In mijn artikel legde ik uit waarom geen sprake is van groepsbelediging en waarom Keijzer zelfs een punt heeft, waarbij ik me primair baseerde op de Koran en op de islamitische overleveringen. Het OM heeft op 12 juli een persbericht verspreid waarin het stelt de aangiftes tegen Keijzer te seponeren. Goed zo, denkt u wellicht. Het OM stelt echter ook dat de uitingen van Keijzer ‘in beginsel strafbaar zijn’.

Daar hoort een historische context bij. In oktober 1993 vond in Wenen een grootschalige bijeenkomst plaats van de Raad van Europa. De Europese regeringsleiders – Ruud Lubbers namens Nederland – spraken daar met elkaar af dat er een gemeenschappelijke aanpak moest komen van ongewenste ‘extreemrechtse’ politici: door ‘intolerantie’ dan wel ‘onverdraagzaamheid’ te introduceren als een nieuw strafrechtelijk thema. Voortaan kon iedereen die onverdraagzaamheid bevorderde, daarvoor worden veroordeeld, vooral door het Mensenrechtenhof in Straatsburg.

Het OM stelt nu met betrekking tot Mona Keijzer:

‘Het OM is van oordeel dat de uitlatingen die door Keijzer zijn gedaan op zichzelf beledigend zijn over een groep mensen wegens ras en godsdienst en, ook in de context van het publieke debat, onnodig grievend zijn. Keijzer heeft naar het oordeel van het OM onvoldoende verantwoordelijkheid genomen om te voorkomen dat haar uitingen die zij in de talkshow Sophie & Jeroen heeft gedaan zouden aanzetten tot onverdraagzaamheid.’

Wie niet onderbouwt, wordt vervolgd

Die redenering van het OM ligt in het verlengde van de in 1993 gemaakte Europese afspraken. Dat Keijzer zou kunnen hebben aangezet tot onverdraagzaamheid maakt dat er sprake is van groepsbelediging, een ernstig strafbaar feit. Het OM legt overigens nog nader uit waarom de uitspraken onnodig grievend waren:

‘Als politicus zou Keijzer in staat moeten zijn om haar woorden zorgvuldig te kiezen en haar stellingen te onderbouwen, ook tijdens een talkshow op live televisie. Dat geldt bij uitstek voor uitingen over minderheidsgroepen. Zij zijn extra kwetsbaar wanneer zij belasterd worden. Keijzer is hierin onvoldoende zorgvuldig geweest. (…) Bovendien presenteerde ze de beweringen als feiten, zonder ze op dat moment van een gedegen onderbouwing te voorzien.’

Daarmee is Keijzer in de ogen van het OM strafbaar. Maar is dat wel zo?

Hek van de dam

In de eerste plaats is het lastig om tijdens een talkshow elk standpunt gedegen te onderbouwen met feiten. Daarvoor is doorgaans geen tijd en de host zit daar meestal ook niet op te wachten, want het vertraagt het gesprek. Ook speelt mee dat de spreker wellicht niet alle achterliggende feiten zondermeer kan reproduceren als gevolg van een onverwachte vraag, terwijl de conclusie nog steeds kloppend kan zijn.

Ten tweede, als een bewering niet als feit mag worden gepresenteerd zonder onderbouwing, dan is het hek van de dam voor wat betreft groepsbelediging. Dan mogen de politie en het OM een aparte afdeling openen die strafzaken draait tegen mensen die aan talkshowtafels plaatsnemen. Het ontbreken van een gedegen onderbouwing bij uitspraken lijkt daar immers eerder regel dan uitzondering te zijn.

Maar toch een sepot

Toch gaat het OM niet tot vervolging over omdat ‘strafrechtelijke vervolging van de politicus in dit geval in strijd is met de vrijheid van meningsuiting’. Het OM wijst op het risico van een chilling effect bij vervolging:

‘Het sanctioneren van een uiting kan anderen ervan weerhouden om hun mening te uiten. Dat geldt bij uitstek voor politici. Een vrije politieke discussie is in een democratische samenleving van fundamenteel belang.’

Een ‘gewone’ burger zou dus wellicht wel vervolgd worden. En precies daar wringt het. Waarom wordt getolereerd dat Keijzer dit zegt, maar geldt dit niet voor u en mij? En wat als die uitspraak feitelijk juist zou zijn? Mag die dan nog steeds niet gedaan worden? Een andere beschermende factor is volgens het OM overigens dat Keijzer reageerde op Sophie Hilbrand en niet zelf het initiatief tot de uitspraak nam. Maar maakt dat werkelijk veel uit in dit geval? 

Het wordt echter nog ernstiger. In de brief aan de aangevers stelt het OM:

‘Ondanks dat Keijzer in het fragment duidelijk probeert te maken dat het niet om alle asielmigranten uit islamitische landen en moslims gaat, is de beschuldiging ernstig genoeg om het beeld over in ieder geval een deel van deze groepen aan te tasten. Daarmee zijn de uitingen van Keijzer in de uitzending van Sophie & Jeroen op zichzelf beledigend over een groep wegens ras en godsdienst.’

Er zijn twee interpretaties van deze passage mogelijk. In de eerste plaats dat Keijzer strafbaar zou zijn voor wat ze niet heeft gezegd. Haar nuances doen er niet toe, omdat sommige mensen er sowieso aanstoot toe nemen. Het gaat erom hoe mensen haar woorden interpreteren en niet om wat zij gezegd heeft.

Een tweede interpretatie is dat Keijzers nuances er niet toe doen, omdat zij nog steeds uitspraken doet over een deel van de groep. Maar dat is precies haar doel. Zij legt de vinger op een zere plek, door te benoemen hoe problematisch een groep orthodoxe of radicale mensen naar joden kijkt. En eens te meer: wat als haar uitgesproken zorg juist is? Mag die waarheid dan niet geuit worden?

Het OM lijkt zich hier te veel met politiek te bemoeien. Toen Geert Wilders in 2008 de film Fitna online zette, werd ook hem het bijdragen aan onverdraagzaamheid verweten. Het OM wilde Wilders echter aanvankelijk niet vervolgen, maar moest dat alsnog doen als gevolg van een artikel-12-procedure. Ook in de brief aan de aangevers in de zaak tegen Mona Keijzer staat vermeld dat de aangevers een zogeheten klaagschrift in kunnen dienen, conform artikel 12 Wetboek van Strafvordering. Dan kan alsnog tot vervolging worden overgegaan.

Religiekritiek in de beklaagdenbank

Mona Keijzer uitte slechts kritiek op een cultuur, en dan met name op het religieuze deel van die cultuur. Als die kritiek strafbaar is, dan lijkt daarmee religiekritiek te worden gecriminaliseerd. In een liberale samenleving moeten burgers echter bijna alles kunnen zeggen. De nuancering ‘bijna’ zit erin dat niet tot geweld mag worden opgeroepen. Als de waarheid niet gezegd mag worden omdat een vermeend kwetsbare culturele groep tegen die waarheid beschermd moet worden, dan wordt het multiculturalisme boven de liberale grondgedachte geplaatst dat burgers alles mogen doen zolang andere burgers daardoor niet worden geschaad.

Het OM geeft daarmee de belangrijkste argumenten tegen de strafbaarstelling van groepsbelediging: het conflict met vrijheid van meningsuiting en het eventueel uitspreken van de waarheid, het subjectieve karakter van belediging, de moeilijkheid om tot een eenduidig oordeel over de uiting te komen, de ogenschijnlijk weinig consistente vervolging van soortgelijke casussen en het chilling effect.

Het is de hoogste tijd om groepsbelediging te decriminaliseren en uit het Wetboek van Strafrecht te halen.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zaak Mona Keijzer bewijst: hoog tijd om groepsbelediging uit het Wetboek van Strafrecht te halen verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 2022 onderzoekt de AIVD de invloed van deze netwerken. Dat criminelen geweld tegen elkaar gebruiken, is onwenselijk maar van alle tijden. Waar de dienst zich ernstig zorgen over maakt, is dat criminele netwerken de afgelopen jaren plots ‘ook aanslagen [pleegden] op redacties, journalisten en advocaten’. Dat als gevolg daarvan ‘een groot aantal officieren van justitie, rechters, Kamerleden en bestuurders’ wordt beveiligd, is volgens de AIVD een serieuze bedreiging voor onze samenleving.

