In de economie bestaat een theorie die wordt aangeduid met de woorden ‘creatieve destructie’. Die theorie houdt zo ongeveer in dat voortdurende innovatie de enige bron van economische groei is. Wat achterhaald is, wat niet meer werkt, wat is vastgeroest in tunnelvisies, regelgeving en instituties staat economische groei alleen maar in de weg.

Innovatie vernietigt al die verouderde visies en praktijken, creëert nieuwe praktijken die in een proces van trial & error worden getoetst en al dan niet standhouden. Creatieve destructie is een proces dat nooit eindigt, dat oude manieren van werken voortdurend vernietigt, en dat verouderde bedrijven sloopt en nieuwe bedrijven marktmacht geeft.

Populisme is machtigste stroming geworden

Deze klassiek-liberale visie, gepropageerd door de beroemde econoom Joseph Schumpeter (1883-1950), lijkt nu steeds meer over te slaan naar het politieke domein. Al twintig jaar wordt het oude systeem (waarin de oude maar inmiddels vermolmde middenpartijen met elkaar de macht deelden en belangen uitwisselden) door het populisme uitgedaagd. Populisme legt een kloof bloot, en leeft vanuit de vaststelling dat het oude systeem inherent ondemocratisch is geworden omdat het niet langer representatief is.

Grote delen van de bevolking voelen zich niet langer vertegenwoordigd omdat hun zorgen en gerechtvaardigde verlangens geen stem in de volksvertegenwoordiging hebben. In die situatie heeft het populisme zich als het grote alternatief aangediend, met beperkt succes aanvankelijk, maar sinds 22 november vorig jaar als de machtigste politieke stroming in het parlement.

De populistische destructie heeft een einde gemaakt aan een verouderd systeem dat niet langer paste bij de samenleving zoals die zich heeft ontwikkeld. Maar wat is de creatie die het populisme ervoor in de plaats wil stellen?

Die creatie is geen ideologie, zoals de oude partijen elk door een onderscheiden ideologie (christendemocratisch, sociaaldemocratisch, liberaal) werden geschraagd. Het populisme benoemt problemen die jaren lang verwaarloosd zijn en is vervolgens vooral pragmatisch, zo niet schaamteloos opportunistisch. Linksom of rechtsom of recht door het midden – als het probleem maar wordt benoemd en opgelost.

Twee scenario’s

Dat is precies wat we nu zien gebeuren in de vaderlandse politiek. Mensen ‘ervaren’ problemen met de instroom van asielzoekers en, vooral, hun gebrekkige integratie. Deze ervaring is inmiddels uitgeroepen tot een crisis die alleen maar met noodrecht kan worden bestreden. Als ambtelijke adviezen, de Raad van State en een meerderheid in de Eerste Kamer, en ook het tegenstribbelen van coalitiepartner NSC, dat noodrecht onbereikbaar lijken te maken, dan kiezen we voor spoedwetgeving.

Als ik het goed begrijp komen beide scenario’s aanstaande maandag in de ministerraad, en we zien nu al uit naar het vervolg op die discussie in het kabinet. Komen ze er met elkaar uit, komen ze met een voorstel dat ongetwijfeld veel discussie en strijd zal oproepen, of implodeert de boel en leidt de destructie tot chaos in plaats van tot de creatie van een alternatieve, ongekende oplossing?

Innovatie in uitkomst en proces

De politiek van het populisme heeft er ondertussen wel voor gezorgd dat in ‘het asieldossier’ meer dan ooit beweging is gekomen – zowel op Europees niveau (naar minister-president Schoof op zijn eerste Europese Raad in Brussel vaststelde) als op nationaal niveau in de vorm van onaangekondigde improvisaties en proefballonnetjes. Het idee om in Oeganda een ‘hub’ voor in Europa uitgeprocedeerde asielzoekers in te richten, een idee geopperd door een minister die er niet over gaat (PVV’ster Reinette Klever van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp), overviel zelfs Schoof. Maar hij noemde het een ‘innovatief idee’.

