Erg genoeg. Maar misschien wel net zo beschamend, schreef misdaadjournalist John van den Heuvel onlangs in zijn Telegraaf-column, is dat dergelijke misstanden in de advocatuur dikwijls met de mantel der liefde worden bedekt. Het zelfreinigend vermogen binnen de beroepsgroep is ver te zoeken.  

‘De deken onderzoekt mogelijke malversaties binnen de advocatuur en legt ze eventueel voor aan de Raad van Discipline, die mag oordelen of een collega wel of niet in de fout ging. Zo keurt de slager zijn eigen vlees,’ constateerde Van den Heuvel.  

Ons-kent-ons 

Hij noemde ook meteen twee saillante voorbeelden. Gerald Roethof, die vertrouwelijke informatie uit een lopend onderzoek doorspeelde aan criminelen, maar wegkwam met zes weken schorsing, en ex-advocaat Khalid Kasem, die twee van zijn cliënten zou hebben aangeboden een justitiemedewerker om te kopen, maar van de deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten slechts een waarschuwing kreeg.  

‘Geluiden dat dit soort ons-kent-ons “rechtspraak” niet meer van deze tijd is hoor je binnen de gehele wereld van de rechtspraak en zelfs binnen de advocatuur zelf,’ aldus Van den Heuvel. ‘Er moet een deskundige, toegankelijke en vooral onafhankelijke onderzoeksraad komen, die de advocatuur tegen het licht houdt in zaken waar mogelijk sprake is van strafbaar gedrag.’ 

Daar viel geen speld tussen te krijgen. Toch kwam onlangs ook Van den Heuvels eigen beroepsgroep in opspraak: die van de journalisten. Met Van den Heuvel zelf had het gelukkig niets te maken, maar wel met enkele van zijn vakgenoten.  

Het nieuws stond te lezen in een rapport van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) hebben, aldus het rapport, tussen 2019 en 2022 ‘meerdere journalisten’ gerekruteerd en ingezet als agent. Volgens de CTIVD is er geen aanleiding om te veronderstellen dat de inzet van journalisten onvrijwillig was. Ook zetten de geheime diensten de journalisten niet onder druk. 

Uiteraard was dat maar één kant van het verhaal. Want wanneer journalisten zijn ingezet als agent, is er – zeker als druk niet aan de orde was – ook sprake van journalisten die zich hebben láten inzetten als agent. Die logische, maar voor de journalistieke beroepsgroep minder prettige gevolgtrekking stond in de berichtgeving niet echt op de voorgrond.  

Royement voor spionerende leden 

Gelukkig kwam er wél duidelijke taal van Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). ‘Ik schaam me kapot voor de journalisten die hieraan meewerken,’ zei hij in de Volkskrant. En tegen de NOS: ‘Als journalist moet je je nooit voor het karretje van de overheid laten spannen, dan ben je je geloofwaardigheid kwijt.’ 

Het zou mooi zijn geweest als de NVJ vervolgens ook blijk had gegeven van zelfreinigend vermogen. Want een beroepsgroep die dikwijls – terecht – kritisch is over het ons-kent-ons sfeertje in de advocatuur, kan natuurlijk niet tolereren dat journalisten straffeloos bijklussen als spion, agent of informant. Het minste wat de NVJ zou kunnen doen, is aankondigen dat leden die zich daaraan schuldig maken voortaan per direct worden geroyeerd. 

Ook zou de NVJ alvast een mooi symbolisch gebaar kunnen maken. In het bestuur van de NVJ zat namelijk vijfentwintig jaar lang een figuur die we in dit verband gerust een rotte appel mogen noemen.  

We hebben het over de communistische journalist Wim Klinkenberg (1923-1995), alias ‘de laatste stalinist van Nederland’. Van persvrijheid moest hij weinig hebben – een curieuze eigenschap voor een bestuurder van een journalistenvereniging, maar bij de NVJ kennelijk geen bezwaar – en over de Sovjet-Unie wenste hij geen kwaad woord te horen, zelfs niet toen in 1974 schrijver Alexander Solzjenitsyn werd verbannen. Toch werd Klinkenberg, toen hij in 1994 opstapte als vicevoorzitter, pagina’s lang uitgezwaaid in ledenblad De Journalist en werd hem bovendien het erelidmaatschap van de NVJ toegekend.  

