar we moeten ook Hibakusha Shigeru Nakamura vermelden die 111 jaar werd. En ook Tsutomu Yamaguchi, die op 93-jarige leeftijd aan maagkanker stierf nadat hij zowel de Hiroshima als de Nagasaki-bom had meegemaakt. Of Sunao Tsuboi, die de Amerikaanse president Barack Obama in Hiroshima verwelkomde en in 2021 op 96-jarige leeftijd overleed. Als we uitgaan van de reguliere Japanse statistieken kunnen we onder de nu levende Hibakusha’s minstens 82 honderdjarigen verwachten, aldus professor Sutou. 

Bent u daar nog? Langer leven dankzij de atoombom? Ja, Sutou is ervan overtuigd en hij is een van de vele wetenschappers die pleiten voor een radicaal andere benadering van de veronderstelde gevaren van straling. Minder gebaseerd op angst en overdrijving van risico’s, meer op de gunstige eigenschappen van straling. 

Daarmee gaan die wetenschappers in tegen het officiële beleid, dat zegt dat straling altijd gevaarlijk is, zelfs in de kleinste hoeveelheid. Daartoe is in 1956 besloten door de prestigieuze Amerikaanse National Academy of Sciences. Later werd dit standpunt bekend als de Linear No Threshold Hypothese (LNT), die nu diep verankerd is in zeer uitgebreide en vooral strenge overheidsregelgeving over de hele wereld om u tegen het kleinste beetje straling te beschermen.

De pogingen om dit beleid te versoepelen strandden tot dusver, maar dat zou heel goed kunnen veranderen nu is ontdekt dat die beslissing in 1956 gebaseerd is op fraude en ander wangedrag door een Nobelprijswinnaar en de Academy zelf.

In de eerste helft van de vorige eeuw werd een sterke luchtmacht gezien als hét afschrikkingswapen; daarmee kon je oorlogen winnen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleek dat niet te kloppen, de Japanse wapenindustrie draaide gewoon door tijdens de bombardementen en de VS hadden daarom een ​​nieuw afschrikmiddel nodig. Dat moest dan maar de atoombom worden en daartoe overdreven de Verenigde Staten het aantal doden, volgens brigadegeneraal Crawford F. Sams. Die was belast met de wederopbouw van de Japanse gezondheidszorg na de oorlog en hij betwistte de cijfers.

De meeste slachtoffers kwam om door een helse vuurstorm

In zijn in 1998 verschenen memoires Medic. The mission of an American Military Doctor in Occupied Japan and Wartorn Korea komen stralingsslachtoffers nauwelijks voor, het gaat vooral om cholera en tyfus, ziektes die immers heel het land teisterden. De generaal wees er op dat de vernietiging van Hiroshima en Nagasaki niet wezenlijk verschilde van die van tientallen andere Japanse steden die ook platgebombardeerd waren, al was het dan met conventionele bommen. 

Het viel daarom de meeste Japanners pas op dat er een bijzondere bom was gebruikt toen ze er via persberichten van vernamen en toen de eerste slachtoffers van de stralingsziekte Acute Radiation Syndrome (ARS)  zich meldden.

Blootstelling aan straling kan dodelijk zijn, maar nooit onmiddellijk; de ziekte duurt meestal weken of langer. Slechts 15 procent van de energie van een atoombom wordt straling, 50 procent schokgolf en 35 procent warmte en licht. Japanse steden waren grotendeels van hout gemaakt en de meeste slachtoffers kwamen om in een helse vuurstorm die meer dan 36 uur duurde; stralingsziekte ARS (Acute Radiation Syndrome) kwam daarna en kanker pas na een paar jaar.  

Baby’s met drie hoofden bestaan alleen in tekenfilms

In die tijd stond kanker door straling nog niet zo in de belangstelling, maar mutaties wel. Dat was vooral het werk van professor Herman Muller die de Nobelprijs had gekregen voor zijn ontdekking in 1927 dat straling mutaties in fruitvliegjes (ja die) kon veroorzaken. Muller beweerde dat dit ook bij mensen een probleem zou zijn en eigenlijk altijd een gevaar was, want er bestond volgens hem niet zoiets als een veilige dosis straling.

In 1946 kreeg daarom ene doctor Neel de opdracht voor een groot wetenschappelijk onderzoek naar schade aan het erfelijk materiaal en mutaties bij de kinderen van de Hibakusha’s. Het onderzoek was groot met 70.000 pasgeborenen, maar Neel meldde in 1956 dat hij geen mutaties had kunnen vinden. 

Later onderzoek over de hele wereld bevestigde dit overigens keer op keer: baby’s met drie hoofden bestaan ​​alleen in tekenfilms. De video’s die velen hebben gezien van misvormde kinderen in Tsjernobyl zijn fraude, de kinderen zijn echt, maar hun misvormingen zijn niet het gevolg van straling.

Het was de tijd van de Koude Oorlog, de wapenwedloop tussen de VS en de communistische Sovjet-Unie. De wereld verkeerde in voortdurende angst dat een van die twee landen ‘de bom’ zou gooien. Enge films leerden mensen om onder een tafel of in de trapkast te gaan zitten als het alarm afging; de straten waren gevuld met ‘Ban de Bom’-demonstraties en er was veel aandacht voor de gevaren van radioactiviteit. Geneticus-hoogleraar Herman Muller speelde hierin een belangrijke rol. 

Muller maakte voor de Amerikaanse National Academy of Sciences een rapport over de gevaren van straling, waarin hij de nadruk legde op zijn Nobelprijs-winnende mutatieonderzoek. Het onderzoek van onderzoeker Neel, die geen mutaties had gevonden, noemde hij niet. Dat was vreemd: Mullers onderzoek was dertig jaar oud en uitgevoerd met fruitvliegjes en het onderzoek van Neel was zeer recent en gedaan met mensen. 

Verschillende wetenschappers protesteerden dan ook tegen Mullers claim dat straling altijd gevaarlijk is; ze werkten zelf vaak jarenlang probleemloos met straling. Bovendien: er is geen plek op aarde zonder straling, waar moeten we heen? Muller won uiteindelijk, volgens sommigen mede vanwege de banden die hij en zijn opdrachtgevers hadden met oliegigant Rockefeller, die vreesde voor concurrentie van de opkomende kernenergie. Vanaf dat moment werd het overheidsbeleid bepaald door het LNT-dogma.