Die woordkeuze is verhelderend – het laat precies zien welke politieke kracht zich nu in Nederland breed maakt. De innovatie zit niet alleen in de uitkomst (wat voor beleid gaan we krijgen?), maar ook in het proces – de onvoorspelbare werkelijkheid van onverwachte uitspraken en met aplomb gebrachte voorstellen nemen oude procedures en waarborgen, een hele bestuurcultuur, radicaal op de schop.

De destructie waar Schumpeter het over had, is onweerstaanbaar, als een tsunami, en wie zich ertegen verzet, wordt er vroeg of laat door meegesleurd en gaat ten onder. Dat is in deze coalitie de rol van NSC. Het verzet heeft natuurlijk iets nobels. Schumpeter beschreef zelf al dat innovatie niet alleen oude, vermolmde systemen vernietigt, maar ook de instituties die noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van veranderingen en vernieuwingen.

Een verwoestende natuurkracht

Op de politiek toegepast: de creatieve destructie kan zich ook zomaar richten op basisprincipes, op onze Grondwet, op internationale afspraken – allemaal van die zaken die nodig zijn om de kracht van het nieuwe te kanaliseren en in goede banen te leiden.

Het nieuwe populisme en zijn creatieve destructie van alles wat een pragmatische oplossing van problemen in de weg staat, is een verwoestende natuurkracht. De leider van NSC zit ziek thuis, en zijn partij staat in de peilingen op drie zetels.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De innovatieve kracht van het populisme neemt de hele bestuurscultuur op de schop   verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelukkig was Nederland goed voorbereid: het KNMI had tijdig de code oranje uitgeroepen en het RIVM had daarop het nationale hitteplan in werking gesteld. De verkopers van plastic badjes, sproeislangen, ijsjes, ventilatoren en airco’s deden uitstekende zaken.

‘Airco warmt aarde op’

Terwijl Nederland zich voorbereidde op een verzengende hitteperiode kwam de NRC, altijd goed voor de nuance, met een actueel artikel over airco’s, op de voorpagina aangekondigd met de alarmerende titel ‘De airco warmt de aarde op’. De schrijver was Paul Luttikhuis, redacteur buitenland en gespecialiseerd in klimaatverandering, volgens hem ‘het grootste verhaal van deze tijd’.    

Luttikhuis liet er in zijn artikel geen misverstand over bestaan: ‘Airco’s zijn blinde vlekken in het energiedebat. Men schaft ze aan, maar ze dragen bij aan het probleem [van de opwarming]. Tot wel een halve graad aan het einde van de eeuw.’ Airco’s mogen dan verkoeling brengen, ze warmen de aarde wel weer op. Van de regen in de drup dus, om moedeloos van te worden. Hebben we een slimme technische oplossing voor een existentieel probleem, is het weer niet goed.

Recht uit de alarmistische klimaatkeuken

Maar klopt het wel wat Luttikhuis zijn lezers voorhoudt? Nee, het is een onversneden doemverhaal, recht uit de alarmistische klimaatkeuken. Het is op zijn best een halve waarheid. Luttikhuis’ verhaal blijft steken bij de probleemstelling. Aan de oplossing heeft hij geen boodschap. Of die kent hij niet,  dat kan natuurlijk ook.

Hier is het hele verhaal. Een airco gebruikt elektriciteit, heel veel zelfs, en die elektriciteit wordt nog steeds voor het grootste deel opgewekt door verbranding van fossiele brandstoffen, met name kolen en gas. Daarbij komt CO2 vrij die zich in de atmosfeer ophoopt en dat leidt tot opwarming van de aarde, het bekende broeikaseffect. Niet alleen airco’s, ook elektrische auto’s en warmtepompen lijden aan dit euvel. Dat zal natuurlijk ophouden zodra de opgewekte elektriciteit geheel fossielvrij is, maar dat zal nog wel even duren.

De vraag naar airco’s zal deze eeuw exponentieel toenemen. Voor het grootste deel komt dat door de te verwachten toenemende welvaart in de wereld en de gestage groei van de wereldbevolking. En voor een klein deel door de opwarming van de aarde.

