De nacht van de Hamas aanval op Israël

Het is vrijdagnacht 6 oktober 2023. De meeste mensen in Israël slapen, maar de commandanten van het Israëlische leger worden een voor een gewekt. Er klopt iets niet, het leger en de veiligheidsdiensten zien wat onregelmatigheden aan de grens met Gaza. Rond middernacht gaan de binnenlandse veiligheidsdienst, de Shin Bet, het leger en andere diensten elkaar bellen. Iets na drieën neemt de stafchef van de IDF, Herzi Halevi, contact op met Ronan Bat van de Shin Bet.

Er was een groot muziekfestival gaande bij Reim, dicht bij de Gazastrook waar de Gaza Brigade verantwoordelijk voor was. Rond vier uur in de nacht gaat een team van de veiligheidsdienst naar Nahal Oz bij de grens met Gaza om te zien of er sprake kan zijn van terroristische infiltratie door Hamas. De IDF houdt zoals altijd de grens met Gaza in de gaten.

Om 06:29 uur worden de eerste korte afstand Qassam-raketten vanuit Gaza afgevuurd. De festivalgangers zien dat de raketten tijdig onderschept worden. De muziek stopt. En de Gaza-oorlog die de wereld gaat veranderen, is begonnen.

Het eerste slachtoffer in de oorlog is volgens mediadeskundigen de waarheid. En inderdaad zien we dat vrijwel alle informatie in de media en politiek over de Gaza-oorlog vervuild en vergiftigd is. Zo schrijft cultuurhistoricus Thomas von der Dunk in de Volkskrant dat we niet verbaasd moeten zijn ‘dat de ander ook een keer bloedig terugslaat’, na meer dan een halve eeuw onderdrukking. Maar Israël is sinds 2005 weg uit Gaza; Gaza is autonoom.

Wie even verder zoekt, ziet wel degelijk een enkele goed geïnformeerde journalist. Seth Frantzman, correspondent van The Jerusalem Post, is er zo een. Frantzman schrijft al jaren over Gaza, in 2009 was hij aanwezig als vrijwilliger toen Hamas de Israëlische plaats Sderot aanviel. Hij deed verslag van de oorlog in 2012, 2014 en 2021.

Zijn pas verschenen boek The October 7 War is gebaseerd op twee decennia ervaring aan de Gaza-grens, waarbij hij optrok met verschillende IDF-eenheden. Hij behoort tot de best geïnformeerde journalisten over het Midden-Oosten. In april besprak ik hier zijn boek After Isis.

Antisemitisme en steun voor Hamas

De aanval op Israël was de meest omvangrijke die Hamas ooit uitvoerde. Over een lengte van 64 kilometer vielen de terroristen Israël binnen, een menselijke aanvalsgolf: de Al Aqsa Flood Operation. Het doel was militair succes en het willekeurig vermoorden en kidnappen van Israëlische burgers.

In het Westen resulteerde dat tot vandaag aan toe in groeiend antisemitisme en steun voor Hamas. Rusland en China hebben de aanval nooit veroordeeld, anti-Israël groepen proberen onder de vlag van ‘human rights’ Israël als apartheidsstaat te brandmerken. Hamas kreeg erkenning in Qatar, Turkije, Libanon en Rusland.

De ‘intelligentsia’ op de universiteiten bereiden Hamas een warm welkom, de universiteitsbesturen in Nederland en Amerika accommoderen slechts wat de studenten willen. Joodse studenten zijn onveilig en Joodse scholen in Nederland worden permanent bewaakt.

De UNRWA

De United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees (UNRWA) beheert acht vluchtelingenkampen in Gaza. Het grootste kamp bevindt zich in Rafah. Deze kampen werden het middelpunt van de activiteiten van de terroristen. Ze konden er eenvoudig verdwijnen in hun tunnels en publieke gebouwen als ziekenhuizen. Recent vond de IDF hier zes geëxecuteerde gegijzelden.

UNRWA-medewerkers blijken voor 12 percent uit Hamas-terroristen te bestaan. 185 UNRWA-medewerkers zijn actief in de militaire tak van Hamas, en nog eens 51 in de militaire tak van de Palestijnse Islamitische Jihad. Maar het ministerie van Buitenlandse Zaken in Nederland wil niets liever dan de geldstromen naar UNRWA weer op gang brengen.

In 2014 viel de IDF voor het eerst de tunnels in Gaza binnen. Twee jaar eerder werd de eerste tunnel ontdekt in Nir Am dicht bij de grens met Gaza. Uiteindelijk ontdekte de IDF meer dan 30 tunnels. Maar dat was slechts een topje van de ijsberg, in die periode bouwde Hamas zo’n 640 km tunnel. Uiteindelijk werd het bijna 1000 km. Luchtaanvallen werden daardoor minder effectief, er moest een nieuwe strategie worden gevonden.

De IDF investeerde in die nieuwe technologie: drones, sensors, ‘smart fences’ en nieuwe divisies in het leger die snel konden opereren. De ‘Ghost Unit’ is er een van. Training vindt plaats in de Negev-woestijn.

De oorlog tegen Israël wordt niet alleen gevoerd vanuit Gaza of de Golan. Iran, dat uit is op de vernietiging van Israël, oefent zijn invloed uit van Irak tot Syrië en Libanon. Het Iraanse regime is een octopus met tentakels in Hamas, Hezbollah en zelfs de Houti’s. Frantzman schrijft op X dat Hezbollah de laatste 11 maanden meer dan 8.500 raketten afschoot. Maar veel politici in het Westen vinden dat Israël moet inbinden.

Oefenen voor de aanval

In 2023 begon Hamas met voorbereidingen van de oorlog. Het leek rustig aan de grens maar om te oefenen bouwde Hamas namaak grensposten, compleet met betonnen barrières, hekken en tanks. Ze gebruikten voor het eerst drones die de tanks konden uitschakelen, en konden massa’s gewapende terroristen inzetten om de hekken en betonnen verdedigingsmuren aan te vallen. Die oefeningen konden overdag plaatsvinden.

In de zomerkampen trainden ze kinderen voor aanslagen tegen IDF-posten. Ze oefenden hoe ze Israëli’s het beste konden kipnappen. Er werden meerdere van die trainingskampen gebouwd rond Khan Yunis. Maar de IDF was niet onder de indruk, ze zagen nog steeds dezelfde wapens als tien jaar geleden. Het leek wel of niemand zich nog druk maakte over Hamas. Maar Frantzman laat zien dat er wel degelijk politici en militairen waren die op korte termijn een aanval verwachtten. Niemand leek echter geïnteresseerd. De gevolgen waren desastreus.

De aanval

Op 7 oktober werden alle kibboetsiem aan de grens met Gaza aangevallen. In het eerste uur vuurde Hamas 3.000 raketten af op alles wat in de grensstrook lag. Frantzman geeft een gedetailleerd verslag hoe men dat eerste uur doorkwam. Niemand had door hoe omvangrijk de aanval was. Iedereen vroeg zich af waar de IDF bleef. Aan de Israëlisch kant was er die eerste uren geen coördinatie, het opperbevel overzag niet wat er precies aan de hand was. Dat veranderde in de dagen erna. Het leger herstelde langzaam maar zeker de chaos.

Israël reageerde niet meteen op de aanval van Hamas, de IDF plande een tegenoffensief en kreeg in die tussentijd Amerikaanse steun in de persoon van Defence Secretary Austin. Amerika had hun grootste vliegdekschip de General Ford richting Israël gestuurd als waarschuwing voor Iran. Alle legereenheden waren inmiddels naar de Gaza-grens getrokken. De grens zelf werd opnieuw beveiligd, en de IDF ging achter de Hamas commandoposten aan. Het werd een ‘waiting game’, zo schrijft Frantzman.

Maar Israël was nog niet de grens met Gaza over of de desinformatie begon al. Anti-Israël activisten scheurden de posters van de gegijzelden van de muren.

Hamas is door de jaren heen getraind om effectieve desinformatie te verspreiden. De raketinslag op het Al-Ahli-ziekenhuis is een voorbeeld. De inslag was veroorzaakt door een afzwaaiende raket van de Islamitische Jihad, maar het kwaad was al geschied. De Turkse media hadden het opgepikt en wereldwijd kreeg Israël de schuld, ook van de Nederlandse pers.

Het Shifa-ziekenhuis is een ander voorbeeld. Hamas bouwde tunnels en een commandopost onder het ziekenhuis. Elektriciteit werd afgetapt, maar officieel wist men van niets. Scholen, ziekenhuizen, woongebouwen en moskeeën worden gebruikt als opslag voor wapens en onderdak voor terroristen. Alleen al in Gazastad had Hamas 10.000 man verspreid over de stad. Hamas weet hoe je de media moet bespelen met het zo nu en dan vrijlaten van een enkele gegijzelde, het gebruik van ziekenhuizen en moskeeën, het bespelen van hun bondgenoten in Turkije en Qatar, Turkije een NAVO-lid, Qatar een bondgenoot van Amerika in het Midden-Oosten.

Tot slot

Frantzmans boek is het meest volledige verslag van een oorlog die nog steeds gaande is. Het boek geeft een gedetailleerde beschrijving van troepenbewegingen, wapensystemen en aanvalsplannen, in veel gevallen per dag, tot aan de verschillende fronten in de oorlog. Frantzman houdt zo veel mogelijk afstand van politieke stellingnames of persoonlijke oordelen, wat het boek een soms wetenschappelijk afstandelijk karakter geeft. Frantzman geeft een uitvoerig voetnoten-apparaat mee en een lijst van de belangrijkste personen in deze oorlog. Voor iedereen die iets wil weten over de oorlog die op 7 oktober 2023 begon is het een onmisbaar boek. 

Seth J. Frantzman, The October 7 War, Israel’s Battle for Security in Gaza, A Wicked Son Book, New York, 2024, 326 pagina’s
ISBN 979-8-88845-637-8

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het volledigste verslag van de Gaza-oorlog die een jaar geleden begon verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel politieke dissidenten hebben te maken gehad met bedreigingen naar henzelf en intimidaties of geweld naar hun familieleden in Iran, zoals onder andere opgetekend in De Amerikaan van Karadj van Keyvan Shahbazi.

Steekpartij

In 2015 werd Mohammad Reza Kolahi Samadi – die in Nederland leefde als Ali Motamed; later de Enecoman genoemd – vermoord in Almere en in 2017 onderging Ahmad Mola Nissi hetzelfde lot. Van beide moorden wordt aangenomen dat deze in opdracht van het Iraanse regiem zijn gepleegd.

Diezelfde vermoedens bestonden ook over een steekpartij in Leeuwarden in juni 2020 waarbij een 64-jarige Iraniër 22 keer gestoken werd door een landgenoot. De moord op Ali Motamed werd echter uitgevoerd door de Mocro Maffia; die op Nissi mogelijk ook door een crimineel netwerk. Iran lijkt regelmatig gebruik te maken van criminelen om liquidaties te plegen, zo blijkt ook uit een recente casus in Nederland.

Begin mei werd geprobeerd om in te breken in de woning van de 47-jarige Iraanse activist en journalist Siamak Tadayon Tahmasbi in Haarlem. De Iraniër sliep vervolgens een maand slecht en at amper. Uit angst hield hij voortdurend de camerabeelden van zijn woning in de gaten. Op 6 juni zag hij twee zich vreemd gedragende mannen bij zijn woning en hij belde de politie. Toen de politie ter plekke kwam renden de twee weg, maar de politie kon ze aanhouden. De Franse Tunesiër Mehrez A. en een 27-jarige Colombiaan hadden vuurwapens bij zich en leken Siamak Tadayon Tahmasbi te hebben willen omleggen.

Mehrez A. bleek internationaal te worden gezocht. Hij zou zijn betrokken bij de moordpoging op de 78-jarige Spaanse politicus Alejo Vidal-Quadras van de islam-kritische partij Vox. Hij was kritisch op het Iraanse regiem en had contact met opppositiegroeperingen in het land. Vidal-Quadras werd op straat in het gezicht geschoten, maar overleefde de aanslag. Volgens El Mundo gaat het onderzoeksteam van de politie ervan uit dat het Iraanse regiem de opdracht voor de moordpoging heeft gegeven en dat deze binnen slechts drie maanden is voorbereid.