Van straling hadden ze bij Milieudefensie geen kaas gegeten

In de jaren zeventig nam met de opkomst van de anti-kernenergiebeweging de radiofobie alleen maar toe. Als medewerker van actiegroep Milieudefensie hielp ik in die jaren enthousiast mee aan het organiseren van demonstraties, verkocht ik buttons en stickers met ‘Atoomenergie Nee Bedankt’ in alle talen van de wereld, doorzocht ik ‘s nachts met Geigertellers stortplaatsen waar mogelijk radioactief afval lag en ik stond de media te woord. 

Van straling hadden we geen kaas gegeten, al die Sieverts, Grays, Bequerels, Curies, Rems en Rads waren te ingewikkeld, maar een cartoon van een baby met drie hoofdjes naast een zwaarlijvige grijnzende sigaren rokende kapitalist bracht onze opvattingen ook goed over. Straling is altijd gevaarlijk, wat moet u nog meer weten, de wetenschap zegt het!

In 1958 was een nieuw onderzoek gestart, bedoeld om de gezondheid en levensduur van 93.000 Hibakusha’s te gaan volgen. Deze ‘Life Span Study’ (LSS) loopt nog steeds en is een van de belangrijkste informatiebronnen over de effecten van de atoombom. In 1988 verschenen de eerste resultaten en die waren verwarrend. 

Ze bevestigden dat straling het leven kan verkorten en kanker kan veroorzaken, maar dat bleek erg afhankelijk van de afstand tot ground zero op het moment dat de bommen ontploften en vooral van de hoeveelheid ontvangen straling. Op minder dan 2,8 kilometer afstand van het ‘hypocentrum’ bleek straling inderdaad het leven te verkorten, maar tussen de 2,8 en 7 kilometer afstand leefden de Hibakusha’s feitelijk langer en hadden ze minder kanker dan de ‘normale’ onbestraalde Japanners verder weg. Ze hadden ergens tussen de honderd en tweehonderd milliSievert aan straling ontvangen. Bedenk daarbij dat de gemiddelde wereldburger 2,4 milliSievert per jaar ontvangt.

Kanker verscheen pas na doses van meer dan tweehonderd milliSievert, hoewel het effect niet sterk is. Een gemiddeld mens heeft een levenslange kans van 40 procdent om kanker te krijgen, voor een Hibakusha is deze kans 41 procent. De Amerikaanse onderzoeker Bernard Napier, die de ernstig besmette slachtoffers van de Russische kernramp in Mayak bestudeerde, noemt straling een ‘lousy inducer of cancer’.

Deze resultaten deden veel wetenschappers opnieuw twijfelen aan het LNT-dogma. Was er mogelijk toch een optimaal stralingsniveau? Vergelijkbare positieve effecten werden gevonden in andere onderzoeken elders, maar deze werden meestal beoordeeld door LNT-ogen: ‘het kan niet correct zijn omdat we weten dat straling altijd schadelijk is. Dus verborgen de onderzoekers de positieve resultaten in statistieken of probeerden ze die weg te redeneren.  

Een omgeving zonder straling is niet gezonder

Maar de aanwijzingen dat de stralingsgevaren worden overdreven stapelden zich op. De aarde is al miljarden jaren zelf radioactief en wordt bovendien gebombardeerd met veel straling uit de kosmos. Kenmerkend van radioactiviteit is dat deze steeds minder wordt. Men spreekt over ‘halfwaardetijd’, het tijdsbestek waarin een stof de helft van zijn radioactiviteit verliest. Dat betekent dat het leven op aarde ontstond en overleefde in een milieu dat veel meer straalde dan tegenwoordig. Alles wat nu leEft, heeft beschermingsmechanismen die afgestemd zijn op die hogere stralingsniveaus.

Als straling altijd gevaarlijk is, zou je verwachten dat een omgeving zonder straling heel gezond is. Het tegendeel is waar, zo blijkt uit experimenten in een oude nikkelmijn in Canada waar men proefdieren liet leven in een zo veel mogelijk stralingsvrij milieu (dat lukte overigens niet 100 procent want de mens straalt zelf ook). Hun gezondheid bleek juist minder te worden, straling heeft blijkbaar een vitamine achtige werking, we kunnen niet zonder. 

Op veel plaatsen in de wereld is de natuurlijke straling aanzienlijk hoger dan het aardgemiddelde. In de bergen is meer kosmische straling en op allerlei plaatsen zit uranium, thorium en radium in de bodem. In die gebieden, bijvoorbeeld Kerala (India), YangJiang (China), Ramsar (Iran), Guarapari (Brazilië) ontvangen mensen veel meer straling dan de gebruikelijke twee milliSievert per jaar. In Ramsar (Iran) bestralen huizen die zijn gebouwd met sterk radioactieve bouwmaterialen hun inwoners jaarlijks met 260 milliSievert. Dat is enorm, maar er is minder longkanker. 

Het zand op de populaire stranden van Guarapari (Brazilië) straalt meer dan de bodem in het geëvacueerde en sombere gebied van Tsjernobyl. Een paar dagen op het strand en men bereikt de jaarnorm van één milliSievert. Toch heeft de overheid hier een bord neergezet met de mededeling dat dit zand juist gezond is. 

Bij de Universiteit van Rio de Janeiro ziet radiologieprofessor Carlos de Almeida geen reden voor evacuatie. De paar kilo zand die ik mee naar huis nam, zijn echter door de Nederlandse autoriteiten in beslag genomen en zullen als gevaarlijk kernafval diep in de grond worden bewaard.

Uit angst dat de burgers meer dan één milliSievert straling zouden ontvangen, werden in 2011 bij de kernramp van Fukushima duizenden mensen geëvacueerd. In de paniek lieten volgens professor Sutou 2099 van hen het leven. Japan stopte ook met kernenergie, maar de extra kosten van de alternatieven daarvoor konden sommigen niet betalen. In de kou zouden duizenden mensen extra zijn gestorven. Veel wetenschappers zijn van mening dat deze evacuatie nooit had mogen plaatsvinden. Japan start zijn kerncentrales nu weer op. 

Na de ramp in Tsjernobyl werden miljoenen doden voorspeld

Stralingsdeskundigen werd gevraagd bij welk stralingsniveau ze hun woning, bijvoorbeeld bij een kernongeval, zouden verlaten. Niet onder de honderd milliSievert, zo zeiden ze en enkelen bleven zelfs bij tweehonderd milliSievert nog thuis.

Groepen als Greenpeace voorspelden tijdens het ongeluk in Tsjernobyl (1986) vele duizenden of zelfs miljoenen doden. Het zijn er tot nu toe ongeveer honderd, waarvan de helft door straling. Op de website unscear.org staat het uitgebreide wetenschappelijke onderzoek naar de ramp. 

