In september 2025 worden Bondsdagverkiezingen gehouden. Bondskanselier zal Wagenknecht naar verwachting niet worden, maar ruim een kwart van de kiezers ziet haar partij BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht) als een serieuze stemoptie, bleek onlangs uit een opiniepeiling. Voor linkse kiezers geldt Wagenknecht als alternatief voor Die Linke of de SPD en voor rechtse kiezers als alternatief voor Alternative für Deutschland (AfD).

Met die laatste partij heeft Wagenknecht inhoudelijk misschien nog wel de meeste overeenkomsten. BSW staat net als AfD kritisch tegenover (illegale) immigratie, woke gedachtengoed, ‘ecologisch activisme’, wapensteun aan Oekraïne en de toenemende macht van de Europese Unie en de NAVO. In de laatste peilingen staat de partij van Wagenknecht op 6 tot 10 procent, voldoende om de kiesdrempel van 5 procent voor de Bondsdag te slechten. Ook bij de eerste echte krachtmetingen scoorde haar partij goed: BSW werd in september bij deelstaatverkiezingen in Thüringen, Saksen en Brandenburg de derde grootste partij.

Hans Heinz Holz

Wagenknechts bijnamen luiden al decennia ‘mooie Sahra’ en ‘rode Sahra’, afhankelijk of de bijnaamgever de nadruk wil leggen op vorm of inhoud. De knappe Wagenknecht dompelde zich al op jonge leeftijd onder in het werk van Karl Marx en Friedrich Hegel. In 1995 schreef ze zich in aan de RUG met een helder doel voor ogen: ‘Ik wilde afstuderen op de Hegelrezeption des jungen Marx. Maar in Duitsland vond ik geen geschikte scriptiebegeleider en in Groningen wel’, zei ze een paar jaar geleden in een kort interview op de website van de RUG.

Die scriptiebegeleider was Hans Heinz Holz, de marxistische filosoof die vanaf 1978 is verbonden aan de RUG. Holz had de universiteit van Marburg verlaten en vond een nieuw academisch thuis aan de Rijksuniversiteit. Vermoedelijk had zijn ‘vlucht’ naar Nederland te maken met het veranderende politieke klimaat in zijn thuisland, met de opkomst van de links-extremistische terreurgroep Rote Armee Fraktion als meest beruchte exponent. Marxistische en aanverwante theorieën raakten steeds meer uit de mode op de Duitse universiteiten. Aan de ‘liberalere’ RUG was vanaf de jaren 70 meer ruimte voor verschillende geluiden. Dat gold zeker voor de faculteit Filosofie waar toenmalig hoogleraar en een van de grondleggers van de faculteit Bernard Delfgaauw streefde naar pluriformiteit.

Wagenknecht werd geboren in 1969 en groeide op in het Oost-Duitse Jena. Sarha heette toen nog Sarah, maar ze zou de laatste twee letters van haar voornaam later omwisselen als eerbetoon aan haar Iraanse vader. Hij studeerde in de DDR, maar verdween definitief van het toneel nadat hij niet terugkeerde van een bezoek aan zijn thuisland. De zaadjes voor Wagenknechts latere gedachtengoed werden al op jonge leeftijd geplant, vertelde ze in 2017 in een interview met DW News. ‘Als jonge vrouw was ik al socialist. Ik las het werk van Karl Marx en Rosa Luxemburg en was ervan overtuigd dat de DDR niets met hun idealen te maken had.’ De pientere en principiële Sarha weigerde om na haar middelbare school de verplichte militaire training te volgen, onder het mom van medische klachten. De autoriteiten betichtten haar van sabotage, waarna het haar werd verboden in de DDR een studie te volgen.

Na de val van de muur maakte Wagenknecht dat ruimschoots goed en studeerde ze filosofie en Duitse literatuur aan de Friedrich-Schiller-Universität Jena en de Humboldt-Universität in Berlijn. Wagenknecht brak haar studie in Berlijn af omdat ze ‘geen begrip meer vond voor haar onderzoeksdoel’. In 1995 schreef ze een brief aan Holz met de vraag of haar kon begeleiden bij het schrijven van haar masterscriptie. De onorthodox-marxistische, West-Duitse filosoof was sinds 1993 officieel met pensioen, maar bleef als emeritus hoogleraar verbonden aan de vakgroep Dialectische Filosofie van de RUG. In 1996 resulteerde dat in Wagenknechts masterscriptie Zur Hegelkritik des jungen Marx.

Charmant Groningen

Holz hield kantoor in z’n huisje in de Blekerstraat, het bochtige straatje achter de toenmalige faculteit Geestenwetenschappen aan de Kraneweg. Daar ontving hij zijn studenten en werden ongetwijfeld lange, serieuze gesprekken gevoerd, onder meer over Marx en Hegel. Holz had een vast ritme; hij verbleef drie maanden aan de Blekerstraat om dan weer drie maanden onderzoek te doen in zijn huis in Sant’Abbondio, aan de Zwitserse kant van het Lago Maggiore.

Ook Wagenknecht verbleef in het studiejaar 1995/1996 niet permanent in Groningen. ‘Ik heb op en neer gependeld. Ik moet bekennen dat ik graag langer in Groningen had gestudeerd. De stad, met dat pand van de filosofische faculteit aan de Kraneweg, is zo charmant’, vertelde ze in 2014 aan het Dagblad van het Noorden, in een interview met Wierd Duk. Het is een van de weinige keren dat Wagenknecht terugblikt op haar Groningse periode. 

‘Ik studeerde in Jena en in die tijd, halverwege de jaren negentig, werden aan Oost-Duitse universiteiten veel hoogleraren ontslagen omdat ze politiek belast zouden zijn. Dat klopte niet, vond ik, want velen werden vervangen door docenten uit het Westen die aantoonbaar slechter waren’, vertelt Wagenknecht in hetzelfde interview. Hoewel ze Holz niet bij naam noemt en hij bovendien een West-Duitse achtergrond heeft, gold voor hem min of meer hetzelfde: dat er geen gunstige wind waaide voor z’n politieke opvattingen.

‘Toevallig hoorde ik dat in Groningen klassieke Duitse filosofie op hoog niveau werd gegeven, en in het Duits. Toen heb ik mij er ingeschreven. Het onderwijs, in kleine groepen, was in Groningen erg goed. Ik was verbaasd dat niet-Duitstaligen in staat waren om Hegels logica, waar ik al grote moeite mee had, in de oorspronkelijke taal te begrijpen’, aldus Wagenknecht.

Het was in diezelfde periode dat Wagenknecht de naam kreeg een lastige dame of zelfs ruziezoeker te zijn, al zou je haar met hetzelfde gemak standvastig of principieel kunnen noemen. Ondanks haar bedenkingen bij het DDR-regime, ontkwam ook Wagenknecht vlak voor de val van de muur niet aan het lidmaatschap van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands), de regerende communistische staatspartij. In het Duitsland van na de hereniging kreeg de SED een democratische opvolger, de PDS (Partei des Demokratischen Sozialismus).

Wagenknecht bleef lid en werd in 1991 gekozen in het partijbestuur. ‘Ik vond commentaar geven langs de zijlijn niet voldoende, want ik wilde daadwerkelijk verandering teweegbrengen. Maar dat wilde ik doen als vrijwilliger, niet als beroepspoliticus’, blikte ze terug tijdens een tv-interview bij DW News in 2017. ‘Als ik fulltime politicus zou worden zou ik geen tijd meer hebben gehad voor het schrijven van artikelen en boeken. Als beroepspoliticus heb je minder tijd om echt goed over de zaken na te denken, om te lezen en nieuwe ideeën te ontwikkelen.’

Communistisch Platform

Ze werd woordvoerder van het Communistisch Platform binnen de partij. Het merendeel van de PDS-leden wilde het belaste communistische SED-verleden juist van zich afschudden, maar Wagenknecht was het daar niet mee eens. ‘Het is mode geworden om gebeurtenissen uit het verleden los te zien van de historische context’, zei ze destijds. De spanningen tussen rode Sahra en het partijbestuur bereiken een kookpunt tijdens de partijdagen van de PDS in het Haus am Köllnischen Platz in Oost-Berlijn in 1995, dezelfde periode dat ze werkt aan haar masterscriptie. Ze wordt tijdens de roerige partijdagen de PDS uitgezet. Wagenknecht wordt door de partijtop gezien als te eigenwijs, te marxistisch en te weinig bereid tot compromis.

Ze wordt door tegenstanders binnen de partij ‘staliniste’ genoemd. Ook wordt ze vanaf die tijd regelmatig vergeleken met Rosa Luxemburg, met wie ze naast haar activistisme ook uiterlijke gelijkenissen vertoont. Dan al loopt Wagenknecht er piekfijn bij, volgens een van de verslagen van de partijdagen  ging ze ‘gehuld in zwarte suède laarzen, zwarte rok en witte blouse’. Ook in later jaren kleedt ze zich vaak in plechtig zwart en smetteloos wit, al gaat ze de laatste jaren ook steeds vaker gehuld in bont gekleurde mantelpakjes. Een opvallende verschijning was Wagenknecht al in haar jonge jaren en is ze sindsdien altijd gebleven.  

Volgens Jeroen Bartels, die in dezelfde periode als Holz onderdeel uitmaakt van de de vakgroep dialectische filosofie van de filosofische faculteit aan de RUG, ging de komst van Wagenknecht naar Groningen niet onopgemerkt voorbij. ‘Wagenknecht was toen nog grotendeels onbekend, al had ze al wel een bepaalde reputatie. Er hing een bepaalde lucht om haar heen: ze was communiste en een slimme dame.’

Haar komst was niet geheel onomstreden, vertelt Bartels, al had dat meer te maken met de status van Holz. ‘Er was wel wat onenigheid binnen de faculteit over de master van Wagenknecht bij Holz, die toen al enige jaren met emeritaat was. “Het is niet duidelijk of het formeel kan”, was bij velen de gedachte. “Het gebeurt een beetje achter onze rug” was vooral het punt van ontevredenheid over de gang van zaken.’

‘Maar Holz had wel enig gezag’, zegt Bartels, ’en dus verstomden de protesten vrij snel.’ Hoewel Holz minstens de helft van de tijd in zijn huis aan het Lago Maggiore vertoefde, werkte hij hard, herinnert Bartels zich. ‘Hij deed z’n arbeid in een hoog tempo en altijd zeer serieus. Dat heeft hij gemeen met Wagenknecht. Het zijn geen types die houden van hun tijd verdoen.’

