Minister Faber heeft aangekondigd dat het kabinet via een Koninklijk Besluit (dus buiten de Tweede Kamer om) de ‘noodtoestand’ zal afkondigen en de Vreemdelingenwet via enkele Algemene maatregelen van bestuur grotendeels buiten werking zal stellen. Dan heeft dit kabinet de handen vrij om de instroom van asielzoekers te beperken, onder andere door de gezinshereniging (tijdelijk) stop te zetten, geen verblijfsvergunningen voor onbeperkte duur meer af te geven, het ‘stapelen’ (het indienen van meerdere asielverzoeken) tegen te gaan en weer controles aan onze grenzen in te voeren. Deze inperking zal er ook voor zorgen dat het niet meer nodig zal zijn om gemeenten te dwingen om asielzoekers op te vangen.

Uitzonderingsbepaling

Het oppositionele deel van de Tweede Kamer is natuurlijk verbolgen over deze zet van Faber, en juristen roepen al dat ook dit helemaal niet kan omdat er in Nederland geen sprake is van de ‘uitzonderlijke situatie’ die noodmaatregelen zou rechtvaardigen. 

Volgens Faber is er wel van zo’n uitzonderlijke situatie sprake omdat ‘de mensen een asielcrisis ervaren, de systemen vastlopen op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting’, zodat de regering zijn grondwettelijke taken niet meer kan vervullen. De uitzonderingsbepaling van de Vreemdelingenwet 2000 maakt dan het uitroepen van een ‘noodsituatie’ mogelijk.

Deze nieuwe politiek is in een geheel ander perspectief komen te staan door de ontwikkelingen in Duitsland. Na de aanslag in Solingen en de verkiezingswinst van de AfD in Saksen en Thüringen – en het vooruitzicht van verkiezingen in Brandenburg, op 22 september – is het linkse kabinet van kanselier Olaf Scholz overgegaan tot onorthodoxe maatregelen. Er komen controles aan álle Duitse grenzen en asielzoekers die vanuit een veilig land in Duitsland asiel willen aanvragen, worden niet toegelaten. Merkels ‘Wir schaffen das’ is verleden tijd. De migratie, het islamitisch terrorisme en de grensoverschrijdende criminaliteit moet een halt worden toegeroepen. Nationale veiligheid en de openbare orde voorop. De verordening van Dublin staat deze beperking op het Schengenverdrag (open grenzen) toe, en sowieso: de Duitse Grondwet staat boven Europese wet- en regelgeving, zoals het Constitutioneel Hof in Karslruhe heeft vastgesteld.

Deze Duitse Wende maakt het voor Timmermans moeilijk om met een geloofwaardig verhaal de nieuwe kabinetsplannen te bestrijden. Als zijn politieke vrienden in Duitsland nationale belangen laten prevaleren op Europese afspraken, waarom zou Nederland dat in de huidige situatie dat dan niet kunnen doen? En als hij zich al bij Scholz zou willen aansluiten, dan zal de radicale chic van zijn GroenLinkse bondgenoot hem daarvan wel willen afhouden. De ontwikkelingen in Duitsland, in Frankrijk en in Zweden, en vooral de in november uitgedrukte volkswil maken het verzet van links tegen strenge migratieplannen bij voorbaat tot een verkrampt achterhoedegevecht – waarbij volgende week opnieuw de woorden ‘omvolking’, ‘onbarmhartig’ en ‘extreemrechts’ de lucht zullen vullen.

Scholz heeft Merz nodig

Maar het wordt vooral interessant hoe het CDA zich zal opstellen. Zoals Timmermans in verlegenheid wordt gebracht door Scholz, zo wordt Henri Bontenbal dat door Friedrich Merz. Dat vraagt misschien om enige toelichting.

Merz (1955) is de leider van de christendemocratische CDU (de grote broer van het CDA) en daarmee leider van de oppositie tegen de regering van SPD (sociaaldemocraten), FPD (liberalen) en Grünen (GroenLinks) die door Scholz wordt geleid. Maar Scholz heeft hem nodig. Om in de deelstaten meerderheidscoalities te kunnen vormen, en landelijk omdat de steun van de Grünen voor zijn migratieplannen allerminst zeker is. Scholz en Merz zijn nu dan ook in harde onderhandelingen met elkaar verwikkeld.

Merz is een interessante man. In 2002 verloor hij de strijd om het leiderschap van zijn partij van Angela Merkel, maar hij is terug. Hij is economisch liberaal en sociaal conservatief. Hij heeft sterke pleidooien gevoerd voor wat in Duitsland ‘Verfassungspatriotismus’ heet (Grondwetspatriotisme). Dat is een vorm van vaderlandsliefde (patriotisme) die niet op etniciteit is gebaseerd, maar op het delen van bepaalde waarden. Een natie is een gemeenschap van burgers die een bepaalde geschiedenis met elkaar delen, een cultuur en waarden die de grondslag van de democratie vormen. Dat heet ook wel ‘Leitkultur’, een leidende cultuur van onopgeefbare en ononderhandelbare kernwaarden. In Nederland heeft Maxime Verhagen het wel eens aangedurfd deze noties ter sprake te brengen – een vriend overigens van Merz, met wie hij samen in het Europees Parlement zat.

Het migratiedebat kent vele facetten maar gaat in de kern om de vraag of open grenzen niet tot de toestroom leiden van mensen die afkomstig zijn uit een cultuur met andere waarden, die uiteindelijk onverzoenlijk en onverenigbaar zijn met de westerse. Met andere woorden: of de opgehemelde diversiteit niet een bedreiging vormt voor de sociale cohesie en alle andere problemen die op tal van terreinen uit voortvloeien.

Democratisch ethos

Dit Grondwetspatriottisme is precies wat we in Nederland nodig hebben. In 1953 hebben we de fout gemaakt om grondwettelijk vast te leggen dat Europese regels niet alleen boven onze eigen wetten maar zelfs boven onze eigen Grondwet uitgaan. Zolang die fout niet is hersteld, moet iedere mogelijkheid om binnen de bestaande regelgeving (en de ontwikkelingen in Duitsland hebben onder andere duidelijk gemaakt dat er veel meer mogelijk is dan ons altijd wordt voorgehouden) het migratieprobleem scherp aan te pakken. De nationale orde en veiligheid staan immers op het spel, en iedere patriot gaat dat ter harte.

Als Bontenbal inderdaad een man van ‘democratisch ethos’ is, dan zou hij het concept van zijn grote Duitse broer expliciet moeten omarmen, en moeten begrijpen dat het uitroepen van een ‘noodtoestand’ nu inderdaad ‘Gebot der Stunde’ is. Ik ben benieuwd.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat we moeten overnemen van de Duitsers: Grondwetspatriottisme verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse politiek maakt een bijzondere periode door. De ministerraad onder de partijloze premier Schoof werkt aan een regeerakkoord dat niet gedicteerd wordt door de coalitiepartijen. Dit is onderdeel van denieuwe bestuurscultuur waar Pieter Omtzigt en diens partij Nieuw Sociaal Contract voor hebben gepleit: een grotere afstand tussen Tweede Kamer en regering.

De coalitie belooft echter in het hoofdlijnenakkoord met nog veel ingrijpender veranderingen te komen, waaronder meerdere wijzigingen van de Grondwet. Het bindend correctief referendum zal worden ingevoerd en Nederland zal een constitutioneel hof krijgen. Verder zijn er plannen voor een tijdelijke Kamercommissie Grondrechten en een belangrijkere rol voor de Raad van State.

Dit zouden de meest ingrijpende veranderingen van het Nederlandse politieke systeem in de afgelopen zeventig jaar zijn. Hoe haalbaar zijn deze hervormingen en wat gaan ze betekenen voor de Nederlandse burger?

Druk om te hervormen

Van deze hervormingen is het bindend correctief referendum het minst controversieel. Het grondwetsamendement hiervoor is in eerste lezing al aangenomen onder Rutte IV en werd ingediend door de linkse oppositiepartij SP. Het referendum wordt al jaren bepleit door de PVV en is ook opgenomen in het programma van NSC. Invoering ervan zal de democratie in Nederland versterken omdat de bevolking direct het parlement kan controleren bij specifieke wetsvoorstellen.

Een constitutioneel hof daarentegen moet juist de rechtsstaat versterken en ervoor zorgen dat de rechtszekerheid van burgers en de bescherming van hun grondrechten worden versterkt. De Commissie Remkes adviseerde al eerder een dergelijk hof in te voeren. De Raad voor Europa moedigde in haar advies na de toeslagenaffaire ook aan tot constitutionele toetsing.

Het is momenteel echter nog onduidelijk of, en zo ja hoe, de coalitie deze beloften waar zal maken. De PVV en NSC verschillen radicaal in hun visie op de rechtsstaat. De afgelopen formatie was op twee na de langste in de geschiedenis en spanningen tussen de coalitiepartners zijn nog steeds niet verdwenen. Bovendien moet elke aanpassing van de Grondwet uiteindelijk met een tweederde meerderheid in beide Kamers worden goedgekeurd. Dit zal een brede consensus en samenwerking met de oppositie vereisen.

Wat betreft de tijdelijke Kamercommissie ter bescherming van de grondrechten dreigt de wijze waarop de leden daarvan benoemd zullen worden op zichzelf al een potentieel politiek conflict te worden. Dit kan voorkomen worden door één lid per politieke partij te benoemen en de benoeming mede afhankelijk te maken van politieke ervaring.

Constitutioneel hof of gewone toetsing

Nederland is één van de weinige landen waar geen toetsing van wetsvoorstellen aan de Grondwet door rechters is toegestaan. Wetgeving moet worden goedgekeurd door een meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer en daarvoor moet de adviserende afdeling van de Raad van State altijd advies uitbrengen (dat het parlement echter kan negeren). Maar zodra wetgeving via het politieke proces is aangenomen, is ze altijd bindend, zelfs wanneer blijkt dat deze tot schending van grondrechten leidt.

Na de toeslagenaffaire ontstond een duidelijke consensus dat dit moest veranderen. Omdat de toetsing van wetten aan de Grondwet een significante machtsverschuiving inhoudt, werd het onderwerp van discussie welke vorm dit moet gaan aannemen. Hoewel de Commissie Remkes een speciaal constitutioneel hof had geadviseerd, waren er ook stemmen die opriepen tot het laten toetsen van wetten aan de Grondwet door de gewone rechter, zoals nu al gebeurt met toetsing aan internationale verdragen.

Hoe benoem je de leden van een constitutioneel hof?

Rutte IV vroeg de belangrijkste rechtsorganen in Nederland om advies. De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vond toetsing door een speciaal constitutioneel hof niet voor de hand liggen, maar beschreef manieren waarop dit geregeld kon worden. De Raad voor de Rechtsspraak zag een aantal voordelen van een constitutioneel hof, maar nog meer nadelen, en steunt toetsing door de gewone rechter. De Hoge Raad sprak zich expliciet en eenduidig uit voor louter toetsing door de gewone rechter.

Nu de nieuwe regering uiteindelijk toch heeft gekozen voor een constitutioneel hof wordt de hamvraag: hoe gaan de leden daarvan benoemd worden? De Commissie Remkes adviseerde een benoemingssysteem waarbij de president van de Hoge Raad en een simpele meerderheid in de Tweede Kamer in gelijke mate invloed zouden hebben op deze benoemingen. De afdeling bestuursrecht van de Raad van State liet het benoemingsysteem over aan de regering, maar erkende dat dit een belangrijke kwestie is die geregeld moet worden.

Bron van conflict

Aangezien het coalitieakkoord hier niets over zegt kan dit een bron van conflict worden tussen de PVV en NSC. De PVV is al bijna 20 jaar kritisch over wat het ziet als linkse invloeden binnen het rechtssysteem. Omtzigt heeft echter juist wel sympathie getoond voor het voorstel de Hoge Raad een beslissende rol te geven bij de benoeming van een nieuw constitutioneel hof.

Een leidende rol geven aan het bestaande rechtssysteem, specifiek aan de Hoge Raad, bij het kiezen van een constitutioneel hof vormt een groot risico voor het toenemen van polarisatie. Een constitutioneel hof zou zo een uitzonderlijk invloedrijk politiek orgaan worden. Partijen als PVV en FvD spreken al jaren over ‘D66-rechters’ en ‘dikastocratie’. Huidige rechters een constitutioneel hof laten vullen kan verder bijdragen aan zulk wantrouwen. Dit geldt nog sterker in Nederland gezien de omstreden rol die rechters hadden in de toeslagenaffaire. Rechters hebben daar zelf hun excuses voor aangeboden.