Bedreigde journalisten en Kamerleden

Durven journalisten en Kamerleden nog wel vrijuit te spreken of te schrijven als zij en hun naasten worden bedreigd? Dappere mensen als de Telegraaf-misdaadverslaggevers John van den Heuvel en Mick van Wely en VVD-Tweede Kamerlid Ulysse Ellian weigeren heldhaftig te zwijgen of te zwichten voor het criminele geweld. Maar toch, zo’n dreiging zal afleiden van het belangrijke werk dat ze doen. Het maakt ze in elk geval onvrij en dat past niet in een open samenleving.

‘Een risico is ook dat niet-bedreigde beroepsgenoten onderzoeken naar georganiseerde misdaad liever vermijden, of dat mensen ervoor terugschrikken een baan te kiezen bij de politie, de advocatuur of het openbaar bestuur,’ schrijft de AIVD. En precies daar gaat het de georganiseerde misdaad om.

De lokale straatdealer is in dit kader niet zozeer het probleem. Het gaat om criminele netwerken die grootschalig opereren, om de georganiseerde misdaad. Het gaat om netwerken waar de winsten en andere belangen zo hoog zijn dat criminelen bereid zijn om ernstig geweld te gebruiken – of vaker nog: te laten gebruiken – tegen anderen.

Zulke netwerken beschikken vaak over ‘capaciteit’ en middelen om defensieve en offensieve contramaatregelen toe te passen. Defensieve maatregelen zijn bijvoorbeeld het inzetten van contra-observatieteams (die proberen te achterhalen of criminelen uit het eigen netwerk worden gevolgd, bijvoorbeeld door de politie of door andere criminelen) en het regelmatig laten wisselen van auto’s van drugskoeriers om minder op te vallen.

Bij offensieve maatregelen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan geweld of bedreigingen om mensen af te schrikken om zich met het criminele netwerk te bemoeien, of aan infiltratie bij de overheid. In de woorden van de AIVD: ‘Ze proberen mensen in cruciale functies bij de overheid en bij bedrijven om te kopen en onder druk te zetten. Dat verzwakt de overheid en de maatschappij van binnenuit.’ De georganiseerde misdaad gaat heel ver in haar methoden.

Ondermijning als doel

Terroristen ondermijnen de democratische rechtsorde, dat is breed bekend. Zij willen die orde vernietigen of radicaal veranderen door middel van het gebruik van extreem geweld. In dat opzicht zijn terroristen vaak meer ideologisch ingegeven dan criminele netwerken. Terroristen hebben doorgaans een ‘hoger doel’ voor ogen: ze willen een bepaald type samenleving creëren. De georganiseerde misdaad is meer op zichzelf gericht, op economisch of sociaal gewin.

Maar het verschil met de terrorist is misschien kleiner dan het lijkt. Een klein deel van de criminele netwerken richt zich doelbewust op de samenleving, in de hoop een positie te kunnen creëren waarbinnen het eigen netwerk ongemoeid kan doen wat het wil. De AIVD constateert dat ze ‘soms ook de bedoeling hebben [om] de democratische rechtsorde te ondermijnen’. Met andere woorden: die ondermijning is dan geen bijproduct van extreem geweld voor eigen gewin, maar een bewust (sub)doel.

In die gevallen zit er weinig verschil meer tussen de terrorist en de georganiseerde misdaad. Niet voor niets wordt in landen als Mexico – en tegenwoordig voorzichtig ook in Nederland – gesproken over ‘narcoterrorisme’. De meest ernstige vormen van georganiseerde misdaad ondermijnen de democratische rechtsstaat in serieuze mate.

Het is goed dat de AIVD zich als inlichtingen- en veiligheidsdienst richt op deze criminele netwerken. Als ‘nationale dreiging’ volgt dit onderwerp in het jaarverslag over 2023 direct na het jihadistisch terrorisme en de radicale islam, maar nog vóór rechts-, links- en anti-institutioneel extremisme en terrorisme worden behandeld. Mogelijk zegt dat iets over de prioritering en de dreiging zelf.

Hard optreden is gewenst

Tegen criminelen die rechters, officieren van justitie, agenten, journalisten en Kamerleden in hun werk belemmeren door geweld te gebruiken of daarmee te dreigen, dient hard te worden opgetreden. Dat is nodig om onze vrijheid te beschermen. Want als mensen in deze functies niet veilig zijn – en zich terecht niet veilig voelen – om hun werk te verrichten, dan is er geen werkelijke vrijheid. Zulke criminelen zijn per saldo weinig anders dan terroristen.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Werk aan de winkel voor de AIVD: de grens tussen terroristen en criminelen vervaagt verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is het probleem met deze artikelen? In artikel 266 staat: ‘Elke opzettelijke belediging (…) hetzij in het openbaar mondeling of bij geschrift of afbeelding, hetzij iemand, in zijn tegenwoordigheid mondeling of door feitelijkheden, hetzij door een toegezonden of aangeboden geschrift of afbeelding, aangedaan, wordt, als eenvoudige belediging, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden of geldboete van de tweede categorie.’

Het tweede lid van het artikel stelt dat zulk gedrag niet strafbaar is als de uitingen ‘ertoe strekken een oordeel te geven over de behartiging van openbare belangen, en die er niet op zijn gericht ook in ander opzicht of zwaarder te grieven dan uit die strekking voortvloeit’.

Hoe bepaal je de grens van het toelaatbare?

Noemenswaardig is dat lid 1 stelt dat belediging ook kan plaatsvinden door het verspreiden van feitelijkheden. Lid 2 stelt dat zo’n uitspraak niet strafbaar is als die gaat over ‘de behartiging van openbare belangen’. Maar wanneer is daar sprake van en hoe bepaal je de grens van het toelaatbare? Mag je bijvoorbeeld iemand een ‘domme lul’ noemen, zoals bijvoorbeeld Volkskrant-columnist Sander Schimmelpenninck soms doet?

Groepsbelediging gaat nog verder dan belediging en de strafmaat is liefst viermaal zo hoog. In artikel 137c van het Wetboek van Strafrecht staat: ‘Hij die zich in het openbaar, mondeling of bij geschrift of afbeelding, opzettelijk beledigend uitlaat over een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.’

Hoe meer gekrenkte zielen, hoe meer leed en des te hoger de straf, lijkt de wetgever te hebben gedacht. Maar hoe bepaal je of een groep zich redelijkerwijs beledigd kan voelen?

In het laatste Wildersproces zijn die definities al flink opgerekt, want ‘Marokkanen’ (een nationaliteit) werd daar door de rechter geïnterpreteerd als ras. Zo beredeneerd kan het spreken over ‘domrechts’ of ‘domme PVV-stemmers’ worden geïnterpreteerd als ‘levensovertuiging’.

Het is opmerkelijk dat een aantal groepen in dit artikel worden beschermd en anderen niet. Zo is er geen bescherming voor vrouwen tegen involuntary celibates (incels): heteromannen die gefrustreerd zijn over hun onvrijwillige celibaat en haat en geweld prediken tegen het andere geslacht. Daarnaast worden mensen beschermd omwille van hun godsdienst, maar over afvalligen en ongelovigen wordt niet gerept.

De strafbaarstelling van belediging en groepsbelediging staat op gespannen voet met het maken van grappen, of satire. Grappen gaan vaak over individuele personen: over een politicus, een columnist of uw buurman. Ook gaan grappen vaak over groepen: over bijvoorbeeld Belgen, Surinamers, vrouwen of ambtenaren. Een grap over de premier kan worden opgevat als kritiek maar ook als belediging. Datzelfde geldt voor de uitspraak dat veganisten ongezonde mensen zijn met lelijke ingevallen gezichten.

Belediging is altijd subjectief

Belediging is de drijvende kracht van satire. Als individuen en groepen niet beledigd mogen worden, dan is er geen ruimte voor satire – of ons concept van humor moet grondig veranderen. Dat geeft echter nog geen uitsluitsel over of belediging strafbaar gesteld zou moeten worden.

De strafbaarstelling van belediging en groepsbelediging brengt allerlei praktische problemen met zich mee. Wellicht mag satire wel, of niet, of alleen op een podium. Daarnaast is belediging behoorlijk subjectief: het is immers een gevoel, waarbij de (figuurlijke) lengte van iemands tenen een belangrijke rol speelt. Waar op de grens van strafbare belediging ligt, is moeilijk te bepalen. Het is vooral contextafhankelijk: dezelfde uiting kan in de ene context strafbaar zijn, maar in de andere niet.

Er zijn ook meer principiële bezwaren. In een democratie (letterlijk: volksheerschappij) moet zoveel mogelijk gezegd kunnen worden, omdat slechts dan het volk kan heersen. Opinies moeten vrijelijk klinken, zodat ze gesteund of bestreden kunnen worden. De uitspraak dat een bepaalde god zeer waarschijnlijk niet bestaat, kan beledigend zijn voor een individuele gelovige of een groep gelovigen, maar moet gewoon mogelijk zijn.