Academicus én politicus

Haar onverwoestbare arbeidsethos blijkt wel uit het feit dat Wagenknecht ook in de decennia erna nooit echt een definitieve keus heeft gemaakt tussen een carrière als politicus en academicus, zonder dat een van de twee eronder lijkt te lijden. Haar masterscriptie werd in 1997 als boek uitgegeven, toen Wagenknecht alweer terug was in Duitsland. Het is haar eerste boekpublicatie in een lange reeks van meer dan twintig titels. Niet toevallig luistert de uitgever van haar masterscriptie naar de naam Pahl-Rugenstein-Verlag, de opvolger van de uitgever die tot 1989 door de DDR werd gefinancierd.

Het verdwijnen van Wagenknecht uit de PDS is van tijdelijke aard. Ze keert enkele jaren later terug en in 2004 wordt ze verkozen tot lid van het Europees Parlement. In 2009 neemt ze plaats in de Bondsdag voor Die Linke, de opvolger van de PDS. Terwijl ze parlementslid is, promoveert ze in 2012 cum laude als econoom aan de Technische Universität Chemnitz met het proefschrift The Limits of Choice: Saving Decisions and Basic Needs in Developed Countries, over de relatie tussen inkomen en sparen. In 2014 trouwt ze met Oskar Lafontaine, nadat de twee al jaren een geheime relatie hebben, iets waar met name Bild regelmatig smakelijk over bericht. De 26 jaar oudere Lafontaine geldt als een politiek zwaargewicht op links. Hij is oud-partijleider van de SPD en stapt later over naar Die Linke.

In haar laatste boek Die Selbstgerechten uit 2021, dat zich het beste laat vertalen als de ‘De zelfgenoegzamen’, zet Wagenknecht zich af tegen politiek links dat zich drukker maakt om het volgen van een bepaalde levensstijl dan om de sociale cohesie in de Duitse samenleving. Volgens Wagenknecht heeft links door de obsessie voor klimaat en identiteitspolitiek geen oog meer voor de noden van de gewone Duitser. Bijna dertig jaar na het gevecht van Wagenknecht met de partijtop van de PDS, herhaalt de geschiedenis zich. De partijbaronnen van Die Linke voelen zich aangesproken en dreigen haar uit de partij te zetten. Dat lukt aanvankelijk niet, maar eind 2023 regisseert ze dan toch zelf haar vertrek.

Machtigste politica sinds Merkel?

Fel, principieel en een ruziezoeker. Welk label je ook op Sahra Wagenknecht plakt, de politica wordt door vriend en vijand beschouwd als een charmante intellectueel en een steeds groter wordende factor binnen de Duitse politiek. In een onrustig politiek landschap lijken de standpunten van de verscheidene partijen zich steeds meer in de richting van de buitenkanten te bewegen, door politiek tegenstanders van BSW en AfD maar al te graag als ‘extremen’ aangeduid.

Of die beweging een voordeel of een nadeel is voor Wagenknecht, zal volgend jaar moeten blijken bij de landelijke verkiezingen. Dan weten we ook of oudgediende Friedrich Merz voldoende naar de buitenkant meebeweegt om zijn CDU/CSU naar winst te stuwen of dat Olaf Scholz tegen alle verwachtingen in zijn tweede termijn als Bondskanselier ingaat. Ook de vraag wie de machtigste vrouwelijke politicus sinds Angela Merkel wordt, zal worden beantwoord. Wordt het Alice Weidel van de AfD of – aan de andere kant van het hoefijzer – misschien toch rode Sahra?

Benno de Jongh is freelance journalist te Groningen en hij publiceert onder meer over sport, politiek en cultuur.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Groningse jaren van Sahra Wagenknecht: ‘Ze had toen al een reputatie’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Jullie kennen elkaar zeker al lang,’ zei de redacteur van het tv-programma Buitenhof. Ik zat bij te praten met Jacques Wallage, net burgemeester-af van de stad Groningen, onder Wim Kok lid van de PvdA-top, en in zijn jonge jaren wethouder en fractievoorzitter in de stad waar hij opgroeide. ‘Syp?’ zei Wallage. ‘Syp? Die ken ik al zo lang. Die ken ik nog van toen hij links was.’ Hilariteit in het redactielokaal.

Dat vraagt om een toelichting. Of, beter: op zulke momenten heb ik de neiging daar een toelichting op te willen geven, al is de belangstelling daarvoor niet altijd vanzelfsprekend.

Een aanzienlijk deel van mijn leven heb ik in een min of meer links milieu doorgebracht. Wat niet wil zeggen dat ik dat zelf ook in alle opzichten was of ben. Sterker nog: in die overwegend linkse omgevingen werd ik vaak als zakelijk, realistisch, ‘commercieel’, pragmatisch of zelfs als rechts gezien. Het is Jacques Wallage vergeven als hem dat tientallen jaren later niet meer helemaal op het netvlies stond.

De lobby voor het jongerencentrum

Ik probeerde in de jaren zeventig van de sociëteit van een voorheen gereformeerde studentenvereniging een jongerencentrum te maken, zeg maar een Gronings Paradiso of een Groningse Melkweg. Dat lukte heel aardig, er was verder niet veel van dien aard in de studentenstad Groningen en het succes bewees dat er behoefte aan was.

Maar helemaal zonder subsidie kon zoiets niet. Het grootste obstakel voor die steun was uitgerekend de in die tijd almachtige Groningse PvdA, geleid door de jonge sociologie-doctorandussen Jacques Wallage en Max van den Berg. Zij hadden eerst de plaatselijke PvdA overgenomen, vervolgens een coup van de oude garde in de gemeentepolitiek weerstaan en zo de macht gegrepen. Het zwakke punt van deze jonge academici was dat ze nou niet bepaald een arbeideristische uitstraling hadden. De enkele arbeider in hun kring werd dan ook in de watten gelegd. En het van gemeentewege subsidiëren van een voormalige studentenclub had om die reden niet meteen prioriteit. Ik had de PvdA-staatssecretaris Wim Meijer wel mee, maar de plaatselijke PvdA tegen. Zo ben ik PvdA’er geworden.

Onder het motto If you can’t beat them, join them nodigde ik een lid van de PvdA-gemeenteraad en de voorzitter van de jongerenafdeling van de PvdA uit. Dat brak het ijs kennelijk, want luttele weken later was ik al te gast bij een PvdA-werkgroep, waar ik even later zelfs voorzitter van werd. Weer een tijdje later liet ik mij overhalen om ook lid van de PvdA te worden.

PvdA-politicus!

Denk nou niet dat dat als uitgesproken links gold, want onder mijn vrienden was dat zo ongeveer het meest rechtse dat nog net werd getolereerd. Mijn omgeving was eerder PSP of PPR en een enkeling stiekem nog wel linkser. Tot die tijd had ik nog nooit een PvdA-vergadering bezocht, maar tot mijn verrassing bleek ik tijdens zo’n ledenvergadering wel in het bestuur van de afdeling Groningen te zijn gekozen. Zonder mij te raadplegen was ik – zeer tegen de zin van het zittende bestuur, naar ik later begreep – naar voren geschoven door een drietal PvdA-prominenten die vonden dat er met mij vers bloed in het bestuur zou komen.

Zo werd ik een beetje politicus: lid van het afdelingsbestuur van de PvdA in Groningen op het moment dat PvdA-politici als Wallage en Van den Berg niet alleen plaatselijk de lakens uitdeelden, maar ook landelijk de aandacht trokken met hun linkse programcollege.

Het werden twee leerzame jaren. Het eerste dat mij aan die vergadertafel opviel, was de vanzelfsprekendheid waarmee alles en iedereen werd opgenomen in de machtspolitiek van de jonge PvdA’ers. Binnen de gemeentelijke diensten werden cruciale functies overgenomen door veelal jonge PvdA-ambtenaren waarvan sommige dan ook weer in het PvdA-bestuur zaten en een enkeling vervolgens wethouder werd.

Het was in die dagen dat Van den Berg en Wallage hun Verkeerscirculatieplan presenteerden: de binnenstad deels autovrij. Bij die gelegenheid haalde ik het in mijn hoofd tijdens een bestuursvergadering aan de wethouders te vragen of er wel voldoende naar de belangen van de middenstanders was gekeken. De winkeliers in de binnenstad vreesden voor hun klandizie en omdat niemand daar melding van maakte deed ik dat maar. De hele PvdA-tafel draaide zich met verbaasde en verwijtende blik in mijn richting: hoe ik het in mijn hoofd haalde het prachtige autovrijplan van onze wethouders ter discussie te stellen!

Het heette dat de werkelijke besluitvorming binnen de in Groningen almachtige PvdA zich afspeelde ná dergelijke vergaderingen, achterin cafés elders in de binnenstad. Ik was daarbij weliswaar geen vaste gast, maar merkte na verloop van tijd dat ik ook geen uitnodiging meer kreeg. Toen ik daar eens naar informeerde kreeg ik van een bevriend bestuurslid te horen dat ik ‘te rechts’ werd gevonden.

Ik haakte gaandeweg af. Tot ik nodig bleek: een tweede leerzame ervaring. De afdelingsvoorzitter kwam persoonlijk langs om erop aan te dringen toch nog weer een paar maanden actief te worden als bestuurslid. Er stonden gemeenteraadsverkiezingen voor de deur en er moest een commissie worden ingesteld om de kandidatenlijst op te stellen. Daarbij deed zich een probleem voor: de meeste bestuursleden hadden zichzelf kandidaat gesteld en nu waren er te weinig bestuursleden die de lijst konden opstellen. Of ik alsjeblieft terug wilde komen om in die commissie plaats te nemen. Zo geschiedde. Maar mijn tijd als politicus zat erop.

Lange linkse jeugd

Hoewel ze mij zelfs bij de PvdA dus al vroeg te rechts vonden, ben ik nooit het aureool kwijtgeraakt dat ik een lange linkse jeugd heb gehad. Dat zal deels te maken hebben met dat jongerencentrum, waar inderdaad hele linkse jongelui rondliepen. Maar die vonden mij dan weer niet links of idealistisch genoeg, te zakelijk en te pragmatisch.

Eenmaal journalist schreef ik aanvankelijk veel over popmuziek, dat zeker in die dagen nog een uitgesproken progressief en dwars imago had, terwijl het natuurlijk ook gewoon een bedrijfstak is. De journalistiek als zodanig vooronderstelde trouwens ook een links levensgevoel.