In veel landen adviseert de overheid om het radioactieve radongas uit kelders te ventileren vanwege de kans op longkanker. Maar in veel andere landen zijn er kuuroorden waar bezoekers betalen om radonrijke lucht in te ademen. De Amerikaanse professor Bernard Cohen toonde aan dat mensen met radonrijke kelders juist minder longkanker hebben.

Als de stralingsnormen worden versoepeld, kost dat banen

De Amerikaanse professor Luckey verzamelde honderden oudere wetenschappelijke onderzoeken naar de gunstige effecten van lage dosis straling. Hij noemde het hormese. Uit een oude mijn haalde hij een brok uraniumerts en legde dat onder zijn bed om ’s nachts extra te worden bestraald. Hij stierf op 94-jarige leeftijd.

In de eerste helft van de vorige eeuw behandelden artsen patiënten met longontsteking, kinkhoest en dergelijke met een lage dosis straling (ongeveer vijfhonderd milliSievert). In wetenschappelijke artikelen jubelden ze over de resultaten. Maar dat was oude wetenschap, tegenwoordig gelden strengere criteria, dus toen Covid uitbrak – een longziekte – vonden er een paar kleine klinische onderzoeken met terminale Covidpatiënten plaats. Die bevestigden de oude positieve rapporten. Verder onderzoek wordt echter vanwege het LNT-dogma geblokkeerd. Straling is immers ‘altijd gevaarlijk’.  

Enkele grote beroepsorganisaties hebben zich publiekelijk gedistantieerd van het LNT-dogma: de Franse Academie van Wetenschappen, de American Nuclear Society en de Health Physics Society. Deze laatste is vooral gericht op stralingsbescherming, dus dit zijn de mensen die hun baan zullen verliezen als de stralingsnormen inderdaad worden versoepeld van de huidige één milliSievert per jaar naar één milliSievert per dag (zoals het negentig jaar geleden was). De Nederlandse overheid lijkt in stilte afscheid van de LNT te nemen. Op een oude overheidswebsite wordt nog gemeld dat natuurlijke straling jaarlijks circa tweeduizend mensen doodt. De nieuwe site zegt dat niet meer.

De sterkste impuls voor verandering zou kunnen komen van de ontdekkingen van de toxicoloog Edward Calabrese, hoogleraar aan de Universiteit van Massachusetts. Twintig jaar lang bestudeerde hij nauwgezet de geschiedenis van het LNT-dogma en concludeerde dat er sprake was van fraude. Bovenstaand verhaal over Neel is daar een voorbeeld van, maar de situatie is nog veel erger. 

Calabrese laat zien dat het fruitvliegexperiment dat de wereld ervan overtuigde dat straling mutaties veroorzaakt, werd uitgevoerd met onwerelds hoge stralingsniveaus, waardoor het onmogelijk was om iets over lage doses te zeggen of over de effecten op mensen. Zijn onderzoeksartikel hierover werd niet peer-reviewed en hij aanvaardde een Nobelprijs terwijl hij wist dat andere wetenschappers zijn ongelijk al hadden bewezen. Ook later misdroeg hij zich, net als de Academy of Sciences. Calabrese heeft het uitgebreid beschreven in de wetenschappelijke literatuur.

De Health Physics Society maakte een 11 uur durende serie van 22 video-interviews met Calabrese en heropende het LNT-debat. Dit werd niet door iedereen op prijs gesteld en leidde inmiddels tot een bestuurscrisis bij de HPS. Dat is begrijpelijk, want er staat veel op het spel: een enorme hoeveelheid onderzoek wordt waardeloos als Calabrese gelijk krijgt en de stralingsbeschermingsindustrie zal veel banen verliezen. 

Wetenschappelijke waarheden zijn niet opgewassen tegen de politiek

Aan de andere kant vormen de gunstige effecten van lage stralingsdoses een veelbelovend onderzoeksterrein dat zich opent wanneer de LNT wordt afgeschaft. Minder angst zet bovendien de deur open voor kernenergie. Tot dusver laten de verdedigers van het LNT-dogma Calabrese echter niet toe op bijeenkomsten en hebben zij de president van de HPS het zwijgen opgelegd. Professor Sutou, die liet zien dat Hibakusha’s langer leven, is pessimistisch over het afschaffen van de LNT. ‘Ik heb geleerd,’ zegt hij, ‘dat wetenschappelijke waarheid iets anders is dan politieke waarheid’.

*Theo Richel is freelance journalist, vroeger werkzaam bij Milieudefensie en het programma Vroege Vogels van de Vara en later oprichter van de Groene Rekenkamer.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar: feitelijk, onafhankelijk en ongebonden. Dat wordt allemaal mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? https://www.wyniasweek.nl/doneren/ Hartelijk dank!

Het bericht Langer leven met minder kanker, dankzij de atoombom? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar daar kom ik niet voor. Vandaag ben ik te gast bij het team van Thorizon, een Amsterdamse startup die een gesmolten zoutreactor wil bouwen. In 2033 moet deze er staan. Zover is het nog lang niet. Eerst moet er getest worden. Heel veel getest. En dat gebeurt onder meer bij Nuclear Research & consultancy Group (NRG), beheerder van de Pettense reactor.

Wie de Energy & Health Campus betreedt, omzoomd door hoge stalen hekken, merkt onmiddellijk dat hier eigen wetten gelden. Letterlijk, want de strenge Kernenergiewet zegt wat er moet en juist niet mag. Fotograferen: streng verboden. Soms gaat het om kleine dingen, die pas in tweede instantie opvallen. Achter de slagboom staan alle auto’s achteruit ingeparkeerd. In geval van nood kunnen ze meteen wegrijden.

Thoriumcentrales produceren nauwelijks afval

Al jaren gelden thoriumcentrales als grote belofte. Net als traditionele kerncentrales hebben ze een enorme energiedichtheid en stoten ze (vrijwel) geen CO2 uit, alleen een beetje bij de bouw ervan. Anders dan kerncentrales leveren ze nauwelijks langlevend afval op en thorium is minder schaars dan traditionele brandstoffen. Aangenomen wordt dat er in de aardekorst vier tot vijf keer zoveel zit als uranium.

Ons gesprek in de coffee corner, net achter de slagboom die toegang geeft aan het uitgestrekte terrein, begint met een correctie. De naam van het bedrijf duidt er niet op dat thorium nu al wordt gebruikt als brandstof, zegt Sander de Groot. Hij is één van de oprichters van Thorizon en inmiddels Chief Technology Officer. ‘We zetten thorium op de horizon, vandaar onze naam. Voorlopig gebruiken we de lang levende elementen uit het bestaande kernafval als brandstof. Voor de kerncentrale in Borssele worden deze Frankrijk verwerkt.’