Verder past het ook niet bij het Nederlandse rechtssysteem om de Hoge Raad een ‘de facto’ monopolie over dergelijke benoemingen te geven, zoals in het voorstel van Omtzigt het geval zou zijn, aangezien de Raad van State de hoogste bestuursrechter is.

Bovenal echter is het strijdig met Europese normen. In Oostenrijk worden rechters van het constitutionele hof benoemd door de president, op voordracht van de regering, de Tweede Kamer of de Eerste Kamer; in België en Hongarije worden ze gekozen door het parlement.  

Duitsland kan dienen als het meest gebalanceerde voorbeeld. Het heeft een constitutioneel hof waarvan de helft van de rechters gekozen wordt door een tweederde (super)meerderheid in de Tweede Kamer en de andere helft door eenzelfde meerderheid in de Eerste Kamer. Dit model zou in Nederland kunnen zorgen voor een hof waarvan de rechters democratische legitimiteit genieten én steunen op een brede consensus. Rechters gekozen door een tweederde meerderheid kunnen er niet van beschuldigd worden ‘D66-rechters’ te zijn.

Breed vertrouwen

Tenslotte kan een gepolitiseerd hof mede voorkomen worden door grondwettelijk een verbod op te leggen aan voormalige Kamerleden en ministers om lid te worden van dit hof. Hiermee zou Nederland de controverses kunnen vermijden die spelen in Frankrijk, Spanje en Polen, waar de voormalige president en partijpolitici invloed uitoefenen via het hoogste hof. Ook kan geëist worden dat rechters van het constitutionele hof geen enkele belangverstrengeling mogen hebben en op zijn minst tien jaar rechterlijke ervaring hebben opgedaan.

A-politieke, onpartijdige en ervaren juristen – benoemd middels een tweederde meerderheid – kunnen een hof vormen dat breed genoeg vertrouwd wordt om onze Grondwet te bewaken. Op deze manier kan het vertrouwen van alle Nederlanders in de rechtsstaat versterkt worden.

*Serre Verweij studeert filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Benoem voor constitutioneel hof apolitieke rechters niet door de Hoge Raad maar via consensus in parlement verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren,’ staat er sinds 1848 in de Grondwet. Dat staat er niet voor niets. De ontdekking, rond 1450, van het systeem om met losse letters te drukken, gaf de verspreiding van ideeën een enorme impuls. Zonder deze techniek had Erasmus in 1509 zijn Lof der Zotheid ook wel kunnen publiceren en had Maarten Luther in 1517 ook wel zijn 95 stellingen op papier kunnen zetten, maar de vrije Westerse wereld had dan niet bestaan.

Met dank aan de rotatiepers

Daarom staat de drukpers in de Grondwet. Maar nieuws, onwaarheden of journalisten vermeldt de wet niet. Slechts ‘gedachten en gevoelens’, oftewel: meningen.

Die kwamen volop in omloop sinds in 1869 de rotatiepers zijn intrede maakte. Deze machine kon rollen papier verwerken in plaats van vellen en maakte het zo voor het eerst mogelijk om winstgevend hele grote oplagen te drukken. Het massamedium was geboren.

Nu konden uitgevers het brede publiek bereiken en wat dat publiek voorgeschoteld wilde krijgen beschreef Lev Tolstoi in 1877 al in zijn roman Anna Karenina:

‘Prins Stepan Oblonski – Stiva voor zijn vrienden – was geabonneerd op een gematigd liberale krant met opinies die door de meeste mensen werden aangehangen. Bijzonder geïnteresseerd in wetenschap, kunst en politiek was hij niet, maar hij deelde de standpunten van de meerderheid en van zijn krant, en hij herzag zijn meningen pas als iedereen dat deed, of beter gezegd: zijn ideeën veranderden ongemerkt, zonder dat hij er iets voor hoefde te doen.

‘Visies en politieke kleur waren geen zaken waarvoor hij koos, maar die tot hem kwamen, net als het model van zijn hoed en de snit van zijn pak, die hij afstemde op wat iedereen om hem heen droeg. Het hebben van standpunten was in het milieu waarin hij verkeerde even noodzakelijk als het bezit van een hoed, omdat men op rijpere leeftijd nu eenmaal de behoefte ontwikkelt aan enige geestelijke activiteit.

‘Oblonski was eraan gewend geraakt het liberale gedachtegoed te belijden, en hij hield van zijn krant als van de lichte beneveling die hem beving wanneer hij na de maaltijd een sigaar opstak.’

Nieuws om meningen aan de man te brengen

De gemiddelde NRC Handelsblad-lezer zal dit gevoel herkennen. Al anderhalve eeuw lang is de belangrijkste functie van de krant het verschaffen van een mening aan mensen die daar behoefte aan hebben. Mensen gebruiken de krant (of door de aanleg van het elektriciteitsnet mogelijk gemaakte nieuwere media) niet omdat ze nieuws willen. De krant verschaft een mening; een mening waar je mee voor de dag kunt komen. Dat is wat de mensen willen hebben. Dat is dan ook het product dat de media leveren.

Er staat wel nieuws in de krant, maar dat nieuws is slechts een middel om die mening aan de man te brengen. Kleine uitgevers konden altijd kranten verkopen door voor hun eigen doelgroep de juiste mening te verkondigen, maar de eigenaren van dure rotatiepersen moesten hun bedrukt papier onder een bredere vlag aan de man brengen. Ze kozen voor nieuws. En dat nieuws gingen ze zelf maken. Zo ontstond het beroep journalist.

Een eerste grote nieuwsmaker was James Gordon Bennet (1841-1918), uitgever van de New York Herald. Hij stuurde Henry Morton Stanley naar de binnenlanden van donker Afrika. Een miljoenenpubliek kon vervolgens lezen hoe die daar op 10 november 1871 de verloren gewaande dr. Livingstone vond. Stanley werd de eerste beroemde journalist.

Niet minder befaamd als nieuwsmaker was Joseph Pulitzer (1847-1911). Die kocht in 1883 de sukkelende New York World. Hij wist de oplage van deze krant al snel op te schroeven door berichten vol sensatie, vooral over misdaad. Zijn grote tegenstrever Randolf Hearst (1863-1954) produceerde smeuïge verhalen over schandalen in het bedrijfsleven. In hun felle concurrentiestrijd om de krantenmarkt in New York brachten deze persbaronnen de Amerikaanse regering er in 1898 zelfs toe om Spanje de oorlog te verklaren, zodat ze over die oorlog konden berichten. Ook maakten uitgevers nieuws uit sport. Zo was hoofdredacteur Henri Desgrange in 1903 de organisator van de eerste Tour de France, een evenement waar hij in zijn krant verslag van kon doen.

Naast nieuwigheden als journalistiek en professionele sportbeoefening leverde de rotatiepers nog een bijproduct op: de publieke opinie. De massa kreeg opeens een mening over van alles en nog wat. En de massa is gemakkelijker tot geestdrift te brengen dan de enkeling. Regeringen moesten voortaan met de emoties van het nieuws consumerende volk rekening gaan houden.

Door een krantenartikel kwam Dreyfus vrij

In Frankrijk bleek dat in 1898. Niet het parlement, maar een krantenartikel van Émile Zola, getiteld J’Accuse, maakte dat de onschuldig veroordeelde joodse officier Alfred Dreyfus weer vrij kwam. In Engeland maakte de door kranten gevoede publieke opinie dat de regering in 1885 een legermacht naar de Soedan moest sturen om daar de populaire door jihadisten belegerde generaal Gordon te redden. (De Britse troepen, vergezeld door de jonge journalist Winston Churchill, kwamen te laat.)

Moraal van dit verhaal: kranten werden (en worden) niet gemaakt om nieuws te ontdekken. Nieuws werd (en wordt) gemaakt om kranten te verkopen. Voor alle sindsdien ontwikkelde massamedia (radio, film, televisie, internet) geldt hetzelfde. Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren.

De verpakking van meningen is niet gemaakt van waarheid. Walter Lippmann, lang een van de bekendste journalisten in de Verenigde Staten, schreef in 1922 in zijn boek Public Opinion al dat een duidelijk onderscheid gemaakt moet worden tussen nieuws en de waarheid. Die laatste brengt verborgen feiten aan het licht, maar fladdert op de vleugels van de twijfel. Nieuws daarentegen valt met de deur naar binnen, maar kan er nooit aan ontkomen deels fictie te zijn, een verhaal verteld door belanghebbende partijen. Nieuws heeft weinig met de waarheid van doen.

In 2016 is de derde misvatting gerezen. De aanhangers van Hillary Clinton waren verbijsterd dat Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen. Hun kandidaat was toch veel beter? De kiezers moesten zijn misleid. De Nederlandse regering formuleerde daarom in 2019 ‘een strategie tegen desinformatie gericht op preventie, het verstevigen van de informatiepositie en (zo nodig) reactie. De nadruk ligt op preventieve acties,’ schreef D66-minister Kajsa Ollongren.

Die ‘strategie van de regering’ kon natuurlijk geen wet worden omdat in 1983 aan het drukwetartikel in onze Grondwet is toegevoegd dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om gevoelens of gedachten te openbaren op radio, televisie en andere middelen. Dus werd de beproefde omweg gevolgd. ‘Desinformatie is een systeemrisico voor de samenleving en de democratie,’ stelde men in Brussel en zo kwam er de Europese Digital Services Act. Die dwingt de Nederlandse regering de verspreiding van desinformatie voortaan tegen te houden.

Bretels met doodskoppen

Wat desinformatie is, definieert de EU-richtlijn net zo min als dat de asielregels bepalen wat een veilig land is. Zou een amusant voorval uit 2015 ook onder desinformatie vallen? Het illustreert in ieder geval de bestaande misvattingen over nieuws:

Voormalig PvdA-minister Tineke Netelenbos werd toen (onder ede) gehoord door de parlementaire enquêtecommissie die het mislukte project met de HSL-Zuid en de Fyra onderzocht. Ze vertelde over een gesprek met Jan Timmer, destijds president-commissaris van de Nederlandse Spoorwegen. Die had zijn jasje uitgedaan en over zijn stoel gehangen. ‘Toen werden zijn brede bretels met doodskoppen zichtbaar. Dat was volgens mij een statement,’ aldus de ex-minister. De media waren geschokt. Journalist Bas Heijne schreef de volgende dag in NRC Handelsblad over Timmer: ‘De man is een intimiderende gek, van het soort dat door corporate Nederland in die jaren op handen gedragen werd. Het soort alpha male dat aanbeden wordt.’

Zo wordt ‘nieuws’ gebracht en ‘geduid’. Zo worden kranten gevuld. Maar toen journalist Marcel van Silfthout een tijdje later mevrouw Timmer belde met het verzoek om even in de garderobe van haar man te kijken, trof die daar slechts een set bretels aan met ‘lachende mannetjes’. Een nerveuze Netelenbos had ‘smileys’ aangezien voor doodshoofden en een vooringenomen Heijne had in dat ‘nieuws’ zijn eigen beeld van het Nederlandse bedrijfsleven bevestigd gezien. Beiden bleven bij hun meningen. ‘Ik heb dit overlegd met mijn secretaris-generaal Ralph Pans en die herinnert het zich ook,’ aldus Netelenbos destijds.

Gedachten en gevoelens zijn zelden correct

Politici, ambtenaren, journalisten, emoties en herinneringen brouwen vaker ‘nieuws’. Maar nieuws blijft verpakkingsmateriaal voor de handel in uiteenlopende meningen; zowel rijpe als rotte. Zo was de eerste fascist een journalist (Benito Mussolini) maar was de oprichter van D66 dat ook (Hans van Mierlo).

Massamedia bieden meningen waar vraag naar bestaat en verpakken die meningen in nieuws dat aanspreekt. De mens heeft immers behoefte aan meningen, al zullen die zelden correct zijn. ‘Mensen praten het meest over zaken waar ze het minste van weten,’ signaleerde Denis Diderot.

Het is vanwege die behoefte aan meningen dat die oude machine die gevoelens en gedachten van rare mensen op velletjes papier zette nog steeds in artikel 7 van onze Grondwet staat vermeld. De wet is er niet om onderscheid te maken tussen al het echte en onechte ‘nieuws’ dat geproduceerd wordt om de rotatiepersen en hun technologische opvolgers draaiend te houden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Massamedia leveren meningen, verpakt in nieuws dat ze zelf fabriceren verscheen eerst op Wynia's Week.

Heeft het zin om in een week waarin oorlogen in Oekraïne en Gaza, een spannende kabinetsformatie en onthutsend agressief islamo-gauchisme het nieuws domineren, aandacht te vragen voor zoiets ‘kleinburgerlijks’ en pre-politieks als het gezin? Toch wel, want het is de basiseenheid van de samenleving: wat daar mis gaat, komt niet snel weer goed.