Feit is, dat ik bijna een kwart eeuw lid van de Partij van de Arbeid ben gebleven. Overigens ook uit een zekere dwarsheid, onder het motto dat journalisten ook burgers zijn die het recht hebben lid van een politieke partij te zijn. En ondertussen was ik dan wel slapend lid, maar zo nu en dan werd mij duidelijk dat mijn liaison met de partij bij de leiding van de PvdA niet onbekend was.

Ik belandde zo een enkele keer bij een verder besloten bijeenkomst (bij de zeer Europese PvdA-afdeling in Brussel, met name) waar ik trouwens niet de enige PvdA-journalist was. PvdA-kroonprins Ad Melkert zocht me nog weleens op in Brussel toen hij minister was (en daar toch moest zijn) en ik daar journalist was. In de dagen van het tweede kabinet-Kok (1998-2002) ben ik weleens – als enige journalist – met een dagtrip naar Parijs geweest in een PvdA-gezelschap onder leiding van staatssecretaris Dick Benschop bij welke gelegenheid Franse socialistische bewindslieden met hun Nederlandse confraters de gezamenlijke belangen en strategieën doornamen. Waar ik mij over verbaasde, was de vanzelfsprekendheid waarmee (kennelijke) PvdA-leden in de diplomatieke dienst aanschoven bij wat als een vermenging van partijbelang en nationaal belang kon worden gezien.

PvdA-politiek bij Het Parool

In de 9 jaar dat ik bij Het Parool werkte waren partijzaken sowieso delicaat. De verzetskrant Het Parool is tot op zeker hoogte in hetzelfde bedje geboren als de PvdA, een Amsterdamse krant bovendien (en in Amsterdam was de sociaaldemocratie lang uitgesproken dominant). Ik werd in 1988 chef van de politieke redactie van Het Parool in Den Haag. Het duurde niet al te lang, of ik kreeg de woordvoerder van PvdA-leider Wim Kok – toen fractievoorzitter in de Tweede Kamer – aan de lijn. Deze voormalige journalist verlangde op hoge toon een correctie van een bericht dat kennelijk niet in lijn met de partijlijn lag. Zo waren kennelijk onze manieren. Tot dan.

Een klein jaar later kwam bij de hoofdredacteur van Het Parool na de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar een brief binnen van een mevrouw die meldde al ‘lid’ van Het Parool te zijn ‘vanuit den oorlog’. Ze schreef haar brief maar om één reden, namelijk om er melding van te maken dat haar krant zich bij de jongste verkiezingscampagne voor het eerst in zijn bestaan niet partijdig had opgesteld. I took it as a compliment. Elders op de redactie werd die vreugde niet per se gedeeld.

Jaren later kwam ik Eberhard van der Laan tegen, decennia lang zeer invloedrijk in de hoofdstad en een paar keer verantwoordelijk voor de keuze van de volgende burgemeester, tot hij in 2010 besloot dat hij nu maar eens zelf aan de beurt moest zijn. Tegenover een buurvrouw noemde PvdA-burgemeester Van der Laan mij ‘een afgedwaalde sociaaldemocraat’. Het klonk niet als een compliment.

Moet een journalist wel partijlid zijn?

Mijn wedervaren als PvdA-lid haalde jaren later nog de Volkskrant, als aflevering van een serie over mensen die van standpunt zijn veranderd. Waarbij opgemerkt dat het daarbij niet over mijn politieke opvattingen ging, maar over de vraag of iemand die over politiek schrijft wel lid van een politieke partij kan zijn. ‘Partijlidmaatschap maakt journalist kwetsbaar’, stond erboven.

Verslaggeefster Marjon Bolwijn vatte mijn ‘oude standpunt’ samen als ‘Het lidmaatschap van een politieke partij is een recht van iedere burger. (…) Dat recht geldt net zo goed voor journalisten en anderen die publiceren over maatschappelijke kwesties, zoals wetenschappers. Het hoeft een neutrale en onafhankelijke beroepsuitoefening niet in de weg te staan.’

Na een ‘kantelpunt’ – ruwweg in de jaren negentig – kwam mijn ‘nieuwe standpunt’: ‘Iedereen die over maatschappelijke kwesties publiceert, kan beter niet lid zijn van een politieke partij. Om hun onafhankelijkheid te bevestigen, ben ik ervoor dat journalisten en wetenschappers elke schijn van partijdigheid of belangenverstrengeling vermijden. Partijlidmaatschap maakt hen kwetsbaar. Hun onafhankelijke positie kan dan met recht ter discussie worden gesteld.’

Is Mark Rutte rechts?

Blijft de vraag: ben ik links of rechts of iets van dien aard en doet het ertoe? Tot wanhoop van menigeen heb ik daar geen kant en klaar antwoord op. Mark Rutte had daar nooit twijfel over: die zag mij als rechts. Rutte heeft zelf een rechtse periode gehad, althans een periode waarin hij alle mogelijke moeite deed om rechts te zijn of althans rechts gevonden te worden. Dat was zo ongeveer vanaf het moment in 2007 dat hij zich sterk genoeg voelde om zijn als rechts beschouwde (‘niet links, niet rechts, maar rechtdoorzee’) rivale Rita Verdonk uit de VVD-fractie in de Tweede Kamer te zetten.

Die Rutte-fase duurde op en af in ieder geval tot de nazomer van 2010, toen Rutte aan de vooravond van zijn eerste kabinet sprak van een kabinet ‘waar rechts Nederland zijn vingers bij kon aflikken’. Ik heb in die dagen weleens met Rutte getafeld, bij welke gelegenheid hij om de haverklap het woord ‘rechts’ in de mond nam, waarbij hij kennelijk in de veronderstelling verkeerde dat hij mij daar een plezier mee deed. Het werkte averechts: ik vond het aandoenlijk, maar ook irritant: ‘Voor mij hoef je dat echt niet steeds te benadrukken.’

Hoe erg is rechts?

Ik verbeeld mij dat het niet meer zo erg is als in de decennia voor de eeuwwisseling om ‘rechts’ te worden genoemd. Alles wat zichzelf in die tijd niet alleen links voelde maar zich ook links noemde had een geweldige morele voorsprong op wie daar minder uitgesproken in was. Dat hautaine links liep in de periode na het succes van en de moord op Pim Fortuyn een serieuze deuk op. Journalisten, ook parlementaire journalisten, gaven nu soms openlijk toe VVD te stemmen – wat in de 20e eeuw nog een valide alibi was voor sociale uitsluiting.

Hoe dan ook: ik heb er nooit voor gekozen om rechts gevonden te worden of mijzelf een rechts imago aan te meten. Het (toen) weekblad Vrij Nederland rekende mij op enig moment tot de meest invloedrijke politieke journalisten, maar zette er een haakje bij omdat ik tot ‘partijdig’ werd verklaard. Als ze dat hadden gedaan in de tijd dat ik nog PvdA-lid was hadden ze wellicht een punt gehad, maar dat bedoelden ze dus niet. De suggestie was dat ik meer op de hand van ‘rechts’ zou zijn, wat traditioneel stond voor heulen met de VVD.

Nu valt niet uit te sluiten dat er in mijn tijd als Elsevier-auteur best veel VVD-sympathisanten met mij sympathiseerden, maar voor het VVD-kader was ik eerder een lastige horzel waar ze maar geen grip op konden krijgen en wiens schrijfsels voor VVD-bewindslieden vooral hinderlijk waren: ‘Maar Syp Wynia zegt…’

Fietsen voor de Christelijk-Historische Unie

Misschien helpt het dat het eeuwige morele gelijk van links in mijn vroege jeugd nog niet zo uitgekristalliseerd was. Mijn ouders waren van de CHU, een wat ouderwetse partij van merendeels hervormden: een partij en een geloofsgroep die beide goeddeels zijn opgelost in de geschiedenis. Toen ik nog een schooljongen was deed de CHU best wel mee.

De CHU was in ons dorp echter een klein partijtje, maar dat weerhield mijn vader er niet van bij iedere verkiezing het grootste beschikbare CHU-affiche manshoog op de schuur naast ons huis te spijkeren. ‘Beernink, Lijst 5’. Niet dat het iets hielp. Vrijwel iedereen stemde altijd hetzelfde en Beernink kreeg in ons dorp zelden meer dan enkele tientallen stemmen.

Hoewel er in de dagen dat Mark Rutte nog in de wieg lag nog best veel mensen braaf lid waren van een partij, had de CHU in ons dorp slechts dertien leden. Ik had de pech dat mijn vader ook nog eens secretaris-penningmeester was van die dertien leden en dat hij als zodanig belast was met de verspreiding van het ledenblad De Binding – die in de praktijk op mijn bordje kwam. De plaatselijke CHU-leden hadden zich ook nog eens zo ver mogelijk van elkaar verwijderd over het uitgestrekte dorpsgebied. Ik ben dus heel wat zaterdagochtenden door weer en wind langs die CHU-leden gefietst, mij onderweg verbijtend in de bijna-zekerheid dat ik ook nog eens de enige was die dat saaie blaadje ook werkelijk las.

Een veteraan als vader

Het was dus allerminst een links, progressief milieu waar ik in opgroeide. Ik verzette me ook best tegen dat milieu en de gangbare denkbeelden, maar dat wil niet zeggen dat je er onderweg niet het een en ander van oppikt.

Mijn vader was, weliswaar tegen zijn zin, dienstplichtig soldaat geweest in Nederlands-Indië. Dergelijke veteranen heetten niet zonder reden rechts te zijn. Toen de veteranen in een kwade reuk kwamen te staan kregen we ook het blaadje Stavast van het Veteranenlegioen in huis. Ik las het met belangstelling, zij het zeker niet met instemming.

Later zou ik enig begrip opbrengen voor mijn vader en zijn kameraden, maar zo ver was ik toen nog zeker niet. De denkbeelden die aan de keukentafel werden verspreid waren zeker niet links, maar ook zeker niet kapitalistisch of liberaal te noemen. Mijn vader was tegen klaploperij door uitkeringstrekkers die nog best de handen uit de mouwen konden steken. Ik sluit niet uit dat ik daar wel wat van heb meegekregen.

Toen links nog tegen immigratie was

Als verslaggever ben ik zachtjesaan wat meer gaan schrijven over thema’s waarvan ik merkte dat anderen er met een grote boog omheen liepen, zoals immigratie. In de zomer van 1995 kwam ik er achter dat Buitenlandse Zaken een taskforce had opgericht om te kijken of ze enkele tienduizenden illegalen, waaronder nogal wat afgewezen asielzoekers, naar hun herkomstland konden terugsturen (ondanks tegenwerking van die herkomstlanden – de thematiek is in 2023 nog niet veel anders).