Ook critici buiten Iran moeten vrezen voor hun leven

Volgens de Spaanse krant lag de uitvoering mogelijk bij de Mocro Maffia, die vervolgens Mehrez A. heeft ingehuurd. De aanleiding voor dat vermoeden is een vermeend financieel geschil. Mehrez wilde geld zien, dat de Mocro Maffia niet zou hebben willen geven omdat Vidal-Quadras nog leeft. Mehrez A. geldt als een hardliner. Vlak voor de aanslag op de politicus vermoordde hij een politie-informant op brute wijze. Hij stenigde de man dusdanig dat het lichaam nauwelijks herkenbaar was. Waarschijnlijk wilde hij er een boodschap mee afgeven.

Spanje verzoekt Nederland daarnaast om de 27-jarige Chahinez K. uit Den Bosch uit te leveren op verdenking van het financieren en voorbereiden van de aanslag op de politicus. Zij zou 250 euro hebben overgemaakt aan haar ex-man, die voorverkenningen zou hebben gepleegd voor de aanslag in Spanje. Zelf beweert ze te zijn misbruikt, wat mogelijk lijkt. De aanslag op Alejo Vidal-Quadras toont aan dat het niet slechts Iraanse dissidenten zijn die te vrezen hebben voor de lange arm van Teheran. Ook critici die zijn geboren en getogen in Europa hebben te vrezen voor het regiem.

Verhoogde aandacht geboden

Siamak Tadayon Tahmasbi, het beoogde slachtoffer in Haarlem, vertelde later dat hij regelmatig intimiderende boodschappen van de Iraanse inlichtingendienst kreeg, meestal via bekenden. In een van die berichten werd geïnsinueerd dat zijn lot hetzelfde zou zijn als dat van Mohammad Reza Kolahi Samadi die in Almere werd vermoord.

Naar aanleiding van schriftelijke vragen van VVD-Kamerlid Ulysse Ellian stelde de minister van Justitie en Veiligheid aanvankelijk dat Nederland niet betrokken was bij het onderzoek naar de aanslag in Spanje. Gisteren vroeg Ellian aan de minister of er nu wel actief wordt ingezet op het blootleggen van de rol van het Iraanse regiem bij deze moordaanslag en de poging daartoe in Haarlem. Verhoogde aandacht voor acties van vreemde statelijke actoren op Nederlands grondgebied lijkt geboden te zijn.

Aantasting soevereiniteit

De Nederlandse staat bepaalt wat er op haar grondgebied niet mag gebeuren. In onze democratische rechtsstaat stellen volksvertegenwoordigers wetten vast. Zo mag niemand moorden en ligt het geweldsmonopolie bij de politie. Wie toch geweld gebruikt – en in het ultieme geval een moord pleegt – kan een gevangenisstraf krijgen.

Als een andere staat op Nederlands grondgebied opereert en daar gewelddadige acties pleegt, dan tast die staat daarmee de soevereiniteit van de Nederlandse overheid aan. Sterker nog, het gaat om een ernstige ondermijning van de democratische rechtsstaat. Ons systeem van regels en rechtshandhaving, dat aan de basis staat van onze liberale samenleving, wordt daarmee genegeerd. Zonder een adequaat en sterk tegengeluid ontstaat de boodschap voor kwaadwillende statelijke actoren dat politiek geweld probleemloos uitgevoerd kan worden in Nederland.

Digitale light-variant koude oorlog

We verkeren in een digitale light-variant van een koude oorlog met landen als Rusland, China en Iran. Over Rusland en China deelt de AIVD relatief veel in haar jaarverslagen, waarin met name wordt gewaarschuwd voor cyberaanvallen en spionagepogingen. Maar Iran is ook actief in de fysieke wereld, met klassieke inlichtingenoperaties.

De AIVD wist dat er een dreiging uitging tegen Ahmad Mola Nissi uit Den Haag, maar wist de moord niet te voorkomen. Hoewel de AIVD er aandacht voor heeft, hebben al deze liquidaties en pogingen daartoe plaatsgevonden op Nederlands grondgebied. Schieten de AIVD, MIVD en politie dan tekort daarin?

Het toont in elk geval dat er meer aandacht mag komen voor de dreiging van statelijke actoren. Eens te meer als die dreiging hand in hand gaat met terrorisme en georganiseerde misdaad (de zogenaamde crime-terror nexus), want dat maakt dat staten zich meer kunnen veroorloven. Als zij liquidaties op politieke tegenstanders zelf niet hoeven uit te voeren, maar kunnen uitbesteden, dan is het risico om – bewijsbaar – onderkend te worden als opdrachtgever vele malen kleiner.

Zo’n gewelddadige ondermijning van de democratische rechtsstaat kan niet worden toegestaan. Oorlogvoering gaat niet altijd over het gooien van bommen en granaten tussen staten. Het kan plaatsvinden door uitholling van een rechtsstaat om aan te tonen dat die niet weerbaar is. Het kan gaan om een technologische cyberstrijd, waarbij economische schade wordt aangericht of informatie wordt gestolen.

Diplomatieke signalen

Door het zwakker worden van de ene staat kan de andere profiteren. Er moet voorkomen worden dat Iran van zo’n situatie profiteert ten koste van Nederland. Dat begint met het opschalen op dit thema binnen de politie en inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Meer mensen moeten zich actief bezighouden met dit thema.

Maar er moeten ook diplomatieke signalen worden afgegeven. Aanwezigheid van onze ambassadeur bij de inauguratie van massamoordenaars zoals Ebrahim Raisi – de president die recentelijk stierf in een helikoptercrash – geeft een verkeerd signaal. Nederland dient te beseffen dat Iran niet het stoute jongetje van de klas is, nee, het regiem is de vijand van het Westen, van de liberale verworvenheid die wij kennen. Een bedreiging voor onze open samenleving, voor onze manier van leven.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet beseffen dat het Iraanse regiem onze vijand is en dat schending van onze soevereiniteit onacceptabel is verscheen eerst op Wynia's Week.

In de Karmel hebben we het zelf niet live gezien, al hoorde onze dochter rond een uur of twee wel een luide boem die waarschijnlijk het gevolg was van een neergeschoten projectiel. Voor de inwoners van het noorden van het land, voor zover niet geëvacueerd, was het overigens niet heel bijzonder. Hezbollah schiet al sinds 8 oktober dagelijks raketten op Israël af.

Tegengas

De aanval van Iran biedt Israël op het wereldtoneel wat tegengas voor zijn bad guy-image dat zich al snel na 7 oktober steeds scherper begon af te tekenen. Een slachtoffer dat in de tegenaanval gaat en dat ook met veel militair succes doet, daar is een groot deel van de wereld niet van gediend. En zeker niet als er daardoor in delen van Gaza honger wordt geleden (al is dit door de VN met de media in het voetspoor steeds zwaar overdreven) en als het slachtoffer ook nog fouten begaat zoals onlangs met het neerschieten van een konvooi van de World Central Kitchen waarbij zeven hulpverleners om het leven kwamen.

Het succesvol neerhalen van 99 procent van 170 door Iran afgevuurde drones, 30 kruisraketten en 120 ballistische raketten komt mede op het conto van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Jordanië, en qua intelligence zelfs van Saoedi-Arabië en de emiraten, waarmee Israël zich zichtbaar in goed gezelschap bevindt. Jordanië wist overigens niet hoe snel het wereldkundig moest maken dat het alleen in actie is gekomen om de eigen bevolking te beschermen tegen niet goed gerichte drones en raketten. Begrijpelijk daar zo’n 50 procent van de Jordaanse bevolking Palestijn is en er al weken een soort volksbelegering van de Israëlische ambassade plaatsvindt.

Dat het Israëlische afweersysteem geen garanties biedt, bleek afgelopen  woensdag weer eens toen in het noordelijke grensstadje Arab al-Aramshe een met explosieven geladen drone in een gemeenschapscentrum insloeg. Vier burgers en veertien daar aanwezige soldaten werden gewond, waarvan één zwaar. Hezbollah eiste de aanslag op.

De Verenigde Staten spelen een steeds nadrukkelijker rol in de oorlog met Hamas. Het gepush om de toevoer van hulpgoederen voor Gaza te vergroten, heeft het beoogde resultaat bereikt. John Kirby, woordvoerder voor het Witte Huis, uitte afgelopen maandag hierover de tevredenheid van president Biden. Het voorgenomen Israëlische offensief in Rafah wordt gecoördineerd met de VS en is na bedenkingen van de grote broer wederom uitgesteld.

Vergeldingsactie tegen Iran

Ondanks verzoeken van de VS en veel andere landen heeft Israël in de nacht van donderdag op vrijdag wel een vergeldingsactie in Iran uitgevoerd op een luchtmachtbasis in de buurt van Isfahan, evenals op doelen in Irak en Syrië, maar deze acties zijn eerst gerapporteerd aan de VS en waren bescheiden voor zover je dat van militaire acties kunt zeggen. Iran ontkent enige schade en hopelijk blijft het hierbij. Het vliegveld in Teheran gaat weer open en volgens de eerste berichten heeft Iran niet het voornemen om direct terug te slaan. De oorlog is een politiek spel geworden waarin Israël moet zorgen de steun van de bondgenoten te behouden, wil het voorkomen dat de import van militaire goederen evenals de zo belangrijke materiële hulp van met name de VS gevaar loopt.

Ondertussen is Hamas spekkoper. De buitenwereld zorgt voor een voldoende bevoorrading van Gaza, er is nog maar één bataljon van het Israëlische leger in Gaza gelegerd en de Israëlische acties zijn geminimaliseerd. Ergo: geen perspectief op een akkoord over de vrijlating van de (volgens Israëlische informatie) 97 nog levende gegijzelden en 36 dode gegijzelden. De families van de gegijzelden hebben hier uiteraard op zijn minst uiterst gemengde gevoelens over.

De staat van het land is een drama op zich. Op 7 oktober was het toen politiek zwaar verdeelde land plotsklaps één – ‘nooit meer is nu’, deze moordpartij mag nooit meer kunnen gebeuren. De eenheid brokkelde daarna stukje bij beetje af. Een minister-president die, in tegenstelling tot de legerleiding, geen enkele verantwoordelijkheid wil nemen voor het falen van de bescherming van de bevolking rond Gaza. Onvrede over de inflexibiliteit van de regering in de onderhandelingen met Hamas over de vrijlating van de gegijzelden.

Demonstraties

Ook is er sterke verdeeldheid over de vraag of ultraorthodoxe jongeren ook in het leger moeten dienen. ‘We verhuizen naar het buitenland als we gedwongen worden in het leger te gaan’, aldus de chassidische rabbi Yitzhak Yosef. Zonder gebeden kan de oorlog immers niet gewonnen worden, zo luidt het excuus. Er zijn al weken massale demonstraties voor de vrijlating van de gegijzelden, en ook steeds massaler demonstraties tegen de regering. Voor velen vormen die demonstraties overigens een dilemma: tijdens een oorlog kun je toch moeilijk tegen je eigen regering demonstreren.

Settlers

Last but not least de rol van settlers op de Westoever. Israëls bad guy-image wordt daar weer flink opgepoetst. Na de moord op de 14-jarige herdersjongen Benjamin Achimeir vorige week vrijdag zijn settlers flink tekeergegaan in een aantal Arabische dorpen op de Westoever, waarbij één Palestijn het leven liet, meerdere Palestijnen gewond werden en huizen en auto’s in brand werden gestoken. Afgelopen maandag verloren weer twee Palestijnen het leven na een stormloop van settlers op het dorp Aqrabah. Het leger was aanwezig maar niet in staat of bereid het geweld te beteugelen.