Veel Europese landen hebben een minister voor gezinszaken. In Duitsland, België en Italië bijvoorbeeld, en natuurlijk in Hongarije. In Nederland hebben we er ook één gehad. Maar dat was niet zo’n succes. André Rouvoet van de ChristenUnie was in het vierde kabinet-Balkenende de eerste en tevens de laatste minister ‘voor jeugd en gezin’ in Nederland. Officieel was het zijn taak om ‘een integraal beleid mogelijk te maken in alle zaken die met jeugd en gezin hebben te maken’. Maar als een soort onderminister zonder portefeuille op het ministerie van Volksgezondheid kwam het er niet van.

Een subsidie op trouwen

In genoemde landen om ons heen is de aanpak voortvarender. Het gezin wordt daar beschouwd als een belangrijke eenheid binnen de samenleving en vooral de demografische ontwikkelingen baren de politici daar zorgen. Zoals bekend reproduceren wij onszelf niet meer. De gemiddelde autochtone vrouw in Europa krijgt al decennia hooguit anderhalf kind en dat zouden er dik twee moeten zijn. Tekorten op de arbeidsmarkt zijn dan ook het gevolg, en arbeidsmigratie natuurlijk.

Om gezinnen te steunen zijn er in Duitsland en België bijvoorbeeld belastingkortingen voor gezinnen en wordt er veel (en steeds meer) geld aan kinderbijslag uitgegeven. In Hongarije gaat men het verst. Daar zijn er zelfs voordelige leningen om een huis of auto te kopen. Ouders van grote gezinnen komen er in aanmerking voor vrijstelling van inkomstenbelasting en er is zelfs een subsidie op trouwen. Het heeft erin geresulteerd dat het geboortecijfer in Hongarije in de afgelopen tien jaar van 1,23 naar 1,58 per vrouw is gestegen.

In Nederland is de situatie dus anders. Heel verwonderlijk is dat niet, omdat we onszelf hebben geleerd dat niet het gezin maar het individu centraal moet staan. In het liberalisme zijn waarden als zelfbeschikking en zelfontplooiing het belangrijkst, en in pleidooien voor deze gedachte is het gezin steevast verdacht gemaakt.

Het zou een onderdrukkende structuur zijn, waar mannen hun vrouwen eronder houden, waar kinderen worden geïndoctrineerd en al te vaak misbruikt, een gesloten bastion dat moest worden opengebroken. De traditionele definitie van het huwelijk werd geschrapt met de introductie van de openstelling van het huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht en straks misschien voor ‘polyamoureuze’ relaties. Kinderen moesten in vrijheid worden opgevoed en hun eigen keuzes maken. Niet het gezin was een kernwaarde, maar het individu.

Contragewicht tegen risicofactoren

Uit onderzoek na onderzoek blijkt ondertussen hoe belangrijk een gezond gezin is voor de vorming en het goede functioneren van mensen. Zelfs de economie vaart er wel bij. In een gezinsnota (uitgebracht door de Parlementaire Monitor) staat bijvoorbeeld het volgende te lezen: ‘Een goed functionerend gezin levert een positieve bijdrage aan de samenleving. Zo’n gezin is niet alleen een stabiele en evenwichtige basis voor de erin opgroeiende kinderen, maar bijvoorbeeld ook voor de bredere omgeving van (familie, vrienden) straat, wijk, school en sport. Het gezin is ook een belangrijke plaats om elkaar waarden en normen te leren en die in het belang van de hele samenleving naar anderen uit te dragen. Goed functionerende gezinnen hebben voldoende contragewicht tegen eventuele risicofactoren. Dat bespaart de samenleving ook maatschappelijke kosten van uitval en ontsporing.’

We begrijpen allemaal eigenlijk wel – ondanks alle progressieve, negatieve framing – van welk een doorslaggevend belang het gezin is. Gezinspolitiek zou er daarom op gericht moeten zijn om het gezin te beschermen (bijvoorbeeld door het belang van het gezin grondwettelijk te verankeren, zoals recent is voorgesteld) en maatregelen te nemen om het leven in het gezin te doen bloeien. Als het belang van het gezin ook in Nederland, zoals in zovele Europese landen, in de Grondwet wordt vastgelegd, kan dat ertoe leiden dat toekomstige wetgeving ook getoetst gaat worden op de consequenties die wetten hebben voor het gezin.

Het gezinsbeleid in Nederland is gefragmenteerd en soms ook tegenstrijdig. We willen zoveel mogelijk arbeidsparticipatie en tegelijk ook meer mantelzorgers. Het beleid wordt gedragen door de gedachte dat de overheid de keuzes die mannen en vrouwen maken actief moet aansturen. Bepaalde keuzes (werken) worden gestimuleerd, andere keuzes (zorg voor kinderen of ouders) worden fiscaal afgestraft. Kostwinnersgezinnen wordt het daardoor niet gemakkelijk gemaakt. Bij een modaal inkomen (€ 40.000 bruto per jaar) betalen deze gezinnen bijna tien keer zoveel inkomstenbelasting als wanneer datzelfde salaris over twee mensen verdeeld zou zijn. Dat grote verschil wordt slechts zeer ten dele gecompenseerd door toeslagen. De keuze voor kinderen wordt daarmee een soort luxe, die niet alle mensen zich (in dezelfde mate) kunnen permitteren.

Het zou daarom goed zijn als de overheid het belastingstelsel rondom het gezin zou vereenvoudigen en tegelijk werkelijke keuzevrijheid zou honoreren. Er zijn nu tal van toeslagen, maar de vormgeving van dat stelsel is nodeloos complex. De overheid zou de keuze moeten maken om te faciliteren en keuzevrijheid te bieden. Het beste is daarom om in al die inkomensafhankelijke steun te snoeien, en het kindgebonden budget en de kinderbijslag samen te voegen. Geef iedereen één bedrag per kind en laat aan iedereen de vrije keuze hoe dat bedrag wordt gebruikt: voor de opvang van het kind of voor de keuze om er zelf voor te zorgen.

Een verdwijnend taboe

Het taboe op het ter sprake brengen van dit soort zaken lijkt langzaam maar zeker te verdwijnen in Nederland. Steeds meer partijen beginnen het belang van een gezond en stabiel gezinsleven te erkennen – mede als gevolg van de confrontatie met de stijgende vraag naar jeugdzorg. Zeker binnen de nieuwe politieke verhoudingen komt er weer aandacht voor een positief gezinsbeleid.

De Stichting voor Werkende Ouders, geleid door Marjet Winsemius, presenteert volgende week in de Tweede Kamer de Staat van het Gezin, een jaarlijkse peiling naar het welbevinden van gezinnen in Nederland. Dat rapport zou een mooi uitgangspunt voor verdere gedachten- en besluitvorming kunnen zijn.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘kleinburgerlijk’? Met gezonde en stabiele gezinnen kunnen we flink besparen op de jeugdzorg   verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 18 januari heeft een pittig en in feite revolutionair Kamerdebat plaatsgevonden. Voor het eerst in decennia is er een tweederde meerderheid in zowel Tweede als Eerste Kamer om een langgekoesterde politieke wens in te willigen: afschaffen van de belastingvrijdom van de koning.

Hiervoor moet artikel 40 van de Grondwet worden opengebroken – de financiering van het Koninklijk Huis. De belastingvrijdom is het staartje van een staatsrechtelijke operatie uit de jaren zeventig die gedeeltelijk is mislukt. Er dreigt nu symboolpolitiek en een verschuiving van problemen te ontstaan omdat het kernprobleem niet wordt aangepakt: de koning financiert zijn hoforganisatie zonder dat daar veel controle op mogelijk is door ministers en parlement. Dat is een gevolg van artikel 41 van de Grondwet –  de vrijheid van de koning om zijn eigen huis te mogen inrichten. Alle vroegere argumenten om dit artikel in stand te houden zijn echter niet langer van toepassing.

Mark Rutte gebruikte oude argumenten

Premier Mark Rutte heeft de afgelopen tien jaar stelselmatig verzoeken rondom de belastingvrijheid van de hand gewezen als zijnde lastig uit te voeren. Hij gebruikte daarbij argumenten uit 1969. In 1968 werden twee commissies ingesteld: de Staatscommissie Cals-Donner die een grondwetsherziening moest voorbereiden en een commissie die specifiek ging kijken naar de belastingvrijdom van de koning. Deze tweede commissie, de commissie-Simons, rapporteerde vervolgens aan de Staatscommissie Cals-Donner.

Het zijn de argumenten van de commissie-Simons die sinds 1969 worden gebruikt om politieke discussie over belastingvrijdom in de kiem te smoren. In een nieuw opgesteld rapport in 2015 werden ze herhaald: nodeloos ingewikkeld, veel extra administratieve lasten en mogelijk gerechtelijke procedures.

De commissie-Simons was ondergeschikt aan de Staatscommissie Cals-Donner. Binnen de Staatscommissie Cals-Donner werden alle artikelen aangaande het koningschap kritisch bekeken. Dat waren allemaal bepalingen uit 1815. In revolutiejaar 1848 werd de onschendbaarheid van de koning opgenomen en de ministeriële verantwoordelijk toegevoegd. Maar omdat alle oude bepalingen bleven staan werd het aan het politieke krachtenspel overgelaten hoe de relaties tussen koning, ministers en parlement zich zouden gaan ontwikkelen. Een systeem uit 1815 werd dus de twintigste eeuw ingeloodst.

Pas in 1967 kwam er behoefte om alle Grondwetartikelen eens goed tegen het licht te houden omdat algehele bestuurlijke vernieuwing gewenst was. Dat een dergelijke  staatscommissie er moest komen, werd geregeld in een beknopt gehouden regeerakkoord in 1968. De situatie destijds lijkt sterk op wat er nu speelt: een volledig veranderd politiek landschap na turbulent verlopen verkiezingen en een groot gebrek aan vertrouwen van de kiesgerechtigden in ‘de oude politiek’. Alle partijleiders bleven daarom in de Tweede Kamer zitten om de afgevaardigde ministers in het kabinet goed in de gaten te houden en tegelijkertijd via een staatscommissie grondig te laten onderzoeken wat anders kon en moest.

De bevindingen van de Staatscommissie Cals-Donner werden, voor zover politiek haalbaar, gerealiseerd in de Grondwet die in 1983 van kracht werd. Het was niet toevallig dat dit pas ná het aantreden van koningin Beatrix was, want er waren diverse conflicten tussen ministers en koningin Juliana. Eén van die conflicten betrof de koninklijke vrijheid om het eigen huis te mogen inrichten. In gewijzigde formulering bleef het grondwetsartikel in stand. Nadien stegen de staatskosten voor de hoforganisatie gigantisch, onder meer omdat meer ‘communicatie’ met de onderdanen nodig was.

Als gevolg van de inspanningen van de Staatscommissie Cals-Donner, zelf intern verdeeld of het artikel geschrapt of gehandhaafd moest worden, luidt sinds 1983 artikel 41 Grondwet: ‘De koning richt, met in achtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.’ Tussen 1815 en 1983 was het kortweg: ‘De Koning richt zijn Huis naar eigen goedvinden in’. Reeds in 1848 en 1887 wilden de adviserende grondwetscommissies het artikel schrappen. Het was overbodig en de schijn werd gewekt dat de koning een bijzondere rechtsmacht zou hebben of onder afwijkend privaatrecht zou vallen. De Oranjes weigerden het advies ter harte te nemen.

De privacy van de koning is niet in het geding

De officiële uitleg is tegenwoordig dat het grondwetsartikel noodzakelijk is om de privacy van de koning te garanderen. Dit is dubieus. In 1848 werd inderdaad door een enkeling gevreesd voor ‘Britse toestanden’ bij schrappen. In Groot-Brittannië moesten bij iedere ministerswisseling óók de hofdignitarissen wisselen want dat waren allemaal politieke benoemingen. Koningin Victoria tekende bezwaar aan en wist te regelen dat haar hofdames, haar gezelschapdames, niet meer rouleerden. Het systeem zelf is verder intact gebleven en pas in de twintigste eeuw veranderd. Ook voor Nederland snijdt de huidige interpretatie geen hout: indiscreet dienstpersoneel kan tegenwoordig gemakkelijk via het arbeidsrecht aangepakt worden.