Toen ik daar na lang onderzoek een voorpaginabericht over had gemaakt werd het erg onrustig op de redactie van Het Parool. Er kwamen ongeruste telefoontjes naar mijn standplaats Brussel: klopte dat wel, was het wel echt waar? Op de achtergrond proefde ik dat de illegale buitenlanders weleens in een kwaad daglicht konden belanden, dat de extreemrechtse Hans Janmaat er misschien mee aan de haal zou gaan. Wat moesten de lezers van Het Parool er wel niet van denken? Het was geen thema voor linksen of andere weldenkenden en dus rechts en dus fout.

Dat de verworpenen der aarde van onze eigen landen als eerste het slachtoffer zijn van ongecontroleerde en massale kansarme immigratie is trouwens ook een feit en zou dus reden moeten zijn voor links om daar paal en perk aan te stellen. Dat was trouwens ook werkelijk de beleidslijn van de PvdA en de PvdA-gelieerde vakcentrale NVV toen de werkgevers eind jaren zestig ongeletterde Turken en Marokkanen wilden halen om kosten te besparen. De toen nog marginale Socialistische Partij was in de jaren tachtig nog dezelfde mening toegedaan.

Rechtse onderwerpen zijn fout

Maar ergens in de tweede helft van de vorige eeuw is de multiculturele samenleving (‘diversiteit’ is dat gaan heten in de Ruttejaren) de standaard geworden en ging iedere kanttekening bij het volle Nederland en bij het ideaal van diversiteit en inclusie door voor rechts. Enfin, zo werd ik dan rechts. Door niet links als maat der dingen te accepteren. Door in een niet-links weekblad te publiceren. Door thema’s te beschrijven (zoals misdaad, migratie en uitkeringen) die naar linkse maatstaven beter in de mist kunnen blijven.

Ik groeide dus op in een conservatieve omgeving waar ik best wat van zal hebben overgehouden en belandde in een overwegend linkse wereld waar ik best vaak als rechts werd gezien. Ik verbeeld mij dat ik in de loop van de jaren trouwens niet heel erg anders over de dingen ben gaan denken. Anno 2023 verkeren we in alweer een wonderlijke fase als het gaat om links en rechts. De kabinetten-Rutte worden door de linkse oppositie en de meeste media steevast als overwegend rechts of minstens als centrumrechts getypeerd. Maar critici van het overheidsbeleid – binnen én buiten de politiek – worden veelal als nog rechtser geëtiketteerd: als rechts, als populistisch, als rechts-populistisch of erger. Wat is er toch gebeurd?

Links beleid van een rechts kabinet

In werkelijkheid is er weinig rechts te ontdekken aan de kabinetten-Rutte, die dan ook steevast (mede) op de been worden gehouden door linkse partijen: PvdA, D66, GroenLinks en ChristenUnie. Op alle hoofdlijnen van beleid (overheidsuitgaven, pensioenstelsel, Europa, klimaat, woke, stikstof, immigratie) is het links dat de toon zet van die kabinetten. De overheid groeide onder Rutte, de lastendruk ook.

Zo bekeken is het niet eens zo vreemd dat van de weeromstuit kritiek op dergelijk overheidsbeleid als rechts wordt getypeerd. Vooral in coronatijd werd duidelijk dat veel kranten en omroepen een reflex hadden ontwikkeld om niet meer de luis in de pels van de macht (de overheid, het establishment) te willen zijn, maar eerder als luis in de pels van de critici van de macht te willen fungeren.

Binnen een paar generaties waren zich links voelende journalisten steunpilaren van de macht geworden. Nou ja, zo gek is dat misschien ook niet als de macht zelf ook links is. Maar je moet er dan ook niet van opkijken dat een steeds grotere groep burgers, kiezers en mediaconsumenten eens elders zijn heil gaat zoeken. Want wie had dat kunnen denken: anno 2023 zijn de macht en de media linkser dan de mensen in het land. Al is dat wel een ander links dan in de dagen van Troelstra en Drees – dat moet er wel bij gezegd.

’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ van Syp Wynia is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, is 368 pagina’s dik en kost 24,50 (inclusief verzendkosten). Het boek is overal verkrijgbaar, bijvoorbeeld HIER.

Het bericht LONGREAD! 25 jaar lid van de PvdA en nog steeds niet rechts verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een schokkend en verbijsterend relaas vastgelegd in 5 boeken van in totaal bijna 2000 pagina’s. Het was nog erger dan we dachten.

Henk Kamp, de vakminister

Het is vooral misgegaan nadat najaar 2012 het ministerie van Economische Zaken (EZ) zich met de techniek van de gaswinning ging bemoeien en de facto de dienst ging uitmaken in Groningen. Dat gebeurde tijdens de wittebroodsweken van het bezuinigingskabinet Rutte-2 met in de hoofdrol de vakminister van EZ, de door de wol geverfde VVD politicus Henk Kamp (maar een onbeschreven blad in de wereld van het gas).

Tot dan toe lag de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de gaswinning bij het Gasgebouw, Haags jargon voor het samenwerkingsverband van de Staat en de oliemaatschappijen Shell en Exxon (de ‘Olie’s’) dat in 1963 was gevormd om gaswinning, gastransport en gasverkoop in goede en profijtelijke banen te leiden.

De aanleiding voor de directe bemoeienis van EZ was de aardbeving in het Groningse dorpje Huizinge op 16 augustus 2012, de zwaarste ooit in Groningen, die veel schade had aangericht in Huizinge en wijde omstreken. Direct na de beving sloeg de toezichthouder op de mijnbouwactiviteiten in Nederland, het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), alarm: de Huizinge-beving zou wel eens de voorbode kunnen zijn van nog zwaardere bevingen met een grote kans op dodelijke slachtoffers. Om dat risico te verkleinen adviseerde het SodM minister Kamp in januari 2013 uit voorzorg de productie van gas zo veel als mogelijk te verlagen.

De eerste misser van Kamp en zijn ministerie was het negeren van het advies van de toezichthouder SodM om de gasproductie te verlagen. De leveringszekerheid liet dat niet toe, beweerde Kamp. Wat niet waar was maar hij kwam er mee weg door essentiële informatie achter te houden.

Wel liet Kamp in 2013 een veertiental onderzoeken uitvoeren die meer inzicht zouden moeten verschaffen over de ernst en de aard van de problemen in Groningen. Met het in de wind slaan van het SodM-advies zette Kamp de veiligheid van de Groningers op het spel en liep het draagvlak voor de gaswinning in Groningen een forse deuk op.

De tweede fout van Kamp

Kort daarop, midden 2013, ging Kamp weer in de fout toen hij willens en wetens een hogere jaarlijkse productie toeliet dan in 2012, ondanks het dringende SodM-advies van begin 2013 de productie te beperken. Toen dat bekend werd in januari 2014 brak de hel los in Groningen. Wat er nog aan draagvlak over was verdween als sneeuw voor de zon.

Maar de grootste misser beging Kamp in januari 2014, toen hij besloot de gaswinning in Groningen op de oude voet voort te zetten, zij het met wat kleine cosmetische ingrepen. Dat betekende dat het gas met dezelfde productiemethode zou worden gewonnen als voorheen, in het vak bekend onder de naam drukdepletie en vergelijkbaar met het laten leeglopen van een opgepompte fietsband.

Het is een uiterst efficiënte en goedkope manier om gas uit ondergrondse gashoudende gesteentelagen naar boven te halen.  Het probleem is alleen dat de druk in die lagen dan zal dalen en dat is nou juist de oorzaak van de aardbevingen in Groningen.

Aardbevingen zouden in de plannen van Kamp dus blijven voorkomen, in toenemende mate zelfs. Ze zouden niet alleen de nodige materiele schade veroorzaken maar ook de veiligheid van de ruim 150.000 inwoners van het winningsgebied in gevaar brengen door instortende huizen. Voor dat laatste had Kamp een eenvoudige oplossing: huizen en gebouwen in het winningsgebied versterken en aardbevingsbestendig maken.

Maar niemand wist op dat moment wat dat versterken precies inhield. Het was een bezweringsformule, een vergadertafel-oplossing van bestuurders die geen flauw idee hadden van de praktijk en van praktische uitvoerbaarheid. Naar waarschuwingen uit Groningen over de haalbaarheid van zo’n mega versterkingsoperatie werd niet geluisterd.

De ‘versterkingsopgave’, ambtelijk jargon voor het aardbevingsbestendig maken van Groningen, ging dan ook finaal de mist in. In de herfst van 2017, bijna 4 jaar na Kamps fameuze versterkingsbesluit, sprak zijn opvolger bij EZ in het kabinet Rutte-3, de ‘problem-solver-in-chief’ Eric Wiebes, na een kennismakingsbezoek aan het aardbevingsgebied de historische woorden: ‘Dit is Nederlands overheidsfalen van on-Nederlandse proporties’. Toen daar in januari 2018 ook nog eens een zware beving in Zeerijp bovenop kwam, had Wiebes geen andere keuze dan de gaswinning te beëindigen.

Kamer mild voor zichzelf

Met pijnlijke precisie heeft de PEG het overheidsfalen blootgelegd. Niemand maar dan ook niemand ontspringt de dans: de kabinetten Rutte-2 en Rutte-3, de ministeries van EZ en Financiën en hun verantwoordelijke ministers, de oliemaatschappijen Shell en Exxon en hun werkmaatschappij NAM, de Nederlandse kennisinstituten, de Groningse bestuurders en de Tweede Kamer.

Al is het wel opmerkelijk dat de PEG, een commissie van de Tweede Kamer, opvallend mild is over de rol die de Tweede Kamer in het Groningen drama heeft gespeeld. William Moorlag, oud-gedeputeerde in Groningen en oud-Kamerlid van de PvdA, heeft daar zeer terecht op gewezen in een recente opiniebijdrage in de NRC van 25 maart 2023.

De hoofdconclusie van de PEG laat er dan ook geen misverstand over bestaan:  de belangen van de Groningers in het aardbevingsgebied zijn ‘structureel genegeerd’ wat uiteindelijk heeft geleid tot een ‘rampzalige situatie’ voor de inwoners van het gaswinningsgebied. Het materiële en immateriële leed dat de Groningers daar is aangedaan is van zo’n omvang dat er volgens de PEG sprake is van een ‘ereschuld’ van Nederland aan de Groningers.

‘Ereschuld’

‘Ereschuld’ was al eerder in Den Haag geopperd, onder andere door premier Rutte en vicepremier Asscher uit het kabinet Rutte-2, maar hoe die dan zou moeten worden ingelost bleef al die tijd in de lucht hangen. Daarvoor doet de PEG in haar eindrapport nu een aantal concrete aanbevelingen: een alles overstijgende hoofdaanbeveling en 11 onder-aanbevelingen (zie hoofdstuk 5 van Boek 1 van Groningers boven gas). Een aantal van die onder-aanbevelingen valt overigens niet in de categorie ereschuld, maar dat terzijde.