Geen plan

Een zwaar punt van kritiek op de Israëlische regering is dat er geen plan was en is hoe het verder moet als de oorlog wordt beëindigd. Op 7 oktober werd de oorlog verklaard, besloten dat Hamas moest worden weggevaagd, dat dit alleen kan door militair geweld en dat dat de enige manier is om de gegijzelden vrij te krijgen. Maar daarna?

Inmiddels is duidelijk dat Hamas niet alleen een terroristische organisatie is, maar ook een wijdverspreide ideologie, mede gevoed door deels door de VN en Europese belastingbetalers bekostigd onderwijs en leermiddelen. Ideologieën laten zich niet met geweld bestrijden. De onderhandelingen over de gegijzelden mislukken keer op keer. Een antwoord op de vraag wat er na de oorlog in Gaza moet gebeuren, wordt met de dag urgenter.

Er circuleren uiteraard antwoorden. In ultrarechtse kringen wordt betoogd dat Israël Gaza weer terug moet nemen, en wel zonder de Palestijnen burgerrechten te geven. Ook de Palestijnse journalist Sami Obeid is die mening toegedaan blijkens een interview in The Times of Israel, zij het met Palestijnen als volwaardige burgers. ‘Er zullen nooit twee staten komen’ aldus Obeid. ‘Laten we daarom één land creëren waarin wij (Palestijnen) samen met jullie (Joden) leven. Het alternatief is een nooit eindigende oorlog waarin moslims Joden vermoorden en Joden moslims.’ Het is een mooie mening, maar naar mijn smaak wel erg naïef.

Beëindig de oorlog in ruil voor de gegijzelden

Een antwoord dat me meer aanspreekt, las ik ook in The Times of Israel in een interview met de voormalige generaal en huidige politiek commentator Giora Eiland. Hij ziet als beste optie voor Israël om Hamas aan te bieden de oorlog te beëindigen en alle troepen terug te trekken op voorwaarde dat alle gegijzelden worden vrijgelaten. ‘De kans is groot, maar niet zeker, dat Sinwar zo’n aanbod zal accepteren’, aldus Eiland. ‘We verkeren dan in de situatie dat Hamas 80% van zijn militaire macht kwijt is. Gaza ligt in puin. (…) Als we vervolgens met de VS kunnen overeenkomen om Qatar en andere landen zover te krijgen dat er geen reconstructie van Gaza komt zolang Hamas aan de macht is (…) en als de Palestijnse autoriteit en Egypte vervolgens een alternatief leiderschap op zich nemen, zou Hamas wel eens echt kunnen vallen.’

En: ‘dit betekent geen totale overwinning, maar Israël krijgt zijn gegijzelden terug (…) en de militaire dreiging vanuit Gaza is weg. (…) We hebben op 7 oktober een hoge prijs betaald die we niet gecompenseerd kunnen krijgen. Maar wat is gebeurd, is gebeurd. Als we verder willen, is dit wat ons te doen staat.’

Willem Dercksen (1951) heeft in het verleden van alles en nog wat gedaan. Tropische roots en een Israëlische partner brachten hem naar Israël waar hij de trotse vader van twee kinderen is en de kost verdient met redactioneel werk.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Israël is opnieuw een politiek zwaar verdeeld land geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu heeft Iran een kans

De Gaza-oorlog dwingt Washington op zijn beurt tot een schoorvoetend beleid dat verdere escalatie moet voorkomen. En dat terwijl president Joe Biden de VS in oktober vorig jaar nog als ‘the essential nation’ kwalificeerde: de supermogendheid waar niemand omheen kan. De westerse kritiek op Rusland vanwege Oekraïne klinkt nu eerder hypocriet, vooral in niet-westerse landen.

Iran benadrukt intussen dat de zogenoemde As van Verzet (waarover hieronder meer) sterker en eensgezinder is dan ooit. Op papier is Teheran de voor de hand liggende vlaggendrager van de Palestijnse zaak. De diplomatieke toenadering tussen Irans aartsvijanden Saoedi-Arabië en Israël staat voorlopig in de vriezer. Nu lonkt voor Iran de kans om de regionale orde ingrijpend te veranderen en – wie weet – Israël er eindelijk onder te krijgen. Een win-winsituatie gloort.

Maar wacht, zo gemakkelijk incasseert Iran zijn lokkende winst toch niet. Teheran streeft er inderdaad naar een krachtige en zelfverzekerde regionale macht te zijn. Maar sinds de Hamas-aanval van 7 oktober stellen de Iraanse leiders zich opvallend terughoudend op. Eerder lijkt sprake van een delicate balanceeroefening. Ondanks alle strijdbare retoriek voelt Teheran zich blijkbaar niet zeker genoeg om ‘haar’ As van Verzet in te zetten om beslissende nieuwe fronten te openen in het Midden-Oosten tegen met name Israël en de VS.

De As van Verzet is een los-vast verband aangestuurd door Iran. De ad hoc-club bestaat uit Hezbollah, de Jemenitische Houthi-rebellen, Hamas en sjiitische milities in Irak en Syrië. Hezbollah is militair gezien het krachtigste lid van de As van Verzet, primair door een uitgebreid arsenaal aan raketten.

Opflakkerende strijd

De Houthi-rebellen maken de scheepvaart in de regio onveilig. Hun gelikte propagandafilmpjes op sociale media hebben de Houthi’s tot de rockstars van het anti-Israëlische verzet gemaakt. Een knappe Jemenitische ‘piraat’ werd door online-bewonderaars al snel ‘Tim-Houthi Chalamet’ gedoopt vanwege zijn gelijkenis met filmster Timothée Chalamet uit de kaskraker Wonka.

Syrische en Iraakse milities voeren met steun van Iran een regelmatig opflakkerende strijd tegen Amerikaanse troepen in het Midden-Oosten. Eind januari kwamen drie Amerikaanse militairen om in Jordanië door een drone-aanval. De afgelopen weken vielen ook tientallen Amerikaanse gewonden.

Geen beslissend offensief

‘Wanneer de misdaden van het zionistische bewind doorgaan’, dreigde opnieuw Khamenei, ‘zullen islamitische verzetskrachten ongeduldig worden.’ (Overigens, de Iraniërs hebben altijd een nogal losse relatie met Hamas gehad. Nog geen decennium geleden konden beide partijen niet door één deur omdat Hamas in Syrië de kant koos van de opstandelingen en dus tégen Irans bondgenoot president Bashar al-Assad. Bovendien hangt Hamas de soennitische variant van de islam aan en Iran de sjiitische variant.)

Maar toch, tot een krachtig of zelfs beslissend collectief offensief tegen Israël en de VS ‘via’ de As van Verzet is het nog niet gekomen. Voorlopig moet de conclusie zijn dat Iran volop chaos kan veroorzaken, maar niet bereid is – en zich niet in staat acht – om een beslissend offensief aan te gaan.

Wellicht kan deze conclusie nog iets verder worden uitgesponnen: de As van Verzet is niet op deze aarde om grootschalig in het offensief te gaan en Israël van de aardbodem te vegen (en de Amerikanen uit het Midden-Oosten te jagen). Haar ware bestaansrecht is bovenal om Iran zelf te verdedigen door Israël en de VS af te schrikken met het vooruitzicht van een frustrerende en niet-te-winnen regionale guerrilla-oorlog.

Zoals Ali Vaez van de International Crisis Group vaststelde, zou de Gaza-oorlog zelfs het effect kunnen hebben dat Iran er onzekerder door wordt. Duidelijk is in elk geval dat de leiders in Teheran geen zin hebben om bij een grootschalige oorlog betrokken te raken. Dat heeft ook te maken met de voortslepende binnenlandse economische crisis en de gebrekkige steun voor een oorlog onder de eigen bevolking. Een beslissende confrontatie met Amerika zou simpelweg te riskant zijn.

Iran wil kroonjuweel niet verspelen

Het is niet eens zeker dat Iran vooraf wist van de Hamas-aanval van 7 oktober. Hoe dan ook, Teheran toonde zich verrast door de impact die de aanval had en de meedogenloze reactie van Israël. Iran lijkt niet van plan Hamas tegen elke prijs te redden. Het is dan ook onwaarschijnlijk dat Iran Hamas heeft aangezet tot de aanval van 7 oktober.

Iran lijkt door de Hamas-aanval eerder ietwat uit het lood geslagen. Bovendien betaalt het zelf wel degelijk een prijs. Israëlische en Amerikaanse vergeldingsaanvallen kostten het leven van verschillende officieren van de Iraanse Revolutionaire Garde in Syrië en Libanon. Iran reageerde op zijn beurt met onder meer een raketaanval op een vermeend hoofdkwartier van de Israëlische geheime dienst Mossad in het Iraakse Erbil. Maar daar blijft het voor nu bij. Hezbollah is een kroonjuweel van de As van Verzet. Zoiets wil Iran niet verspelen aan het Israëlisch-Libanese front. Veelzeggend genoeg is bijvoorbeeld de Amerikaanse ambassade in Bagdad gespaard gebleven, toch een voor de hand liggend doelwit.

Poppenspeler Iran is niet almachtig

In breder perspectief is de Iraanse bedachtzaamheid alleszins begrijpelijk. Iran is de afgelopen decennia altijd al bezig geweest om zijn militaire zwakte tegenover Israël en de VS om te zetten in een voordeel. Dit staat bekend als asymmetrische oorlogvoering. Via de As van Verzet kan Iran – op momenten en plaatsen naar eigen keuze – flinke speldenprikken uitdelen aan Israël en zijn bondgenoten.

Iran levert het geld, de kennis en de wapens. Terwijl proxies als Hezbollah, Houthi’s, sjiitische milities en Hamas het vuile werk opknappen, houdt Teheran als een poppenspeler de touwtjes in handen. Overigens is ook de poppenspeler niet almachtig. De groeperingen binnen de As van Verzet zijn sterk geworteld in hun lokale gemeenschappen, met hun eigen wensen en grieven. Zeker de Houthi-leiders in Jemen laten zich niet zomaar sturen. ‘Adviezen van Teheran slaan ze vaak in de wind’, benadrukt ook Ali Vaez.

Nog een ander averechts effect is denkbaar. Als de Gaza-oorlog Iran inderdaad confronteert met zijn eigen beperkingen en minder zelfverzekerd maakt, dan zouden de leiders in Teheran wel eens naar een eeuwig verleidelijke optie kunnen grijpen: hervatting van het kernwapenprogramma. Dan lonkt immers hetzelfde soort militaire immuniteit waarover bijvoorbeeld Rusland en Noord-Korea beschikken.

Laten we niet vergeten dat Iran al een behoorlijk stuk op weg was met zijn kernwapenprogramma. In 2018 trok president Donald Trump de stekker uit de Iran Nuclear Deal. Sinds die tijd is Teheran stapje voor stapje doorgegaan met uitbreiding van het atoomprogramma. De internationale gemeenschap (met name het Internationale Atoomagentschap IAEA) heeft minder zicht op Iraanse atoomfaciliteiten. Volgens sommige schattingen heeft Iran aan één maand voldoende om genoeg verrijkt uranium te produceren voor enkele bommen. Voor de bouw van werkende atoomwapens heeft Iran nog enkele maanden extra nodig, volgens dezelfde schattingen.

Een nakende Iraanse kernbom

Zo’n scenario zou Israël en de VS ertoe kunnen brengen preventief Iraanse atoomfaciliteiten te bombarderen. Israël heeft altijd gezworen dat geen enkel ander land in de regio over kernwapens zal kunnen beschikken. Nu Israël en zijn bondgenoten afgeleid zijn, zou Teheran de komende maanden en zelfs jaren wel eens als een window of opportunity kunnen beschouwen. En als Iran eenmaal beschikt over voldoende verrijkt uranium en zelfs (componenten van) kernwapens, is een militaire ‘oplossing’ voor Israël en de VS welhaast ondoenlijk. In het uitgestrekte Iran laten de onderdelen van het kernwapenprogramma zich betrekkelijk gemakkelijk verspreiden en verbergen.