In 1968 speelde een ander probleem. Koningin Juliana wilde niet dat haar hovelingen rijksambtenaren zouden worden. De Tweede Kamer kreeg een lijstje van de personeelsomvang: 279 personen waarvan slechts 13 ‘dignitaris’ waren. Nadere duiding bleef achterwege. Het ging voornamelijk om dienstpersoneel werkzaam in huis en tuin. Na een paar jaar stilte was een bemiddelingscommissie noodzakelijk: het hofpersoneel dreigde ontslag te nemen als omzetting naar de rijksdienst zou doorgaan. Het kabinet-De Jong (1967-1971) capituleerde.

Een aantal jaar later liet kroonprinses Beatrix een reorganisatie van de hofhouding voorbereiden. De hoforganisatie veranderde volledig van inhoud en aanzien. Alle oude getrouwen uit Juliana’s gemoedelijke, maar chaotisch georganiseerde hofhouding moesten vertrekken. Er kwam een eenhoofdige leiding in de vorm van een grootmeester. De belangrijkste dignitarissen werden gedetacheerde rijksambtenaren. Ze worden, net als vroeger, betaald uit de staatskas – allemaal geregeld via artikel 40 Grondwet. Als gevolg van artikel 41 Grondwet hebben ministers en parlement echter weinig controle hoe de koning en zijn adviseurs hun werk doen en dus rijksgelden besteden.

Het beeld dat opdoemt uit archiefstukken aangaande ruim tweehonderd jaar Koninkrijk der Nederlanden: de Oranjes verzetten zich systematisch ten principale tegen ieder verlies van (grondwettelijke) rechten en privileges. Ze realiseerden zich vaak niet dat zij daarmee óók hun eigen belangen konden schaden. Koningin-regentes Emma viel met enige moeite duidelijk te maken dat dynastieke en publieke belangen dienen samen te vallen. Dan nóg haalde zij trucs uit om onder staatscontrole uit te komen.

Het is lastig om vast te stellen in hoeverre haar nazaten dit wel duidelijk te maken viel. Alleen héél grote conflicten kwamen in pers en parlement terecht, doorgaans omdat de kroondragers of hun echtgenoten elders op zoek naar geld gingen om hun hedonistische levensstijl te financieren nadat ministers de rijksgeldkraan dichtdraaiden. Alle documenten samenhangend met (politieke) conflicten werden vernietigd of selectief gedeponeerd in het Koninklijk Huisarchief. Dankzij artikel 41 Grondwet: het Koninklijk Huis is daar vrij in – hoewel het dynastieke archief volledig wordt bekostigd vanuit de staatskas.

Tijd voor een nieuwe staatscommissie

Zelfs de wendbare Mark Rutte heeft in rituele dansen rond zijn begrotingsbehandelingen nooit kunnen verhullen dat hij van koning Willem-Alexander vaak geen inspraak of informatie krijgt. De nu lopende kabinetsformatie lijkt op de kabinetsformatie van het kabinet-De Jong. Het is wellicht tijd om een staatscommissie in te stellen die het werk van de Staatscommissie Cals-Donner kan afmaken – ten aanzien van de koning, maar ook op andere nooit gerealiseerde punten inzake ‘bestuurlijke vernieuwing’.

Grote kans dat we een koningshuis kunnen krijgen dat dankzij ministeriële verantwoordelijkheid en betere parlementaire controle op de uitgaven transparanter, doelmatiger en goedkoper gaat werken.

*Irène Diependaal is historicus en bestuurskundige. Ze schreef onder meer ‘Hoedster van Wilhelmina’s erfenis’(over koningin Emma). www.onderhistorici.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ons koningshuis kan transparanter, doelmatiger én goedkoper verscheen eerst op Wynia's Week.

Voordat overhaaste uitspraken worden gedaan, moet goed worden bekeken wat het eerste artikel van onze Grondwet precies behelst en impliceert. De letterlijke tekst luidt sinds vorig jaar: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’ Over de betekenis van dit artikel ontstaan weleens misverstanden en bovendien zijn de interpretaties niet eenduidig. Sterker: juristen van naam en politici hebben er daadwerkelijk nogal verschillend over geoordeeld.

Artikel 1 is niet belangrijker dan andere grondwetsartikelen

Het feit dat het gelijkheidsartikel in onze Grondwet als eerste wordt genoemd, kan de gedachte ingeven dat het belangrijker is dan de andere grondwetsartikelen. Maar dit is niet het geval. Zoals de huidige vicevoorzitter van de Raad van State, Thom de Graaf (D66), een jaar of twintig geleden als minister van Binnenlandse Zaken aangaf tijdens een constitutioneel debat in het parlement: onze Grondwet kent geen hiërarchie van grondrechten. Anders gezegd: de volgorde geeft geen indicatie aan welk artikel meer belang moet worden gehecht en welk artikel derhalve zwaarder zou moeten tellen dan een ander grondrecht.

Pim Fortuyn wekte in februari 2002 veel opschudding door in een interview met de Volkskrant te zeggen dat artikel 1 van de Grondwet hem niet mocht belemmeren vrijuit te zeggen wat hij vond (conform de uitingsvrijheid in artikel 7 van de Grondwet) en dat anders dat ‘rare’ artikel 1 maar moest worden afgeschaft. Hij had juridisch gezien gelijk dat artikel 1 niet inhoudt dat je over de daarin genoemde groepen niets meer zou mogen zeggen, oftewel: artikel 1 beperkt niet de reikwijdte van artikel 7. Hij had eveneens gelijk dat het iedere politicus vrij staat een wijziging of zelfs afschaffing van artikel 1 te bepleiten. Zolang dat maar volgens de juiste (in de Grondwet omschreven) procedure gaat, is daar niets ongrondwettigs of anti-rechtsstatelijks aan.

Natuurlijk mogen burgers en politici vinden dat artikel 1 het zwaarste zou moeten wegen. Evengoed mogen andere burgers en politici daartegenover stellen dat zij artikel 7 juist belangrijker vinden dan artikel 1. Juridisch geldt er echter geen rangorde. Dat dit nog steeds zo is, werd in het recente boek van staatsrechtdeskundigen Een nieuw commentaar op de Grondwet (onder redactie van Afshin Ellian en Bastiaan Rijpkema) bevestigd: ‘Botsing van grondrechten: geen hiërarchie.’

De laatste wijziging van grondwetsartikel 1 dateert van vorig jaar. Handicap en seksuele gerichtheid zijn toegevoegd aan de categorieën op grond waarvan geen discriminatie mag plaatsvinden. Voorstanders van die uitbreiding vonden dat een versterking, maar hier is iets vreemds aan de hand. Was hun gedachte soms: indien een bepaalde categorie niet wordt genoemd, mag die misschien wel worden gediscrimineerd? De woorden ‘of op welke grond dan ook’ zijn echter meteen bij de vaststelling van het artikel in 1983 toegevoegd om dit te ondervangen. Waarom dan dus extra categorieën opsommen?

Er zijn altijd indelingen van mensen denkbaar die niet in de opsomming staan. Op deze manier is het wachten tot zich nieuwe groepen aandienen die zich achtergesteld voelen en een verdere uitbreiding van de opsomming verlangen. Dat maakt het artikel niet alleen onleesbaar, maar verzwakt bovendien de boodschap. Mocht de Grondwet weer eens worden gewijzigd dan verdient het aanbeveling niet nog eens nieuwe categorieën toe te voegen maar de opsomming te schrappen. ‘In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister‘, zo wist Goethe al.

Rechtsgelijkheid vergt een neutrale overheid

Indien discriminatie fout is, doet de grond er niet toe. Met een belangrijk maar: het hangt ervan af of de bepaling louter verticaal of ook horizontaal wordt toegepast. Verticale werking betreft de verhouding tussen een overheid en burgers. Horizontale werking betreft de verhouding tussen burgers onderling.

Verticale werking betekent eigenlijk niets anders dan het liberale Verlichtingsideaal van rechtsgelijkheid. In 1801 stond dit in de voorloper van onze Grondwet als volgt omschreven: ‘Alle Leden der Maatschappij zijn gelijk voor de Wet zonder eenig onderscheid van rang of geboorte.’ Een overheid dient blind te zijn in de behandeling van burgers; hun afkomst, identiteit of voorkeuren horen er niet toe te doen in hoe zij door de overheid worden behandeld.

Daar hoort natuurlijk bij dat overheidsdienaren niet mogen uitstralen welke voorkeur zij al dan niet hebben. De overheid hoort neutraal te zijn en te handelen; die neutraliteit dient dan ook voorop te staan wanneer ambtenaren met burgers in contact komen. Wat voor achtergrond een ambtenaar heeft doet er niet toe, als hij of zij maar bekwaam is en de wet zonder aanziens des persoon uitvoert. De politieke voorkeur of religieuze overtuiging van een ambtenaar mag niet in zijn of haar functioneren doorklinken. Wie zich zorgen maakt over de rechtsstatelijkheid zou vooral dat goed moeten beseffen.

Of een ambtenaar sympathiseert met Hamas-terroristen of met Israël doet niet ter zake, tenzij die ambtenaar een terroristische organisatie helpt of het buitenlands beleid van de regering ondermijnt. Want die laatste twee situaties zijn natuurlijk in geen geval acceptabel. Een overheidsdienaar mag voorts elke levensovertuiging hebben maar deze niet in werktijd uitdragen. Die doet namelijk op dat moment niet ter zake.

Wanneer een vrouwelijke ambtenaar het nodig vindt haar moslimgeloof uit te dragen door in functie een hoofddoek, laat staan zwaardere gezichtsbedekking, te dragen, geeft zij aan dat de islam voor haar belangrijker is dan de neutraliteit. Daarmee toont zij aan ongeschikt te zijn voor de functie. Ondermijning van de rechtsstaat vindt plaats door gemeentebesturen die toestaan dat ambtenaren hun geloof onder werktijd uitdragen.

Het grote gevaar van horizontale werking

De gelijke behandeling heeft altijd verticaal gegolden, dat wil zeggen in de verhouding tussen overheid en burgers. In de aanloop naar de grondwetsherziening die in 1983 van kracht werd, en waarbij het huidige artikel 1 grotendeels gestalte kreeg, kwam de vraag op of er ook horizontale werking aan moest of mocht worden toegekend.

Bij de (eerste) behandeling van het concept-grondwetsartikel in de Tweede Kamer in 1976 waarschuwden Kamerleden uit verschillende politieke groeperingen tegen horizontale interpretatie van het artikel over gelijke behandeling. VVD-Tweede Kamerlid Annelien Kappeyne van de Coppello bijvoorbeeld noemde deze horizontale werking, tussen burgers onderling, ‘een zware beslissing die binnendringt in de privésfeer van de burgers zelf’. ‘Rooie Lien’ – niet alleen vanwege haar haarkleur zo genoemd – vreesde: door met horizontale werking in te stemmen ‘zetten wij de sluizen te zeer open zonder de vloed te kennen’. Zij had gelijk.

A.M. Donner, een van de voorzitters van de staatscommissie Cals-Donner (en vader van de CDA-politicus), verwoordde het in het Handboek van het Nederlandse staatsrecht vlak na de grondwetswijziging van 1983 nog scherper. Hij duidde de gelijkwaardigheid van mensen aan als ‘een netelige zaak’, zeker wanneer de overheid deze met ‘dwangmiddelen’ in het maatschappelijk verkeer zou willen doorvoeren. Donner vervolgde: ‘Emancipatie kan de staat bevorderen door het voorbeeld te geven; als hij haar oplegt of zelfs maar de emancipatie tot verplichte leer wil stellen, dan wordt hij even tyranniek als de Sovjet-staat’.

Het opleggen van een non-discriminatie-gebod aan burgers is onmogelijk en uiterst onwenselijk. Ieder mens maakt in zijn relaties met andere mensen steeds onderscheid. Dat is onvermijdelijk en op grond waarvan iemand dit doet gaat niemand iets aan. Wie anders dan de persoon in kwestie zelf zal hebben te bepalen of het gehanteerde criterium van onderscheid relevant is?

Iedereen maakt onderscheid

Met wie wij willen samenwonen, vriendschap sluiten, sporten of anderszins willen vertoeven: het zijn beslissingen die wij vaak op gevoels- of andere irrationeel overkomende gronden nemen. Omdat ik iemand leuk vind, ben ik ermee bevriend. Omdat iemands gezicht mij niet aanstaat of zijn gedrag mij ergert, ga ik er niet (of zo min mogelijk) mee om. Iedereen maakt zulk onderscheid, niemand zou anders kunnen, en geen politicus of ambtenaar die er iets mee te maken heeft.