De hoofdaanbeveling van de PEG is om de gaskraan in Groningen definitief dicht te draaien. Geen waakvlam of mottenballen, nee, het veld moet zo spoedig mogelijk geheel worden ontmanteld en netjes worden achtergelaten. Het liefst nog dit jaar of anders volgend jaar. Waarom permanente sluiting bovenaan de lijst staat voor de vereffening van de ereschuld maakt de PEG niet duidelijk. Kennelijk is dat zo vanzelfsprekend dat het geen uitleg behoeft.

De delicate discussie

Met het pleidooi voor de definitieve sluiting van het gasveld mengt de PEG zich in een actueel politiek debat over het wel of niet openhouden van het Groningen gasveld. Dat debat was al sluimerend maar is pas echt op gang gekomen na de recente inval van Rusland in de Oekraïne. Zoals bekend heeft die inval geleid tot een acute gascrisis die de economie in Europa en Nederland volledig op zijn kop heeft gezet.

De vraag ligt dus voor de hand: zouden we gezien de penibele situatie waarin Nederland nu is terechtgekomen de gasvoorraad in Groningen niet opnieuw moeten aanspreken? Per slot van rekening zit er nog een kleine 500 miljard kubieke meter winbaar aardgas onder de grond in Groningen, overeenkomend met een handelswaarde van ruwweg 250 miljard Euro.

Is er niet aan aardbevingen te ontkomen?

Met dat gas kunnen we voor lange tijd in de binnenlandse vraag voorzien en hoeven we geen peperduur (LNG) gas meer te importeren. En de gasbaten kunnen we inzetten voor het klimaat, de natuur en de regionale ontwikkeling van Groningen, om maar een paar zinvolle bestemmingen te noemen.

Tegenstanders van een voortgezette winning, waaronder nu dus ook de PEG, voeren aan dat de winning van Gronings gas onherroepelijk zal leiden tot meer aardbevingen en dat we dat de Groningers niet aan kunnen doen nu de rust in het gebied bijna is teruggekeerd. De Staat is moreel verplicht alles te doen om te voorkomen dat de Groningers nog eens zo’n dramatische periode in hun leven moeten meemaken.

De tegenstanders hebben een goed punt. Als we het gas uit het Groningen gasveld produceren door de putten weer open te zetten tot het veld leeg is, dus met drukdepletie, kunnen de Groningers nog eens zo’n 400 tot 500 bevingen met een sterkte van 1,5 of meer op de Schaal van Richter tegemoet zien, aanzienlijk meer dan er tot nu toe zijn geregistreerd.

En daar zullen ongetwijfeld extra zware bevingen bij zitten waar zelfs de inmiddels versterkte huizen en gebouwen niet tegen bestand zullen zijn. Gegeven dit inzicht zal de minister van EZ op grond van de Mijnbouwwet zo goed als zeker geen toestemming verlenen tot voortgezette exploitatie. 

Misverstand: aardbevingen zijn niet onafwendbaar

Daarmee lijkt het pleit beslecht in het voordeel van definitieve sluiting. Lijkt, want de voorstanders van sluiting gaan er van uit dat er geen winning mogelijk is zonder aardbevingen. Dat nu is een hardnekkige misvatting: het gas kan wel degelijk aardbevingsvrij worden gewonnen, niet met conventionele drukdepletie maar met stikstofinjectie.

Het principe van stikstofinjectie is eenvoudig. Als je gas uit een onder-druk-staande gashoudende gesteentelaag haalt zal de druk in die laag dalen. Maar als je gelijktijdig elders in die laag evenveel stikstofgas toevoegt als je er aan aardgas uithaalt zal de druk niet dalen maar gelijk blijven. En dan kunnen er dus ook geen aardbevingen meer ontstaan.

Stikstof is geen experiment

Stikstofinjectie is geen wild idee, het is een bewezen standaardtechniek in de olie- en gasindustrie om de druk in ondergrondse olie- en gashoudende gesteentelagen op een gewenst niveau te handhaven.

De stikstofoptie lag al op de tafel van Kamp in januari 2014, in de aanloop naar zijn versterkingsbesluit. Het was daar gedeponeerd door, nota bene, de NAM als een mogelijk alternatief voor conventionele drukdepletie. De NAM had toen al in grote lijnen uitgewerkt hoe stikstofinjectie er in Groningen uit zou kunnen zien. Op kleine schaal had de NAM stikstofinjectie elders al eens met succes ingezet en had dus ervaring op dat gebied. 

Mede op voorspraak van zijn ambtelijke en technische adviseurs heeft Kamp dit alternatief toen op oneigenlijke gronden afgeschoten (‘moeilijk voorstelbaar’). Ze wilden er gewoon niet aan en met onwillige honden is het nu eenmaal slecht hazen vangen. Het was te duur, bracht niet direct soelaas, vergde een te grote ingreep in het Groningse landschap en had een lagere winningsefficiency dan drukdepletie.  

Stikstofinjectie is inderdaad duurder dan het spotgoedkope drukdepletie proces. Maar ja, dan ben je wel van de aardbevingen af. Natuurlijk brengt het niet direct soelaas, maar dat doet de mega-versterkingsoperatie van Kamp ook niet. De grote ingreep in het landschap is zwaar overdreven.

En ja, de winningsefficiency van stikstofinjectie is niet zo extreem hoog als die van drukdepletie maar nog steeds hoog. Dat betekent dat er met stikstofinjectie geen 500 miljard kubieke meter gas te winnen valt maar ruwweg 300 miljard kubieke meter, goed voor 150 miljard Euro. Ook een aardig bedrag.

De hoofdaanbeveling van de PEG om de ereschuld te vereffenen door het Groningen gasveld definitief te ontmantelen is dus, bij nader inzien, geen goed idee. Het zou de mogelijkheid van een verdere ontwikkeling van het Groningen veld definitief afsnijden waardoor Nederland voor langere tijd afhankelijk zal blijven van duur import gas en de Nederlandse fiscus mogelijk tussen de honderd en tweehonderd miljard Euro aan aardgasbaten zal mislopen.

Het beste idee: in de mottenballen

Een veel beter idee is het om alle bestaande gasinfrastructuur in Groningen in de mottenballen te leggen en vervolgens zorgvuldig te onderzoeken hoe de aanzienlijke hoeveelheid winbaar gas in Groningen alsnog met behulp van stikstofinjectie veilig en duurzaam kan worden gewonnen.

Zeker tot ver in deze eeuw zal aardgas een cruciale rol blijven spelen in de energievoorziening in de wereld en ook in Nederland. Er is op dit moment geen enkel rationeel argument te bedenken om het Groningen veld nu al definitief te sluiten. Het is te hopen dat de Tweede Kamer bij de komende behandeling van Groningers boven gas het hoofd koel zal houden en niet zal instemmen met de irrationele hoofdaanbeveling van de PEG.

Natuurkundige Jacques Hagoort publiceert iedere maand in Wynia’s Week zijn heldere analyses over het klimaat- en energiebeleid.

Wynia’s Week heeft een unieke formule. Iedereen kan kennis nemen van de inhoud. Dat wordt mogelijk gemaakt door de betalende abonnees, lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Groningen definitief dicht? Of eerst maar eens in de mottenballen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Kamp was als minister van Economische Zaken (EZ) de eerst verantwoordelijke voor de gaswinning in Groningen. Dijsselbloem was als minister van Financiën ook direct betrokken bij de gaswinning, immers de aardgasbaten vormden in 2012 en de jaren daarna een belangrijke bron van inkomsten voor de overheid. Centraal in de verhoren stond de besluitvorming van het kabinet Rutte II de eerste jaren na de ingrijpende aardbeving in Huizinge in augustus 2012.

De voorgaande verhoren in week 2 hadden al een ontluisterend beeld laten zien hoe het kabinet Rutte II reageerde op de beving in Huizinge. Dat beeld is er na het verhoor van de beide oud-ministers niet beter op geworden. Steeds meer werd duidelijk hoe in die eerste jaren na de beving de bezuinigingsoperatie van Rutte II het gaswinningsbeleid beïnvloedde, en bepaald niet ten goede.

Tijdens het verhoor liepen zowel Kamp als Dijsselbloem over van begrip en empathie voor de Groningers. Dat nam niet weg dat beide oud-ministers beleidsbeslissingen namen die de veiligheid van de Groningers onnodig op het spel zetten. Als verzachtende omstandigheid voerde Dijsselbloem de kwaliteit van de adviezen van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) aan, daar was hij niet zo van onder de indruk. Kamp beriep zich vooral op het ontbreken van relevante en betrouwbare kennis van de gaswinning die de besluitvorming bemoeilijkte.

Het begon al in januari 2013 met het niet opvolgen van het SodM-advies om het niveau van de gaswinning in Groningen zo snel als realistisch mogelijk was terug te brengen en zodoende het aantal aardbevingen en dus het seismisch risico te beperken.

Volgens Kamp was er op dat moment onvoldoende kennis en inzicht om zo’n ingrijpende maatregel te rechtvaardigen. Bovendien maakte hij zich grote zorgen dat door een productiebeperking de leveringszekerheid van Gronings gas in gevaar zou komen. Behalve met de Groningers had hij ook te maken met de miljoenen consumenten in Nederland, België en Duitsland die op Gronings gas waren aangewezen. Die kon en mocht hij niet in de kou laten staan.

De Groningse gasproductie kon best lager

Ja, er was nog veel onduidelijk begin 2013, maar uitgerekend over de juistheid van het advies van het SodM, het terugbrengen van de gasproductie, bestond op dat moment een brede consensus. En ook was in het najaar 2012 al gebleken dat de productie in 2013 met zo’n 20 miljard kon worden teruggeschroefd zonder de leveringszekerheid in gevaar te brengen. Kamp had dus op grond van de beschikbare kennis in januari 2013 gemakkelijk in kunnen grijpen maar deed het niet. Natuurlijk zou die ingreep wel de bezuinigingsoperatie van Rutte II in de wielen hebben gereden.

Enige tijd later, halverwege 2013 liet Kamp het er ook bij zitten. Er lag geen restrictie op de hoeveelheid Gronings gas die in 2013 geproduceerd zou mogen worden en daarom haalde GasTerra, de officiële verkoper van het Gronings gas, alles uit de kast om dat jaar zo veel mogelijk gas te verkopen. In de loop van 2013 was al duidelijk dat de gasverkoop dat jaar de raming ruimschoots zou overtreffen.