Het is niet netjes, maar het moet wel mogen 

De overheid moet pas ingrijpen als fundamentele liberale waarden of de democratische rechtsorde worden bedreigd. Dat is het geval als iemand wordt vermoord of beroofd. Als de staat dat zou toestaan, komen de veiligheid en de vrijheid van burgers in het geding.

Bij beledigingen gaat het in essentie om fatsoensnormen. Wie aanstoot neemt aan de uiting van een ander kan de ‘dader’ daar zelf mondeling of schriftelijke op aanspreken. Het hoort niet om mensen te beledigen en het is niet netjes. Maar het moet wel mogen.

Ons strafrecht zou daarom moeten worden aangepast. Dat kan, als PVV, VVD, NSC en BBB, die zeggen te staan voor een ruime uitingsvrijheid, nu hun kans grijpen om belediging en groepsbelediging te decriminaliseren.

Van Bart Collard verscheen onlangs ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk, ook in 2024. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het is niet fatsoenlijk om mensen te beledigen, maar waarom is het strafbaar? verscheen eerst op Wynia's Week.

Frank Wieland (Gorinchem, 1949) was één van de drie rechters in het langdurige, in 2007/2008 gestarte ‘liquidatieproces Passage’. In dit proces stond onder anderen de topcrimineel en voormalige Heineken-ontvoerder Willem Holleeder terecht. In 2019 kreeg hij van de Amsterdamse rechtbank een levenslange gevangenisstraf opgelegd voor het uitlokken van zes aanslagen, waarbij tussen 2002 en 2006 vijf mensen werden vermoord. Voor Wieland was het de laatste zaak voor hij op zijn zeventigste met pensioen ging.

Nederland telt zo’n 2500 rechters. Binnen de wereld van de rechtspraak gold Wieland als een buitenbeetje. Hij stond bekend om de luchtige, amicale toon waarmee hij verdachten en getuigen bejegende. Ook liet hij niet de gelegenheid voorbijgaan om een feestje van het advocatenkantoor van Ficq & Partners, met veel zware criminelen als cliënt, op te luisteren met zijn aanwezigheid. Naar Wielands mening moest dan kunnen, want hij acht zich ‘door en door betrouwbaar, onkreukbaar en correct’. Dat is hier overigens niet het issue; waar het om gaat is dat zo’n bezoek kan leiden tot verkeerde interpretaties bij andere mensen. Peter R. de Vries vond dat het niet kon. Jammer genoeg gaat Wieland in zijn boek niet in op de vraag of er bezwaar kan worden gemaakt tegen al te innige banden tussen strafadvocaten en misdaadjournalisten. Daar zijn voldoende voorbeelden van.

Begrip als essentiële waarde

Begrip is essentieel voor het vertrouwen en het draagvlak in de samenleving, zo lezen we in het hoofdstuk waarin Wieland een toelichting geeft op de rol van de persrechter. Dat is zoals bekend een lid van het gerecht die het aanspreekpunt is voor de pers en tevens woordvoerder over de zaken die de rechtspraak van het college betreffen. In de loop der jaren zijn rechters, mede onder invloed van nieuwe wetgeving, criminelen zwaarder gaan bestraffen. Die samenleving is heel wat anders gaan kijken naar rechtszaken waar doorgewinterde criminelen als Willem Holleeder, Mink Kok  en Ridouan Taghi terechtstaan. In een strafproces staat niet langer preventie, maar ook vergelding en generale afschrikking centraal.

In zijn boek besteedt Wieland veel aandacht aan het milieu van Holleeder en de getuigenissen van zijn zussen, Sonja en Astrid. Het was een oplettend gezin, waar de ontvoering van biermagnaat Heineken in 1982 alles op zijn kop zette. De vader van Willem Holleeder was werknemer van de firma Heineken.

Tijdens het proces werden alle getuigen door de rechter, advocaat en officier van justitie nog eens ondervraagd. Sonja, de weduwe van Heineken-ontvoerder Cor van Hout, bleek goed van zich af te kunnen bijten toen zij onder vuur kwam te liggen van Holleeder-advocaat Sander Janssen. Ze schetste het beeld van haar broer als ‘een tikkende tijdbom’. Zus Astrid, van beroep advocaat, legde bij de onderzoeksrechter niet minder dan veertig verklaringen af. Haar leven, en ook dat van Sonja, was een hel.

Rechters zijn ook mensen

Eerder schreef Astrid een bestseller over haar leven als zus van Willem Holleeder met de opmerkelijke titel Judas. In de rechtszaal verklaarde zij: ‘Het is mijn broer… die ik nu verraad.’ Astrid zei geen haatgevoelens te koesteren, maar ze vindt haar broer ziek en hem opsluiten maakt hem ongevaarlijk: ‘Hij kan niet anders, ik weet niet waarom. Als je een heel lieve hond hebt die kinderen bijt, moet je die hond in laten slapen om de kinderen te beschermen, hoe naar dat ook is.’

Deze zin trof Wieland als een mokerslag. Het deed hem ook terugdenken aan zijn persoonlijke omgang met huisdieren. Hij schorste de zitting: ‘Als iets je aangrijpt, moet je letterlijk afstand nemen. Het mag je niet beïnvloeden.’ Zijn boodschap luidt: rechters zijn ook mensen.

Ook de door Astrid in het geheim gemaakte geluidsopnames kwamen tijdens de zitting ter sprake. Op een vraag van de rechtbank legde ze uit waarom die naar haar oordeel van belang waren: ‘Omdat het anders zijn woord is tegen dat van mij. Nu vertelt hij het zelf, in zijn eigen woorden.’ Als je de context kent, begrijp je ook de inhoud van het gesprek beter. De door Willem Holleeder gemaakte schietgebaren  konden helaas niet worden opgenomen. Wel de begeleidende tekst: ‘Hij is aan de beurt, die gaat.’ De geluidsbanden werden een belangrijk onderdeel van het feitencomplex op grond waarvan Holleeder werd veroordeeld.

Ook misdaadverslaggever Peter R. de Vries werd als getuige gehoord. Hij heeft beide zussen, die vreesden voor hun leven, op vele manieren bijgestaan. Niet alleen bij het schrijven van het boek Judas, maar ook bij het naar buiten brengen van de geluidsopname met de scheldtirade. Veel passages rond Holleeder zijn ook in De Vries’ boek over de Heineken-ontvoering te lezen en hadden door Wieland beter kunnen worden weggelaten. Hij stelt vast dat De Vries een boeiende getuige is die er niet voor terugschrok om Holleeder-advocaat Janssen flink van repliek te dienen.

Levert het boek van Wieland nieuwe inzichten op? Het is natuurlijk interessant kennis te nemen van zijn visie op fenomenen als zwijgrecht, wraking, de introductie van het spreekrecht door slachtoffers, de gewenste en ongewenste gevolgen hiervan en de wijze waarop het smartengeld aan slachtoffers wordt vastgesteld. Wieland waarschuwt ook voor de neiging van de Tweede Kamer om de rechterlijke macht met nieuwe taken te belasten die ze, gelet op de huidige onderbezetting, niet aankan.

Nadat Holleeder zijn vonnis te horen had gekregen, klonk applaus in de rechtszaal, zelfs een enkele juichkreet. Wieland vond dat ongepast. Aan het fenomeen van de levenslange gevangenisstraf wijdt hij een apart hoofdstuk. Wieland, zo lijkt het, wil graag overkomen als een zeer humane rechter, die niet gelooft in strenger straffen als remedie tegen de zware criminaliteit.

Over dreigementen richting Wieland lezen we niks

Over de totstandkoming van het vonnis tegen Willem Holleeder komen we niets te weten, want dat is het geheim van de raadkamer. In een arrest van meer dan vijfhonderd pagina’s werd de levenslange gevangenisstraf in 2022 door het Amsterdamse Gerechtshof gehandhaafd. Dat was een koude douche voor de Amsterdamse knuffelcrimineel, die nog rekening hield met de mogelijkheid van vrijspraak. Holleeder was diep verontwaardigd. ‘Pisbak’ was zijn reactie, typerend voor iemand die gewend is zijn gelijk te krijgen.

Wieland gaat in zijn boek evenmin in op het aspect van de beveiliging en de toenemende tendens om rechters en andere wetsdienaren te bedreigen. Wat is daarover zijn oordeel? Is hij zelf ook bedreigd ten tijde van het proces tegen Holleeder? Graag had ik hierover meer willen lezen. Kennelijk was dat voor Wieland een stap te ver.