De Groot doelt op het Franse bedrijf Orano, dat zorgt voor spent fuel reprocessing. Met deze technische term duidt het bedrijf op de verwerking van kernafval. Wat eigenlijk een misleidende term is. Je wil juist voorkomen dat de gebruikte nucleaire brandstof afval wordt; er zit nog veel energie in.

Het verschil met traditionele installatie is dat gesmoltenzoutreactoren geen gebruik maken van splijtstofstaven en water om te koelen. In plaats daarvan wordt een zout verwarmd tot ruim zeshonderd graden, waarop het smelt. Hierin lost thorium op – of in het geval van Thorizon: langlevend kernafval als brandstof, en een kleine hoeveelheid thorium. Deze combinatie circuleert met het zout mee door de reactor. Via warmtewisselaars wordt stoom opgewekt die of onmiddellijk voor industriële processen kan worden ingezet of een turbine aandrijft. Leslie Dewan, een Amerikaanse ondernemer en wetenschapper, heeft gelijk: ‘Een kernreactor is gewoon een geavanceerde manier om water te koken.’

Echt nieuw is de techniek trouwens niet. Ze gaat terug op onderzoek uit de jaren zestig. Gedurende vijf jaar heeft in het Oak Ridge National Laboratory (Tennessee) een gesmoltenzoutreactor succesvol gedraaid. Al meer dan een halve eeuw terug is aangetoond dat deze techniek werkt.

Waar wachten we op? De wereld snakt naar energie. Deze zomer werd bekend dat het Zeeuwse stroomnet vol zit: grote bedrijven krijgen voorlopig geen nieuwe aansluiting en komen op een wachtlijst. Andere provincies kampen met vergelijkbare problemen. Hup, bouwen dus. De techniek is er, we hoeven haar slechts nog uit te rollen.

De vele tests vragen om geschoolde mensen

Zo eenvoudig ligt het niet, tempert Kiki Lauwers de verwachtingen. Eerder werkte ze, opgeleid in de lucht- en ruimtevaarttechniek (TU Delft), nog bij bol.com; sinds mei is ze CEO van Thorizon. ‘Ergens in de kerstvakantie ben ik gecontacteerd door Thorizon. Ik wilde graag terug naar mijn roots, iets technisch doen. Het gedreven team van Thorizon en zijn missie spraken me aan.

‘Oak Ridge was een demonstratiemodel. Er meer nodig om gesmoltenzoutreactor commercieel werkend te krijgen. De gebruikte materialen moeten bestraling kunnen doorstaan, ze worden blootgesteld aan corrosieve zouten en hoge temperaturen. Om ze te certificeren voor de levensduur van een reactor, dat is niet zo makkelijk. Daarom zijn we hier. Om aan te tonen dat het materiaal gaat werken voor de levensduur die wij nodig hebben in ons concept.’

De vele tests vergen een op maat gemaakt instrumentatrium. En geschoolde mensen. Voordat we naar de werkplaats van NRG gaan, waar engineers de gewenste precisie-instrumenten maken, wil ik weten of het moeilijk is om geschikt personeel te vinden. Eerder zei Jan Leen Kloosterman, hoogleraar reactorfysica, dat de spoeling dun is. Jarenlang zat kernenergie in het verdomhoekje. Doordat collega’s met pensioen gingen, raakten leerstoelen onbemand. Het duurt jaren om studenten op te leiden.

Lauwers reageert monter. Thorizon heeft geen moeite om knappe koppen te vinden. Hoewel de startup pas net bezig is, telt het al twintig werknemers en niet alleen nucleaire ingenieurs. Het bedrijft heeft ook scheikundigen, materiaalkundigen en werktuigbouwers in dienst. ‘Net afgestudeerden komen uit verschillende landen. Vaak hebben ze ons proactief gevonden. Het is een generatie die graag het verschil wil maken. Ze zijn ervan overtuigd dat dat ze dat hier kunnen doen.’

‘Bij de jonge generatie is het gevoel van urgentie groter dan bij de ouderere,’ vult De Groot zijn collega aan. ‘Twintig jaar lang was het beleid antinucleair. Inmiddels beginnen burgers de consequenties ervan te voelen. Vanuit het stroomnet wordt geroepen: we moeten ons gebruik aanpassen aan wat er aangeboden wordt. Nou, zo gemakkelijk gaat dat niet.’

Op de werkbank ligt een lange hengel, die straks nog langer moet worden, maar liefst vier meter. Het wordt een high tech hengel. Er lopen draden naar een met isolatiemateriaal beklede cilinder aan het uiteinde, dat straks in de reactor gehangen wordt. Een gedetailleerde bouwtekening laat zien wat zich aan het zicht onttrekt: meerdere holtes van enkele vierkante centimeters. Klanten komen vanuit de wereld om deze holtes te huren.

De daadwerkelijke reactor is klein

Als Thorizon het gedrag van bestraald materiaal wil bestuderen, moet dat eerst bestraald worden. Het bedrijf test momenteel verschillende materiaalsoorten. Een brokje ervan gaat in de cilinder, waarna de hengel wordt uitgeworpen in de reactor.

Daar is het een drukte van jewelste. De vraag is groot, legt Arjan Vreeling uit. Hij is manager van de afdeling Brandstof- en materiaalbestraling. Vele partijen willen iets laten onderzoeken, terwijl de ruimte beperkt is. Het karakteristieke gebouw met koepeldak mag aanzienlijk zijn, de daadwerkelijke reactor is klein. Een kubus van minder dan één kubieke meter, dat is het. Daarin wordt het materiaal beschoten met neutronen. Niet enkele uren, dagen of weken, maar soms wel meer dan achttien maanden om de levensduur in een kerncentrale te simuleren.

Het hoe is duidelijk, maar waaróm zou je materialen willen bestralen? Dat blijkt als we verkassen, van de werkplaats naar de Hot Cell Laboratories. Bij de entree nemen de protocollen het over. Eerst een identiteitscontrole, vervolgens door een metaaldetector alsof je op Schiphol bent, waarop een lichaamscheck volgt om vast te stellen of bezoekers stralingsvrij zijn. Een vrouwenstem telt af. ‘… zeven, zes, vijf, vier, drie, twee, één. No contamination.’