Waarom greep Kamp niet in?

EZ en Kamp stonden er bij en keken er naar, maar grepen niet in. Waarom greep Kamp niet in? De overproductie ten opzichte van de geraamde productie in 2013 bedroeg 5 miljard kubieke meter, een uiterst welkome financiële meevaller (1 miljard Euro) in tijden van draconische bezuinigingen.

Begin 2014 greep Kamp dan eindelijk wel in en verlaagde het productieniveau van 54 miljard kubieke meter in 2013 naar 42,5 miljard in 2014 en 2015 en naar 40 miljard in 2016. Het nieuwe plafond lag inderdaad substantieel lager dan het voorgaande jaar. Een verdere verlaging zat er op dat moment niet in. Dat liet, volgens Kamp, de leveringszekerheid niet toe. In werkelijkheid had de productie in 2014 op grond van de toen bestaande kennis al zonder probleem verlaagd kunnen worden naar 30 miljard.

Dijsselbloem wilde de gasinkomsten niet kwijt

Kamp had aanvankelijk een productieplafond van 40 miljard willen doorvoeren maar dat voorstel werd door zijn collega Dijsselbloem afgeschoten: dat kon de schatkist op dat moment niet lijden. Uiteindelijk ging Kamp akkoord met een getrapte verlaging van 42,5 in 2014 naar 40 miljard in 2016.

Hoe Kamp aan zijn oorspronkelijke productieplafond van 40 miljard kwam werd tijdens het verhoor ook duidelijk. Dat getal was gebaseerd op een studie over de leveringszekerheid die in 2013 was uitgevoerd door Gasunie Transport Services (GTS). Die GTS-studie liet zien dat bij maximaal gebruik van de bestaande stikstoffabrieken om pseudo-Gronings gas te maken de jaarlijkse productie van Gronings gas kon worden teruggeschroefd naar 28 miljard. Daarentegen, door Gronings gas gedurende het jaar op ongeveer gelijk niveau te produceren (de zogeheten vlakke winning) zou de benodigde productie uitkomen op 38 miljard.

In december 2013 lagen er dus twee getallen op het bureau van Kamp: 28 en 38 miljard. Kamp koos voor het hoogste getal van, naar boven afgerond, 40 miljard omdat hij natuurlijk wel vermoedde dat je met een lagere productie uit Groningen niet bij Dijsselbloem hoefde aan te komen. Dat had Kamp uitstekend ingeschat want zelfs die 40 miljard bleek later voor Dijsselbloem nog te mager.

Tijdens het verhoor beweerde Kamp dat zijn keuze voor de 40 miljard van de vlakke winning was ingegeven door de wens het aantal jaarlijkse aardbevingen te beperken om daarmee de veiligheid van de Groningers te verhogen. Dat was evenwel een doorzichtig gelegenheidsargument.

Groningen van minder belang dan het begrotingstekort

Vlakke winning was inderdaad wel eens geopperd als mogelijkheid om het aantal bevingen te beperken. Maar dat was veel later, om precies te zijn na het aantreden de nieuwe Inspecteur-Generaal van het SodM, Harry van der Meijden, in september 2014. In het advies van juni 2015 van het SodM kwam de mogelijkheid van vlakke winning voor het eerst aan de orde. Begin 2014, het moment dat Kamp koos voor de 40 miljard, lag vlakke winning nog ver buiten het gezichtsveld van de beleidsmakers.

Na de openbare verhoren van Kamp en Dijsselbloem is het inmiddels zo duidelijk als wat. De besluitvorming over de gaswinning in Groningen heeft het in de eerste jaren na de aardbeving in Huizinge in 2012 moeten afleggen tegen de gigantische bezuinigingsoperatie die het kabinet Rutte II in 2012 in gang had gezet. Dat heeft geleid tot een aantal uiterst ongelukkige beleidsbeslissingen over de gaswinning waardoor de onveiligheid van de Groningers in het gaswinningsgebied toenam en het draagvlak voor de gaswinning in Groningen verdween.

Groningen is daarna opgezadeld met een megalomane en onbeheersbare versterkingsoperatie waarvan de naweeën nog vele jaren merkbaar zullen zijn. Wat er sinds 2015 allemaal is misgegaan met de versterking zal zonder twijfel uitgebreid aan de orde komen in de nog resterende openbare verhoren.

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht PvdA-minister Jeroen Dijsselbloem kon de Groningse gasbaten niet missen verscheen eerst op Wynia's Week.

Op donderdag 16 augustus 2012 om 22.31 uur vond er in het Groningse dorp Huizinge een door de gaswinning veroorzaakte aardbeving plaats met een kracht van 3,6 op de schaal van Richter. Voor Groningse begrippen een tamelijk zware beving maar nog wel één die viel binnen de grens van maximaal 3,9, waar tot dan toe op gezag van de wetenschap van werd uitgegaan.

2000 Schademeldingen

De schade was evenwel enorm, meer dan 2000 schademeldingen kwamen er binnen bij de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), de mijnbouwmaatschappij die het Groningse gas uit de diepe ondergrond (3 km) naar boven haalt in opdracht van de Staat der Nederlanden en de oliemaatschappijen Shell en Exxon-Mobil.

De beving in Huizinge gebeurde in de tijd dat Nederland zich opmaakte voor nieuwe verkiezingen van de Tweede Kamer op 12 september 2012. Die waren nodig na de val van het minderheidskabinet van VVD en CDA (Rutte 1) in april van dat jaar. Als gevolg van de wereldwijde financiële crisis waren de overheidsfinanciën in het ongerede geraakt en moest er fors worden bezuinigd. Maar met de gedoogpartner PVV kon daarover geen overeenstemming worden bereikt.

Ontluisterend

De verkiezingen werden gewonnen door de VVD met een nipte voorsprong op de PvdA. Onder leiding van de informateurs Kamp (VVD) en Bos (PvdA) werd in recordtijd een regeerakkoord overeengekomen (‘Bruggen slaan’) met als verreweg het belangrijkste onderdeel een bezuinigingspakket van in totaal 16 miljard euro om de overheidsfinanciën weer op orde te brengen. Op 5 november 2012 trad het VVD-PvdA-kabinet Rutte 2 aan. De informateur Kamp werd de nieuwe minister van Economische Zaken (EZ), verantwoordelijk voor de Groningse gaswinning.

In week 2 (van 29 augustus tot 2 september 2022) van de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen stond de beving van Huizinge en de directe nasleep ervan centraal. De verhoren lieten een ontluisterend beeld zien hoe de kabinetten Rutte 1 en 2 en het ministerie van EZ reageerden op die ingrijpende gebeurtenis in het verre Groningen.

Adviezen van de eigen diensten werden gewantrouwd en in de wind geslagen, essentiële informatie werd onder de pet gehouden en belangrijke besluiten werden doorgedrukt met bewust misleidende argumenten. De prioriteit van het kabinet Rutte 2 lag duidelijk bij de in gang gezette mega bezuinigingsoperatie en de politieke besluitvorming over de gaswinning in Groningen was daaraan ondergeschikt.

Reële kans op dodelijke slachtoffers

Binnen een maand na de Huizinge-beving sloeg het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), een dienst van het ministerie van EZ, alarm met een verontrustende analyse over de betekenis van die beving voor de gaswinning in Groningen. Het bestaande beeld dat de bevingen in Groningen nooit zwaarder konden zijn dan 3,9 op de schaal van Richter en dat het effect van de bevingen beperkt zou blijven tot lichte schade aan woningen en gebouwen moest volgens de toezichthouder drastisch worden herzien.

Aanzienlijk zwaardere bevingen vielen niet meer uit te sluiten met als gevolg dat de Groningers in het gaswinningsgebied niet alleen een schaderisico liepen maar ook een veiligheidsrisico, dat wil zeggen dat er in de toekomst een reële kans was op dodelijke slachtoffers.

Om de risico’s op dodelijke slachtoffers te beperken adviseerde het SodM de gaswinning zo veel als maar realistisch mogelijk was terug te schroeven. Dat advies was gebaseerd op een door het SodM gevonden empirisch verband tussen het jaarlijkse aantal aardbevingen en de jaarlijkse hoeveelheid geproduceerd gas.

EZ sceptisch over rapport-SodM

De bevindingen van het SodM werden direct gedeeld met de ambtelijke top van EZ, de NAM en de kennisinstituten KNMI (aardbevingen) en TNO (geologie van de diepe ondergrond). Bij EZ werd de boodschap van het SodM met de nodige scepsis ontvangen. EZ trok de deskundigheid van het SodM om dit soort uitspraken te doen in twijfel, daar was het SodM toch niet voor.

De boodschap was ook onwelkom omdat een productiebeperking zou betekenen dat de aardgasbaten navenant zouden teruglopen juist op het moment dat de politiek bezig was een bezuinigingsoperatie op te tuigen. De top van het ministerie deed de analyse van het SodM af als ‘opinie’. De toen demissionaire minister van EZ Verhagen werd dan ook door zijn ambtenaren niet op de hoogte gebracht van het alarmerende advies van het SodM.

TNO en KNMI: jaloers

De scepsis van EZ werd ook gesteund door de traditionele adviseurs van het ministerie in dit soort zaken: de kennisinstituten TNO en KNMI. Volgens de kennisinstituten was het advies tot productiebeperking van SodM gebaseerd op wetenschappelijk onvoldragen werk en was er meer onderzoek nodig. Dat ging er bij EZ in als koek.

Het oordeel van de kennisinstituten was niet meer dan kinnesinne gevoed door onmiskenbare ‘jalousie de métier’ en ‘not-invented-by-me’-sentimenten, niet ongebruikelijk in wetenschappelijke kringen. In werkelijkheid was de SodM-analyse op hoofdlijnen zeer gedegen en stond als een huis. Latere studies hebben dat ook bevestigd.

De ‘film-theorie’: productiebeperking heeft geen zin

Ook de NAM mengde zich in het debat over de analyse van het SodM en specifiek over de voorgestelde productiebeperking. In een brief aan EZ in september 2021 beweerde de directeur van NAM dat een productiebeperking geen zin zou hebben, waarbij hij zich beriep op de zogeheten film-theorie van aardbevingen. Die theorie zegt dat aardbevingen hoe dan ook plaats zullen vinden en dat een lagere productie alleen maar zorgt voor een lagere frequentie van de bevingen. Precies zoals een film die op een lagere snelheid wordt afgespeeld.