Volgen we deze redenering verder, dan is het grootste risico niet zozeer dat Iran de hele regio in brand zal zetten vanwege Gaza. Het risico zit ’m eerder in de vraag of Teheran zijn aantoonbare zwaktes en onzekerheden zal omzetten in een niet uit te sluiten stap: de definitieve verwerving van kernwapens. Geen van de betrokken partijen stuurt momenteel aan op een regionale oorlog vanwege Gaza. Israël en de VS al helemaal niet. Maar geconfronteerd met het vooruitzicht van een nakende Iraanse kernbom…

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Een onzeker Iran zou zijn kernwapenprogramma wel eens kunnen hervatten   verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar dit is grotendeels voor de bühne (wat geldt voor de meeste adhesiebetuigingen aan de Palestijnse zaak uit de Arabische landen) en niet het echte verhaal. De echte reden is dat de Houthi’s internationale erkenning willen en constituerend deel willen uitmaken van een nieuwe regering van nationale eenheid in Jemen.

Pas als er een einde komt aan de burgeroorlog die reeds 8 jaar in het land woedt, kan er ook een einde komen aan de beschietingen.

Arabia Felix

Laten we beginnen met een stukje geschiedenis. Jemen was ooit Arabia Felix, een land van melk en honing, de graanschuur van het Arabische schiereiland. We spreken dan over de tijd van het Oude Testament, waarin gewag wordt gemaakt van een ontmoeting tussen koning Salomon en de Jeminitische ‘Queen of Sheba’.

De met dammen en irrigatie mogelijk gemaakte graanproductie is er al lang niet meer en evenmin trekken er nog rijke karavanen door het land. Het land van ‘Mocha’ (oorsprong van de koffie) verarmde en splitste in tweeën, een Noordelijk en een Zuidelijk deel. Met een communistisch regime in het Zuiden (hoofdstad Aden) na de verkregen onafhankelijkheid met het vertrek van de Britten. Het Noorden was onderdeel van het Ottomaanse Rijk, hoewel enkele burchten, hoog in de bergen, de Ottomaanse overheersing wisten af te slaan.

Na het vertrek van de Turken (na WO I) werd het Noorden (hoofdstad Sanaa) met harde hand geregeerd door autocraten. Eerst imams, toen een koning en na een opstand van legerofficieren door een revolutionaire raad. In 1978 kwam Ali Abdullah Saleh aan de macht. Hij regeerde het land bijna 40 jaar. Een vergelijkbare situatie als in (het eveneens tribale land) Libië. Saleh en Khadaffi waren ook vrienden.

Saleh voerde een niet-gebonden-landen politiek (à la India) en speelde het Westen en de Sovjet-Unie tegen elkaar uit, met als resultaat onwikkelingshulp uit het Westen en wapens uit de Sovjet-Unie.

Alleen pootaardappel-project was succesvol

De Houthi’s waren toen – we spreken over de jaren ’80 en ’90 – nog een onafhankelijke stam in het Noorden van Noord-Jemen (hoofdstad Sadah). De centrale regering had er niks te vertellen. De Houthi’s hadden een eigen leger, een militia. Ze kwamen daarmee Saleh ook te hulp toen Sanaa op het punt stond ingenomen te worden door opstandelingen, die door het communistische regime in Aden werden voorzien van geld en wapens.

In die tijd woonde en werkte ik in Noord-Jemen. Nederland (minister Jan Pronk) had het land geadopteerd als ontwikkelingshulp (OS)-concentratieland. Jaarlijks ging er 200 miljoen OS-geld naartoe. Met overigens een zeer mager resultaat, alle goed bedoelde en gedreven inspanningen ten spijt. De projecten overleefden het vertrek van de Nederlandse projectmanager en OS-deskundigen niet. De opgeleide Jemenitische ‘counterparts’ waren al eerder vertrokken, omdat zij elders meer konden verdienen. Het Dhamar-ziekenhuis dat ca. 100 miljoen gulden had gekost stond zelfs al een jaar na vertrek van de Nederlandse directeur en buitenlandse doktoren leeg en verlaten. Eigenlijk was alleen het pootaardappel-project succesvol.

Olie

Een opleving van de economie vond pas plaats nadat er olie was gevonden, niet heel veel, maar genoeg om het land weer kredietwaardig te maken. De olievondst betekende echter tevens een binnenlandse strijd, tussen de centrale regering van Saleh en de Houthi’s, die ook wilden profiteren van de olierijkdom.

De rest is contemporaine geschiedenis. De Houthi’s vermoordden Saleh en veroverden een groot deel van het land. Een gigantisch groot land, want onder Saleh waren Noord en Zuid herenigd.

De binnenlandse strijd in Jemen duurt inmiddels ruim 8 jaar, met veel slachtoffers. De grootste boosdoener is Iran. De ayatollah’s zagen hun kans schoon om van de Houthi’s een proxy te maken. Het feit dat de Houthi’s evenals de Iraniërs sjiieten zijn hielp daarbij, maar was niet de doorslaggevende factor. De Houthi’s hadden om te overleven hulp nodig, tegen Saoedi-Arabië dat de formele regering van Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi, de opvolger van Saleh, steunde.

De keuze van de Houthi’s voor Iran heeft dan ook vooral een praktische, opportunistische reden. Het geloof speelt niet zoals in andere landen van het Midden-Oosten zo’n grote rol. Noord-Jemen was in mijn tijd ook het meest liberale land in de regio. Zo kon mijn echtgenote zich vrijelijk bewegen, zelf autorijden en werken in een lokaal hotel. Van dat alles niets in het conservatieve Saoedi-Arabië.

Week Houthi’s los van Iran

Het zou mij dan ook niet verbazen als de Houthi’s daartoe getriggered op een gegeven moment besluiten de alliantie met Iran weer te verbreken. Jemen steunde immers nog niet zolang geleden Saddam Hoessein, aartsvijand van de ayatollah’s.

Daarvoor is wel een diplomatiek offensief nodig. Een optreden van het Westen samen met Saoedi-Arabië om een einde te maken aan de burgeroorlog in Jemen. Een compromis zal gesloten moeten worden om een duurzame vrede te garanderen. De Houthi’s zullen als onderdeel daarvan erkend moeten worden als een constituerende politieke groepering van een nieuwe regering van nationale eenheid in Jemen.

Bombarderen heeft geen zin

Pas dan mag verwacht worden dat de Houthi’s zullen stoppen met hun aanvallen op de scheepvaart in de Rode Zee. Pas dan zullen zij van alliantie veranderen en Iran de deur wijzen.

Het huidige bombarderen door de VS en het VK heeft geen enkele zin. Het versterkt slechts het anti-westerse sentiment in het land. De Houthi’s laten zich door de bombardementen niet van de wijs brengen. Ze weten dat een grondoorlog tegen hen vanwege het berglandschap onmogelijk is.

De enige effectieve aanpak is een door het Westen en vooral Saoedi-Arabië geëntameerd en gefaciliteerd vredesoverleg in Jemen. Daarnaast dient Iran verstaan te worden gegeven dat het moet ophouden met wapenleveranties aan de Houthi’s. Overigens ook aan hun andere proxies in het Midden-Oosten (Hamas, Hezbollah en de sjiietische milities in Syrië en Irak).

Realpolitieke president nodig

Iran wordt veel te zacht aangepakt. Dat geldt voor het dulden van Iran als een zich bewapenende nucleaire macht – de ‘nucleaire deal’, het JCPOA, werkt niet – en ook voor het vrijmaken van de bevroren Iraanse tegoeden.

Ik vrees echter dat onder de zwakke president Biden geen sprake zal zijn van een diplomatiek offensief richting een vredesakkoord in Jemen, noch van een harde aanpak van Iran. We zullen moeten wachten op de terugkeer van een president in het Witte Huis met een ‘realpolitieke’ agenda.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank

Het bericht Sluit vrede met de Houthi’s en pak Iran veel harder aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Iets wat niet erg bekend is, is dat Ayatollah Khomeini zich destijds niet alleen met de sociale en religieuze aspecten van zijn land heeft beziggehouden, maar ook met de economie. De shah was voor hem een lakei van de Anglo-Iranian Oil Company. Dit nooit meer, moet Khomeini hebben gedacht.

Hij besluit zijn land om te toveren tot een haast volledige autarkie. Buitenlandse investeringen werden taboe.  En dat dit is gelukt, toont toch ook wel weer de genialiteit van het Iraanse volk. Het land maakt alles zelf – van drones, straaljagers, vrachtauto’s en uitmuntende kruisraketten tot en met brillenhoesjes en breinaalden.

De enige serieuze uitzondering die ik tegenkwam betreft de Samsung Galaxy die massaal het land wordt binnengesmokkeld via Dubai, Afghanistan en Rusland. Maar de software voor de Samsung Galaxy is dan weer wél van Iraanse origine.

Iran heeft zijn eigen Uber

Zo heeft het land zijn eigen Iraanse Uber, die daar ‘Snapp!’ heet. Qua vormgeving is het ‘Snapp!-platform identiek aan Uber, afgezien van de Farsi belettering.  Dat ‘Snapp!’ is trouwens geen overbodige luxe. Het complexe, kostbare wegennetwerk in en rond Teheran, met overal camera’s om je gereden kilometers van je rijtegoed af te boeken, laat zich eigenlijk alleen vergelijken met de beroemde Los Angeles Spaghetti Bowl.

Het land heeft zich ontwikkeld tot de hofleverancier van Moskou. En dat zeker niet alleen voor drones. In Teheran hoorde ik over een ondernemer die recentelijk achttien containers Iraanse Coca-Cola naar Moskou had gestuurd via Azerbaijan. In Moskou moeten de flessen alleen nog even worden gelabeld zodat ze wat ‘Amerikaanser’ ogen.

Iran kan Moskou via Azerbaijan of over de Kaspische Zee alles leveren wat het maar hebben wil – cosmetica, geneesmiddelen, uniformen, safraan, porselein, imitatie Ikea meubels, kaviaar, you name it.

Een afspraak in Qom

Van Khomein reis ik, tachtig kilometer verderop, naar Qom. Onderweg, her en der, heuvels van marmer. Met enorme industriële zagen worden ze afgegraven. Na twintig, dertig jaar zijn ze dan uit het landschap verdwenen.

Over de weg een continue stroom vrachtwagens met zware opladers om enorme, nog onbewerkte brokken marmer naar Teheran te rijden. Geen wonder dat je in de hoofdstad, zelfs in relatief arme buurten, met marmer bekleedde buitenmuren en badkamers en keukens ziet.

In Qom heb ik heb een afspraak met een kleermakerswinkel in de oude binnenstad. Het is de plek waar geestelijken en seminaristen hun speciale kleding kopen. De winkel is in een kelder.

Het is er een drukte van jewelste. Een kledingpakket gaat voor 3,8 miljoen Iraanse rial (85 euro) over de toonbank. Het omvat vier onderdelen: een witte, Arabische disdasha, een vest, een vliesdunne, meestal kameelbruine mantel en natuurlijk een tulband. Een zwarte tulband voor diegenen die afstamming van de Profeet claimen en een witte tulband voor alle anderen.

Kleermakers met meetlint om de hals zijn druk in de weer om kleine aanpassingen te doen. Overal gezoem van naaimachines. ‘Moeten jullie cliënten met iets van een certificaat aantonen dat ze gerechtigd zijn om dit soort kleding te kopen’, vraag ik.

‘Nee hoor,’  zegt de bedrijfsleider, ‘we stellen geen vragen. Als je wil kun je ook zo’n pakket kopen’

Dertigduizend mensen met een zwarte tulband

‘En dan zonder baard de straat op?’,  vraag ik.

‘Oh, ja gerust’,  zegt hij. ‘Je zult zien dat niemand op je let. De mensen hebben al genoeg andere dingen aan hun hoofd. Je zult ook merken dat de bevolking van Qom je niet met speciale egards zal behandelen, zelfs niet als je voor een zwarte tulband kiest. Er lopen hier in de stad iets van dertigduizend mensen met een zwarte tulband’.

Ik: En hoe zit dat met Ali Khamenei? Komt die ook hier om kleding te kopen of sturen jullie dan een kleermaker naar zijn huis?