Loodglas houdt de straling tegen

Ik ga door naar de verkleedruimte, want een laboratorium bezoek je in een witte labjas. Tassen blijven achter in de locker, over de schoenen gaan hoezen. Ons gezelschap heeft een dosimeter uitgereikt gekregen. Dit zwarte apparaatje meet verschillende vormen van straling. We kunnen naar binnen.

We passeren een lange rij aan kamertjes. Ze baden in hel oranje licht en doen denken aan de hokken in het reptielenhuis van Artis. Met deze kleur kunnen onderzoekers goed zien wat er gebeurt. Dichterbij blijkt hoe dik het glas is. Loodglas, leer ik even later. Dat houdt de straling tegen.

Het gaat om het tafereel in zo’n kamertje. Een metalen u-profiel, bestraald in de reactor volgens het procedé uit de werkplaats, zit ingeklemd tussen twee armen. De ene arm trekt het metaal naar beneden, de andere naar boven, met steeds een beetje meer kracht, totdat het materiaal het begeeft.

Het is belangrijk om het materiaal maximaal op de proef te stellen, licht Vreeling toe. Eerst doen we een onbestraald brokje tussen de armen. Dit fungeert als nulmeting. Stap twee is om datzelfde te doen met een bestraald exemplaar. Straling kan de materiaaleigenschappen veranderen. Metaal wordt bijvoorbeeld brosser, begeeft het eerder en dat is cruciaal om te weten voordat je er een reactor mee gaat bouwen.

Een camera legt op microniveau vast hoe het metaal aan stukken wordt getrokken en toont dat op een computerscherm, vele malen uitvergroot. Het beeld op de monitor doet denken aan het maanlandschap: grijs, pokdalig. Elk materiaal heeft zijn eigen karakteristieken. Deze informatie is nodig om het ontwerp gecertificeerd te krijgen.

Weer terug in de coffee corner pakken we glazen bol erbij. Hoe ziet de toekomst eruit? Maatschappelijk heeft Thorizon de wind in de zeilen. Hoewel Greenpeace zich expliciet keert tegen thorium en GroenLinks blijft streven naar de sluiting van kerncentrales, staan ze steeds meer alleen in hun verzet. Provincies kloppen aan bij het bedrijf om te vragen of ze een reactor kunnen bestellen. ‘Doe mij er één.’

Volop ruimte in de energiemix

Het enthousiasme van de lagere overheden is begrijpelijk omdat zich op dit niveau de gevolgen van de energietransitie het meest doen gelden. En die beginnen pijn te doen. Het ruimtebeslag van zonneweides en windmolenparken is groot, terwijl de strijd om grond groot is in het dichtbevolkte Nederland. Ook moeten er locaties worden aangewezen voor honderdduizenden woningen. Vanzelf komt dan kernenergie in beeld als alternatief.

Dat moet preciezer. Eigenlijk is het een aanvulling op de bestaande energievormen, want Thorizon acht het onrealistisch om louter in te zetten op kernenergie. De behoefte aan energie is te groot. Lauwers: ‘Wij denken dat je uiteindelijk alle bronnen van emissievrije energie nodig hebt.’ 

Wel is er volgens haar volop ruimte voor gesmolten zout in de energiemix. ‘Wij voorzien alleen in de EU een marktpotentieel voor 210 reactoren. Dat is gebaseerd op de brandstof die overblijft van de bestaande kerncentrales en de voorraden die er liggen van lang levende materialen. Als je die bij elkaar optelt, kun je deze reactoren de komende veertig jaar laten draaien. Daarna kunnen andere elementen op dezelfde technologiebasis als brandstof worden gebruikt. Zoals thorium.’

Dat is 2050, maar laten we de horizon iets dichterbij halen, naar 2033. Thorizon mikt op een relatief kleine reactor. Die kan komen in Borssele, nabij de enige kerncentrale van het land, of in nabij de industriële clusters in Nederland om deze van stroom te voorzien. Ook die gesprekken zijn gaande. Lauwers: ‘Ons doel is dat die reactor uiteindelijk 250 MW thermische of 100 MW elektrische energie gaat voorzien. Dat zijn 250 000 huishoudens.’

De dag loopt ten einde, ik neem afscheid en check uit bij de receptie. Na eerder het moment van aankomst wordt nu mijn tijdstip van vertrek genoteerd. Intussen is het wolkendek opengetrokken, tegen de blauwe lucht hangt een meeuw. Het is stralend weer.

Het is verleidelijk er de opmaat in te zien naar een stralende toekomst – de toekomst die ons wordt voorgespiegeld op internet. Daar staan gelikte artist impressions van de reactoren van de toekomst. Het lijken glimmende ruimteschepen. Imposant. Maar ook: science fiction, te klinisch om echt van onder de indruk te zijn.

Technisch is het maakbaar

Niet het eindproduct dwingt bewondering af, maar de toewijding tijdens de route erheen. De onzekerheid waarmee de plannen omgeven zijn, smoort de belofte niet. Ja, er moet een rits aan papieren worden ingevuld en het wordt een klus om de reactor zo snel mogelijk economisch rendabel te maken, zegt Lauwers. Toch beklijft, terwijl ik het terrein afrijd en de N 502 opdraai, dat ene zinnetje. ‘Technisch wordt het project uitdagend, maar het is maakbaar. We zijn allemaal ingenieurs.’

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht Toch nog een stralende toekomst: hoe een toegewijde Amsterdamse startup werkt aan de eerste gesmoltenzoutreactor verscheen eerst op Wynia's Week.

De zo veel lagere CO2-uitstoot wordt ook slechts voor een klein veroorzaakt door het aardrijkskundige voordeel dat de Mont Blanc hoger is dan de Lemelerberg en dus meer geschikt voor waterkracht (10 procent van de elektriciteit in Frankrijk). Het verschil komt door kerncentrales (78 procent), die minder lelijk zijn dan windmolens, veel minder ruimte innemen en nauwelijks CO2 uitstoten.

Dat is allemaal bekend, en daaruit volgt dat een land makkelijk de CO2-uitstoot omlaag kan brengen met meer kernenergie. Toch nuttig om nog eens te memoreren, omdat vijftig jaar na de misvattingen van de Club van Rome nu de degrowth-beweging opkomt, die de CO2-uitstoot denkt te kunnen verminderen door middel van economische stagnatie. De Universiteit van Amsterdam (UvA) adverteert kritiekloos met een boek van Federico Savini dat – net als Jan Pen in 1973 – de economische groei in de achteruit wil zetten.  

Degrowth klinkt verleidelijk voor links

Inderdaad zijn er uitwassen in een te vrije economie. Bij de bushaltes in onze wijk hingen grote affiches met reclame om meer mobiel te gaan gokken in online casino’s. Dezelfde Tweede Kamerleden die deze casino’s in 2021 ruim baan gaven, ontvangen in maart hoogleraar en degrowth-voorman Jason Hickel.