Het film-argument van de NAM sloeg als een tang op een varken maar vond niettemin ingang bij de beleidsmakers van EZ. De film-metafoor is op zich niet onjuist maar dat betekent nog niet dat een productiebeperking geen zin heeft.

Een halvering van de productie leidt tot een halvering van het aantal bevingen en dus ook tot een halvering van het seismische risico. Zo simpel is het. Met een halvering van de productie koop je tijd om maatregelen te treffen die het seismisch risico kunnen verlagen, bijvoorbeeld het versterken van huizen en gebouwen.

GasTerra: productie kan worden beperkt

Ondanks de scepsis bij de top van het ministerie over de ‘opinie’ van het SodM werd er in de loop van oktober 2012 toch bij GasTerra, de maatschappij die het Groningse gas verkoopt, voorzichtig geïnformeerd naar de mogelijkheid van productiebeperking van Gronings gas. Kwam de leveringszekerheid dan niet in de knel en lieten de gascontracten het wel toe?

Op 5 november 2012 kwam het antwoord van GasTerra bij EZ binnen, uitgerekend op de dag dat het kabinet Rutte 2 door de koning werd beëdigd. Volgens GasTerra zou de Groningse gasproductie met ruwweg 20 miljard kunnen worden verlaagd, eenvoudigweg door vervanging van laagcalorisch Gronings gas door pseudo-Gronings gas dat wordt gemaakt door hoogcalorisch gas te mengen met stikstof in bestaande stikstoffabrieken.

Technisch was dat een fluitje van een cent. Het betekende natuurlijk wel 20 miljard kubieke meter minder aan aardgasbaten, iets minder dan de helft van waar op dat moment rekening mee werd gehouden. EZ nam die informatie voor kennisgeving aan.

Kamp legt advies SodM naast zich neer

In december 2012 lichtte de Inspecteur Generaal (IG) De Jong van het SodM minister Kamp officieel in over de analyse van het SodM in een bijeenkomst waarbij ook de volledige ambtelijke top van EZ aanwezig was.

De minister nam de boodschap van de IG zeer serieus, sprak van ‘groot bier’ en zei dat hij de resultaten van het onderzoek verder zou bespreken in de boezem van het kabinet. Ook gaf hij aan meer onderzoek te willen doen. De IG beloofde binnen enkele weken te komen met een formele adviesbrief met daarin de SodM-aanbevelingen.

In januari 2013 kwam de minister met zijn eerste gasbesluit als reactie op de beving in Huizinge. De minister erkende de ernst van de ontstane situatie maar beschikte naar eigen zeggen over onvoldoende kennis om concrete maatregelen te nemen. Het advies van het SodM om de productie zo veel als mogelijk te beperken legde hij daarom terzijde.

Daarbij maakte hij handig gebruik van het  vermeende verschil van inzicht tussen de kennisinstituten en het SodM. Als de specialisten het al niet met elkaar eens zijn, wie ben ik dan? Wel kondigde de minister een uitgebreid studie- en onderzoeksprogramma aan dat in 2013 zou moeten worden uitgevoerd. Op grond van de onderzoeksresultaten zou de minister in 2014 een nieuw gasbesluit kunnen nemen met daarin wel concrete maatregelen. Bovendien droeg hij de NAM op een nieuw winningsplan op te stellen.

Nog nooit zo veel aardbevingen

Business-as-usual dus voor de gaswinning in 2013. GasTerra kreeg alle ruimte om zoveel Gronings gas als maar mogelijk was te verkopen. Volgens het in december 2012 goedgekeurde businessplan van GasTerra was dat 49,5 miljard kubieke meter voor het jaar 2013. De NAM zou dat gas dan volgens afspraak moeten leveren. De gasverkopen van GasTerra in 2013 verliepen zo voorspoedig, mede door een betrekkelijk koude winter, dat halverwege het jaar al duidelijk was dat het doel van 49,5 miljard kubieke meter ruimschoots zou worden overschreden.

Toen GasTerra bij EZ sondeerde of dat toch niet wat teveel van het goede was voelde EZ niet de behoefte in te grijpen, immers het extra geld kon goed worden gebruikt om de inmiddels ingestelde bezuinigingen wat draaglijker te maken. De totale hoeveelheid geproduceerd Gronings gas per 31 december 2013 bedroeg uiteindelijk 53,8 miljard kubieke meter. Het aantal aardbevingen dat jaar was nog nooit zo groot geweest: 76 met een sterkte van meer dan 1 op de schaal van Richter en 29 met een sterkte van meer dan 1,5.

Geen sprake van productievermindering

Op 17 januari 2014 ontvouwde minister Kamp in het gemeentehuis van Loppersum, het zwaarst getroffen gebied in Groningen, een nieuwe strategie voor de gaswinning-na-Huizinge ten overstaan van een keur aan Groningse notabelen. Kamps strategie bestond uit 3 sporen. Het eerste spoor behelsde een nieuw productieplafond en een nieuwe productiestrategie. Het tweede spoor was het verbeteren van de schadeafhandeling en het aardbevingsbestendig maken van de gebouwde omgeving in het gaswinningsgebied. Het derde spoor betrof de verbetering van de leefomgeving en de economische infrastructuur van Groningen.

Het nieuwe productieplafond bestond uit 42,5 miljard kubieke meter voor 2014 en 2015 en 40 miljard voor 2015, geheel volgens eerder met Shell en Exxon gemaakte afspraken. Geen sprake dus van een productievermindering zoals geadviseerd door het SodM. Volgens de minister was het productieplafond voor 2014, 2015 en 2016 absoluut noodzakelijk om de leveringszekerheid veilig te stellen en om aan de internationale contractverplichtingen te voldoen.

Als Kamp beter had geluisterd was de ellende minder groot geweest

De nieuwe productiestrategie bestond uit een drastische beperking van de productie uit de Loppersum puttenclusters en een overheveling van die productie naar andere delen van het veld. De effectiviteit van die productiestrategie werd echter door experts op het gebied van gaswinning direct in twijfel getrokken.

Tijdens het bewind van minister Kamp is uiteindelijk de jaarlijkse productie uit het Groningen gasveld geleidelijk verlaagd, van de absolute piek van 53,8 miljard kubieke meter in 2013 tot 24 miljard in 2017. Dat was niet zozeer het gevolg van beleidswijzigingen maar van ingrepen door de Raad van State.

Bij ieder nieuw gasbesluit bracht de minister de leveringszekerheid en de contractverplichtingen als argument naar voren, terwijl hij al sinds de herfst van 2012 wist dat die argumenten geen hout sneden. Als de minister beter had geluisterd naar zijn adviseurs was Groningen een hoop ellende bespaard gebleven.  

Kamps opvolger, Vijlbrief, moet biezen pakken

Met het niet opvolgen van het SodM-advies uit 2012 om de Groningse gasproductie zo veel als mogelijk te beperken, terwijl dat wel degelijk mogelijk was, heeft minister Kamp de veiligheid van de Groningers in het gaswinningsgebied onnodig op het spel gezet. Dat niet alleen, de minister heeft ook keer op keer de Tweede Kamer onjuist geïnformeerd over het belang van leveringszekerheid en gascontracten, een parlementaire doodzonde.

Het is natuurlijk afwachten of de Parlementaire Enquêtecommissie tot dezelfde conclusies zal komen. Bovendien moet de oud-minister nog worden gehoord en misschien komen daar alsnog ontlastende feiten naar boven. Maar met wat er nu aan harde belastende feiten op tafel ligt lijkt dat niet zo waarschijnlijk. Dat betekent dat Kamps opvolger, staatssecretaris Vijlbrief van Mijnbouw, volgens de parlementaire mores zijn biezen zal moeten pakken. Dat is natuurlijk sneu voor hem want hij heeft persoonlijk niet aan het wanbeleid bijgedragen. Maar zo zijn nu eenmaal de regels.

Wynia’s Week brengt 104 keer per jaar broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk, met hun vrijwillige abonnementsgeld. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Henk Kamp heeft fout gehandeld en daarom moet zijn opvolger Vijlbrief weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Het artikel, geschreven door de onderzoeksjournalisten Bas Haan, Wubby Luyendijk en Derk Stokmans, is gebaseerd op geheime notulen van de Maatschap Groningen over de periode van vlak na de beving in Huizinge tot ruim een jaar erna.  De eerste auteur Haan is een gelauwerd onderzoeksjournalist en recent overgestapt van de publieke omroep  (Nieuwsuur) naar NRC. Luyendijk is de chef van de onderzoeksgroep van NRC en was in een vorige functie verslaggever met Groningen in haar pakket. Stokmans is eveneens een gelauwerd onderzoeksjournalist en bekend van zijn boek over de opkomst van PvdA-leider Samsom.

De Maatschap Groningen is in 1960 opgericht om het beheer en de exploitatie van het Groningen gasveld in goede bestuurlijke banen te leiden. Het is een privaat-publieke samenwerking die bestaat uit twee leden: de Nederlandse Aardoliemaatschappij BV (NAM)  met een aandeel van 60%, en Energie Beheer Nederland BV (EBN), een volle dochter van de Staat, met de resterende 40%. De maatschap wordt beheerd door een College van Beheer bestaande uit twee vertegenwoordigers van de aandeelhouders van NAM (Shell en Exxon) en twee vertegenwoordigers van EBN. Het ministerie van Economische zaken (EZ) maakt van dit college deel uit als adviserend lid.  

Een publicatie over Groningen op basis van geheime notulen aan de vooravond van de Parlementaire Enquête over Groningen is uiterst curieus en roept de nodige vragen op. Allereerst, hoe zijn de geheime notulen bij de NRC terecht gekomen? Niet onwaarschijnlijk door een lek uit kringen rond de Enquête Commissie. Maar met welk motief? Bang dat de rol van de Maatschap Groningen onderbelicht zou blijven? Beschadiging van oud-minister Henk Kamp? Het zou allemaal kunnen.

Geen drastische ingreep

Intussen zijn ze bij de NRC maar wat trots op hun scoop. In de NRC-nieuwsbrief De Haagse Stemming van 30 mei voorspelt de redacteur van dienst voldaan dat de recente onthullingen in zijn krant de toon gaan zetten tijdens de verhoren van de Enquête Commissie die op 27 juni zullen beginnen. Dat is niet te hopen want dat zou de waarheidsvinding niet ten goede komen.