Vrijheid betekent dat wij over zulke beslissingen met wie wij wel en met wie niet willen verkeren aan niemand verantwoording schuldig zijn; wel in de allerlaatste plaats aan een overheid. Zodra burgers worden verplicht elkaar gelijk te behandelen gaat hun vrijheid teloor. Dan verwordt artikel 1 van de Grondwet tot een bom onder de rechtsstaat zelf. Een ware rechtsstaat behoort immers eerst en vooral aan burgers een vrije sfeer van denken en handelen te garanderen.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, het onafhankelijke wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Zodra burgers worden verplicht elkaar gelijk te behandelen, wordt Artikel 1 van de Grondwet een bom onder de rechtsstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gebruik van de term ‘rechtsstaat’ in de hedendaagse betekenis kwam een kleine twee eeuwen geleden op in Duitsland. De term werd geïntroduceerd door liberale hoogleraren en politici, in het bijzonder Robert von Mohl, Karl von Rotteck en Carl Theodor Welcker. De beide laatstgenoemde heren namen het begrip op in hun Staats-Lexikon, een soort politieke encyclopedie. Wat zij er vooral mee bedoelden, was dat de staat in toom diende te worden gehouden. Dit hield niet enkel in dat de staat zelf gebonden diende te zijn aan de wet, zodat willekeur werd uitgesloten, maar tevens dat er grenzen dienden te worden gesteld aan de werkingssfeer van de staat. Een rechtsstaat kent een vrije sfeer van burgers welke door de staat niet mag worden betreden.

De rechtsstaat omvat meer dan de meestal genoemde elementen legaliteitsbeginsel (overheidsoptreden dient te berusten op een algemeen geldende wet, niet op willekeur), overheidsgezag dat zélf ook aan de wet is onderworpen, en machtenscheiding met onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Die elementen zijn zeker allemaal belangrijk. Maar het wezen van de rechtsstaat – dat achter de genoemde elementen ligt – is dat burgers bescherming tegen een overheid dienen te genieten. En dat houdt vooral ook in dat zij vrijheden moeten kunnen genieten die een overheid niet mag aantasten.

Een absoluut vrije sfeer van burgers

Dit besef is ouder dan het begrip rechtsstaat zelf. Het stamt uit de tijd van de Verlichting – de late zeventiende en de achttiende eeuw –, zo niet al eerder, en werd in politieke zin door de liberalen naar voren gebracht. Die vrijheden werden eind achttiende eeuw in grondwetten vastgelegd, zoals de Amerikaanse uit 1787 en de Franse van na de Revolutie in 1789. De geschiedenis van de Franse Revolutie liet echter ook zien dat je burgerlijke vrijheden nog zo mooi in grondwetten kunt opschrijven, maar dat dit niet genoeg is wanneer de overheid met een beroep op bijvoorbeeld ‘de algemene volkswil’ – zoals machthebbers dat opvatten – zich aan diezelfde vrijheden vergrijpt. Eerst vertrapten de radicale revolutionairen onder leiding van Robespierre deze vrijheden, vervolgens liet Napoleon zich er evenmin veel aan gelegen liggen.

Dit was voor de liberaal Benjamin Constant de aanleiding om in 1810 (Principes des politique applicables à tous les gouvernements) te formuleren wat later het wezen van de rechtsstaat werd, zonder dat Constant deze term als zodanig al gebruikte. De staat, ‘het lichaam’ van alle burgers, is weliswaar soeverein, zo schreef Constant, maar deze staat kan niet soeverein over individuele levens beschikken:

‘Integendeel, een bepaald deel van het menselijk bestaan dient individueel en onafhankelijk te blijven, en rechtens buiten elke politieke jurisdictie. Soevereiniteit bestaat uitsluitend in een beperkte en op een relatieve manier. De jurisdictie van deze soevereiniteit stopt waar onafhankelijk, individueel leven begint. […] Als de regering zich uitstrekt tot doelen buiten haar competentie wordt ze onwettig. […] Zelfs als de hele natie met uitzondering van de man die zij schaadt iets wil, wordt dit niet ineens legitiem.’

Wie tot zich laat doordringen dat het wezen van een rechtsstaat is dat er een sfeer is van burgers, individueel of uit vrije wil met elkaar verbonden, waar overheden buiten moeten blijven, zal inzien dat het wrang en bizar is dat linkse partijen, maar ook confessionele partijen als het CDA en de ChristenUnie, nu zo gretig grijpen naar de rechtsstaat om tegenstanders de maat te nemen. Juist deze partijen bepleiten immers keer op keer, in meer of mindere mate, dat de overheid verder zou moeten ingrijpen in wat vanouds als de privésfeer van burgers wordt beschouwd.

Deze neiging tot zulke inmenging heeft bij deze partijen diepe wortels, en maakt in het geval van de linkse partijen zelfs hun wezen uit; haaks dus op het wezen van de rechtsstaat. Tegenwoordig gaat deze inmengingszucht zó ver dat deze partijen zelfs wensen te bepalen hoe burgers hun huis in de toekomst nog mogen verwarmen (geen gas), wat ze nog mogen eten (geen vlees), hoe ze op vakantie mogen gaan (niet vliegen), hoe ze naar hun eigen geschiedenis dienen te kijken (vol schaamte over de vermeende schuld van hun voorouders aan de slavernij), en zo voort.

Van GroenLinks-PvdA via D66 en CU tot en met NSC: er heerst ondanks alle bewijzen van overheidsfalen een ongeschokt geloof dat tal van (vermeende) maatschappelijke kwalen kunnen worden bestreden door de overheid méér te laten doen. Opmerkelijk als dit al is, des te vreemder is het dat deze partijen daarbij geregeld onbeschroomd de overheid over de grenzen van de vrije sfeer van burgers binnenduwen. Zijn zij zich er niet van bewust hoezeer dit op gespannen voet staat met het wezen van de rechtsstaat? Of is de rechtsstaat voor hen slechts een vlag die goed afstraalt op wie hem hijst; en dan maar hopen dat niemand weet waar hij werkelijk symbool voor staat?

Verschil in grondrechten

De rechtsstaat is niet hetzelfde als de grondwet. De rechtsstaat kan zelfs niet gelijk worden gesteld met de in zo’n grondwet opgenomen grondrechten. In ieder geval niet met alle grondrechten. Er bestaat namelijk een fundamenteel verschil tussen de klassieke burgerrechten, waarmee wordt getracht aan te geven wat een staat niet mag doen, en de pas sinds 1983 in onze Grondwet opgenomen sociale grondrechten, die een opdracht inhouden aan de staat om op een of andere manier juist wel actie te ondernemen op een bepaald terrein, bijvoorbeeld wonen, zorg, bestaanszekerheid…

Vanaf het moment dat de sociale grondrechten in de Grondwet werden opgenomen, nog maar vier decennia geleden, was het niet precies duidelijk wat de betekenis ervan was. Hield het een vage opdracht in waar geen ‘harde’ rechten aan konden worden ontleend? Of moeten burgers er wel een direct beroep op kunnen doen, zoals linkse partijen graag zouden zien en een enkele rechter heeft gemeend ze te moeten interpreteren.

Eén ding is echter duidelijk, of zou althans duidelijk moeten zijn: hoe meer een overheid doet om sociale grondrechten gestalte te geven, des te groter het gevaar dat zij zich mengt in de vrije sfeer van burgers, waartegen klassieke burgerrechten traditioneel een dam pogen op te werpen. Naarmate sociale grondrechten meer worden opgepoetst komt de rechtsstaat in het nauw.

Lijf en goed

De klassieke grondrechten – zoals het recht op vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, van meningsuiting, van vereniging en vergadering, van privacy en onschendbaarheid van het lichaam, het huisrecht en het eigendomsrecht – hebben wel alles met de rechtsstaat van doen. Het zijn immers rechten waarmee wordt beoogd de vrije sfeer van burgers te vrijwaren van (staats)inmenging. De opsomming van klassieke grondrechten is soms niet compleet en ook dán vergt het beginsel van de rechtsstaat dat een overheid zich niet in de privésfeer van burgers mengt.

Daarbij komt dat aan de omschrijving van de klassieke grondrechten in de Grondwet meestal een tenzij wordt toegevoegd (‘behoudens…’); in een rechtsstaat behoort dan niet de nadruk te liggen op hoe dat ‘tenzij’ kan worden benut om de staat alsnog toegang tot de privésfeer te verschaffen. Kern van een klassiek grondrecht is dat de staat zich afzijdig dient te houden.

In sociale contracttheorieën is de voornaamste legitimatie van staatsgezag de bescherming van lijf en goed die eenieder dient te hebben tegen medeburgers die zich daaraan (proberen te) vergrijpen. Liberale contracttheoretici voegden daaraan toe dat burgers evenzeer bescherming verdienen wanneer het de overheid is die zich aan hun lichaam of aan hun goederen vergrijpt. Dit vormt een kern van wat we tegenwoordig de rechtsstaat noemen.

Helaas wordt die bescherming niet in alle opzichten geboden. Als we het toespitsen op de meest letterlijke toepassing dan gaat het om de bescherming van de lichamelijke integriteit en van het recht op eigendom, de artikelen 11 respectievelijk 14 in onze Grondwet. Op papier genieten Nederlanders deze bescherming, in de praktijk worden hun rechten momenteel op verschillende manieren wel degelijk geschonden.

Een duidelijk geval van schending van artikel 11 – het recht op onaantastbaarheid van het lichaam – vormt de Actieve Donorregistratie (ADR), die op initiatief van D66 enkele jaren geleden werd ingevoerd. Voor wie het niet meer precies voor ogen staat: de ADR-wet bepaalt dat wie niet aangeeft wat er op de rand van overlijden met zijn of haar organen dient te gebeuren, wordt geacht te hebben ingestemd met orgaandonatie. Norm in de ADR-wet is dus dat iemands organen aan het collectief toebehoren tenzij iemand aangeeft dit niet te willen. Rechtsstatelijk bezien is de norm van artikel 11 de waarborg dat niemand het recht heeft organen uit iemands lichaam te nemen tenzij hij of zij expliciet heeft aangegeven daarmee in te stemmen.

D66 geeft graag hoog op van haar gehechtheid aan de rechtsstaat, maar begrijpt duidelijk niet dat een grondrecht een burger behoort te beschermen ook zonder dat deze burger zich er expliciet op beroept. Dit laat zien dat men daar het concept klassieke grondrechten en dus van de rechtsstaat niet werkelijk doorgrondt.

Concrete inbreuken op het eigendomsrecht

En helaas kleeft deze tekortkoming meer politici aan. Bedenk als parallel dat wanneer de politie of een andere ambtenaar jouw woning zonder verdenking en gerechtelijk huiszoekingsbevel doorsnuffelt buiten jouw aanwezigheid of wanneer je verbouwereerd vergeet te protesteren, er evengoed sprake is van schending van het huisrecht (artikel 12 van onze Grondwet). Dat recht geniet een burger immers zonder er een beroep op te hoeven doen.

Artikel 14 van onze Grondwet – het eigendomsrecht – is merkwaardig genoeg zwak verwoord. Het artikel valt namelijk met de deur in huis onder welke voorwaarden iemand kan worden onteigend. Het ‘tenzij’ wordt aldus uitgewerkt zonder dat eerst het principe wordt verwoord. De formulering in onze Grondwet is dan ook voor verbetering vatbaar en daarvoor hoeft eigenlijk niet lang te worden gezocht. Artikel 17 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens omschrijft het eigendomsrecht kernachtig. Lid 1: ‘Eenieder heeft recht op eigendom, hetzij alleen, hetzij tezamen met anderen’; en lid 2: ‘Niemand mag willekeurig van zijn eigendom worden beroofd.’

Eerder heb ik betoogd dat bij de belastingheffing het fictieve rendement op vermogen in box 3 een vorm van ongeoorloofde onteigening is. Hoewel de rechter evenzo heeft geoordeeld weigert het kabinet, bij monde van staatssecretaris Marnix van Rij, het gedane onrecht recht te zetten met als argument dat dit te veel zou kosten. Een argument dat in een rechtsstaat niet gebezigd zou moeten worden.

Bovendien is het buitengewoon scheef dat (vermeende) slachtoffers in de kindertoeslagaffaire bij een schade vanaf 1.500 euro elk een vergoeding van ten minste 30.000 euro aan andermans geld ontvangen, terwijl aan de slachtoffers van de fictieve rendementsheffing hun eigen op onrechtmatige wijze ontvreemde geld wordt onthouden. Sterker, de overheid blijft de komende jaren een fictief rendement hanteren omdat de systemen van de Belastingdienst het schrappen ervan niet kunnen verwerken. Systemen die boven een klassiek grondrecht worden gesteld: er valt aan versteviging van de rechtsstaat warempel nu al een hoop te doen.