Mijn gesprekspartner kijkt me verbluft aan. ‘Ali Khamenei? Die komt hier nooit! Die woont en werkt in Teheran. En het moet gezegd, hij gaat daar voor zijn kleding met voorbeeldige eenvoud zelf naar de winkel. Hij laat niemand optrommelen.’

Iraniërs vertrouwen de apps van hun overheid niet 

Na een maand verlaat ik Iran. Kort voor mijn vertrek werd door Ali Khamenei het internet afgesloten. Een ramp was dat. Want zonder internet doen ook al je apps en je email het niet meer. Met name kleine leveranciers en taxichauffeurs werden getroffen.  

Maar die maatregel is inmiddels teruggeschroefd. Het internet doet het weer, maar veel wordt geblokkeerd – Facebook, Twitter, Telegram, YouTube, Viber, Whatsapp, Google Playstore. Verder is de overheid met eigen apps gekomen: Robika, Eta, Gap, Shad. Maar de bevolking vertrouwt die apps niet. Of ze gebruiken die applicaties voor onbelangrijke routineconversaties.

In de Iraanse cyberspace woedt een eindeloze wapenwedloop. Gelukkig zijn er nog steeds protocollen in de lucht waarmee mensen in Iran onderling en ook met hun contacten in het buitenland veilig en afgeschermd kunnen communiceren.

Een haast compleet persoonsdossier

Uiteindelijk heeft mijn collega van BZ toch gelijk gekregen. Haar waarschuwing – niet gaan, Robbert! –  bleek niet onterecht. De risico’s van mijn reis heb ik onderschat, gefnuikt door mijn eigengereidheid.

Als mijn verblijf in Qom bijna voorbij is, word ik door het lokale hoofd van de Iraanse inlichtingendienst officieel beschuldigd van spionage. Hij had een haast compleet persoonsdossier over mij in zijn hoofd. Of althans, dat is de indruk die hij wist te wekken.

‘Waarom wonen jij en je vrouw Clara gescheiden? Waarom deed je naast je rechtenstudie ook Slavische talen?’ Het kan zijn dat hij gewoon wat dingen over mij via Google had laten opsnorren en daar handig gebruik van maakte. Als je mijn naam intikt, blijf je behoorlijk lang scrollen. Alleen al het drie uur lange marathoninterview dat ik in 2014 had met Bram Vermeulen op de VPRO-radio kan voor hem een goede bron zijn geweest.

De plek waar ik werd verhoord was hotel Esteghlal. Ik had er een kamer schuin tegenover de kamer – kamer 505 – die het hoofd van de inlichtingendienst voor de gelegenheid had gereserveerd. Ik weet niet meer hoe vaak ik uiteindelijk heen en weer gependeld ben tussen de twee kamers. Maar dat nummer 505 zit voor eeuwig in mijn geheugen gekerfd.

De setting was overigens altijd correct, met tussen ons beiden, op een laag glazen tafeltje, Iraanse Fanta, suikergoed en een schaal pistachenoten. De vragen waren in het Farsi en werden vertaald door een tolk in het Engels.

Het verwerd tot een achtbaan van bizarre ontwikkelingen. Ik bleek een prijsdier: niet zomaar een toevallige toerist, maar de telg van een oude bankiersfamilie, schrijver en, als kers op de taart, ex-diplomaat. Mooier kon niet.

Een tv-uitzending wordt geblokkeerd

‘Je staat in contact met jullie MIVD’, zei hij me. Ik: ‘Ik heb met de MIVD niks te maken. Ik ben freelancer, ik ben schrijver.’ Hij toont me op zijn smartphone een clipje van mij in de kelder van die kleermakerswinkel in Qom. ‘Hoor je dat, hoe je aan die bedrijfsleider informatie vraagt over de woonplaats van Ali Khamenei!? Is dat soms geen spionage? Ik weet trouwens dat je ook al in contact stond met jullie MIVD toen je nog in As-Samawa werkte, in 2013.’

En, ik moet zeggen, op dat laatste punt heeft hij het bij het rechte eind. Het is logisch dat de MIVD in Den Haag verhalen uit As-Samawa, waar ik door BZ aan de Nederlandse commandant was toegevoegd, interessant vond. Maar hoe wist deze Iraniër van mijn contacten uit die tijd? Kwam hij met een educated guess op de proppen? Of had de Iraanse inlichtingendienst in die tijd een mol binnen onze MIVD?

Het hoofd van de geheime dienst van Qom beschuldigt me ook nog van godslastering. Dat zit als volgt. Hij zet uiteen dat ik in mijn recente boek over relieken van de profeet (‘De Tand van de Profeet’) ten onrechte stel dat het verlies van vier snijtanden bij de Profeet bij de veldslag van Uhud tot een andere manier van spreken kan hebben geleid.

‘Onze Profeet was perfect! Het kan niet zo zijn dat zijn uitspraak van klanken anders is geworden ná de veldslag van Uhud,’ zegt hij. ‘Nou,’ zeg ik hem, ‘ik heb hierover lang met een van de belangrijkste logopedisten van Nederland gesproken en die claimt dat de Profeet, met name bij de in de Arabische taal talrijke klanken in het ‘S’-spectrum onvermijdelijk  problemen moet hebben gehad’.

De spionnenbaas wil het niet aanvaarden en blijft bij zijn beschuldiging van blasfemie. ‘Maar Mohammeds perfectie heeft er evenmin toe geleid dat hij, toen zijn lichaam versleten was, niet dood ging,’ werp ik tegen. We komen er niet uit. Maar de beschuldiging van godslastering, binnen de islam heel ernstig, blijft tussen ons hangen – als een giftig wolkje.

Zijn macht blijkt kort daarop uit het feit dat hij een tv-uitzending over mij laat blokkeren. Tien dagen had Kanaal Twee van de staatstelevisie me tijdens mijn reis gevolgd. Dat Kanaal Twee is het populairste van het hele land.

Op 9 maart, een donderdag en dus ook nog weer de populairste tv-dag als start van het Iraanse weekend, zou ik op het scherm zijn. Een buitenlandse spion op de televisie? Geen sprake van, liet Qom’s hoofd van de spionagedienst aan Kanaal 2 weten. Om de lacune op te vullen werden de kijkers getrakteerd op een oude documentaire over Finlands Sami die met rendieren in de weer zijn.

Spion in Nederland

Het hoofd van de spionagedienst van Qom wil dat ik voor Iran spion word in Nederland. Ik zeg hem dat ik daartoe bereid ben. Hij komt zelfs op de proppen met een call sign: ‘Daniel’. Maar door paniek weet ik niet meer of ík Daniel ben, dan wel degene die in Nederland contact met me gaat opnemen.

De afspraak is dat de Iraanse geheime zich pas met mij in verbinding stelt nadat mijn reisverhaal is gepubliceerd. Ik voel me overigens aan geen enkele toezegging gebonden. Er was immers sprake van dwang: als ik medewerking zou hebben geweigerd, zou ik linea recta naar de gevangenis zijn gestuurd, voor buitenlanders meestal de afgrijselijke Evin-gevangenis in het noordwesten van Teheran.

Bij terugkeer in Nederland heb ik contact opgenomen met de inlichtingendienst AIVD. Die dienst stuurde twee medewerkers om alles te noteren. Ze hadden allebei – kennelijk een dienstvoorschrift – joekels van pistolen bij zich. Die legden ze demonstratief op mijn koffietafel.

Copyright Wynia’s Week

Robbert van Lanschot (Eindhoven, 1949) was vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, onder (veel) andere als diplomaat in Iran en in Moskou (waar hij uitgeleend was aan de staat Israël). Sinds tien jaar is hij journalist en schrijver.

Wynia’s Week verschijnt iedere woensdag en zaterdag, 104 keer per jaar. Wynia’s Week is volstrekt onafhankelijk en krijgt geen subsidie. Het zijn de betalende lezers, kijkers en luisteraars die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u ook mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 3 en slot) verscheen eerst op Wynia's Week.

Het veruit belangrijkste, grootste huis in de binnenstad van Khomein is dat van de familie Khomeini. Het staat aan de oever van een rivier die de stad doorsnijdt, direkt aan een kade die nu de Neauphle-le-Chateaukade heet. Neauphle-le-Chateau is het dorp, niet ver van Parijs, waar Khomeini als banneling woonde. Ook Khomeini’s vader was groot-ayatollah.

Soms gaat die functie vele generaties terug. Binnen de islam is er een grote liefde voor dat soort ketens. Maar voor de grootvader van Khomeini ging die vlieger niet op. Die grootvader was een simpele student, een arme sloeber, die uit India voor zijn islamstudie naar Iran was gekomen.

Het huis van de Khomeini’s is nu een museum, maar is in zijn originele staat gelaten. Het ademt sereniteit uit en ook een zekere sensualiteit. Spierwitte muren, een dak van houten balken en een vloer vol Perzische tapijten. Je zou er zo een dutje willen doen.

De staatsgreep van Ali Khamenei

In alle muren nissen om spullen op te bergen en verder ook één diepere nis, die de Khomeini’s tot gebedsnis diende. Buiten een tuintje, met in het midden een fonteintje dat zoals het fonteintje in Jacques Tati’s film ‘Monsieur Hulot’ wordt aangezet als er bezoekers zijn.

Kader Abdollah schrijft in zijn boek over een catastrofe waarover in Iran niet gesproken wordt: op oude leeftijd, maar nog steeds aan de macht, begonnen Khomeini’s hersenen het te begeven; hij zakte weg in seniliteit.

Ali Khamenei en de zijnen besloten een staatsgreep te doen. Er was een constitutionele weg om Khomeini af te zetten. Artikel 107 zegt dat Khomeini’s opvolging zal worden bepaald door ‘experts, gekozen door de bevolking’. Maar Khamenei besloot dus die weg niet te volgen.

Kader Adollah beschrijft dit koningsdrama als volgt: ‘Khomeini verloor geleidelijk zijn geheugen. De dag kwam dat hij zelfs mensen uit zijn nabije omgeving niet meer kon herkennen. Rafsanjani en Khamenei, zijn twee belangrijkste functionarissen, grepen de macht en verdrongen Khomeini onmerkbaar naar de achtergrond’.

En dan, iets verderop in het boek, de abdolliaanse zin: ‘Khomeini was nog niet dood, maar hij behoorde al tot het verleden.’

In het jaar 872 AD, dus bijna 240 jaar na het overlijden van de Profeet Mohammed, werd de Twaalfde Imam – de Mahdi (de Messias) – geboren. Met de Mahdi was de voor Joodse, christelijke en islamitische numerologen miraculeuze keten van ‘twaalf’ voltooid. Rond zijn geboorte zijn vele verhalen ontstaan van mythische porporties.

De Elfde Imam werd verbannen naar Samarra

De bekendste variant gaat als volgt: Al-Mutammid, de khalief van dat moment, was een overtuigd soenni. Hij was, begrijpelijkerwijs, bang voor het betoverende effect dat de geboorte van de Mahdi – de veronderstelde Verlosser – op de bevolking zou kunnen hebben.

Hij had daarom de Elfde Imam, al-Askari verbannen naar Samarra, een garnizoensstadje, rond honderd kilometer ten noorden van Bagdad. Dat Samara was stoffig en saai. Je zou er niet willen wonen. Maar het was wél de perfecte plek om die Elfde Imam van de sjiieten in de gaten te houden.

De khalief had een brigade spionnen naar Samarra gestuurd, waaronder een cohort vroedvrouwen. Binnen de sharia hebben vrouwen gemakkelijke toegang tot vrouwenverblijven. De vroedvrouwen moesten de talrijke schare echtgenotes en slavinnetjes van de Elfde Imam in de gaten houden.

‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet’

Telkens konden ze de khalief geruststellen. ‘Nee hoor, alle vrouwen en meisjes zijn zo plat als een plank’. Maar in een nacht tijdens de Aban-maand van de Iraanse zonnekalender was het plots zover. Bij het krieken van de dag zwelt de buik van Narcis, een dertienjarig slavinnetje, op en de kleine Mahdi glibbert naar buiten.