Frank Wieland: Het proces. Een rechter over de zaak-Holleeder, uitgeverij Ambo Anthos (Amsterdam, 2023). Prijs €22,99.

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is gepubliceerd door Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het persoonlijke relaas van de rechter die Willem Holleeder tot levenslang veroordeelde verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we allereerst de realiteit onder ogen zien. Deze mannen zijn vrijwillig naar conflictgebieden afgereisd om mee te vechten voor een zaak die indruist tegen zo ongeveer alle fundamentele waarden van onze samenleving. Ze zijn naar een ander land afgereisd om zich daar vrijwillig aan te sluiten bij een terroristische organisatie die verantwoordelijk is voor vreselijke gruweldaden.

Er is geen enkele garantie dat ze hun extremistische overtuigingen zullen afzweren, zelfs als ze beweren hun leven te willen beteren is het nog onmogelijk om de oprechtheid van dergelijke verklaringen en achterliggende intenties te beoordelen.

Het zal moeilijk worden voldoende bewijs te verzamelen

Het internationaal recht wordt in deze discussie als argument gebruikt om onze Nederlandse burgers terug te halen. Omdat Nederlandse burgers verantwoordelijk moeten worden gehouden voor de misdaden die zij hebben begaan. Hoewel het belangrijk is dat Nederland voldoet aan haar verplichtingen onder het internationaal recht, neemt het berechten in Nederland in dit specifieke geval aanzienlijke veiligheidsrisico’s met zich mee.

Het terughalen van deze mannen garandeert niet dat ze adequaat zullen worden berecht, en het terughalen kan hierdoor juist leiden tot straffeloosheid. En in hoeverre is bijvoorbeeld het voorkomen van statenloosheid aan de orde wanneer mensen een dubbele nationaliteit bezitten? Wat weegt zwaarder als het gaat over verantwoordelijkheid en veiligheid?

Bovendien is het komen tot een berechting van de misdaden van deze IS-mannen een enorme juridische uitdaging. Het verzamelen van voldoende bewijs voor misdaden begaan in conflictgebieden is buitengewoon moeilijk en er is een groot risico dat ze vrijuit gaan vanwege gebrek aan bewijs. Als deze mannen wel berecht worden, bestaat het gevaar dat ze in gevangenschap verder zullen radicaliseren en hun medegevangenen kunnen beïnvloeden, wat kan resulteren in het vormen van nieuwe terroristische netwerken binnen onze gevangenissen.

Ook bestaat het risico dat ze, eenmaal vrijgelaten, steun zullen krijgen van gelijkgestemden, waardoor het gevaar voor terroristische activiteiten toeneemt na vrijlating.

Sommigen pleiten voor rehabilitatie, in de hoop dat intensieve begeleiding deze mannen zal de-radicaliseren zodat ze opnieuw kunnen integreren in de samenleving. Hoewel dit een nobel doel is, moeten we realistisch blijven en ons niet laten leiden door idealisme. Het monitoren en begeleiden van teruggekeerde uitreizigers is erg ingewikkeld en het vereist aanzienlijke kosten en inspanningen om hun activiteiten en contacten bij te houden.

We moeten niet vergeten dat deze mannen hoogst waarschijnlijk een training hebben gehad in terrorisme en het gebruik van extreem geweld vaak onbewust genormaliseerd hebben. Het zal jaren van intensieve rehabilitatie en monitoring vergen en zelfs dan zullen we er nog niet 100 procent op kunnen vertrouwen dat deze mannen geen bedreiging meer vormen voor onze samenleving. De veiligheid van onze samenleving en onze burgers moet ten alle tijden voorop blijven staan.

Christenen en yezidi’s zijn massaal gevlucht

Voor de slachtoffers van IS, die zijn vermoord of gevlucht, moet het terughalen van IS-mannen naar Nederland of andere westerse landen waar ze nu wonen een ware nachtmerrie zijn. Onder Saddam Hoessein leefden er 1,5 miljoen christenen en 250.000 yezidi’s in Irak. Na de inval van de Verenigde Staten vond er een ware exodus plaats van deze minderheden uit Irak naar Europa en andere westerse landen, omdat zij het slachtoffer werden van de opgelaaide etnisch religieuze strijd om de macht in Irak tussen soennieten en sjiieten.

Toch besloot niet iedereen om te vertrekken. Zo ook Samir Yalda, een christen die samen met zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen in Mosul woonde en het niet kon opbrengen om zijn geboorteland achter te laten, hoe nijpend de situatie voor christenen en andere minderheden was. Ondanks dat hij dag en nacht werkte om rond te komen in uiterste moeilijke en onzeker omstandigheden, bleef hij positief over de toekomst. Hij geloofde dat ondanks alles het goed zou komen met Irak.

Tot die bewuste nacht in juni 2014 toen er door de buurman hard op de deur werd geklopt: ISIS, een militante radicaalislamitische groepering voortgekomen uit de overblijfselen van Al-Qaeda in Irak, was in aantocht en vermoordde alle christenen, yezidi’s en seculiere moslims. Halsoverkop en zonder nog om te kijken moest Samir alsnog zijn dromen achterlaten en Irak ontvluchten. Zijn levenslust is nooit meer wedergekeerd.

Wat zal Samir denken nu hij weet dat rechters in Nederland en andere westerse landen overwegen om zijn beulen naar Nederland te laten komen om hier te berechten? Het betekent immers niet alleen dat de afstand tussen de IS-beulen en hun slachtoffers kleiner wordt, maar ook dat zij en alle andere Nederlanders betalen voor de opvang en zorg van deze IS-beulen. De Nederlandse gevangenissen zijn een stuk comfortabeler dan de massagraven van IS.

Het is duidelijk dat Nederland en andere westerse landen worden geconfronteerd met een juridisch-ethisch vraagstuk. Moeten misdaden jegens de mensheid gepleegd in het buitenland door personen met een Nederlandse paspoort hier berecht worden of toch in Irak? Omdat Irak  de rechtsmacht van het Internationaal strafhof niet aanvaardt en tot op heden vasthoudt aan de doodstraf, vreest Nederland dus een oneerlijke juridische rechtsgang die niet voldoet aan erkende waarborgen en standaarden die zijn neergelegd in verscheidene internationale en Europese mensenrechtenverdragen. Vanwege het nationaliteitsbeginsel voelt het kabinet daarom de druk om de Nederlandse IS-gangers dan maar hier te berechten.

Maar dat Irak (nog) niet een eerlijke rechtsgang kan waarborgen, mag geen reden zijn om daarom maar IS-beulen naar Nederland te halen. Ook zouden Nederlandse rechters de moeite moeten nemen om het verhaal van de slachtoffers van IS te horen en mee te wegen voor hun juridisch besluit.

Wat gaan IS-mannen doen als ze hun straf hebben uitgezeten? 

Tot slot dient de vervolging en de berechting van IS-strijders met een Nederlands paspoort te gebeuren met inachtneming van een ander principe onder het internationaal recht: staten hebben de verplichting om hun burgers te beschermen tegen andere private burgers. Wat gaat er bijvoorbeeld gebeuren wanneer deze IS-mannen met een Nederlands paspoort hier hun straf uitzitten en dan vrijkomen? Hoe garandeert de Nederlandse staat dat ze ‘genezen’ zijn?

Het gevolg van het ophalen van de mannelijke terroristen zal ook zijn dat de ‘entourage’ van deze mensen er een bewijs in zal zien dat in Nederland ongeveer alles acceptabel is en vergeven wordt. Een tweede kans voor genocideplegers en oorlogsmisdadigers is ongepast. Het heeft een diepe en ontwrichtende werking op onze samenleving, waar teruggehaalde misdadigers helden worden voor mensen die hetzelfde gedachtegoed delen maar nog niet tot geweld zijn overgegaan. Oorlogsmisdaden worden gebagatelliseerd, leed klein gemaakt en daders slachtoffers.

De Nederlandse context van rehabilitering en terugkeer in de samenleving is niet vergelijkbaar met het strafrechtsysteem van bijvoorbeeld de Verenigde Staten waar vergelding veel meer de maatstaf is. Vergelding klinkt naar, maar heeft een belangrijke functie. Niet alleen is het duidelijk naar de daders, maar vooral naar de nabestaanden en de samenleving als geheel. Want goed en kwaad maakt uit. Nu en in de toekomst.

*Margretha du Carmo Krabbe, voorzitter Thematisch Netwerk Migratie & Integratie VVD; Anouschka Agob, Nederlandse geboren in Irak; Paul Slettenhaar, vicevoorzitter platform Klassiek Liberaal.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het naar Nederland terughalen van IS-terroristen is een nachtmerrie voor hun slachtoffers en een groot gevaar voor onze veiligheid verscheen eerst op Wynia's Week.