De Global Cooling Prize

De Amerikaanse klimaatdenktank het Rocky Mountain Institute (RMI) schat dat het aantal residentiële airco’s (huis-airco’s) zal stijgen van de huidige 1,2 miljard naar 4,5 miljard in 2050. En dat zou misschien wel een halve graad extra opwarming in het jaar 2100 ten gevolge kunnen hebben. Het lijkt wat aan de hoge kant maar laten we daar niet over zeuren. Op dit punt stopt het NRC-verhaal, het constateert een groot probleem en dat is het dan. Maar het echte verhaal van de airco’s loopt nog even door.

Eind 2018 nam een coalitie bestaande uit de regering van India, de Mission Innovation (een door president Obama opgerichte alliantie van landen ter bevordering van klimaatinnovatie) en het RMI het initiatief om de klimaatimpact van airco’s drastisch te verlagen. Dat deden ze door het uitschrijven van een wereldwijde prijsvraag, de Global Cooling Prize, een beproefd middel om de beste en origineelste ideeën naar boven te brengen. Alle bedrijven, onderzoeksinstellingen, technische universiteiten en startups in de wereld die ook maar iets met koeling te maken hadden, werden uitgenodigd een ontwerp voor een nieuwe generatie residentiële airco’s in te dienen. De winnaar van de Global Cooling Prize kon rekenen op 1miljoen dollar.

139 ontwerpen

De eisen die aan de ontwerpen werden gesteld waren niet mis: een vermindering van de klimaatimpact met op zijn minst een factor 5. Het betekende niet alleen een drastisch lager elektriciteitsverbruik maar ook de vervanging van het gangbare koelgas, een sterk broeikasgas, door een klimaatvriendelijker koelgas. Ook mochten de nieuwe airco’s niet meer dan twee maal zoveel kosten als conventionele airco’s.

139 teams uit 31 landen stuurden hun ontwerpen in. Uit die 139 ontwerpen selecteerde een jury van experts er 8 voor verdere uitwerking, inclusief het bouwen van werkende prototypes. Daarvoor kregen de teams ieder 200.000 dollar als tegemoetkoming voor de te maken kosten. 6 teams slaagden er in hun werkende prototypes voor de deadline van augustus 2020 af te leveren bij een testlocatie in India. Vervolgens werden die prototypes aan een intensief testprogramma onderworpen, zowel in het laboratorium als in de praktijk.

Eind goed, al goed

Uiteindelijk heeft de jury in april 2021 twee verschillende ontwerpen bekroond met de Global Cooling Prize. Beide ontwerpen waren gelijkwaardig en voldeden ruimschoots aan de ontwerpeis van een vijf maal lagere klimaatimpact. De winnende ontwerpen worden op dit moment klaar gemaakt voor de markt. Het is de bedoeling de nieuwe generatie airco’s in 2025 wereldwijd te introduceren.

De initiatiefnemers schatten dat de mondiale temperatuur in 2100 als gevolg van de nieuwe generatie airco’s een halve graad minder zal zijn opgelopen. Daarmee wordt dus de verwachte halve graad extra stijging door conventionele airco’s teniet gedaan. Eind goed, al goed.

Hoogopgeleide NRC-lezer verkeerd voorgelicht

Het ware en hele verhaal van de airco’s is dus het tegendeel van het doemverhaal in de NRC. Het is een prachtige illustratie hoe je in betrekkelijk korte tijd met gerichte innovatie en de juiste financiële prikkels met succes een nieuwe generatie van klimaatvriendelijke airco’s op de markt kunt zetten.

Intussen is het kwaad geschied, hele scharen van hoogopgeleide NRC-lezers zijn er nu van overtuigd geraakt dat het maar niks gedaan is met die airco’s die de aarde alleen nog maar verder zullen opwarmen. Behalve natuurlijk die lezers die naast hun dure NRC-abonnement ook een gratis abonnement op Wynia’s Week hebben. Wynia’s Week brengt iedere woensdag en zaterdag verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Mogen we u ook noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met doemverhaal over airco’s is NRC-lezer verkeerd voorgelicht verscheen eerst op Wynia's Week.