Zijn vader, de Elfde Imam, neemt hem op schoot en strijkt met zijn tong over de ogen en mond van de baby. Vervolgens steekt hij zijn tong in het mondje van de baby die zich, zodra zijn vader zijn tong weer terugtrekt, op zijn armpjes richting Mekka wurmt en meteen daarop met de shahada, de geloofsbelijdenis, begint: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet.’ Of misschien zei hij wel de sjiia geloofsbelijdenis die een paar woorden extra heeft: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn profeet en Ali is God’s vriend’.

Kort na die gebeurtenis is de vroegwijze Mahdi begonnen zich verborgen te houden in de kelder van het verblijf van zijn vader. Shija-theologen hebben er een plechtig woord voor: Mahdis ‘occultatie’. In die periode onderhield hij slechts contact met een viertal vertrouwelingen. Dat viertal kregen de naam van ‘de ambassadeurs’. In selecte kring gaven zij door wat zij op hun beurt aan wijze uitspraken van de Mahdi hadden gehoord.

In de loop van de eeuwen hebben veel gelovigen beweerd dat zij de Mahdi zijn tegengekomen. Charlatans zijn van alle tijden. Anderen hebben zelfs geclaimd zélf de Mahdi te zijn.

Er is boven de beroemde kelder waarin de Mahdi, zeg maar de échte Mahdi, zich schuilhield een heiligdom gebouwd. Het bouwwerk heeft een koepel die met 188 duizend vellen bladgoud is bedekt. En net buiten Qom is er een plek, Jamkaran geheten, waarvan wordt gezegd dat de Mahdi zich er wel degelijk, bij hoge uitzondering, heeft laten zien.

Het is een gebeurtenis van alweer eeuwen geleden. De gelukkige was een zekere Hasan Jamkarani, die befaamd was om zijn oprechte karakter. Hij vertelde dat hij op een nachtelijk uur tijdens de ramadan, werd bezocht door een groep vrome mannen die hem vol egards verzochten mee te komen.

De jonge gids spreekt, heel uitzonderlijk, ook Engels

Ze begeleidden hem naar een plek – de plek waar nu de Jamkaran Moskee staat – waar hij een jonge man van een jaar of dertig majesteitelijk zag zitten op een sofa bedekt met tapijten en kussens. Meteen besefte hij dat hij tegenover de Mahdi stond. ‘Hier, op deze plek, zul je voor mij een moskee moeten bouwen’,  zei de Mahdi. En hij leerde Jamkarani welke smeekbeden in de moskee gebeden zouden moeten worden.

Ik word naar de Jamkaranmoskee begeleid door een jonge gids uit Qom. Zijn naam is Khaider. Hij spreekt, heel uitzonderlijk, niet alleen Farsi maar ook Engels. We gaan op een donderdagavond – voor veel mensen uit Qom het beste, meest gezegende moment van de week. De afstand vanaf het centrum van Qom is zo’n tien kilometer. Er staan lange files en er wordt druk getoeterd.

Het heiligdom is van verre te zien. Het baadt in een feestelijke Disneylandverlichting. ‘En Khaider, ben je hier al eens eerder geweest?’,  vraag ik. Khaider: ‘Ja, zo’n duizend keer. Al als kind kwam ik hier, aan de hand van mijn ouders. Veel families uit Qom komen hier iedere donderdagavond. Het bezoek aan deze moskee brengt met name op de donderdagavond vele zegeningen’.

Een brigade van twintig man die spiegeltjes wast

Op een koude ochtend in Shiraz, twee weken voor dat bezoek aan Jamkaran, loop ik naar de Shah-e-Cherag, het mausoleum van de broer van Imam Reza, de achtste Imam. Shah-e-Cherag is Farsi voor ‘Koning van het Licht’.

Er ligt een deken van vrieskou over de stad. Ik heb een afspraak met Mahdi, hoogleraar nucleaire fysica aan de Universiteit van Shiraz. Hoog in de lucht: Iraanse straaljagers die met hun uitlaatgassen een Mondriaans patroon van witte strepen over de stad trekken.

Om als buitenlander het gebouwencomplex te betreden en er rond te lopen, moet je vergezeld gaan van iemand van de afdeling voor buitenlandse gasten. In mijn geval een jonge moslima. Over haar schouder een prachtige, groene, oversized, sjerp met daarop de woorden ‘Office for Foreign Guests’. Ze begeleidt me naar professor Mahdi, die iedere dinsdag leidinggeeft aan een brigade van twintig man die spiegeltjes wast. Het gaat om miljoenen spiegeltjes en elk spiegeltje komt éénmaal per jaar aan de beurt.

Om de spiegeltjes te wassen wordt een sectie van het heiligdom met gele plastic linten afgesloten en gaan de spiegeltjeswassers op hoogwerkers aan de slag. Ze hebben doeken bij zich en Iraanse Windex. Voor delen met ver uitstekende richels hebben ze industriële stofzuigers.

Ik vraag hem wat hem ertoe heeft gebracht om dat werk van teamleider op zich te nemen. Zat hij in een depressie waaruit ontsnappen niet mogelijk bleek? Had hij een ziekte die ongeneselijk was verklaard?

‘Daar heb ik nog nooit over gepraat’,  verklaart hij plechtig. ‘Maar voor uw familie is dit toch heel belangrijk om te weten!’ ‘Nee,’  zegt hij, ‘als je een geheim deelt verliest het zijn kracht. Jij bent de eerste die ik erover vertel. Het was in feite maar liefst een tweevoudig wonder dat me overkwam toen ik het zilveren hekwerk rond de graftombe aanraakte’.

Waanzinnig hippe cafés en winkels

Hij haalt er een van de schoonmakers bij, Ali, voormalig accountant, die ook onder de kracht van aanrakingen met het zilveren hekwerk een wonder meemaakte. Ook Ali geeft niet aan wat hem, op zijn beurt, als wonder is overkomen. ‘In een droom hoorde ik dat ik naar het zilveren hekwerk moest komen. Ook ik heb er nooit met anderen over gesproken; jij bent de eerste!’.

Hij trekt uit zijn zwarte kleding een zwarte zakdoek en begint zijn ogen te deppen. Het zijn grote, zware tranen. In het felle licht van het heiligdom trekken ze zilveren vochtstrepen over zijn wangen.

In Shiraz staat er ook nog een andere, minder verheven plek op mijn verlanglijstje: de Shiraz Mall. Die mall is een stuk kleiner dan de Iran Mall in Teheran, maar zeker niet minder exuberant. Het complex ligt aan het einde van de Sattarkhan Boulevard, een lange boulevard met aan weerszijden luxueuze cafés en hippe winkels die, nou ja, zó waanzinnig hip zijn dat je er nauwelijks naar binnen durft.

Jonge vrouwen met ontbloot middenrif

Overal om je heen schallen de nieuwste Iraanse tophits. In de mall zijn op de hoge etages enkele cafés waarover verlekkerd wordt gefluisterd dat jonge vrouwen er soms zelfs met ontbloot middenrif rondlopen – iets dat in de Iran Mall in Teheran niemand zou durven.

Als ik na de mall weer naar buiten loop, raak in een van de openluchtcafés aan de Sattarkhan Boulevard aan de praat met twee jonge vrouwen, beiden ongesluierd. Bij het afscheid maak ik, als ik al weer op de stoep sta, een kleine buiging. ‘Wat,’ zeggen de twee vrouwen, ‘krijgen we geen hug? Misschien zien we je nooit meer!’ Ik: Een hug hier? De stoep is stampvol mensen!’

Er volgen twee hevige, lange hugs. ‘Oef, iedereen heeft ons gezien!’, zeg ik. Zij: ‘Maak je niet druk. Ook als de religieuze politie ons heeft gezien, zullen ze ons niets doen. Ze zullen denken van: oh wat leuk, een grootvader die afscheid neemt van zijn twee kleindochters. Trouwens, ze durven zich sowieso nauwelijks nog op straat te vertonen. De mensen bonken boos tegen hun auto’s. Sommigen zijn zelfs overgegaan naar ons, naar het verzet’.

Naderhand, als ik weer terug ben in Nederland, zie ik in de media dat dat blijkt te kloppen. Sommige leden van de Revolutionaire Garde zijn, zo lees ik, nog een stap verder gegaan en hebben wapentuig uit de overheidsarsenalen aan de oppositie toegestopt.

20 miljoen pelgrims naar Karbala

Jaarlijks is er in een pelgrimstocht van Najaf in Irak naar het mausoleum van Mohammeds kleinzoon Hoessein in Karbala, ongeveer 100 kilometer zuidwestelijk van Bagdad. Er wordt door zo’n twintig miljoen pelgrims aan meegedaan. De jongste Arba’een (letterlijk ‘veertig’,  i e. de veertigste dag na de martelaarsdood van Hoessein) heeft Teheran er alles aan gedaan om het aantal pelgrims uit Iran op te krikken. Het moest het bewijs worden dat het met de secularisatie niet zo’n vaart loopt.

Werkgevers werden aangemoedigd om extra verlofdagen te geven. Er werd geld als reispremie uitgedeeld. En er werd zelfs gesjoemeld met cijfers. Drie, vier miljoen Iraniërs deden mee, hoor je in Iran. ‘Nee hoor’,  claimt Irak, ‘het waren er hooguit twee miljoen’. Teheran heeft zelfs – een novum – Afghaanse landarbeiders aangemoedigd om te mee te doen. ‘Beste geloofsbroeders en -zusters, de bussen staan klaar!’ (Afghaanse mannen in Iran werken op het veld; veel Afghaanse vrouwen werken er in de glastuinbouw).

Velen van hen hebben aan die oproep gehoor gegeven, want Karbala werkt als een magneet. Volgens de shiija geloofsleer vergeeft God je voor iedere stap die je richting het martelaarsheiligdom doet, duizend zonden.

Copyright Wynia’s Week

Lees hier deel 3 (en slot) van ‘Dossier Daniel’. 

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 2) verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Lanschot ontkwam op verrassende wijze aan opsluiting in een Iraanse gevangenis. Eerder dit jaar executeerde Iran nog een Brit en een Zweed. Een Belgische hulpverlener werd door Iran pas vrijgelaten na een uitruil met een in België veroordeelde Iraanse terrorist. In Wynia’s Week doet Van Lanschot exclusief zijn verhaal.

‘Salaaaaaam’,  zeg ik, terwijl ik licht buig en mijn rechterhand op mijn hart leg. ‘Salaaaaaam’,  zegt ambassadeur Alireza Kazemi Abdi van Iran, terwijl hij licht buigt en zijn rechterhand op zijn hart legt en me tegelijkertijd met zijn linkerhand gebaart om plaats te nemen in een van de vergulde, faux-rococo zetels in de ontvangstruimte van de ambassade aan de statige Haagse Duinweg.

Via een goede kennis, een Nederlander uit de omvangrijke, bijna een kwart miljoen leden tellende Nederlandse sjiaa-gemeenschap, heb ik kenbaar gemaakt dat ik door Iran wil reizen om een verhaal te schrijven voor een week- of maandblad over de theologische achtergronden van wat er in Iran speelt, en in het bijzonder over de positie van Ali Khamenei en diens voorganger Ruhollah Khomeini als vertegenwoordigers hier op aarde van de Mahdi – de Messias.

Ik vertel ook dat ik onder meer, completely off the beaten track, naar Khomein wil, de geboorteplaats van Khomeini. Iemands geboorteplaats verraadt vaak onverwachte informatie.

Het visum moet betaald met een Tikkie

Er volgt een minzaam, maar scherp kruisverhoor door de ambassadeur en door zijn nummer twee. Aan het slot stemt hij in met een toeristenvisum voor het schrijven van een ‘long-read’. Maar hij verbiedt me als journalist te werk te gaan.

Wat me in feite vooral interesseert is de situatie in Iran ná de marteldood van de jonge, Koerdische Mahsi Amini in september 2022. Maar haar naam noem ik niet. Ik wil mijn reisproject niet torpederen.