De helden van onze tijd zijn de Vollenbroeken en de Urgenda’s, maatschappelijke belangenbehartigers die hun belang niet langs politieke weg proberen veilig te stellen, maar via de rechter – en regelmatig met succes. Afgezien van de inhoudelijke merites van hun activiteiten is daardoor in brede kringen het beeld aan het ontstaan dat niets, zelfs geen wet, definitief is voordat ‘de rechter heeft gesproken’. Pieter Omtzigts aandringen op de vorming van een Constitutioneel Hof gooit in dit opzicht nog eens olie op het vuur, maar daarover een andere keer.

In 1992 was Volkert van der Graaf, toen nog lang niet de moordenaar van Pim Fortuyn, een van de eerste idealisten die het pad van de juridische obstructie gingen bewandelden. Het verdienmodel van zijn bedrijfje VMO, dat stond voor Vereniging Milieu-Offensief, bestond uit sabotage, het bis-zum-geht-nicht-mehr bezwaar aantekenen tegen elke vergunning die overheden dreigden te verlenen voor een activiteit waaraan een milieuaspect zat.

De methode-Volkert werkte als een tierelier

Tot Van der Graafs eigen verbazing boekte zijn VMO het ene succes na het andere. In het gemoedelijke maatschappelijke middenveld van de Veluwe en omgeving, waar de VMO vooral actief was, was er in elke vergunningsaanvraag wel een kleine omissie, een vormfoutje of andere futiliteit te vinden waarmee een formeel juridisch gelijk gehaald kon worden, of die op zijn minst stevige vertraging en extra kosten veroorzaakte.

De inhoud en het gewicht van de kwestie deden er nauwelijks toe, net zo min als redelijkheid en billijkheid. Na verloop van tijd tekende Volkerts VMO blind bezwaar aan tegen elke vergunningsaanvraag die op haar weg kwam. Gewoon, met een standaardbriefje. In de juridische werkelijkheid werkte dat als een tierelier.

Op vergelijkbare wijze gooien advocaten en organisaties die de belangen van asielzoekers dienen ook graag een spaak in het wiel door eindeloze beroepsprocedures en vertragingstactieken, ook en juist in kennelijk kansloze zaken. In wiens belang dat uiteindelijk is, blijft een moeilijk te beantwoorden vraag. Maar dat de rechterlijke macht er zwaar mee belast wordt, dat de maatschappij op twijfelachtige gronden op kosten wordt gejaagd staat, net als dat de betreffende  asielzoeker extreem langdurig in onzekerheid wordt gehouden, buiten kijf. Dat een niet onaanzienlijk deel van de bevolking desalniettemin achter zulke praktijken blijft staan, ook.

Wat al deze en soortgelijke zaken laten zien, is dat een beroep op het civiele en bestuursrecht lang niet altijd een hoogstaande, laat staan een elegante oplossing voor een probleem of geschil oplevert. Veeleer is het een zwaktebod, een tamelijk primitieve manier om een eind te maken aan een patstelling die ontstaan is door onwil, zoals je bij de Rijdende Rechter vaak ziet.

Of het is een manier om koppig je zin door te drijven als al het andere faalt, zoals in de voorbeelden hierboven of door iemand domweg financieel kapot te procederen. Dat is ook niet vreemd, want anders dan steeds meer mensen lijken te denken, beschikt een rechter niet over een of andere hogere vorm van kennis of wijsheid. Hij is ook maar een jurist die zo goed en zo kwaad als het gaat probeert de wet toe te passen, en bij onduidelijkheid, te interpreteren.

Die noodzaak tot interpreteren kan op twee manieren ontstaan. Eén is dat de werkelijkheid altijd weer verrassender en veelvormiger blijkt dan de beste wetgever kan voorzien. Daar kan niemand iets aan doen en het is ook niet erg, het geeft juist jeu aan het rechtersvak. De andere is slechte, dat wil zeggen onduidelijke, slecht uitvoerbare of ronduit verkeerde wetgeving.

Wetgeving is het domein van parlement en regering

Maar dat wil nog niet zeggen dat een wet pas ‘echt’ is als de rechter er overheen geweest is.  De rechter is immers geen deel van het wetgevende proces. Wetgeving is in ons bestel het domein van het parlement en, in de praktijk, het daaruit gevormde uitvoerend comité, de regering.

De resultaten van civiele en bestuursrechtspraak maken weinig particulieren die in zaak betrokken raken gelukkig. Dat komt, afgezien van het onvermijdelijke verlies dat een vonnis voor een der partijen betekent, vooral door de hoge kosten en het zich eindeloos voortslepende gesodemieter waarmee een civiele procedure gepaard gaat. Denk echt aan slapeloze nachten. Voor procederende bedrijven en instanties, inclusief de overheid, ligt het anders. Die hebben hele hordes juristen in dienst die ervan leven, en verder zal het iedereen aan zijn reet roesten.

Hoe schrijnend ver de juridische werkelijkheid soms van de echte wereld af kan staan, laten twee ogenschijnlijk hemelsbreed verschillende recente zaken zien. De ene was aangespannen tegen de belastingdienst door de Haagse As-Soennah-moskee. De dienst had een onderzoek naar gesjoemel door de moskee uitgevoerd waar u en ik best in kunnen komen, maar de moskee trok onmiddellijk de discriminatiekaart – en won: Volgens de rechtbank ‘kan niet worden uitgesloten’ dat er werd gediscrimineerd bij het besluit om juist de moskee op de korrel te nemen.

Daarom werd het onderzoek, dat omdat er inderdaad rotzooi werd aangetroffen de moskee z’n ANBI-status (erkend goed doel met belastingvoordelen) had gekost, ongeldig verklaard. Dat er wel degelijk onregelmatigheden waren gevonden deed niet ter zake. Dat het een publiek geheim is dat er in die kringen al sinds jaar en dag gesjoemeld wordt met giften en ontvangsten ook niet, de ANBI-status kwam terug.

Het praktische gevolg is dat de rechtbank faciliteert dat in de echte wereld ontoelaatbare praktijken gewoon worden voortgezet, met een opgestoken vinger naar de rest van de samenleving. Zo ondermijnt een rechtbank direct het staatsgezag.

De tweede was een zaak die de Inspectie voor de Gezondheidszorg in dezelfde week verloor van Co-Med , een bedrijf met een kwalijke reputatie dat op keihard commerciële basis huisartsenpraktijken uitbaat. Omdat bijna geen dokter er wil werken – in één praktijk was al het personeel weggelopen zodat duizenden patiënten zonder enige zorg zaten – had de inspectie het bedrijf onder verscherpt toezicht geplaatst.

Veel is te wijten aan wenswetgeving

In plaats van zijn leven te beteren, toog Co-Med naar de rechter met als argument dat hun niets te verwijten viel, omdat andere huisartsen in de regio niet hadden bijgesprongen, artsen die zelf al tot over hun oren in de patiënten zitten en niets met Co-Med te maken hebben, en vanwege de slechte naam van het bedrijf ook niet wíllen hebben. Dat vond de rechter ook echt zielig voor Co-Med, en de inspectie had het nakijken, dus hup, daar ging het verscherpt toezicht. Op die manier ondermijnde de rechtbank dus niet alleen het gezag van de inspectie, ze moedigt Co-Med ook nog eens aan om op dezelfde voet door te gaan.

Ik wil niet zeggen dat de rechtbank in gevallen als deze het heel anders had moeten of kunnen doen. Of dat het allemaal de schuld van de rechter is, veel is te wijten aan beroerde, slordige en wenswetgeving. Maar per saldo zijn de praktische resultaten van veel rechtspraak zo bedroevend dat het uitbreiden of opwaarderen van de rol van de rechter onder de geldende omstandigheden ronduit gevaarlijk voor het functioneren van de samenleving is.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Het uitbreiden van de rol van de rechter is gevaarlijk voor het functioneren van de samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Heuveling werkte 12 jaar als hoofd resocialisatie in een tbs-kliniek en beschrijft het leven en de mensen in een wereld die normaliter voor het publiek gesloten blijft. Het gesprek is ook te beluisteren als podcast via Spotify en Apple Podcasts.

Daders geportretteerd

Heuveling van Beek schetst in Gekkenwerk een reeks daders, hun leven en hun vaak gruwelijke delicten. Dat doet ze naar eigen zeggen niet om ze vrij te pleiten, want ‘een jeugd kan weliswaar verklaren maar nooit verontschuldigen’.