KGB-informant 

Inmiddels weten we dat Klinkenberg in nauwe verbinding stond met de KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie. In het materiaal van KGB-overloper Vasili Mitrokhin, in te zien bij het Churchill College in Cambridge, staat hij vermeld met zowel zijn echte naam als zijn codenaam.  

Als Thomas Bruning zich écht ‘kapot schaamt’ voor journalisten die zich laten rekruteren door inlichtingendiensten, zit er maar één ding op: hij biedt binnenkort namens de NVJ zijn excuses aan voor het jarenlange bestuurslidmaatschap van KGB-informant Klinkenberg en verontschuldigt zich voor het aan hem toegekende erelidmaatschap.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media. 

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom is journalistenvakbond NVJ toch zo aardig voor journalisten die werken voor geheime diensten?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Tromp wilde daar wel iets over zeggen. (Namelijk dat De Boer en de zijnen wel blaften, maar niet beten – en dat Den Uyl er verstandig aan deed zich te verzoenen met zijn rol als oppositieleider.) Maar wel met de kanttekening vooraf dat hij ‘geen dienstknecht was van de Partij van de Arbeid’ en dat ‘de kwestie alleen kon worden opgebracht in een gedachtewisseling, in een uitruil van overwegingen en argumenten’. Den Uyl begreep het en ‘zo kon ook de verslaggever beter geïnformeerd dan twintig minuten daarvoor de kamer van de fractievoorzitter verlaten’.

Een manier van leven

Jan Tromp gebruikt in het lezenswaardige boek Wantrouwen in de wandelgangen deze anekdote uit zijn loopbaan als parlementair redacteur voor VARA, Haagse Post en de Volkskrant aan het Binnenhof om de sfeer van verbondenheid tussen pers en politici weer te geven. Achter het gordijn van de oude balzaal met de groene bankjes, te krap voor 150 Kamerleden, in de nauwe gangen, opkamertjes en krochten in het labyrint daaromheen konden volksvertegenwoordigers en verslaggevers elkaar niet ontwijken. Het was erg gezellig, vaak tot diep in de nacht – en iedereen wist meer van elkaar dan de openbaarheid kon verdragen.

Het was geen baan, parlementariër noch parlementair journalist, het was een manier van leven, even verslavend als uitputtend. Het idee was dat het politieke bedrijf van het grootste belang voor het land was en dat de kiezer, lezer of kijker daarvan onophoudelijk doordrongen moest worden. Om de stemming niet te bederven was discretie een vanzelfsprekendheid – je zou het ook zelfcensuur kunnen noemen.

Architect Pi de Bruijn had geen boodschap aan de verknochtheid van de Binnenhofbevolking aan hun uitgewoonde poppenzolder. Er kwam bij hem vooral veel glas, staal en marmer te pas. Met die knalblauwe clubfauteuils deed de pompeuze nieuwe vergaderzaal Tromp denken aan een showroom van een bedrijf in gebruikte auto’s.

De nieuwe entree aan het Plein en de passages met hun imposante roltrappen leken geïnspireerd door Hoog Catharijne. Met als belangrijk verschil dat het door de architect beoogde publiek uit veiligheidsoverwegingen meteen uit de nieuwbouw werd geweerd.

Groteske controledrift

En zo kwam er in 1992 een abrupt einde aan de informele, huiselijke omgang tussen de politici, de journalisten en de fractiemedewerkers. Ze verdwaalden bijkans in de nieuwbouw, waarin voortaan de dienst werd uitgemaakt door een snelgroeiend leger van spindoctors, woordvoerders, voorlichters, poortwachters en persoonlijke assistenten. Jan Tromp hield het voor gezien; hij ging in 1995 naar de Wibautstraat in Amsterdam om zitting te nemen in de hoofdredactie van de Volkskrant.

Co-auteur Coen van de Ven (1992), politiek redacteur van De Groene Amsterdammer, schetst de vervreemding tussen pers en politiek die sindsdien heeft plaatsgevonden. Wat begon als het gelijk zetten van de horloges van de verschillende fractiegenoten om misverstanden in de pers te voorkomen, ontaardde in een groteske controledrift door de afdelingen agitatie & propaganda. Daarin paste geen informeel, direct contact tussen verslaggever en volksvertegenwoordiger zonder regie van de voorlichter.