De kosten van het visum zijn 50 euro. Maar de ambassade verzoekt je te betalen met een Tikkie want Iran valt buiten het normale internationale betalingsverkeer. Wél gênant voor een land dat op de Wereldbanklijst van economische grootmachten op nummer twaalf staat.

Teheran als slotbestemming

Voor mijn tocht wil ik maar liefst een maand de tijd nemen. Vaak, als je maar een beetje rondhangt, krijg je de mooiste verhalen. Het traject gaat grosso modo van zuid naar noord.

Het startpunt wordt Shiraz – vanaf Dubai de makkelijkste aanvliegroute. Vanaf Shiraz – inderdaad de geboorteplaats van de beroemde wijndruif – door naar Isfahan, in vervlogen jaren de hoofdstad van het land, en dan naar het al genoemde Khomein.

Vervolgens Qom, de stad met tienduizenden islamitische rechtsgeleerden en seminaristen. Vanuit Qom een zijsprongetje naar Jamkaran. In dat Jamkaran zou de Mahdi, de Messias, die zich bijna altijd verborgen houdt (‘Hij is als de zon achter de wolken’, zeggen Iraniërs) zich eeuwen geleden hebben getoond aan een vrome inwoner. Er staat nu een van de grootste heiligdommen van het land. En dan, aan het slot, Teheran, vanwaar ik terugvlieg naar Nederland.

Ben ik gewaarschuwd om van de reis af te zien? Reken maar! Vooral je camera kan je eigen vijand worden. Dus: geen foto’s van bruggen, enge installaties en vooral niet van de pal aan de N7 tussen Isfahan en Qom gelegen nucleaire faciliteiten van Natanz.

Maar dan: een onverwacht telefoontje van een kennis van ons Ministerie van Buitenlandse Zaken. Op de wereldkaart van landen kleurt Iran knalrood: niet naar toe gaan! Nou ja, je mag er wel naar toe, maar consulaire bijstand wordt, ondanks het feit dat we een ambassade in Teheran hebben, niet van harte gegeven en een reisverzekering kun je wel vergeten.

Tot tien jaar geleden heb ik voor BZ gewerkt en ik heb er zo nu en dan nog steeds contact mee. ‘Hoi Robbert, je loopt groot risico met je reis. Je zou zelfs opgepakt kunnen worden. Ze doen wat ze willen, heel onvoorspelbaar.’ Ik: ‘Uit de media weten we dat er maar één Nederlandse gevangene is en dat is iemand met Iraanse roots.’

‘Nee, er zitten meer Nederlanders gevangen!’

Ik: ‘Jeminee! Kun je daar meer over vertellen?

‘Sorry, nee’.

Ik heb op dat moment al maanden op het sjiisme gestudeerd. Ik besluit te gaan. Ik heb al te veel tijd geïnvesteerd.

Met Engels kom je in Iran nergens

Maar mijn contact van BZ krijgt gelijk. Kort voor het einde van mijn rondreis wordt ik in Qom officieel door het lokale hoofd van de geheime dienst ervan beschuldigd een spion voor Nederland te zijn – waarover straks meer.

Door het isolement van Iran van de afgelopen decennia is de communicatie met de bevolking ingewikkeld. Bijna heel Iran spreekt alleen Farsi. Met Engels kom je nergens. Maar ik ontdek dat ik, waar ik ook ben, met Google Translate verbluffend eenvoudig met iedereen kan communiceren. En bij stukjes en beetjes wordt me iets duidelijk dat ik totaal niet verwachtte: Er blijkt al sinds vijfendertig jaar sprake te zijn van een vergaande de-islamisering. En dat, nota bene, in een wereld waar, zoals ook in ons land, de islam juist steeds strenger wordt.

Natuurlijk, de dood van Mahsi Amini heeft aan die de-islamisering een nieuwe impuls gegeven. Maar de eerste tekenen zijn al decennia oud. Door de buitenwereld is er misschien niet zo op gelet.

Alcohol is in opmars

Het allereerste symptoom was dat de bevolking overal, ook in de dorpen, op feestjes en huwelijken, alcohol begon te drinken, meestal een gemene eau de vie, die als een zaag  door je keel gaat. En vermogende Iraniërs wilden niet langer accepteren om eruit te zien zoals God hen heeft geschapen met zo’n, nou ja, stevige Iraanse neus. Overal verschenen in het rijke Teheran-Noord vrouwen met wipneusjes (1100 euro).

Er deed zich evenwel nog iets veel ergers voor: de vijf geloofszuilen tellen niet meer. Niet langer zijn de geloofsgetuigenis (de ‘shahada’), het gebed (de ‘salah’), het geven van aalmoezen (de ‘zakat’), de ramadan en de hajj nog de leidraad in je leven.

En misschien wel het allerergste: van het klassieke, oude godsbeeld van de bebaarde Allah, de Wreker, de Verdelger, maar ook de Liefhebbende en Barmhartige God, die vanuit Zijn Troonzaal, met de hulp van engelen, al het goeds en kwaads van de gelovigen noteert, is niets meer over.

Het heeft mijn verhaal een heel ander karakter gegeven. Maar als ik het over dat ietsisme heb met mensen van de overheid, worden ze boos. Ze wijzen me erop dat nog steeds miljoenen Iraniërs een onwankelbaar respect voor Ali Khamenei, de vertegenwoordiger van de Messias, hebben. Hij heeft in hun ogen zelfs de bevoegdheid om regels van Mohammeds alomvattende rechtssysteem – de sharia – terzijde te schuiven als die niet meer bij de huidige tijd aansluiten. Niet niks dus.

In Teheran-Noord staat de allergrootste mall ter wereld. De mall telt op het laagste niveau een disco met livemuziek en stelletjes die dansen – zondiger, meer haram, kan niet. De mall is niet van de overheid maar van een groep rijke zakenlieden.

Ali Khamenei, of althans zijn naaste adviseurs kennen natuurlijk deze tempel van verderf (niet alleen die disco maar – quel horreur – overal winkels met afbeeldingen van mensen en dieren, een groot complex bioscoopzalen) en verdient er omzetbelasting mee. Hoe kon het regime dit in ’s hemelsnaam door de vingers zien?

Nog steeds veel ongesluierde vrouwen in Teheran

Op 6 maart kondigt Ali Khamenei aan dat het afgelopen is met het kat-en-muis spel tussen overheid en oppositie en dat de hijab écht verplicht wordt. Dit leidt tot de ogenblikkelijke sluiting van de mall. Maar via mijn contacten in Teheran hoor ik dat heel veel vrouwen en meisjes in die stad nog steeds ongesluierd rondlopen.

Maar het is er nu iedere dag rokjesdag. ‘Je zult je ogen niet geloven, Robbert. Toen je in de winter hier was, liepen de vrouwen in zware, donkere winterkleding, maar nu lopen ze allemaal in luchtige zomerse bloesjes en rokjes!’

In het jaar 1500 had in Iran een merkwaardige revolutie plaats. De nieuwe leider van het land, Ismail de Eerste, zelf afkomstig uit een geheime Sjiaa broederschap, een ‘tariqa’, wilde met harde hand het land via het sjiisme demarqueren tegenover het soennitische Sultanaat van Istanbul in het westen en het soennitische Sultanaat van Khorasan in het noordoosten.

Direct na de dood van Mohammed kwam de splitsing

Soenni moskeeën werden vernietigd. Soenni geestelijken mochten kiezen uit de dood, verbanning of bekering. Er was altijd al wel een kleine sjiaa stroming in het land, maar die was tot dan toe marginaal. In het gebed moesten voortaan de soennitische Abu Bakr (de vader van Mohammeds lievelingetje Aïsha), Umar en Uthman worden vervloekt als machtswellustelingen, als usurpators.

Dit is hoe het kwam dat in de zevende eeuw, direct na de dood van Mohammed, de geloofsgemeenschap zich spleet: de soennieten wilden bij de opvolgingskwestie dat het leiderschap evidente managerskwaliteiten had en wilden bovendien dat dat leiderschap zou gaan rouleren tussen de verschillende clans.

Meteen na de dood van de Profeet dreigden er allerlei schisma’s en burgeroorlogen. Tot overmaat kwamen er zelfs concurrerende profeten ten tonele. Zo was er in het oosten van Arabië een zekere Musaylima die wonderen kon verrichten en die, althans in westerse ogen, een haast moderne islam predikte (wijn oké; neef/nichthuwelijk niet oké, polygamie niet oké; bidden richting Mekka niet oké want God is immers overal).

Die Musaylima had tot in de zeventiende eeuw aanhang, vooral in India. In Mekka werd hij steevast Musaylima de Leugenaar genoemd.

Voor de sjiia gold daarentegen de permanente nabijheid van Mohammeds schoonzoon Ali tot de Profeet – zelfs bij alle openbaringen in de grot van Hira – als de doorslaggevende kwaliteit. Ali had alles van nabij kunnen zien. De Profeet zou Ali bovendien geheime kennis hebben overgedragen, geheime kennis die vervolgens als een sacraal estafettestokje van de ene op de andere elf opvolgers van Ali tot en met de Mahdi (de Twaalfde Imam) werd overgedragen.

In de beginjaren van de revolutie, de jaren tachig, was Khomeini – Khamenei’s voorganger – op het toppunt van zijn macht. Hij was de onbetwiste topgeleerde van de (sjiaa) islam. Honderdduizenden mensen waren naar Teheran’s luchthaven van Mehrabad gestroomd om hem te verwelkomen toen hij met een Concorde van Air France vanuit Frankrijk (waar hij als banneling jaren had doorgebracht) arriveerde.

Hij was van Tefal, totaal onaanraakbaar. Kader Abdollah beschrijft in zijn Het Huis van de Profeet hoe de nog aan de Sjah getrouwe commandant van het vliegveld de verkeerstoren had geïnstrueerd om de landing van de Concorde te weigeren. Maar Khomeini had de piloten gezegd om zich daar niets van aan te trekken en gewoon te landen.

Van de magie van Khomeini is weinig meer over

Toen hij boven aan de trap van het vliegtuig verscheen, hadden de mensen die waren toegestroomd zich op de borst geslagen en hadden door het dolle heen geroepen: ‘Djanam bé fadayet Khomeini!’ (‘Voor u, Khomeini, zijn wij bereid te sterven!’).

Maar van die magie is weinig meer over. Zijn ideologie was duidelijk en van een helse logica: als de Islamitische staat van Iran inderdaad de opvolgerstaat is van Mohammeds Islamitische staat, dan moet de leider hetzelfde harde sharia bewind kunnen uitoefenen als Mohammed dat zelf deed in Medina, inclusief diens gevreesde stenigingen, zweepslagen en afgehakte handen.

Om een beetje gevoel te krijgen voor zijn achtergrond, reis ik – ik had dat plan al bij de Iraanse ambassadeur te berde gebracht – langs zijn geboortedorp, Khomein. Het is een oude stad, aan een rivier. De stad ligt op een hoog plateau, omringd door bergen met eeuwige sneeuw. In de berm langs de kronkelweg naar Khomein staan driehoekige verkeersbordjes om te waarschuwen voor overstekende schapen.

Copyright Wynia’s Week

Lees hier deel 2 van ‘Dossier Daniel’.  

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (1) verscheen eerst op Wynia's Week.

Sindsdien gaan mensen voortdurend de straat op in Iran. Amini wordt herdacht en er wordt geprotesteerd. Die protesten richten zich enerzijds op het geweld van de overheid, maar anderzijds – en primair – op de radicaal islamitische voorschriften die gecodificeerd zijn en streng gehandhaafd worden. Bart Collard betoogt dat de protestbeweging Nederlandse steun verdient.

Islamitische theocratie

Door de revolutie van 1979 is Iran een islamitische theocratie geworden. Artikel 2 lid 1 van de Iraanse Grondwet stelt dat Allah ‘exclusieve soevereiniteit heeft’ en dat er een ‘noodzaak is om mensen te onderwerpen aan Zijn bevelen’. Daarom hebben de geestelijken de macht in het land.