Het recht op eigendom ligt nog meer onder vuur, en de dreiging komt dan vooral van links. Zo komt een toenemend aantal gemeenten met voorschriften aan wie burgers hun woning wel en niet mogen verkopen. Zo’n woning moet dan bijvoorbeeld worden verkocht aan iemand uit de eigen gemeente. Maar eigendomsrecht houdt niet alleen in dat iemands eigendom niet mag worden ontvreemd, het houdt tevens in dat iemand vrij is zijn eigendom – in dit geval zijn woning – te verkopen aan ongeacht wie hem maar het beste bod zou willen doen. Door bepaalde potentiële kopers te weren, onthouden de gemeenten die de genoemde regel toepassen een huiseigenaar een inkomen dat hij had kunnen genieten indien de kopersmarkt niet kunstmatig was beperkt.

Sommige partijen willen zelfs nog verder gaan. Zij doen voorstellen om het bezit van een tweede woning zwaarder te belasten of geheel onmogelijk te maken. Het huidige woningtekort vormt voor hen een grond waarop zij denken te mogen uitmaken dat een dergelijke woning beter aan iemand anders kan toebehoren. Maar zo’n woning is geen collectief bezit; zij is particulier bezit. Een overheid heeft zich niet te mengen in hoe vaak iemand in zijn eigen woning vertoeft, net zo min als dat een overheid van een burger een tweede fiets zou mogen afpakken omdat die fiets toch maar ongebruikt in de schuur staat.

Het gevaar komt vooral van de overheid

De rechtsstaat is, kortom, ontzettend belangrijk. Niet alleen is het van belang ervoor te zorgen dat de rechtsstaat niet in gevaar komt, daarnaast moeten schendingen van de rechtsstaat die nu reeds plaatsvinden of hebben plaatsgevonden worden rechtgezet. De gevaren zijn bovenal te duchten van politici die op meer overheidsingrijpen aandringen, zeker wanneer daarmee het terrein van de vrije sfeer van burgers wordt betreden.

Wie de rechtsstaat liefheeft behoort zich hard te maken voor vrijwaring van overheidsinmenging in de privésfeer van burgers. Burgers hebben het fundamentele recht vrijelijk in die particuliere ruimte te opereren zolang zij anderen niet belemmeren of schade toebrengen. Werken aan de rechtsstaat betekent eerst en vooral de overheid in haar hok terugdringen.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, het onafhankelijke wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht De rechtsstaat beschermen betekent eerst en vooral dat de overheid terug moet in haar hok verscheen eerst op Wynia's Week.

Linkse politici doen nogal eens alsof zij de ware hoeders van de rechtsstaat zijn. Maar de partijtjes die in 1990 zijn gefuseerd tot GroenLinks sympathiseerden in de jaren tachtig volop met (of hun leden waren soms actief als) de stenen gooiende krakers die ‘Jullie rechtsstaat is de onze niet’ schreeuwden. Een van de partijen die in GroenLinks is opgegaan was trouwens de Communistische Partij Nederland (CPN), die niet kon wachten tot ze het Rode Leger en daarmee het totalitaire Sovjet-systeem in ons land mocht verwelkomen.

‘Dat was toen,’ zo zal men misschien zeggen, ‘dat gaat leden van GroenLinks-PvdA die jonger zijn dan de babyboomgeneratie toch niet aan?’ Indien GroenLinks-PvdA echter werkelijk om de rechtsstaat zou geven, dan behoort ze kraken (diefstal van rechtmatig eigendom) en alle geweld dat tegenwoordig in ons land wordt toegepast door klimaat- en andere linkse activisten scherp af te keuren.

‘Prominenten’ maken zich zorgen

Dagblad Trouw kopte vorige week zaterdag dat ‘prominenten’ zich zorgen maken over de rechtsstaat. Het bleek om vier (oud-)politici te gaan, van wie voormalig CDA-minister van Justitie Ferd Grapperhaus via een interview de meeste ruimte kreeg om zijn zorgen kenbaar te maken. Die voelde al wel aankomen dat zijn geloofwaardigheid niet erg sterk is omdat hij tijdens de coronacrisis als minister de afstandsregels tijdens zijn eigen huwelijk opzichtig aan de laars lapte. Maar hij had de rechtsstaat gerespecteerd, zo beweerde hij nu, door hierover verantwoording af te leggen aan de Kamer en een boete te betalen. Toe maar, hoe verdienstelijk…

Beter was het geweest als het kabinet – dus ook Grapperhaus – zich in die tijd meer het hoofd had gebroken over de vraag in hoeverre coronaregels (het gedwongen afzonderen van bewoners van verzorgingstehuizen, verplichte winkelsluitingen, de avondklok, de mondkapjesplicht) eigenlijk verenigbaar waren met burgerlijke vrijheden, dus met de rechtsstaat. Was er toen maar wat meer over de rechtsstaat nagedacht en gesproken.

En los daarvan: de jaren dat Grapperhaus optrad als minister van Justitie lieten geen enkele verbetering zien voor wat betreft de belabberde ophelderingspercentages van misdrijven; bij geweldsmisdrijven daalden die cijfers zelfs. Burgers beschermen tegen criminaliteit behoort toch wel tot de kern van wat in een rechtsstaat dient te gebeuren.

Wat het nadenken en praten over de rechtsstaat mede zou moeten opleveren, is het inzicht dat lang niet alles wat er tegenwoordig mee in verband wordt gebracht er werkelijk mee van doen heeft. Zo stelde voormalig Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers-Knol dat minimumstraffen, die de PVV in haar program heeft staan, in strijd zijn met de rechtsstaat. Want die ‘doen afbreuk aan de onafhankelijke beoordeling door een rechter’.

Nu kun je over de wenselijkheid van minimumstraffen in wetgeving denken zoals je wil, maar ze tasten de onafhankelijkheid van rechters evenmin aan als de alom verankerde maximumstraffen. Een rechter blijft volkomen vrij in de vraag of iemand al dan niet schuldig is en houdt binnen een bandbreedte de ruimte om de strafmaat te bepalen. Als een ondergrens een aantasting is, waarom dan een bovengrens niet? In het verleden heeft de VVD, de partij van Broekers-Knol, overigens zelf minimumstraffen in haar verkiezingsprogram gehad, en toen hoorde je toch nooit dat het in strijd zou zijn met de rechtsstaat.

In de jaren negentig maakte de Amerikaanse president Bill Clinton zich hard voor een ‘three strikes and you’re out’-clausule in het strafrecht, wat nog wel verder ging. Maar destijds is dit nooit als anti-rechtsstatelijk afgeserveerd. Verschillende staten in de VS kennen deze clausule overigens vandaag de dag en passen haar ook toe; kan het land daarom niet als een rechtsstaat gelden?

Kritiek op gerechtelijke uitspraken mag

Menigeen denkt voorts dat een rechtsstaat inhoudt dat je op gerechtelijke uitspraken geen kritiek zou mogen uitoefenen. Ook dat is een misvatting. De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht houdt in dat politici geen instructies mogen geven hoe een rechter in een specifieke casus heeft te oordelen. In Rusland, China en andere totalitaire landen is te zien hoe volstrekt rechteloos burgers zijn indien de ‘rechterlijke macht’ opereert als een uitvoeringsorgaan van de politieke machthebbers. In ons deel van de wereld is daarvan gelukkig geen sprake, en dat moet vooral zo blijven.

Maar dit betekent allerminst dat burgers en volksvertegenwoordigers niet zouden mogen reflecteren op gerechtelijke uitspraken. Het staat burgers bijvoorbeeld vrij te menen dat rechters in zijn algemeenheid of in een bepaald geval veel te laag straffen. Je kunt vinden dat zij daarin gelijk hebben of juist niet, maar het is in zoverre relevant dat we op die manier weten of het rechtsgevoel van burgers wordt bevredigd.

Dat rechtsgevoel mag niet bepalend zijn in een specifieke zaak; daar is het oordeel altijd aan de rechter. Indien echter aan het rechtsgevoel van burgers stelselmatig tekort wordt gedaan, is het zaak voor de wetgevende macht (het parlement) om zich te bezinnen of aanpassing van wetten, bijvoorbeeld inzake de strafmaat, noodzakelijk is. Dat is dan geen aantasting van de rechtsstaat maar het in balans brengen van wetgeving en rechtspraak. Volksvertegenwoordiging en rechterlijke macht hebben in een democratische rechtsstaat nu eenmaal elk hun eigen taak te vervullen.

Evenmin is een grondwet in een rechtsstaat heilig. De Nederlandse Grondwet opent sinds een paar jaar met de expliciete uitspraak dat ons land een ‘democratische rechtsstaat’ is. Dit neemt niet weg dat het elke politicus vrijstaat om voorstellen te doen tot wijziging van de Grondwet.

Zo willen sommige linkse partijen de monarchie afschaffen, wat flagrant in strijd is met in ieder geval de artikelen 24 tot en met 41 van de momenteel geldende Grondwet. Pieter Omtzigt wil constitutionele toetsing invoeren, hetgeen nu uitdrukkelijk wordt verboden in artikel 120. Zo zou men door kunnen gaan. Het mag allemaal, zulke wijzigingsvoorstellen, mits de juiste procedure wordt gevolgd. Die procedure is omschreven in… onze Grondwet. Heel hoofdstuk 8 (de artikel 137 tot en met 142) is gewijd aan hoe onze Grondwet kan worden herzien.

Je zou kunnen zeggen: maar de grondrechten zijn daarvan uitgezonderd. Opnieuw: dat mag iemand vinden, maar onze Grondwet bepaalt níet dat sommige artikelen nooit mogen worden gewijzigd. Natuurlijk zijn er artikelen die althans in mijn liberale ogen, en hopelijk vrijwel algemeen, als essentieel voor een rechtsstaat zullen worden beschouwd. Ik denk dan bovenal aan de klassieke grondrechten, die burgers moeten beschermen tegen een overheid. Een land zonder vrijheid van meningsuiting, om maar een heel wezenlijk burgerrecht te noemen, mag uiteraard geen rechtsstaat heten.

Internationale verdragen kunnen worden opgezegd

Over de exacte betekenis van dat grondrecht kan niettemin discussie ontstaan. Onder degenen die zich nu als verdedigers van de rechtsstaat opwerpen, zijn er nogal wat mensen die vinden dat Geert Wilders niet zomaar alles mag zeggen en daarbij verder zouden willen gaan dan op dit moment geldende wetgeving en jurisprudentie. Discussie hoe ver de vrijheid van meningsuiting, om bij dat voorbeeld te blijven, hoort bij een democratische rechtsstaat. Maar als deze uitingsvrijheid te sterk wordt ingesnoerd, ja dán vindt er echt een aantasting van de rechtsstaat plaats.

Net zo min als de artikelen van onze huidige Grondwet zijn internationale verdragen heilig. Tal van juristen weten ons te vertellen dat deze of gene politieke wens anti-rechtsstatelijk is omdat het in strijd wordt geoordeeld met een bepaling uit verdrag X of Y. Maar veel van wat in de enorme, almaar uitgedijde hoeveelheid internationale verdragen vastligt heeft weinig of niets te maken met een rechtsstaat. Net als wetgeving zijn die verdragen de neerslag van opvattingen op een bepaald moment.

Wanneer omstandigheden of opvattingen wijzigen, zou herziening mogelijk moeten zijn, vanzelfsprekend zolang de fundamentele burger- en mensenrechten maar overeind blijven. Mocht wijziging te moeilijk of onmogelijk blijken, dan bestaat zelfs de mogelijkheid een verdrag op te zeggen. Sommige verdragen bevatten een regeling voor een dergelijke uittreding; in het EU-verdrag is dat artikel 50. In gevallen zonder zo’n exit-procedure bepaalt artikel 56 van het Verdragenrecht dat opzegging van een verdrag toch altijd mogelijk is.

Niet alles is rechtsstatelijk, maar de rechtsstaat is wel erg belangrijk

Of dat ook verstandig is, is een politieke afweging. Een verdrag zeg je niet zomaar op. Maar wanneer bepalingen in een verdrag, of de uitleg die eraan wordt gegeven, in strijd raken met de belangen van ons land zoals kiezers en hun volksvertegenwoordigers die zien, dan is opzegging gewoon een juridisch begaanbare weg. Diegenen die ons land voor altijd gevangen willen houden in een internationaal verdrag, zelfs als rechters de tekst daarvan anders gaan interpreteren dan bij sluiting ervan in de bedoeling lag, handelen niet overeenkomstig maar in strijd met het internationale recht.