Tbs-behandelingen zijn kostbaar en duren vaak lang. Heuveling van Beek signaleert daardoor een wat kritischer opstelling bij de rechterlijke macht, die soms aandringt op korter en effectiever behandelen. Die druk heeft naar haar zeggen wel tot een verbetering in de gebruikte methodes geleid.

Helpt TBS?

Heuveling van Beek stelt dat tbs-behandelingen overwegend effectief zijn en een duidelijke daling in de kans op recidive laten zien in vergelijking met niet-behandeling. Bij optimale samenwerking tussen klinieken en gebruik van moderne methoden en technieken, kan de kans op recidive tegenwoordig goed ingeschat worden. Dit neemt niet weg dat er ook nog steeds grove fouten gemaakt worden, zoals in het beruchte geval van de verkrachte en vermoorde Anne Faber.

‘Gekkenwerk. Achter de schermen van de TBS-kliniek’ is overal te koop en te bestellen, zoals HIER.

Uit het persbericht:

‘Gekkenwerk is het unieke en fascinerende verhaal over het leven in de instellingen waar de zwaarst veroordeelden van Nederland worden behandeld. Het is een relaas vol tragiek en dilemma’s. Over haperende behandelingen en verrassende successen.

Anita Heuveling van Beek schildert de achtergronden van de patiënten en beschrijft het dagelijks leven in de kliniek en biedt zo een verrassende kijk op zowel de bewoners als de behandelaren. Het is een pageturner die afwisselend door de ziel snijdt, ontroert en boos maakt.

Al lezende kun je begrip krijgen voor de patiënten, maar dat begrip kan ook wankel blijken. Achter gesloten deuren In Gekkenwerk worden ook de onmacht en de paniek die zich van tijd tot tijd bij het personeel voordoen voelbaar, de tweestrijd tussen menselijk medeleven en professionaliteit, tussen de publieke opinie en het soms slechte werkklimaat. Niet eerder kwam het publiek zo dicht bij het zo gesloten instituut van de tbs.

Het bericht GEKKENWERK: Achter de schermen van de TBS-kliniek verscheen eerst op Wynia's Week.

Het werkzame leven van Cyrille Fijnaut bewoog zich op het snijvlak van politie, beleid en wetenschap. Niet alleen in Nederland maar ook in België: als gevierd politieman en wetenschapper pendelde Fijnaut tussen Leuven, Den Haag, Rotterdam en Tilburg. 

Fijnaut zegt in Over grenzen inzicht te willen geven in het bedrijven van wetenschap. Dat doet hij met een terugblik op zijn leven, dat in 1946 begon als zoon van een hardwerkende en ambitieuze politieman in Zuid-Limburg. Fijnaut doorliep het gymnasium op een internaat in Deurne. Dat was een kwestie van afzien en volhouden, een eigenschap die hem later goed van pas zou komen.  

Een old boys network met wortels in Hilversum  

De volgende stap was het Rijksinstituut tot Opleiding van Hogere Politieambtenaren in Hilversum, een voorloper van de huidige Politieacademie. Een gymnasiast die koos voor de politie was bijzonder. Maar Fijnaut voelde er niet veel voor om voortdurend tussen de boeken te zitten. Hij wilde ook actie.   

In Hilversum maakte hij kennis met het vak criminologie, en ook leerde hij er praktische zaken: hoe je een verdachte moet fouilleren, hoe je een proces-verbaal maakt en hoe je een huiszoeking moet doen.   

De opleiding was ook gericht op kameraadschap en karaktervorming. Hier werd de basis gelegd voor een old boys network. Eric Nordholt, Jelle Kuiper, Kees Sietsma, Henk Janssen, Joop van Riessen, Nol Monster, Joop de Wijs: veel belangrijke politiefunctionarissen begonnen hun loopbaan in Hilversum.   

‘Iedere afgestudeerde kende dus op z’n minst zo’n honderdvijftig andere politieofficieren en beschikte op zijn niveau onwillekeurig over een groot netwerk dwars door de Nederlandse politie,’ schrijft Fijnaut. In zijn werkzame leven heeft hij daar dankbaar gebruik van gemaakt. 

Op 11 mei 2002 kreeg Fijnaut de prestigieuze opdracht om het onderzoek te leiden naar de veiligheid en beveiliging van de vermoorde politicus Pim Fortuyn. Toen Kees Sietsma, die werkzaam was bij de Control Risks Group in Londen, daarvan lucht kreeg, was een telefoontje naar zijn oude schoolmakker voldoende om ook in de commissie te worden opgenomen. Zijn naam stond in eerste instantie niet op het lijstje. 

Eén woord was genoeg  

Politiechefs zijn in het algemeen authentieke en onafhankelijke individuen. Ze gedragen zich als opperbaas, maar formeel is de korpschef loyaal aan de burgemeester. Fijnaut maakte voor het eerst kennis met macht en bevoegd gezag door het optreden van zijn eerste baas, korpsbeheerder Van Rijen in Tilburg. Die kende hij nog uit Hilversum, als docent criminele tactiek.  

Fijnaut vertelt het verhaal van een verwarde man in die in een Tilburgs café alle stamgasten met een vuurwapen naar buiten jaagt en niet reageert wanneer hij door de politie wordt gesommeerd om met zijn handen omhoog naar buiten te komen.  

Van Rijen werd op de hoogte gesteld en vroeg de situatie te bevriezen tot hij zelf ter plekke was. Onder het toeziend oog van adjunct-inspecteur Fijnaut, de aanwezige agenten en een massa toeschouwers liep Van Rijen het café binnen en zei met enige stemverheffing slechts één ding: ‘Hoofdcommissaris’.  

Meer was niet nodig. Verbluft legde de man het wapen neer en gaf zich over. Ook dat was vakmanschap.  

In 1987 schreef Fijnaut een lijvig rapport over de toelating van raadslieden tot het politiële verdachtenverhoor. Mede op grond van Amerikaans onderzoek is hij voorstander: ‘Omdat niet hoeft te worden gevreesd voor de negatieve gevolgen voor de doeltreffendheid en doelmatigheid van de strafrechtspleging.’ Agenten willen veel te snel een bekentenis horen uit de mond van een verdachte, terwijl de verdachte soms bekent om er maar vanaf te zijn. Een bekentenis is echter nog geen bewijs. 

Gezien de negatieve ervaringen met raadslieden in grote liquidatiezaken, had ik in Over grenzen ook graag kennis willen nemen van Fijnauts huidige opvattingen. Een gemiste kans. 

In de jaren 1996-1998 was Fijnaut deskundige bij een commissie die zich verdiepte in het strafrechtelijk onderzoek naar de ‘Bende van Nijvel’. Daarover bestonden in België veel grieven. Het hele dossier werd – kaft na kaft, proces-verbaal na proces-verbaal – doorgenomen. Dat vond plaats op een onverwarmd kamertje op de derde verdieping, onder de hanenbalken van het parlement.  

’s Avonds laat kreeg Fijnaut een acute pijnaanval in zijn onderrug. Een chiropracter met wonderlijke, genezende handen hielp hem er weer bovenop. Op naar het volgende onderzoek, naar de Dutroux-crisis in België.  

Een bijlage met gevolgen 

In 1995 deed Fijnaut in opdracht van de parlementaire enquêtecommissie opsporingsmethoden – naar haar voorzitter ook bekend als de Commissie-Van Traa – onderzoek naar de georganiseerde misdaad in Nederland. Voor Fijnaut en zijn collega-onderzoekers Frank Bovenkerk, Gerben Bruinsma en Henk van de Bunt was het een uitgelezen kans om geheime informatie over criminelen in te zien.  

Namen van criminelen werden in het eindrapport van het viertal niet genoemd. Toch kwam Van de Bunt in het nauw. In een bijlage van het rapport met een ‘inventarisatie van verwijtbare betrokkenheid’ van advocaten bij drugsgerelateerde criminaliteit, veegde hij een anonieme raadsman de mantel uit vanwege zijn rol bij de beruchte Text Lite-affaire. Het was iedereen duidelijk dat het hier ging om mr. F. Salomonson, die meteen een forse schadeverdoeding eiste.  

Vreemd genoeg laat Fijnaut deze pikante kwestie in zijn memoires onvermeld. Overigens werd Van de Bunt in 1999 door de Nederlandse staat volledig schadeloos gesteld.   

Korpsleidingen genieten te weinig gezag  

Fijnaut staat bekend als een ‘werkbeest’ en als leverancier van de ene na de andere beschrijvende studie. Ook zijn memoires munten uit in uitvoerige  beschrijvingen. Toch had ik in zijn terugblik wat meer diepgravende noties willen lezen over het nut en de aard van het politiële werk en ook over de continue wisselwerking tussen waakzaam en dienstbaar.  

Bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad, schrijft Fijnaut, is de korpsleiding nog steeds het grootste probleem. ‘Bij gebrek aan een eenvormig opleidings- en benoemingsbeleid is zelfs niet meer duidelijk wie waarom op belangrijke strategische, operationele en ondersteunende posities in het korps worden benoemd. Met alle negatieve gevolgen van dien. (-) Hierom genieten zij weinig of geen gezag, noch bij bestuur en justitie noch bij hun eigen mensen.’ Een niet mis te verstane boodschap.  

Cyrille Fijnaut: Over grenzen. Een leven tussen wetenschap, beleid en actie. Uitgeverij Prometheus, Amsterdam 2023, ISBN 9789044652680, prijs 60 euro.  

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal en HIER te koop. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Criminoloog Cyrille Fijnaut maakt de balans op: korpsleidingen zijn bij misdaadbestrijding de zwakke plek  verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook heel sympathiek is het principe dat gevangenen vertrouwelijk mogen overleggen met hun advocaten. Maar iemand die op dit punt zelfs voor de zwaarste criminelen nooit een uitzondering wil maken, moet geen baan op het ministerie van Justitie en Veiligheid accepteren. 

Mijn opmerking over pacifisme ontleen ik aan de katholieke Franse theoloog en filosoof Jean Guitton (1901-1999). Zijn inzichten over morele dilemma’s zijn preciezer en dus ook meer behulpzaam dan de Hollandse notie ‘waar gehakt wordt vallen spaanders’. Over Israël las ik de indrukwekkende autobiografie van premier Benjamin Netanyahu (Bibi: My Story, 2022). Zijn oudere broer kwam om bij een actie om Palestijnse terroristen uit te schakelen die een vliegtuig hadden gekaapt en dreigden de passagiers te doden. 

Levenslessen van Benjamin Netanyahu

Benjamin diende zelf ook als militair en ging pas later in de politiek, daartoe aangemoedigd door zijn vader, een beroemde spreker en schrijver. Commando’s – ook Netanyahu, die over zijn eigen gevaarlijke missies achter vijandelijke linies schrijft – moeten hun wapenbroeders dekken, zoals een premier pal staat voor zijn medeburgers.

Netanyahu voelt die historische opdracht en schrijft: ‘Het Joodse volk hield zich tweeduizend jaar aan de wet, maar dat vrijwaarde hen niet van geweld en massamoord. Ze vielen niemand lastig, maar werden bij herhaling afgeslacht. Het Zionisme wilde dat verhelpen door het Joodse volk in staat te stellen tot zelfverdediging. Mijn hoofdtaak in de regering was om dat zeker te stellen en te versterken’ (pagina 501).

De inzichten van Guitton behelzen iets heel iets anders dan ‘het doel heiligt de middelen’. Netanyahu moet beslissen over militaire acties in Gaza, telkens wanneer Hamas een zwerm raketten lanceert richting Israël. Hij mag dan niet – zoals Hamas – ongericht met raketten terugschieten, maar probeert met zijn militaire staf om burgers te sparen en alleen de leiders van Hamas uit te schakelen. Maar ook de beste militaire scenario’s kunnen niet altijd perfect worden gerealiseerd. De premier heeft lang genoeg zelf als commando gediend om dat te weten. Maar hij moet wél beslissingen nemen en zijn taak is en blijft het beschermen van zijn land. Dat doet hij naar beste inzicht.

Nu over naar onze minister voor Rechtsbescherming Franc Weerwind (D66). Zijn eerste taak is het beschermen van Nederlanders tegen binnenlands geweld, en daarbij te zorgen voor eerlijke rechtspraak en voor tweede kansen voor lichtere criminelen. Net als Netanyahu staat ook Weerwind voor moreel lastige afwegingen. Een groot interview vorige week in De Telegraaf geeft inzicht in wat hij wel en niet wil doen.

Zo kwamen vorig jaar Italiaanse specialisten op uitnodiging naar Nederland om hun anti-maffia maatregelen uit te leggen. Inmiddels zijn we zeven maanden verder en komt Weerwind in De Telegraaf niet verder dan de aankondiging van een wetswijziging op een nog onbekende datum. ‘Bent u niet te laat?’ vraagt interviewer Valentijn Bartels. Weerwind: ‘Dat denk ik niet, want we volgen heel nauwgezet wat er gebeurt.’ Bartels: ‘Vindt u de rechten van zware criminelen soms belangrijker dan de veiligheid van de samenleving?’ Weerwind: ‘Er is ook wet- en regelgeving die mij aangeeft dat ik contact tussen advocaten en gedetineerden heb te waarborgen. Dat ik de vertrouwelijkheid heb te respecteren. (-) Ik heb het maximum opgezocht.’ 

Minister Weerwind wil niet leren van de Italiaanse aanpak

Misschien zijn persoonlijk maximum, maar niet de grens van wat mogelijk en noodzakelijk is. Ik hoop dat een Tweede Kamerlid de minister interpelleert en vraagt wat hij vindt van de Italiaanse praktijk. Gespecialiseerde politiemensen luisteren in Rome en Napels mee met gesprekken tussen zware maffia-criminelen en hun advocaten. Ex post beslist een rechter of het verzamelde materiaal relevant is, of het in theorie ook op een andere wijze had kunnen worden verworven en of het mag worden toegelaten als juridisch bewijs. Italië heeft een andere taakverdeling tussen politie en officier van justitie dan Nederland, maar de kern van de zaak  blijft dat het privilege van de advocaat in ernstige gevallen kan worden vervangen door een gerechtelijke toetsing achteraf.

‘De Amsterdamse maffia is veel erger dan die in Napels,’ zei de Italiaanse maffia-expert Roberto Saviano vier jaar geleden. Op de vraag waarom Nederland dan niet durft te kiezen voor een hardere aanpak zei Saviano: ‘Omdat in Nederland nog nooit een journalist is vermoord door de maffia; omdat er nog nooit een rechter is vermoord door de maffia’.   

In Italië werden in 1992 overal affiches opgehangen met  foto’s van de vermoorde anti-maffiarechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino. Dat gaf publieke steun om scherpere wetten aan te nemen. Direct daarna implodeerde de maffia. Nu zijn ook in Nederland een advocaat (Derk Wiersum) en een journalist (Peter R. de Vries) vermoord, maar we zien nog niet de publieke woede die nodig is om een voorzichtig man als minister Weerwind in beweging te krijgen.

Nu zegt de minister nog: ‘Meeluisteren is onmogelijk. Een gedetineerde heeft rechten en ik heb mij te houden aan die rechten’. Moeten er dan nog méér juristen en journalisten worden vermoord voordat de minister de Italiaanse aanpak overneemt, inclusief het afluisteren van zware criminelen en een rechterlijke toets achteraf? Bedenk dat ook Italië lid is van alle internationale organisaties en fora waar Weerwind zich nu nog op beroept met zijn bewering dat meeluisteren zogenaamd onmogelijk is.

Een minister moet kritiek durven trotseren

Amnesty International voert al jaren campagne tegen Israël, maar steunt voor de berichtgeving vooral op Palestijnse woordvoerders en ngo’s. Premier Netanyahu maakt zijn eigen afwegingen en beperkt indien nodig de vrijheid van de Palestijnen, vooral in Gaza, waar de raketten worden gemaakt en afgevuurd. Eerst als commando, later als politicus heeft hij zijn leven gewijd aan een toekomst waarin dat niet meer nodig is. Maar voor nu moet hij zijn eigen burgers veiligheid bieden.

Ook onze minister Weerwind zal kritiek krijgen van Amnesty wanneer hij Italië volgt in het – waar nodig – afluisteren van advocaten en familieleden van zware criminelen. Als hij daar niet tegen kan, had hij beter geen minister op het departement van Justitie en Veiligheid kunnen worden.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht D66-minister Weerwind is voor zware criminelen geen partij verscheen eerst op Wynia's Week.

Met haar aanhouding en verlenging van het voorarrest is de bestrijding van de zware misdaad in Nederland in een nieuwe fase beland. Het lijkt erop dat het Openbaar Ministerie (OM) intensief heeft samengewerkt met de Italiaanse justitie. Na een verzoek van de Orde van Advocaten in Rotterdam is Weski door de Raad van Discipline geschorst van het tableau. 