Het belangrijkste ‘feit’ dat het NRC onderzoeksteam boven water heeft weten te krijgen is dat door ‘sluw spel’ van de ‘oliebazen’ een drastische ingreep in de productie van het Groningen gasveld in 2013  door de toenmalige minister van Economische Zaken (EZ), Henk Kamp, is voorkomen, tegen het uitdrukkelijke advies van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) in. Het SodM had de minister aanbevolen de productie zo snel als maar enigszins mogelijk was terug te brengen van de toegestane 45 miljard naar 12 miljard kubieke meter per jaar. Bij die laatste snelheid zou er, volgens het SodM,  geen gevaar meer bestaan op dodelijke, door de gaswinning veroorzaakte aardbevingen.

De minister heeft in zijn gasbesluit van begin 2013 inderdaad de productiesnelheid ongemoeid gelaten. Maar dat wil nog niet zeggen dat de oliebazen een sluw spel hebben gespeeld om de minister zover te krijgen. Wat dat sluwe spel dan wel zou zijn geweest wordt in het artikel allerminst duidelijk gemaakt. Het artikel beschrijft flarden van tamelijk incoherente conversaties van middelbare heren die zich in hun nering bedreigd voelen. Maar van een sluw spel is in de verste verte geen sprake, dat bestaat alleen in de hoofden van drie onderzoeksjournalisten.

Kamp had het gasgeld nodig

Het gasbesluit van minister Kamp is een eigenstandig besluit geweest met, vanzelfsprekend, de onontbeerlijke inbreng van alle betrokken partijen. Kamp deelde de zorgen over de aardbevingen, maar zag zich begin 2013 geconfronteerd met een veelheid van tegenstrijdige informatie en adviezen. Hij besloot daarop geen verstrekkende en onomkeerbare maatregelen te nemen maar eerst uitgebreid onderzoek te laten doen. Pas daarna zouden er rationele besluiten kunnen worden genomen over de toekomst van Groningen. En zo is het ook gelopen. De onderzoeken kwamen eind 2013 gereed en op grond van die onderzoeken heeft Kamp toen zijn definitieve Groningen-beleid geformuleerd.

Wat bij het besluit van minister Kamp om niet in te grijpen in de productie van Groningen waarschijnlijk wel een rol heeft gespeeld, en misschien zelfs doorslaggevend is geweest, is de politieke context waarin hij moest opereren. Kamp was minister van EZ in het bezuinigingskabinet Rutte 2 van VVD en PvdA dat in de herfst van 2012 was aangetreden.

Het kabinet Rutte 2 had zich ten doel gesteld 16 miljard EUR te bezuinigen om de door de financiële crisis uit de hand gelopen overheidsfinanciën weer op orde te krijgen. Die bezuiniging was een moeizaam tot stand gekomen compromis tussen de coalitiepartners waar niet meer aan getornd kon worden.

Als de minister gehoor had gegeven aan het advies van het SodM, dan zou dat aan gederfde aardgasbaten een bres van vele miljarden hebben geslagen in de bezuiniging van 16 miljard. Dat zou alleen maar hebben gekund als daar voldoende onweerlegbare argumenten voor waren. En dat was volgens Kamp op dat moment niet het geval. Kortom, Kamp had begin 2013 ook niet de politieke ruimte voor maatregelen die zonder enige twijfel het bezuinigingsdoel van Rutte 2 in direct gevaar zou hebben gebracht. 

Samenvattend: veel geschreeuw en weinig wol in het sensationele NRC artikel. Het frame van de NRC-onderzoekers van een zwakke overheid die zich laat koeioneren door het sluwe oliekapitaal klopt van geen kanten.

Kamp trok de regie naar zich toe

Het is eerder andersom geweest. Na de beving van Huizinge heeft Kamp de regie over de gaswinning in Groningen helemaal naar zich toe getrokken en de oliemaatschappijen geen enkele ruimte gelaten voor eventuele ‘sluwe’ spelletjes.

In zijn regie heeft Kamp niet altijd een gelukkige hand gehand, maar dat is een andere zaak. Dat zal zeker uitgebreid aan de orde komen tijdens de openbare verhoren eind juni. Maar Kamp wegzetten als marionet van sluwe oliebazen is te zot voor woorden.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. Als donateur maakt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waren de olieconcerns Henk Kamp te slim af? verscheen eerst op Wynia's Week.

Van de 4,5 miljard kubieke meter is 1,6 miljard bestemd voor de nog dit jaar te beginnen omzetting van de hoogcalorische gasopslag in Grijpskerk naar laagcalorisch Gronings gas. In het gasjaar 2022/2023 komt daar nog eens 1,7 miljard Gronings gas bij. Aan het eind van 2023 is de Grijpskerk-gasopslag klaar om de backup functie van het Groningen gasveld over te nemen. En dan kan het Groningen gasveld definitief dicht, aldus een trotse staatssecretaris.

De staatsecretaris heeft met zijn besluit de harten van de Groningers gestolen. De drastische verhoging van de gasproductie is van de baan en de gaskraan gaat op de kortst mogelijke termijn voorgoed dicht. Wat nog wel rest is de goedkeuring van de Tweede Kamer.

De Groningers mogen dan ingenomen zijn met het nieuwe gasbesluit, de afnemers van hoogcalorisch gas (voornamelijk de Nederlandse industrie) zijn verre van tevreden. Zij vrezen dat met de onmiddellijke ombouw van de gasopslag in Grijpskerk de leveringszekerheid in gevaar komt omdat die opslag dan niet meer kan worden ingezet voor hoogcalorisch gas.

Dat laatste is ook precies de reden dat de instantie die in Nederland verantwoordelijk is voor het transport en de leveringszekerheid van aardgas, Gasunie Transport Services (GTS), de staatssecretaris met klem heeft aangeraden om, gegeven de huidige onzekere gasmarkt, de omzetting van de gasopslag in Grijpskerk voorlopig maar even uit te stellen. Zie hier. Dat advies heeft de staatssecretaris willens en wetens in de wind geslagen.

‘Veiligheid staat voorop’

Uitstel van de omzetting van de Grijpskerk gasopslag naar laagcalorisch Groningen gas zou tot gevolg hebben dat de Groningse gasproductie niet al kan stoppen eind 2023 maar één of twee jaar later. Dat is dan nog steeds aanzienlijk eerder dan 2030, de oorspronkelijke sluitingsdatum waar de toenmalige minister van EZK, Eric Wiebes, in 2018 vanuit ging. Eén of twee jaar later maar nog steeds ruim op tijd, dat moet toch niet zo’n probleem zijn, zou je zeggen.

Dat is het wel voor de staatsecretaris, die wil kost-wat-kost het Groningen-gasveld zo snel mogelijk sluiten. Vanwaar die vliegende haast? Hij beroept zich op de mantra dat ‘de veiligheid van de Groningers voorop staat’. Gaswinning in Groningen is onveilig en hoe eerder de winning definitief stopt des te beter, zo is de redenering. Dat de staatssecretaris daarmee de leveringszekerheid van hoogcalorisch gas op het spel zet is van ondergeschikt belang.

Maar wat is dat waard?

Het veiligheidsargument van de staatssecretaris is loos. Er is geen sprake van dat de veiligheid van de Groningers in gevaar zou komen. Onafhankelijke en betrouwbare veiligheidsanalyses van TNO hebben overduidelijk aangetoond dat produceren met een jaarlijkse onttrekkingssnelheid van maximaal 5 miljard kubieke meter volstrekt veilig is. Zie hier.

Dat houdt in dat voor een bewoner van het gaswinningsgebied de jaarlijkse kans op overlijden door het instorten van een huis als gevolg van een door de gaswinning veroorzaakte aardbeving kleiner is dan één op de honderdduizend ─ de door de overheid vastgestelde en door het parlement bekrachtigde veiligheidsnorm.

Een kortzichtig besluit

Mocht de gaskraan volgend jaar definitief dichtgaan dan blijven we zitten met een Groningen dat aardbevingsbestendig is gemaakt maar waar geen gas meer mag worden geproduceerd. Dat is natuurlijk van de zotte. Het hele idee achter de grootschalige en kostbare versterkingsoperatie was nu juist om door te gaan met de gasproductie maar dan wel op een manier die veilig is voor de bewoners van het gaswinningsgebied. We hebben voor heel veel geld een zeewaardig superjacht laten bouwen maar leggen de boot na de tewaterlating direct aan de ketting.

Al met al: Vijlbriefs gasbesluit is onverstandig en kortzichtig. De staatssecretaris lijkt onbekend met de laatste inzichten over veiligheid in het gaswinningsgebied. Ook lijkt de ernst van de Russische invasie in de Oekraïne niet goed tot hem te zijn doorgedrongen. Hij stuurt aan op een overhaaste en onnodige sluiting van het Groningen-gasveld en gaat daarbij welbewust voorbij aan de leveringszekerheid van hoogcalorisch gas.

De Tweede Kamer is nu aan zet. De staatssecretaris moet de Kamer maar eens uitleggen waarom, in weerwil van recente veiligheidsanalyses, de Groningse gasproductie onveilig is en dus zo snel mogelijk moet worden gestopt. Ook zal hij de Kamer duidelijk moeten maken waarom hij het advies van GTS heeft genegeerd en hoe hij het plotselinge wegvallen van hoogcalorisch Russisch gas denkt op te vangen. Dat laatste wordt met de dag waarschijnlijker.

‘Oekraïne’ noopt tot herziening energiebeleid

De oorlog in de Oekraïne vraagt om een fundamentele reset van het energiebeleid in Europa en dus ook in Nederland. Wat buiten kijf staat is dat onze afhankelijkheid van Russische kolen, olie en gas zo snel mogelijk moet worden afgebouwd. Dat betekent dat, onder andere, de rol van het Groningen gasveld opnieuw moet worden bekeken; met open vizier, rationeel, zonder taboes en zonder vage mantra’s. Het Groningen gasveld bevat nog een immense hoeveelheid kostbaar aardgas dat veilig en winstgevend kan worden gewonnen en de import van Russisch gas voor een groot deel of geheel kan vervangen.

Leuk of niet, aardgas valt voorlopig niet weg te denken in de Nederlandse energievoorziening en industrie. Tot ver in deze eeuw zal aardgas een cruciale rol blijven spelen in de overgang naar een volledig fossielvrije maatschappij. Het definitief dichtdraaien van de Groningse gaskraan zou heel erg dom en kortzichtig zijn en zeker niet in het belang van Nederland. Je gaat je oude schoenen toch niet weggooien voordat je nieuwe hebt?

Jacques Hagoort schrijft voor Wynia’s Week over het energie- en klimaatbeleid. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De ernst van Poetins invasie in Oekraïne lijkt niet goed tot Hans Vijlbrief doorgedrongen verscheen eerst op Wynia's Week.