‘De degrowth-beweging ziet een radicaal andere indeling van de economie voor zich, met kortere werkweken,’ legde de NOS bij die gelegenheid uit. ‘Als de ideeën van de beweging praktijk worden zal de overheid veel meer kosten maken en minder belastinginkomsten binnen krijgen, omdat grote delen van de huidige economie niet meer bestaan. De centrale bank zou daarom geld voor de staat moeten bijdrukken.’ Het is een extreme variant van de zogenaamde Modern Monetary Theory, waar geen serieuze monetaire econoom voor valt, maar die misschien verleidelijk klinkt voor links.

Bij Hervitas, een gokverslavingsinstelling in Zeist, melden zich nu 50 procent meer verslaafden dan vóór de invoering van de nieuwe kansspelwet. Ik denk dat veel mensen zouden willen dat de Tweede Kamer de in 2021 gemaakt fout corrigeert, de markt tegenhoudt en, zoals wij economen dat noemen, ‘paternalistisch’ ingrijpt.

Gelukkig staat een verbod op reclame voor online gokken in het concept-verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA. Gokken is gevaarlijk, zeker ook voor jonge mensen, en de gemeenschap moet dat niet zó laagdrempelig maken dat iedereen met een mobiele telefoon zichzelf in het ongeluk kan storten.

Maar datzelfde verkiezingsprogramma van de linkse fusiepartij van Fans Timmermans staat stijf van een andere, wél gevaarlijke vorm van paternalisme. Alle investeringen van bedrijven, kredieten van banken en beleggingen van pensioenfondsen moeten ten dienste staan van de ‘groene welzijnseconomie’. ‘Bedrijven die hun aandeel willen leveren aan een circulair, klimaatneutraal en natuurinclusief Nederland, kunnen op onze steun rekenen’, zo heet het.  Andere bedrijven kennelijk niet.

Dat betekent het einde voor de chemische industrie vanwege de energieprijzen, krimp in de landbouw, de veeteelt en de visserij, maar groei bij de overheid vanwege meer vraag naar onderwijs en zorg. En – helaas – ook nóg meer groei in de ambtenarij, die al met 25 procent toenam tijdens de kabinetten-Rutte III en IV. Want al die circulaire plannen van GroenLinks en de PvdA moeten natuurlijk worden getoetst en gecontroleerd.

Een krimpende private sector is funest voor de economie

De politiek moet ‘de regie nemen’ en ‘doorpakken’, volgens Timmermans. Door voortdurend te herhalen dat we anders ‘de overleving van onze eigen soort in gevaar brengen’, hoopt hij dat de kiezers in hun paniek over het hoofd zien dat zijn rekensommen gewoon niet kloppen. Meer geld voor onderwijs, zorg, politie (ook belangrijk in zijn verkiezingsprogram) en gesubsidieerde nieuwe woningen is alleen mogelijk bij een snel groeiende economie die zorgt voor hogere belastingopbrengsten.

Het wegjagen van grote delen van de industrie, de dienstensector en de landbouw ontneemt perspectief aan de jongere generatie. In China legt president Xi Jinping de private sector steeds meer aan de ketting, terwijl miljoenen studenten op zoek zijn naar een baan. Resultaat: circa 30 procent werkloosheid onder de Chinese jongens en meisjes die dit jaar hun opleiding voltooiden.

In Nederland wil Timmermans de economie net als Xi nog veel meer gaan sturen, en dat betekent krimp voor de niet goedgekeurde private sector (chemie, landbouw, visserij enzovoorts). Prognoses voor de volgende regeerperiode 2024-2028 zijn al historisch laag en worden nog lager als Timmermans de kans krijgt om zijn ‘regie’ door te zetten.

Dan komen er – net als in China – minder nieuwe banen bij in wat nog overblijft van de private sector. Wie wil nog economie of scheikunde studeren of een agrarische opleiding volgen als er geen nieuwe kansen ontstaan in het bankwezen, in de chemische industrie of in de agrobusiness?

De lage economische groei onder Timmermans is een nog groter probleem dan het oplopende financieringstekort. Bijna-stagnatie help niet tegen de CO2-uitstoot (daarvoor zijn kerncentrales nodig, niet zelfbewerkte nulgroei in de economie), en zal net als nu al in Duitsland leiden tot boosheid, somberheid, armoede en bestaansonzekerheid. Dat maakt het versterken van onderling vertrouwen – waar Timmermans tegelijk ook aan wil werken – alleen maar moeilijker.

In Duitsland krimpt de eens machtige auto-industrie en is de rechtse anti-immigratiepartij AfD in de peilingen geklommen naar een tweede plaats. Bij ons vertrekken multinationals. Shell, Unilever en DSM zijn al weg, baggeraar en maritiem dienstverlener Boskalis dreigt hetzelfde te doen.

De kiezers hebben op 22 november het laatste woord

Nederland wil graag ‘gidsland van de wereld’ zijn, zei topman Peter Berdowski onlangs tegen De Telegraaf. ‘Terwijl een gelijk speelveld voor ons zeer kritisch is als mondiale speler. (-) Het draait om rechtsonzekerheid en dat is funest in de wereld waarin wij werken.’ Vertrekt ook Boskalis, dan verdwijnen opnieuw duizenden banen in de techniek.

Timmermans gebruikt de angst voor het ‘overleven’ van de mensheid om een vergaand dirigisme te bepleiten, met grote risico’s voor de economie en voor het perspectief van jonge mensen op de arbeidsmarkt. Terwijl er een zo veel logischer en beproefd recept is om de CO2-uitstoot te verminderen: bouw kerncentrales.

Berdowski vuurde in De Telegraaf een duidelijk waarschuwingsschot af: als Nederland doorgaat als ‘gidsland’ vertrekt ook Boskalis. Het zal te laat zijn om Timmermans nog te overtuigen van zijn foute aanpak. Maar gelukkig hebben de kiezers op 22 november het laatste woord.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Dirigisme, nulgroei, nog meer ambtenaren en géén kerncentrales: de plannen van Frans Timmermans zijn hopeloos verscheen eerst op Wynia's Week.