Het zou al heel wat zijn als alle aandacht die onze rechtsstaat momenteel waard wordt geacht ertoe mag leiden dat tal van drogredeneringen worden ontmaskerd. Lang niet alles dat onder verwijzing naar ‘de rechtsstaat’ tot taboe wordt verklaard, heeft daadwerkelijk met een rechtsstaat te maken. Natuurlijk is het van het grootste belang dat wij in een rechtsstaat leven, en dit dient ook zo te blijven. Dan is het wel goed eerst zuiver vast te stellen wat een rechtsstaat echt behelst. Meer daarover een volgende keer.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, het onafhankelijke wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Niet alle zorgen van ‘prominenten’ over de rechtsstaat zijn terecht verscheen eerst op Wynia's Week.

Het toekennen van absolute macht aan regeerakkoorden heeft de afgelopen decennia de beleidsbepaling voor de hele regeerperiode teruggebracht tot achterkameroverleg tijdens de formatie, en daarmee onze democratie ernstig uitgehold. Dit heeft de formatie tot een hel van politieke spelletjes en gedraai gemaakt, met extreem lange formatieprocessen als gevolg. Dit kan worden voorkomen met één simpele regel, waar formateur en beoogde coalitiepartijen vandaag nog toe kunnen besluiten. Dat zou het functioneren van ons parlement sterk verbeteren.

De Grondwet en de werkelijkheid

In de Grondwet komt het begrip ‘politieke partij’ niet voor: volksvertegenwoordigers worden persoonlijk gekozen en hebben alleen een persoonlijke verantwoordelijkheid. Ze worden geacht met elkaar in debat te gaan en op grond van de beste argumenten te beslissen, in het belang van het land.

Art. 67 van de Grondwet zegt dat de leden van het parlement stemmen ‘zonder last’. Dat betekent dat volksvertegenwoordigers zich niet mogen laten beïnvloeden om voor of tegen een voorstel te stemmen. Formeel hebben zij dus een onafhankelijke positie. De volksvertegenwoordiger moet op basis van eigen inzicht en overtuiging een oordeel vellen.

De werkelijkheid is een totaal andere: Kamerleden uit coalitiepartijen zijn op straffe van een einde van hun politieke carrière verplicht om bij stemmingen ten allen tijde de bepalingen in het regeerakkoord te steunen, hoezeer ze het daar ook fundamenteel mee oneens zijn. Ze stemmen dus juist met een zware ‘last’. Dit heeft de Haagse politiek de laatste jaren volledig overheerst en de facto een einde gemaakt aan de democratie zoals die in de Grondwet is vastgelegd.

Sinds de oorlog wordt Nederland geregeerd met regeerovereenkomsten.
De eerste 20 jaar waren dat regeringsprogramma’s waar de kandidaat-ministers zich aan verbonden en die de leidraad van het kabinetsbeleid waren. Dit liet de dualiteit van de Kamer ten opzichte van het kabinet en de persoonlijke verantwoordelijkheid van de Kamerleden ongemoeid.

Vanaf 1963 werden deze regeringsprogramma’s (op één uitzondering na) ook getekend door de coalitiefracties in de Kamer. Hierdoor veranderden de regeringsprogramma’s in regeerakkoorden. Dit was uiteraard goed voor de stabiliteit van de regeringen, maar vanwege de verplichting van de fracties als geheel om de akkoorden te steunen, was dit in feite in strijd met de grondwettelijke onafhankelijkheid van de Kamerleden.

Ondemocratische koehandel

Het is begrijpelijk dat dit destijds niet als een ernstig probleem voor de democratie gevoeld werd: er waren drie grote partijen, waarvan er twee meestal een comfortabele meerderheid hadden en zich ook nog eens gesteund wisten door partijen die zich meer op de flanken bevonden. Een regeerakkoord kon dus destijds altijd rekenen op een ruime (en oprechte) steun van een meerderheid van de Kamerleden.

Maar door het leeglopen van de grote partijen werden meerderheden met twee partijen zeldzaam, en moesten er steeds vaker partijen bijgehaald worden die een stevige prijs rekenden voor deelname aan een coalitie. Die prijs bestond dan steevast uit beleidspunten waar in de Kamer géén meerderheid voor was. Vreemd genoeg leek niemand het verbijsterend ondemocratische gehalte van deze koehandel te beseffen.

Kamerleden van coalitiepartijen werden zo gedwongen om te stemmen voor beleid waar ze het zelf mee oneens waren. Dit gaat dus rechtstreeks en fundamenteel in tegen de Grondwet, en is ronduit ondemocratisch.
Zo heeft Nederland drie kabinetten achter de rug die links beleid uitvoerden, waar een meerderheid van de Kamerleden en de bevolking het niet mee eens waren.

Ingrijpende gevolgen

De regeerakkoorden-dwangbuis heeft ingrijpende gevolgen gehad voor de politiek in Den Haag:
– Dissidente Kamerleden werden de ultieme bedreiging voor kabinetten met een kleine meerderheid, en dus werden Kamerleden bij veel partijen vooral geselecteerd op dociliteit en loyaliteit, en juist niet op inhoudelijke kennis, die politiek eerder gevaarlijk dan voordelig was.
– Fracties functioneerden met extreme fractiediscipline die alle persoonlijke verantwoordelijkheid van Kamerleden beëindigde, en hen daarmee dwong de Grondwet te overtreden.
– Kamerdebatten zijn tien jaar lang toneelspelletjes geweest voor de camera’s: de uitkomst van alle debatten stond vooraf vast door de tekst van het regeerakkoord en de in de coalities geëiste loyaliteit.
– De kabinetten waanden zich – terecht – onaantastbaar. De Kamer en de pers werden gezien als hinderlijk en – wederom terecht – als onbelangrijk. Het kabinetsbeleid was immers in graniet gebeiteld en veiliggesteld door het regeerakkoord. De Kamer deed er niet meer toe.
– Ministers waren geen deskundigen meer die hun ministerie bestuurden en in het kabinet pleitten voor beter beleid op hun vakgebied, maar zetbazen van het kabinet die, koste wat kost, het kabinetsbeleid bij de ministeries door moesten drukken.
– Ministers zonder deskundigheid traden aan en waren er glashelder over: ‘Het beleid is bepaald door het regeerakkoord en ik ben er alleen maar om het uit te voeren.’ De eigen ministeriële verantwoordelijkheid werd ontkend, en het beleid werd ook nooit ter discussie gesteld, maar als absolute waarheid tot in het extreme doorgevoerd.

Zo werden de wenselijkheid van drastische stikstofreductie en vrije immigratie puur als politiek dogma behandeld. Wat deskundigen schreven, en zelfs wat ieder zinnig persoon zelf kan bedenken, werd terzijde geschoven en het door de linkse coalitiepartijen opgelegde beleid werd voor 100% en star uitgevoerd. Vaak zelfs door VVD-ministers, flagrant in strijd met hun eigen partijprogramma en met elke vorm van logica. En een meerderheid van de Kamerleden moest dit met lede ogen aanzien, ook Kamerleden van de coalitiepartijen, want die zaten vast aan het regeerakkoord.

De burgers in het land, zeker buiten de Randstad waar gezond verstand nog hoog aangeschreven staat, kregen het gevoel door idioten geregeerd te worden. Met de bekende gevolgen op 22 november.

Oplossingen

Het probleem is duidelijk, maar wat zijn de mogelijke oplossingen?

1. Terug naar regeringsprogramma’s  
Dit is de principieel juiste stap en zelfs eigenlijk een grondwettelijk vereiste: de onafhankelijkheid van de Kamerleden mag gewoon niet langer zo ernstig aangetast worden door partijpolitieke machtsverhoudingen, verwerkt in een regeerakkoord. De Kamer moet dus beslissen om voortaan regeerakkoorden af te wijzen als zijnde in strijd met de Grondwet, en zich beperken tot regeringsprogramma’s.

Dat zal echter niet de problemen oplossen: de partijen kunnen nog precies dezelfde manier van onderhandelen voortzetten, waarbij de fractiediscipline wel degelijk verondersteld wordt, zij het niet meer officieel ondertekend door de fractieleiders.

2. Minderheidskabinetten
De VVD had alle bij de achterban populaire punten uit het verkiezingsprogramma volledig in beleid kunnen omzetten als het de afgelopen tien jaar een minderheidskabinet had gevormd met het CDA. Een meerderheid van de Kamerleden en van de bevolking was tevreden geweest met het beleid, zoals bleek uit het peil.nl-onderzoek in 2021. 

Hoewel een minderheidskabinet bestaande uit middenpartijen voortaan als volwaardige optie moet worden meegenomen, is dat in de huidige situatie geen oplossing: er is een te sterke reus op rechts in de vorm van de PVV, met 37 zetels in de Kamer en tegen de 50 zetels in de peilingen, die het kabinet te zwaar onder druk zou kunnen zetten.

De regel!

Aangezien het afschaffen van regeerakkoorden en een minderheidskabinet de huidige problemen niet zullen oplossen, moet er iets anders bedacht worden. De oplossing ligt in een andere aanpak van de formatie. Je zit als beoogde coalitiepartijen aan tafel omdat je het over een aantal hoofdpunten eens bent. Punten die de kiezer hebben bewogen om op jouw partij te stemmen, en die jou motiveren om te willen regeren. Die hoofdpunten vormen het regeringsprogramma. Dat zijn op dit ogenblik: – immigratie en integratie; – klimaat en energie; – stikstof en natuurbehoud; – EU en euro.

Het kan zijn dat er onder de vier beoogde coalitiepartijen enkele zijn die op een van deze punten geen uitgesproken standpunt hebben en dit liever aan de Kamer willen overlaten. Dan blijft dat uit het regeringsprogramma. Alle andere onderwerpen worden sowieso niet vastgelegd, maar overgelaten aan de Kamer. Als men het op de meeste hoofdpunten oneens is, zitten de verkeerde partijen bij elkaar aan tafel.

Als er geen meerderheidscoalitie te bouwen is met partijen die het op een minimaal aantal hoofdpunten eens is, dan wordt niet het bekende onderhandelingsspel gestart met de koehandel van wie wat krijgt voor zijn deelname, om zo toch een meerderheid te krijgen, maar wordt ingezet op een minderheidskabinet. Met als gevolg dat over alle onderwerpen door de Kamer zal worden besloten.

De regel die onze democratie én de formatie kan redden is dus de volgende:

In het regeringsprogramma worden alleen (hoofd)punten opgenomen waarvoor in de Kamer een (oprechte) meerderheid bestaat. Coalitiepartijen krijgen geen prijs meer betaald voor hun deelname aan het kabinet, in de vorm van beleid waar geen Kamermeerderheid voor is.

Het gebruik van de term ‘regeringsprogramma’ impliceert dat sowieso geen voor Kamerleden bindende regeerakkoorden meer afgesloten kunnen worden. 

Het voornaamste gevolg van deze regel is dat voortaan in feite alle kwesties ‘vrij’ zijn, met andere woorden dat fracties hun leden geen stemgedrag meer mogen voorschrijven. De persoonlijke verantwoordelijkheid van alle Kamerleden wordt hersteld. Dit betekent ook dat er in de fracties zeer grondig gediscussieerd zal moeten worden om de fractie en de afzonderlijke Kamerleden op onderwerpen grotendeels op één lijn te houden. Dat zal af en toe botsen, en dat is heel nuttig! Deskundigheid van Kamerleden is opeens niet gevaarlijk meer, maar juist zeer gewenst.

In de nieuwe situatie zal er ook in de Kamer weer over alles een open debat mogelijk en zelfs noodzakelijk zijn. We zullen gaan zien dat Kamerleden soms op basis van goede argumenten van mening veranderen, iets wat al decennia niet meer voorkomt. Pas dan kun je zeggen dat er sprake is van een echt debat.

Innovatie

En zoals we de laatste jaren nog af en toe zagen bij de debatten over de Miljoenennota in september, waarin er voor de Kamerleden iets te kiezen viel (ook al was het in de marge), zul je nu vaker zien dat men vol energie in de Kamer verschijnt, en volop in de wandelgangen zal werken aan allerlei inhoudelijke gelegenheidssamenwerkingsverbanden. De democratie keert terug in de Kamer.

Uiteraard brengt deze nieuwe aanpak ook problemen met zich mee: de huidige debatpraktijk zal niet binnen de gewenste tijd leiden tot goed kabinetsbeleid. Er zal daarom gewerkt moeten worden aan een nieuwe omgang van de Kamer met ministers, om samen snel tot goed beleid te kunnen komen. Er zal dus geïnnoveerd moeten worden op het Binnenhof!