Het armzalige resultaat is wat Van de Ven treffend ‘de eendimensionale politicus’ noemt. De beeldvorming staat geen ambivalentie, gelaagdheid, nuance of twijfel toe. De hectiek van oude en nieuwe media veroordeelt de politici tot eindeloze herhaling van ingestudeerde oneliners. Van de weeromstuit neemt de journalistiek een afstandelijke, wantrouwende houding aan, die bij het publiek het beeld versterkt van politici als leugenaars en zakkenvullers, die als volksverlakkers ontmaskerd moeten worden.

Minachting van de kiezer

Aan het Binnenhof werd het dus steeds minder aangenaam en interessant. Tot overmaat van ramp zit de volksvertegenwoordiging vanwege de langjarige renovatie aldaar ook nog gevangen in wat treffend de Bunker aan de Bezuidenhoutseweg wordt genoemd.

De journalist en de politicus zijn dan ook passanten geworden, die opgelucht ademhalen wanneer ze hun Haagse tropenjaren kunnen inruilen voor een comfortabel bestaan in de luwte. Ernstiger is dat politici en media door het cultiveren van het wederzijdse wantrouwen zelf de minachting van de kiezer voor hun – toch voor het functioneren van de democratie wezenlijke – bezigheden in de hand werken.

Jan Tromp en Coen van de Ven: Wantrouwen in de wandelgangen
Balans; 256 pagina’s; € 21,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook het komend jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Politici en media hebben door onderling wantrouwen minachting van de kiezer in de hand gewerkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch werd hem in opdracht van hoofdredactrice Kamilla Leupen de nek omgedraaid, niet uit jaloezie maar omdat, schreef de krant op 6 mei, ‘in de huidige tijd waarin transparantie in de media steeds belangrijker wordt’, de redactie ‘recenseren onder een fictieve naam niet goed meer te verdedigen’ vond.

Want Lips bestond niet. Of beter gezegd: de naam Han Lips stond voor een groep redacteuren die bij toerbeurt het tv-recensiewerk voor hun rekening namen en en passant min of meer per ongeluk een heel eigen stijl, ja zelfs een heel eigen personage had ontwikkeld. In die zin leefde Lips dus wel degelijk. Maar dat mag ‘in deze tijd’ dus niet meer.

‘Vanuit Berlijn bereiken ons berichten’

Voortaan worden de recensies met de naam van de schrijver ondertekend, waarbij men denkt de ‘houding’ van Lips in stand te zullen houden. Dat gaat natuurlijk niet. Een club mensen die elk onder hun eigen naam recensies in een gezamenlijke sfeer en stijl schrijven, dus in de huid van een fictieve ander moeten kruipen, die alleen nog een vage herinnering is? Vergeet dat maar. Al is het maar omdat geen van hen ooit nog, zoals Lips regelmatig deed, te rade kan gaan bij mevrouw Lips. Lips is dood, en met hem zijn sfeer en zijn stijl.

Hoe destructief ook, het besluit van Het Parool is het voorlopig sluitstuk van een vele decennia lange ontwikkeling: de individuele profilering van de journalist. Tot een eind in de twintigste eeuw waren journalisten in hun kranten bijna onzichtbaar. Bijna alle artikelen waren anoniem, hooguit verscheen de schrijver helemaal aan de rand van het beeld, in de stijl van ‘vanuit Berlijn bereiken ons berichten’. ‘Ons’, de naamloze redactie.

Waar altijd al wel een naam onder of boven hoorde, dat waren schotschriften en dergelijke. In moderne termen: opiniestukken. Vanwege het subjectieve karakter daarvan was de identiteit van de  schrijver uiteraard wel van belang. Maar bij ontstentenis van een gegarandeerde vrijheid van meningsuiting kon het prijsgeven van je naam lang levensgevaarlijk zijn, zeker als het over politiek en cultuur ging. Daarom publiceerde bijna iedereen zijn opvattingen anoniem of onder pseudoniem.

Dat bleef de gewoonte, ook nadat de staatscensuur verdween. Voltaire, Uw getrouwe medeburger, Stendhal, Boz, Multatuli, niemand heette echt zo, en in de literatuur bleef het pseudoniem onverminderd populair, tot Nescio, Andreas Burnier, J. Bernlef, Patrizio Canaponi, Anna Enquist, Carl Friedman en Hendrik Groen aan toe.