Tritium is zo ongeveer de minst gevaarlijke radioactieve stof van allemaal; het wordt bijvoorbeeld toegepast in noodverlichtingen en daar zijn nog nooit ongelukken mee gebeurd. De halfwaardetijd is maar twaalf jaar, dus tegen het einde van de lozingsperiode is negentig procent van dat tritium al spontaan verdwenen. Als je dagelijks een liter van dat water drinkt, heb je na een jaar minder extra straling opgelopen dan als je een retourvlucht Barcelona maakt. Ook dan loop je namelijk een klein beetje extra straling op, doordat op grote hoogte meer kosmische straling is.

Ambtelijke truttigheid

Niettemin is er dus ophef. De gebruikelijke stoet milieuclubs schuift aan, maar puur uit politiek opportunisme zijn ook in China en Zuid-Korea protesten georkestreerd. En dan moet er toch ook een Nederlandse deskundige op de radio komen uitleggen hoe het nu zit met die tritium-lozingen in de oceaan rond Japan.

Diens optreden was weer van een moedeloos makende ambtelijke truttigheid; een schoolvoorbeeld hoe de wetenschap er keer op keer in slaagt om iets wat volstrekt helder en veilig is, toch moeilijk, onbegrijpelijk en verdacht te laten lijken. Of het nu gaat om straling, GMO’s, vaccins of bestrijdingsmiddelen, onuitroeibaar is het misverstand onder academici en hun voorlichters, dat je geloofwaardiger bent naarmate je meer kennis etaleert, meer nuanceringen aanbrengt, meer slagen om de arm houdt en meer moeite doet om in het onhoudbare standpunt van de tegenpartij toch nog iets van waarde te vinden.

Dat werkt als je een lezing voor je eigen collega’s houdt, maar in de media werkt het totaal averechts. Zeg gewoon waar het op staat, is dat nou zo moeilijk? Ja, dat is voor academici heel moeilijk.

De realiteit is, dat deze drie gram tritium zelfs geen enkel reëel risico voor mens of dier op zouden leveren als die 1,3 miljoen kubieke meter koelwater in één dag in de baai van Tokio geloosd werd. Maar onze deskundige vindt het belangrijk om te melden dat er ‘in het voortraject een omvangrijke studie gedaan is (…) wat bij benadering de dosis zal zijn bij mens en dier’.

Waarop de presentator vraagt ‘Wat is die dosis, wat is het risico dan?’

‘Om dat dan toch een beetje in perspectief te plaatsen: berekeningen geven aan, dat we het hebben over een dosis in de ordegrootte van 1 microSievert. Nou vergeet de Sievert, onthou even de 1 micro; nou ter vergelijking, de gemiddelde Nederlander, en dat is in Japan niet veel anders, loopt een dosis op van 2,1 milliSievert, van achtergrond en andere zaken.’

De welwillende presentator probeert nog: ‘Het zal geen vis deren?’

‘Uiteindelijk wordt er radioactiviteit geloosd, dat zul je terugvinden in het water, dat zul je terugvinden in het sediment, het zal uiteindelijk ook opgenomen worden door de vissen, dat betekent dat er wel degelijk sprake zal zijn van een verhoging, maar – dat is het hele beschermingskader zoals we dat hebben in de stralingswereld: je toetst aan wat die verhoging is, en je kijkt in hoeverre die verhoging onder alle geldende veiligheidsnormen ligt. En in dit geval is dat absoluut zo. Op basis van die analyse komt de IAEA tot een risico dat niet noemenswaardig is.’ 

Wat er misgaat in wetenschapscommunicatie

Het risico is dus ‘niet noemenswaardig’, maar als de presentator vraagt of er ook alternatieven voor lozing overwogen zijn, dan blijkt: ‘Al die alternatieven brengen ook risico’s met zich mee.’

Voor de duidelijkheid: dit is niet tegen de persoon van de deskundige gericht, maar dient slechts ter illustratie van wat er steevast misgaat in wetenschapscommunicatie. Niet lekker uit je woorden komen in zo’n mini-interviewtje op de radio doet niets af aan je kwaliteit als onderzoeker. Het is een goedkoop kunstje dat bijna iedereen kan leren. Sommige totale onbenullen zijn er goed in, sommige zeer goede en integere onderzoekers ook.

Maar het onderliggende probleem is dat je als universitair opgeleide van het begin af aan gedrild wordt in deze manier van communiceren: enerzijds-anderzijds, alles uiteraard voorlopig, nader onderzoek blijft nodig, en dek jezelf vooral in tegen overhaaste conclusies. Allemaal prima om de wetenschap vooruit te helpen, maar in de media maakt Greenpeace de kachel met je aan.

Op dat ongelijke speelveld hebben de schaamteloze leugens van de milieubeweging en GroenLinks over kernenergie een lang leven gehad. Zoals: dat er ‘nog steeds geen begin van een oplossing is’ voor het nucleair afval. Dat we volgende generaties opzadelen met dat probleem en de kosten ervan. Dat kerncentrales veel te duur zijn en het veel te lang duurt om ze te bouwen. Dat het uranium al over 50 jaar op is. Enzovoort enzovoort. Wie een staalkaart van die leugens wil, kan ze opzoeken in het actuele standpunt van GroenLinks over kernenergie. Dit is waar u straks voor kiest met een stem op klimaatbrokkenpiloot Timmermans. 

Nu is meerderheid voor nieuwe kerncentrales

Niettemin, het begint er nu toch op te lijken dat de nuchtere waarheid over straling en kernenergie zich niet onbeperkt lang laat onderdrukken. De groene partij in Finland heeft al een paar jaar geleden kernenergie omarmd, D66 moest vanwege het coalitieakkoord meestribbelen met twee nieuwe kerncentrales in Nederland, en in België moest onlangs minister Tinne van der Straeten, volstrekt tegen haar anti-nucleaire dogmatisme in, zich in bochten wringen om de kerncentrales die ze eerst had gesloten, nu toch weer te openen en andere langer open te houden. Alleen de Duitse politiek zit nog steeds muurvast in haar anti-nucleaire hekserij. 

In Nederland had Greenpeace jarenlang de publieke opinie over kernenergie in de houdgreep, maar ook die tijd is voorbij. Al geruime tijd tekent zich een meerderheid af voor nieuwe kerncentrales in Nederland. Dat wordt bevestigd door een peiling, vorige week gehouden, in opdracht van Wynia’s Week door peil.nl. Dat stelde de vraag:

‘Vindt u dat het volgende kabinet meteen werk moet maken met het zo snel mogelijk beginnen aan het bouwen van een of meer nieuwe kerncentrales?’

61 procent van alle ondervraagden zei daarop ‘ja’, en slechts 22 procent ‘nee’.