Dit besluit viel hem zwaar, zei de Rotterdamse deken Peter Hanenberg in Nieuwsuur. ‘Mevrouw Weski is bijna 45 jaar advocaat en heeft een schoon tuchtrechtelijk verleden. Ze heeft met een bijna bovenmenselijke toewijding dat vak uitgeoefend. Maar je moet het onderzoek kunnen afwachten en pas op de plaats maken.’ Op 12 mei werd haar beperking opgeheven, zodat Weski weer contact mag hebben met de buitenwereld.

Het is interessant om de loopbaan van Inez Natali Weski (1955) in kaart te brengen. Ze was tot voor kort eigenaar van een klein familiekantoor. Ook haar zoon Guy (1981) en zus Miriam (1953) zijn advocaat. In een uitzending van Zomergasten in 2020 liet ze weten geen details over haar privéleven te willen delen. Wie de schaarse informatie over Inez Weski goed doorvlooit komt nog te weten dat ze vijf katten heeft, drie kleinkinderen en een zwarte Porsche. Ze vindt zichzelf een autodidact en ze is een workaholic.   

Geen drank en nooit met vakantie

In 2008 werd Weski in NRC Handelsblad geïnterviewd door de prominente journalist en oud-hoofdredacteur Folkert Jensma. ‘Ze werkt altijd, drinkt niet en gaat vrijwel nooit met vakantie,’ noteerde hij. ‘Vakantie is vluchtgedrag. Alleen op vrijdagavond werkt ze “meestal niet”. Maar dat is het dan wel. (-) Regelmatig is ze hele weekenden aan de slag. Een dossier doornemen, vakliteratuur bijhouden. Ze wil per se de laatste stand van de jurisprudentie kennen. Ze kan ook plezier beleven aan een juridische redenering.’

In contacten met cliënten houdt ze de regie strak in handen, zo liet Weski aan Jensma weten. ‘Ik ben daar dominant in, ja. Hoewel er ook zaken zijn waarin je meer samen bezig bent. Maar als ik iets niet wil, doe ik het niet. Doe wat u wilt, zeg ik dan. Maar niet met mij.’

Op de bijgaande foto zien we haar afgebeeld in een houding die sterk doet denken aan een Japanse Zen-leraar. Weski draagt tot op haar enkels een lange zwarte kimono, haar beide armen heeft zij licht gebogen over haar bovenlichaam. Haar ogen zijn traditioneel zwart omrand en het hoofdhaar heeft een zwarte spoeling gekregen. In haar donkere werkkamer wordt zij omgeven door Afrikaanse maskers. Ze is een bijzondere verschijning en stáát ergens voor. In een interview met het Advocatenblad zei Weski in 2020 dat ze ‘professionele afstand houdt tot haar cliënten’. Met elkaar lunchen is uit den boze.

Weski kreeg als adovcaat landelijke bekendheid dankzij de Ramola-zaak. In deze strafzaak uit 1993/1994 werd een groot aantal verdachten, behorende tot drie Marokkaanse families, in verband gebracht met grootschalige handel in cannabis. Het verdiende geld werd via de Rabobank doorgesluisd naar familie in Marokko. Vandaar de aanduiding Ramola: een samentrekking van ‘Rabobank’ en ‘money laundering’. Met de drugshandel in Nederland, Frankrijk en Duitsland zou in acht jaar tijd honderden miljoenen guldens zijn verdiend. In de afgeluisterde telefoongesprekken hadden de verdachten het over ‘cassettes’, ‘biggetjes’ en ‘tapijten’.

De zaak kwam aan het licht na een melding door de Rabobank van ongebruikelijke wisseltransacties. Aanvankelijk startte het onderzoek te Utrecht, maar op grond van aanwijzingen dat het geld werd ingezameld bij een aantal Rotterdamse adressen werd het onderzoek overgenomen door de regiopolitie Rotterdam-Rijnmond.

Het rechercheonderzoek, met niet minder dan zestien rechercheurs, nam meer dan achttien maanden in beslag. Vanwege het gesloten karakter van de criminele organisatie en de sterke familieverbanden werd noodgedwongen een (betrouwbare en geregistreerde) informant uit het criminele circuit ingezet, die vier keer heroïne en cocaïne van de groep kocht. Niet om bewijs tegen personen te verkrijgen, maar om het tactische onderzoek te sturen. In totaal achttien personen werden vervolgd. De afloop van de zaak stelde echter velen teleur.

Weski hield Marokkaanse drugscriminelen uit de cel

De Rotterdamse strafrechter verklaarde het Openbaar Ministerie (OM) op belangrijke punten niet ontvankelijk. De politie en het OM zouden in de opsporing oncontroleerbaar te werk zijn gegaan. Het OM wilde op een aantal vragen geen antwoord geven, omdat dan de identiteit van de informant bekend zou worden en zijn leven in gevaar gebracht. Wanneer dat het geval is, zo oordeelde de rechter, is het onmogelijk zelfstandig te toetsen of de wederpartij van de informant niet door de informant is uitgelokt. Consequentie van dit alles was dat de verdachten op vrije voeten werden gesteld. De twee geldwisselaars kregen slechts tweeëneenhalf jaar cel.

Het OM ging bij het Hof in hoger beroep en op grond daarvan werd de zaak heropend. Maar de verdachten waren toen al gevlogen: met Royal Air Maroc – eerste klas – naar hun Marokkaanse thuisbasis.

Weski was de advocaat van de Marokkaanse families. In haar pleidooi stelde ze de ‘illegitieme inbreng van een politie-informant’ nadrukkelijk en succesvol aan de orde. De verdachten waren dan ook vol lof over Weski. De afloop van de rechtszaak was voor haar een persoonlijke overwinning.

in 1995 vloog ik naar Nador, in het noordoosten van Marokko, vlakbij de grens met Algerije. Ik was benieuwd waar het misdaadgeld was gebleven. Met een gammele taxi werd ik naar Driouch gebracht, een dorp in het Rifgebergte waar de drie families in de Ramola-zaak vandaan kwamen.

Twee gebouwen trokken meteen mijn aandacht: de dependances van de Wafabank en de Crédit du Maroc. Boven de toegangsdeur van de Crédit hing een spandoek met de tekst: Bienvenue à nos ressortissants Marocains ’á l’étranger. Bij mijn wandeling stelde ik vast dat er recent enorme bouwactiviteiten hadden plaatsvonden. Een riante villa had zelfs een zwembad op het dak. Ook de moskee was compleet nieuw.                                                                           

Het kon niet anders of deze activiteiten waren gefinancierd met de vele miljoenen aan drugsgeld uit Nederland. In de hoofdstraat, de Rue Nador, zag ik ook enkele BMW’s uit de superklasse en gloednieuwe Mercedessen voorbijrijden – met Nederlandse kentekenplaten. Vragen stellen doe je niet in zo’n omgeving. Ik zag het al voor mij: ‘Waarom wilt dit weten? Waar komt u vandaan? Hebt u een vergunning om deze vragen zomaar te stellen?’

Weski wantrouwt de overheid en dan vooral het OM

In 2015 werd een zus van Taghi bijgestaan door een advocate van Weski’s kantoor. Het jaar daarop was Weski advocaat van Ridouan Taghi in een civiele zaak. In 2019 werd zij zijn spil-advocaat in het Marengo-proces, waarin hij hoofdverdachte is. Weski was in een eerdere fase al advocaat van Naouffel F., alias Noffel, die in nauw contact stond met Ridouan Taghi en Rico R., beter bekend als ‘Rico de Chileen’, die wordt gezien als een belangrijke partner van Taghi.

Weski, zo weten we, wantrouwt de overheid en dan vooral het Openbaar Ministerie. ‘Justitie belazert je waar je bij bent,’ zei ze in het eerdergenoemde NRC-interview. ‘Ze griezelt van een overheid die op allerlei manieren de burger bejaagt, beluistert en in de gaten houdt,’ voegde Folkert Jensma eraan toe.

Maar als burger zou je natuurlijk ook kunnen griezelen van criminelen van het type Ridouan Taghi. Dan gaat het over het laten vermoorden van mogelijke concurrenten en tegenstanders. In de woorden van Taghi: ‘Ze laten slapen’.

Dat advocaten onderdeel kunnen zijn van een criminele organisatie is voor Nederland een nieuw gegeven. De maatschappelijke impact van de zaak, en eerder van het strafbare handelen van media-advocaat Yoessef Taghi, is dermate groot dat door de Tweede Kamer inmiddels wordt aangedrongen op nieuwe regelgeving.

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal en HIER te koop.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Doe wat u wilt, maar niet met mij’: de zichtbare sporen van Inez Weski in het Rifgebergte  verscheen eerst op Wynia's Week.