‘Van een onzer verslaggeefsters’

In de kranten begon je dat terug te zien toen de rubrieken ontstonden, ook wel cursiefjes of columns genoemd. Zulke regelmatig terugkerende, min of meer persoonlijke artikelen van één auteur behoefden een naam, en in navolging van het literaire gebruik werd ook dat vaak een pseudoniem. Het Parool zelf had met Kronkel (Carmiggelt) en Journaille (Jan Vrijman) destijds twee roemruchte voorbeelden in huis, in andere kranten en tijdschriften vond je de afgelopen decennia, om maar wat te noemen, S. Montag, Tamar, Opheffer, interviewster Bibeb, Mirza en de vele gedaanten van Hugo Brandt-Corstius (Piet Grijs, Raoul Chapkis, Battus, Jan Eter, Victor Baarn, Stoker en zo voort).

Bij standaard verslaggeving bleef naamsvermelding in kranten lang achterwege. Op de voorpagina van Het Parool van 3 oktober 1987 staan bijvoorbeeld tien artikelen en artikeltjes, maar nul auteursnamen. Het is ‘van onze politieke redactie’, ‘van een onzer verslaggeefsters’, respectievelijk ‘verslaggevers’, of de aanduiding van het aanleverende persbureau: (ANP), (AFP), (Reuters). Verderop in die krant tref je bij sommige meer gespecialiseerde stukken wel wat namen aan, of een enkele keer initialen.

In Engeland en Amerika was naamsvermelding, een byline, vanouds een zaak van prestige, alleen weggelegd voor de redactie-elite. Dat leefde hier nooit zo sterk. Maar naarmate in de late twintigste eeuw door meer welvaart, betere techniek en uiteindelijk ook het internet bij kranten de nadruk begon te verschuiven van kale berichtgeving naar achtergronden bij het nieuws, analyse en duiding, werd naamsvermelding steeds meer de regel.

Daarmee werd de journalist veel meer een individu en werd ook de sterverslaggever geboren – denk aan Mick van Wely (De Telegraaf) in de misdaad en COVID-duider Maarten Keulemans (de Volkskrant). Sterker nog, de stamvader van het genre, Willem Oltmans, wás feitelijk voornamelijk zijn naam.

IJdelheid en geldingsdrang

Ondertussen was bij columnisten en opiniestukken dankzij het voortschrijden der techniek alweer een nieuwe stap gezet, één die zich slecht verdroeg met pseudoniemen: portretjes van de auteurs.

Bij een persoonlijke column of een opinieartikel is een portretje, net als een auteursnaam, zinnig. Als de krant ergens een meneer is, dan is het wel in haar columns. Maar Het Parool plaatst inmiddels ook auteursportretten bij doodgewone berichtgeving. Op 10 juni bevatte de krant vijftig artikelen, waarvan zes naamloos. De zeven columns hadden alle een auteursportret, maar veertien gewone artikelen ook. Waarom? We moeten wel besluiten dat bij Het Parool moderne ijdelheid en geldingsdrang het gewonnen hebben van aloude journalistieke principes. De journalist is er voor zijn stuk gaan staan.

Niet de persoonlijkheid, maar het ambacht

Maar een algemene verslaggever moet het niet hebben van zijn persoonlijkheid, maar van zijn ambachtelijke kwaliteiten, zoals een zorgvuldige omgang met bronnen en feiten, een rechte rug en het streven naar afstandelijke objectiviteit.

Vermoedelijk meent de redactie van Het Parool ook met al die schrijversportretjes reuze transparant te zijn, maar dat is natuurlijk onzin. Iedereen weet ongeveer wel wat een krant is en wat hij ervan verwachten mag, daarvoor heeft de lezer geen zicht op de redactievloer nodig.

Essentieel is slechts het vertrouwen dat hij niet beduveld wordt met verzinsels of eenzijdige en bevooroordeelde berichtgeving. Han Lips gaf zijn mening over controleerbare zaken, namelijk tv-programma’s die iedereen kan zien. Transparant en volkomen duidelijk, ongeacht wie er achter die naam zat.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht In sommige dagbladen hebben moderne ijdelheid en geldingsdrang het gewonnen van aloude journalistieke principes verscheen eerst op Wynia's Week.