Na het overlijden van ayatollah Ruhollah Khomeini in 1989 werd Ali Khamenei de hoogste leider van Iran. De huidige president, Ebrahim Raïsi, stuurde eind jaren ’80 talloze martelingen aan en gaf opdracht tot duizenden politieke moorden. Raïsi heeft als geestelijke met politieke ervaring goede papieren om Khamenei ooit op te volgen. 

In de Iraanse theocratie gelden religieuze wetten en er is een religieuze politie die deze wetten handhaaft. De wetten komen direct voort uit de Koran – voor moslims het letterlijke woord van God – of worden daaruit afgeleid door geestelijken. Één daarvan is de hoofddoekverplichting.

De sluier in de Koran

Soera 33 vers 59 stelt dat een moslima ‘iets van haar overkleding over zich heen naar beneden [moet] laten hangen. Dat bevordert het best dat men haar herkent [BC: als moslim] en niet lastig valt.’ Dat lijkt een oproep te zijn voor het dragen van wijde kleding, waarbij het lichaam in elk geval vanaf de hals naar beneden bedekt zou moeten zijn. Gaat het hier ook om het bedekken van het hoofd?

Soera 24 vers 31 stelt dat moslima’s ‘hun sieraad niet openlijk [mogen] tonen, behalve wat gewoon al zichtbaar is. En zij moeten sluiers over hun boezem dragen en hun sieraad niet openlijk tonen, behalve aan hun echtgenoten of hun vaders of de vaders van hun echtgenoten’.

De vraag is wat Allah hier met ‘sieraad’ bedoelde. Het lijkt niet te gaan om de boezem, omdat die afzonderlijk genoemd is. Ook lijkt het niet om de vagina te gaan, tenzij Allah pleit voor seksueel opgewonden (schoon)vaders. Nee, het lijkt hier inderdaad te gaan om de haren en wellicht de hals. De haren zijn het sieraad van de vrouw. Hetgeen ‘wat gewoon al zichtbaar is’ is dan waarschijnlijk het gezicht. In de hadith, de overleveringen, wordt dit beeld bevestigd.

Zoals binnen alle religies worden dergelijke vrijheidsbeperkende voorschriften gevolgd door orthodoxe gelovigen. Seculiere, culturele of gematigde gelovigen hanteren doorgaans een meer vrijzinnig perspectief op zulke religieuze wetten. In islamistische regimes is daar echter geen ruimte voor.

Het sjiitische islamisme van het Iraanse regiem staat daarin niet op zich. De kroonprins van Saoedi-Arabië, Mohammed bin Salman, zou opdracht hebben gegeven om journalist Jamal Khashoggi in 2018 te laten vermoorden. De kroonprins werd in 2022 plots tot premier uitgeroepen, waarschijnlijk om vervolging te voorkomen. Hoewel de kroonprins enkele hervormingen doorvoerde waait er een islamistisch bewind in de oliestaat. Saoedi-Arabië staat bekend om het actief verspreiden van het wahhabi-salafisme.

Ook in Indonesië wint het islamisme terrein. Het parlement heeft daar een wet aangenomen die elke vorm van seks buiten het huwelijk strafbaar stelt. Geen one night stands, vaste sex buddies, of gewoon casual sex meer. En dus ook geen seks voor het huwelijk. Daarnaast geldt dat het promoten van anticonceptie strafbaar wordt. Niet langer de pil of condooms dus, maar slechts seks tijdens het huwelijk met als doel om kinderen te verwekken. Het betekent daarmee het juridische einde van het seksleven van homoseksuelen. Zo zijn er nog allerlei andere landen te noemen met heersende islamitische wetgeving.

Aanpassing hoofddoekplicht?

Als gevolg van de aanhoudende protesten deed het Iraanse regiem een ‘vage toezegging over mogelijke versoepelingen van de hoofddoekplicht’ en het zinspeelde erop dat de religieuze politie ontbonden zou worden. Zoals de hoofdredactie van De Telegraaf echter schrijft: ‘De ervaring leert echter dat het ayatollahbewind in Teheran aan de lopende band liegt en bedriegt.’ De eerdere belofte dat vrouwen zonder hoofddoek op met rust zouden worden gelaten werd immers ook niet in stand gehouden.

Wat is het lot van sportklimster Elnaz Rekabi? Tijdens een wedstrijd in Seoul sportte zij zonder hoofddoek op, ogenschijnlijk als steunbetuiging aan de protestbeweging. Ze werd vermoedelijk gedwongen om te verklaren dat ze de hoofddoek vergeten was en was na de wedstrijd ‘vermist’.

Terug in Iran werd ze onder huisarrest geplaatst, werd haar mobiele telefoon inbeslaggenomen, en werd gedreigd dat al het bezit van haar familie inbeslaggenomen zou worden als ze zou spreken. Een maand later werd Rekabi’s broer bespoten met pepperspray en werd hun ouderlijk huis vernield. Er zijn inmiddels echter ontelbare voorbeelden van wandaden van het regime tegen mensen als Rekabi. Het protesteren tegen de verplichte hoofddoek is levensgevaarlijk voor Iraniërs.

Liberalisme

Westerse samenlevingen zijn gebaseerd op het liberalisme. Iedereen mag doen – en laten – wat hij of zij zelf wil, zolang daarmee maar geen anderen worden geschaad. Mensen moeten vrij zijn om te dragen wat zij willen dragen. Eveneens geldt dat mensen vrij moeten zijn om niet te dragen wat zij niet willen dragen. In tegenstelling tot de islamitische theocratieën past een hoofddoekplicht daar niet bij.

Het gebrek aan vrijheid in niet-liberale samenlevingen veroorzaakt leed in grote mate. De protestbeweging tegen de verplichte hijab strijdt tegen onderdrukking en voor het liberalisme in Iran. De lange arm van Teheran reikt echter tot ver in de westerse wereld, waar politieke tegenstanders worden geïntimideerd, bedreigd en vermoord. Westerse landen, zoals Nederland en België, dienen zich actief uit te spreken tegen de religieuze wetten van het Iraanse regime.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. Zij maken het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook straks weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Landen als Nederland en België moeten zich uitspreken tegen de Iraanse hoofddoekwetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar de vrouwen in Iran zijn wel zo ver dat ze zich steeds weer buigen over de hoofddoek. Het stuk textiel dat verplicht om het hoofd moet. Dit vraagstuk is ook in het Nederlandse publieke debat meerdere malen aan bod gekomen. Is het een vrije keuze of niet? Is het een vorm van onderdrukking? Kun je jezelf met een hoofddoek feministe noemen? Terechte vragen. Helaas blijft het antwoord zelden overtuigend en vaag. En wat ervan overbleef: een meerduidige situatie. De ene vindt het anti-feministisch, de ander vindt dat het prima samen kan gaan met het feminisme. Het is immers de vrijheid om zélf te mogen bepalen. 

Niet meer dit regime

En ik vind niets een betere aanleiding om het te hebben over de hoofddoek dan wat zich de afgelopen dagen heeft voorgedaan. Vrouwen die hun hoofddoek verbranden, vrouwen, in Iran, die neergeschoten werden omdat zij van zich lieten horen op straat. Zij willen niet meer. Niet de hoofddoek, niet de exorbitante regels en verplichtingen, niet dit regime!

Kun je iemand verplichten een hoofddoek te dragen? Ja, dat kan, dat zien we in Iran. Maar kun je ook iemand verplichten hem níet te dragen? Ja, dat zien we in Frankrijk. Daar is het in sommige omstandigheden, zoals bijvoorbeeld binnen het onderwijs, als docente niet meer mogelijk een hoofddoek te dragen bij het uitoefenen van je beroep.

Wat is de kern van de hoofddoek?

Ik ben er anders naar gaan kijken. Misschien iets liberaler. Als vrouwen met een hoofddoek zeggen dat dat voor hen geen onderdrukking is, dan neem ik dat voor waar aan. Zij weten dat immers beter dan ik. Maar we weten ook allemaal dat het meer is dan het dragen van een stuk textiel. De hoofddoek heeft een diepere betekenis, een betekenis die religie eraan geeft.  

Ik vind dat het tijd wordt om de kern van het dragen van die hoofddoek eens goed ter discussie te stellen. Als westerse vrouwen op die manier hun geloof willen belijden én beweren feminist te zijn, dan mag de vraag gesteld worden of de kern van het dragen van een hoofddoek ook echt feministisch is? Want waarom draag je die eigenlijk?

Schuilen achter de persoonlijke keuze

Ik groeide op met het idee dat de vrouw haar kuisheid moet bewaren, vroomheid moet uitstralen om zich te behoeden voor de seksuele lusten van de man. En échte emancipatie zou betekenen dat die verantwoordelijkheid ook wordt gelegd bij de man.

Hoewel ik zie dat deze interpretatie algemeen erkend wordt, krijg ik de indruk dat veel vrouwen er een eigen invulling aan geven wanneer zij te kampen krijgen met deze vragen. Ik denk dan aan Karima Rahmani (bekend van ‘Blijf Van Mijn Niqaab Af’). Toen haar eens tijdens een talkshow de vraag werd gesteld wat de essentie van het bedekken was, zei ze: ‘Dat is iets wat helemaal voor mijzelf is, het is een persoonlijke keuze, een spirituele binding die ik heb met mijn schepper.’

Niet overtuigend

Ik kreeg de indruk dat die vraag te confronterend voor haar was, alsof ze moest schuilen achter haar ‘persoonlijke keuzes’. Sterker nog, ze vond het een belediging dat aan tafel gesuggereerd werd dat ze het zou doen voor de man. Vrije keuze dus!

Zo zijn er veel vrouwen die een beroep doen op hun vrije keuze, en afdwalen in vaagheid als die vrije keuze wringt met het feminisme. Het wekt de schijn van schaamte om uit te komen voor conservatieve waarden. Kun je progressieve waarden uitdragen en zelf conservatief leven? Kun je steun uitspreken naar vrouwen in Iran én zelf een hoofddoek dragen? Ja, maar echt overtuigend is het niet.

Kamerleden met aartsconservatieve roots

Neem bijvoorbeeld GroenLinks-politica Kauthar Bouchallikht of Fonda Sahla die voor D66 in de Kamer zit. Beiden zijn lid van partijen waarin je uitsluitend feminist kunt zijn. Als man en als vrouw. Beiden staan bekend om hun aartsconservatieve roots binnen de islamitische gemeenschap. Kauthar was vicevoorzitter van het Forum van Europese Moslim Jongeren en Studenten Organisaties (FEMYSO). En Fonda werd gelinkt aan de terroristische Hofstadgroep door familiebanden.

Vrouwen als zij die zich enerzijds emanciperen door hun politieke activiteiten en hun stem in het debat, en anderzijds profileren als moslima met hoofddoek maken de symbolische waarde van de hoofddoek nog belangrijker. Want wie durft het oeroude symbool er nog aan toe te kennen? Eigenlijk niemand. Waarschijnlijk omdat zij dit te achterhaald vinden, omdat het botst met westerse waarden en omdat het eigenlijk helemaal niet zo feministisch is.

Een nieuw symbool

Het lijkt me juist nu nodig voor deze vrouwen om naar voren te stappen, afstand te doen van het oude symbool en over te stappen naar een nieuw symbool. Een dat meer past bij de tijd en één dat geloofwaardiger overkomt en meer strookt met andere progressieve waarden die zij lijken aan te hangen. 

Het zou de solidariteit met de Iraanse vrouwen versterken. En vrouwen kunnen hun hoofddoek blijven dragen én zichzelf feministe noemen, zonder dat iemand daar raar van opkijkt. Kan dat zo makkelijk? Ik denk dat het haast noodzakelijk is. Heb je daar geen mannelijke islamitische theologen voor nodig om het goed te keuren? Dat lijkt me niet. Een maatschappijkritiek op de vrouwelijke emancipatie kun je beter bij de vrouw zelf laten beginnen. Dat is feminisme!

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar, dank zij de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Feministische moslima’s, verander de symbolische waarde van de hoofddoek! verscheen eerst op Wynia's Week.