Verrassender is de uitsplitsing naar politieke kleur: zelfs 35 procent van de mensen die de laatste keer GroenLinks of PvdA hebben gestemd, vindt dat dit moet gebeuren, en slechts 40 procent is daar tegen. Van geen enkele politieke partij zijn de kiezers in meerderheid tegen.

In het klimaatpakket dat minister Rob Jetten nu oncontroversieel wil laten verklaren door de Tweede Kamer, is 117 miljoen euro opgenomen voor ‘onderzoeken nieuwbouw kerncentrales’. Dat onderzoek zal volgens de begroting zelfs in 2030 nog niet klaar zijn, want ook dan is er nog 13 miljoen voor klaargezet.

Jetten, wat valt hier te onderzoeken? In de EU staan nu, terwijl je dit leest, een slordige honderd kerncentrales stroom op te wekken, en dat doen ze al decennia zonder één enkel serieus ongeluk, inclusief ons eigen Borssele, en dan wil je nog zeven jaar lang treuzelen voor we besluiten dat er hier nog wel twee bij kunnen? Heb je ook zeven jaar onderzoek laten doen of er voor 40 gigawatt aan windmolens in de Noordzee neergezet kan worden? Zijn daar ook uitgebreide consultaties en peilingen naar het draagvlak voor geweest?

Zet een kerncentrale naast elke te sluiten kolencentrale

De nieuwe energieminister in het kabinet Omtzigt/VanderPlas kan bij wijze van spreken op de maandagochtend na haar inauguratie de telefoon pakken en bij drie producenten van kerncentrales offertes vragen, en nog voor het eind van het jaar een besluit nemen over wie die eerste twee mag bouwen. En dan volgend jaar de opdracht voor nog een stuk of vijf, zodat er tenminste een solide, betrouwbare basis in onze CO2-arme energievoorziening komt.

Verreweg de zekerste, meest effectieve klimaatinvestering die het volgende kabinet kan doen, is pal naast elke kolencentrale die volgens de wet in 2030 gesloten moet worden, een 1,5 gigawatt EPR-kerncentrale neerzetten. Die kolencentrale blijft open totdat de EPR af is, en op de heuglijke dag dat het zover is, is het een kwestie van één hele grote schakelaar omzetten en dan ben je zonder peperdure en tijdrovende aanpassingen aan het hoogspanningsnet miljoenen tonnen CO2-emissie per jaar kwijt.

Dit onderzoek heeft geen 7 jaar, maar 7 minuten geduurd, en kost de minister niets. Zo kan het namelijk ook. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik‘ . Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’ s Week.

Wynia’ s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zelfs veel GroenLinks-stemmers trappen niet meer in de leugens van GroenLinks over kernenergie verscheen eerst op Wynia's Week.

De politieke realiteit in Nederland is – helaas – dat we zelfs nu nog zeker een maand of negen tot misschien wel een jaar aan het demissionaire kabinet Rutte vast zitten. Demissionair zijn beviel Rutte de vorige keer uitstekend, en dat zal nu niet anders zijn. Premier zijn is voor hem een doel op zich geworden, en demissionair gaat dat veel soepeler. ‘We zijn toch al afgetreden, hahahahaha!’

Ruimte in de stikstofdwangbuis

Hopelijk pakt de Tweede Kamer nu zijn kansen, door belangrijke voorstellen ‘niet-controversieel’ te verklaren, zodat ze toch verder kunnen. Welke voorstellen zouden dat moeten zijn? Op de onderwerpen waar ik me tijdens deze kabinetsperiode in verdiept heb, stikstof en energie, zijn er een paar maatregelen die je kunt karakteriseren als ‘no regret’ en ‘win-win’.

Eerst de stikstof. Nu D66 en VVD-minister voor Natuur en Stikstof Christianne van der Wal niet meer kunnen dreigen met de zeer controversiële onteigening vanaf eind dit jaar, is de ‘woest aantrekkelijke’ opkoopregeling voor ‘piekbelasters’ in de veeteelt pas echt vrijwillig geworden, en die kan dus door. Dat schept alvast enige ruimte binnen de bestaande stikstofdwangbuis, die dan door de volgende regering in z’n geheel naar de prullenbak verwezen kan worden.

Een groot voordeel van de val van het kabinet is ook, dat provincies zich nu gewoon aan de bestaande natuurbeschermingswet kunnen houden, waar voor de stikstofdoelen 2035 als deadline geldt. De ‘versnelling’ naar 2030 waar dit kabinet al die tijd tegenaan zat te hikken, maar die veel provincies niet durfden te negeren, is evident controversieel, dus van de baan.

Misschien kunnen BBB en JA21 nu zelfs hun initiatiefwetsvoorstel door de Tweede Kamer krijgen, om tenminste de absurd strenge grenswaarde voor vergunningverlening (het beruchte vogelpoepje stikstof dat hele bouwprojecten onmogelijk kan maken) op te hogen naar 14 gram stikstof per hectare per jaar. Alleen dat al is genoeg om de hele bouw uit de stikstoflockdown te bevrijden.

Voor een meerderheid zullen uiteraard ook coalitiepartijen CDA en VVD daarin mee moeten gaan, maar waarom zouden ze deze evident redelijke en zeer effectieve maatregel niet willen nemen nu ze uit het knellende, door D66 gedicteerde regeerakkoord zijn bevrijd?

Wat betreft energie: daar geldt gelukkig tot op zekere hoogte nog het primaat van de ingenieurs. Ongeacht je mening over windmolenparken op zee: de projecten die nu vergund zijn en al in aanbouw, moeten gewoon door, anders leidt dit tot een enorme kapitaalvernietiging. Ook de verzwaringen en aanpassingen van het elektriciteitsnet die nu ingepland zijn, zijn hoe dan ook technisch noodzakelijk, daar verandert een kabinetscrisis niets aan.

De komst van nieuwe kerncentrales mag niet worden vertraagd

Maar er is nóg een belangrijk aspect van Jettens plannen met onze energievoorziening dat niet kan  worden stilgelegd: de aanbestedingsprocedure voor twee grote kerncentrales moet doorgaan. Een stevige basis in onze elektriciteitsvoorziening die niet afhankelijk is van de grillen van het weer, is van levensbelang voor Nederland, en gezien de lange doorlooptijd van de bouw van kerncentrales, zou een jaar stilstand bijzonder schadelijk zijn.

Dat zou pas echt een teken van een nieuwe bestuurscultuur in Den Haag zijn: kernenergie niet-controversieel verklaren.    

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Buitenkans dankzij de val van RutteVier: de Tweede Kamer kan nu afrekenen met de stikstoflockdown in de bouw verscheen eerst op Wynia's Week.