Gevolgen voor het kabinet

De ministers die over de hoofdpunten gaan, zijn gebonden aan de afspraken in het regeringsprogramma, en worden daarop geselecteerd. Het zal vaak voorkomen dat dit politici uit de coalitiepartijen zijn, maar dat is zeker geen vereiste. Andere ministers worden gekozen op vakkennis, en komen met plannen die ze door de Kamer moeten zien te loodsen. Lukt dat niet omdat de Kamer een heel ander beleid wil, dan worden ze vervangen door mensen die wel het door de Kamer gewenste beleid willen uitvoeren, zonder dat dat gevolgen heeft voor het kabinet. Tenzij het hele kabinet dit andere beleid niet voor zijn rekening wil nemen (bijvoorbeeld vanwege ongedekte kosten), dan treedt het af en komen er verkiezingen.

Maar dat zal zelden gebeuren: de hoofdpunten liggen vast, en voor bijzaken zal een kabinet niet aftreden. Daarbij zullen de Kamerleden, veel sterker dan nu, de verantwoordelijkheid voelen voor het regeerbaar houden van het land en een verstandige toekenning van middelen.

Ministers hoeven geen actieve politici te zijn. Er valt wat voor te zeggen om daar juist mensen voor te nemen die een grotere afstand hebben tot de politiek. Dit leidt tot een inhoudelijker en veel minder politiek kabinet en Kamerdebat dan we gewend zijn. Dat zou een zegen zijn voor het land: de grootste problemen waar de afgelopen kabinetten zich mee bezig hielden, waren door henzelf veroorzaakt. Inhoudelijke discussie erover werd geweigerd: het regeerakkoord was onaantastbaar, hoe onzinnig de erin opgenomen beleidspunten soms ook waren.

De Regel vereist een scherp toezicht van de (in)formateur op ongewenste politieke spelletjes. Maar mede door De Regel wordt zijn taak ook veel eenvoudiger: het maandenlang om elkaar heendraaien en de tactische politieke spelletjes over wat er binnen te halen valt voor de eigen partij, zijn overbodig.

Laat partijleiders in de Kamer

Het is voldoende om te kijken over welke hoofdpunten er bij de vier partijen in principe overeenstemming is. Het kan dus zijn dat er maar heel erg weinig wordt vastgelegd in het regeringsprogramma voor het volgende kabinet.

De vier partijleiders kunnen in de huidige situatie het beste in de Kamer blijven als fractievoorzitters: met minder van boven opgelegde fractiediscipline zal er meer energie gestoken moeten worden in de meningsvorming in de fracties. Daarbij is voor drie van de vier betrokken fracties het deelnemen aan een regering volstrekt nieuw, en zal de partijleider in de fracties onmisbaar zijn. Op de politiek zware posten van premier en minister van Financiën kunnen daarom beter ervaren oud-politici geplaatst worden. 

Gedoogconstructies

Er zijn op dit moment echter beren op de formatie-weg. Zowel NSC als VVD lopen liever geen politiek risico door deelname aan het kabinet en prefereren de gedoogrol. Omgekeerd is het voor VVD en NSC ook ondenkbaar om in een regering te gaan met de ander als gedoogpartner: dan ben je een schietschijf. 
De uitkomst van de formatie-onderhandelingen staat dus al vast: er komt een regering met alle vier de partijen als volwaardig deelnemer, zoals de kiezer in grote meerderheid wil, of er komen nieuwe verkiezingen.

En bij nieuwe verkiezingen zullen de dwarsliggers dermate afgestraft worden dat de anderen een absolute meerderheid zullen krijgen. In een recente peiling komen PVV, NSC en BBB nog maar 2 zetels tekort om de VVD buiten spel te kunnen zetten. Daar gaan ze bij ontijdige nieuwe verkiezingen beslist ruim overheen!

Wilders en Van der Plas hebben laten weten dat ze een andere aanpak willen, die vooralsnog prima in De Regel lijkt te passen. Ze willen op een paar hoofdpunten een nieuw, doortastend beleid (met name immigratie en boeren) en zullen in alle redelijkheid op andere punten geen nodeloos moeilijke eisen stellen.

Omtzigt is een echte democraat en zou dus geen enkel probleem moeten hebben met het overlaten van de meeste punten aan de Kamer. Dat scheelt ook een heleboel overhaaste beslissingen en keuzes op dit moment. Verder is voor Omtzigt het herstellen van de democratie een zeer belangrijk punt. Hij denkt na over allerlei staatsrechtelijke vernieuwingen die in de loop der jaren doorgevoerd zouden moeten gaan worden.

Yeşilgöz is het probleem

Maar met De Regel wordt in één keer de hele politieke cultuur in Den Haag omgegooid en de parlementaire democratie hersteld. Zonder dat daarvoor iets aan de reglementen veranderd hoeft te worden: Plasterk en de fractieleiders kunnen op elk gewenst moment besluiten om volgens De Regel te gaan werken en klaar is Kees. Bestuurlijke vernieuwing hoeft niet altijd moeilijk en traag te zijn!

Het probleem is Yeşilgöz. Zij heeft zich in de hoek geschilderd door veel te vroeg veel te absoluut regeringsdeelname uit te sluiten. Ook nu haar eigen kiezers daar ondubbelzinnig boos op reageren door in de peilingen massaal naar de PVV te rennen, beweegt ze geen millimeter: ze heeft zich erin vastgebeten en lijkt te verwachten haar ‘veilige’ voorkeur bij de onderhandelingen te kunnen afdwingen, en er op langere termijn voordeel uit te halen.

Als ze de draai niet kan of wil maken, zal de VVD uiteindelijk, na veel onnodig tijdverlies, ervoor moeten kiezen om een andere leider aan te stellen die wel wil meeregeren. Of moeten kiezen voor ontijdige verkiezingen, die het land op achterstand zouden zetten en van de VVD – in dat geval terecht – een marginale partij zouden maken.

Snelle formatie

Los van de voordelen voor de democratie en het te voeren beleid, maakt het invoeren van De Regel voortaan een ongekend snelle formatie mogelijk. De schade die de recente lange en schimmige formaties toegebracht hebben aan de effectiviteit van bestuur, maar vooral aan het vertrouwen van de bevolking in de politiek, mag niet onderschat worden. Ook maakte de erop volgende lange formatie het vallen van een kabinet veel schadelijker dan noodzakelijk was.
Er kan nu, bij invoering van De Regel, in recordtijd een nieuw kabinet zijn, dat orde op zaken gaat stellen. Het land snakt daar naar!

*Theo Wolters is voorzitter van de Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Betaal coalitiepartijen niet meer voor hun kabinetsdeelname in de vorm van beleid waar geen Kamermeerderheid voor is verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar kwam bij dat het geloof uiterst serieus werd beleefd. Het Nederlandse protestantisme, althans de hoofdstroom daarvan, was sterk beïnvloed door de leer van Johannes Calvijn, de meest rechtzinnige van de zestiende-eeuwse kerkhervormers. De Nederlandse katholieken op hun beurt, stonden tot de jaren zestig van de vorige eeuw wereldwijd bekend om hun grote offervaardigheid, hun geloofsrigorisme en hun loyaliteit aan het Vaticaan.

Grondwet is de hedendaagse heilige tekst

Een niet onbelangrijk bijproduct van ons religieuze verleden is dat veel Nederlanders vertrouwd zijn met het fenomeen heilige teksten. Onbetwiste nummer één was natuurlijk heel lang de Bijbel, alias de Heilige Schrift: het eeuwige en onveranderlijke Woord van God.

In het Nederland van 2023 lijkt die sacrale rol te zijn overgenomen door onze Grondwet. Vooral liberale en linkse politici doen graag alsof het een tekst betreft die uit de hemel is nedergedaald en waaraan bijgevolg geen tittel of jota mag worden veranderd. Heeft u een idee, plan of voorstel van rechtse snit? Dan is dat al gauw ‘in strijd met de Grondwet’ en staan overal moderne versies van meneer pastoor klaar om u met opgeheven vinger te attenderen op uw zondige inborst.

Toch is dat helemaal nergens voor nodig. Want uiteraard is onze Grondwet mensenwerk en kan de tekst ervan dus ook door mensen worden veranderd. De procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de Grondwet en wordt in de artikelen 137 tot en met 142 uit de doeken gedaan. Onder het niet mis te verstane opschrift ‘Herziening van de Grondwet’.

Kort samengevat komt het erop neer dat een grondwetsherziening tweemaal (in twee ‘lezingen’) door beide kamers van de Staten-Generaal moet worden behandeld. Daartussen worden verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden. In tweede lezing is het de bedoeling dat de in eerste lezing aanvaarde voorstellen ongewijzigd en met ten minste twee derde van het aantal uitgebrachte stemmen worden aangenomen.

Grondwetsherzieningen zijn schering en inslag

Is het dan misschien zo dat onze Grondwet in theorie weliswaar gewijzigd kan worden, maar dat zoiets in de praktijk nog nooit is gebeurd? Nee, of beter gezegd: integendeel. Grondwetsherzieningen zijn in Nederland schering en inslag.

De basistekst van onze huidige Grondwet stamt uit 1814 en werd al een jaar later voor het eerst gewijzigd. Daarna volgden nog vele tientallen andere aanpassingen, niet zelden van wezenlijk belang. Zo werd in 1840 de afscheiding van België in de Grondwet vastgelegd en zijn we sinds de herziening van 1848 bekend met ministeriële verantwoordelijkheid en een rechtstreeks gekozen Tweede Kamer.

Sociale grondrechten

Cruciaal waren ook de grondwetswijzigingen van 1917 (financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs, algemeen kiesrecht voor mannen, evenredige vertegenwoordiging) en 1948 (diverse bepalingen in verband met de aanstaande soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië, introductie van het instituut staatssecretaris).

Minstens zo fundamenteel was de herziening van de Grondwet die in 1983 in werking trad. Voor het eerst werden ‘sociale grondrechten’ aan de tekst toegevoegd. Als ‘voorwerp van zorg der overheid’ golden voortaan ‘bevordering van voldoende werkgelegenheid’ (artikel 19), ‘spreiding van welvaart’ (artikel 20) en ‘verbetering van het leefmilieu’ (artikel 21). Ook diende de overheid ‘voldoende woongelegenheid’ te stimuleren en ‘voorwaarden’ te scheppen voor ‘maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding’ (artikel 22).

Gij zult niet discrimineren!

Grondrechten worden traditioneel vastgelegd om de burger tegen de staat te beschermen en desnoods tegen andere burgers. Met die gewoonte, zo stelden critici vast, werd in 1983 gebroken: grondrechten waren er voortaan vooral om overheidshandelen te legitimeren.

Ook artikel 1 van de herziene grondwet, waarin ‘gelijke behandeling’ werd geproclameerd, baarde opzien. De eminente historicus E.H. Kossmann schreef dat hem geen andere Europese grondwet bekend was waarin de burger al in het eerste artikel met een verbodsbepaling om de oren wordt geslagen: gij zult niet discrimineren!

Voor die tijd luidde de bepaling dat allen die zich op het grondgebied van het Rijk bevinden, gelijke aanspraak hebben op bescherming van persoon en goederen. Vanaf 1815 had die formulering in de Grondwet gestaan. Niet als artikel 1, maar afwisselend als artikel 3 en 4.

Ook na de grote herziening van 1983 is onze Grondwet nog diverse keren aangepast. Zo werd de vervanging van zieke en zwangere volksvertegenwoordigers in de tekst opgenomen (2005) en sneuvelde de Kroonbenoeming van burgemeesters en commissarissen van de Koning (2018). Nog in februari van dit jaar werden ‘handicap’ en ‘seksuele gerichtheid’ toegevoegd aan de discriminatieverboden in artikel 1.

Het is dus ronduit bizar om te doen alsof onze Grondwet onaantastbaar is – of ooit is geweest. Het wordt allemaal nog veel gekker als we bedenken dat juist de liberale en linkse politici die dat keer op keer insinueren, zelf voor nieuwe grondwetsherzieningen allesbehalve beducht zijn.

Pittige grondwetsherzieningen

Wat lezen we bijvoorbeeld in het jongste verkiezingsprogramma van de VVD? ‘Iedereen is welkom op school. We wijzigen artikel 23 van de Grondwet zodat de vrijheid van onderwijs niet het gelijkheidsbeginsel mag ondermijnen. Er komt een acceptatieplicht van leerlingen in het bijzonder onderwijs. Identiteitsverklaringen schaffen we af, want iedereen moet veilig zichzelf kunnen zijn.’

In het programma waarmee D66 de Tweede Kamerverkiezingen inging, staat dat rechters wetten aan de Grondwet moeten gaan toetsen. Volgens artikel 120 van de huidige Grondwet (‘De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen’) is dat verboden. Ook wil D66 de Eerste Kamer afschaffen en vindt de partij dat de koning geen onderdeel hoort te zijn ‘van de regering noch van de Raad van State’. Daar zijn eveneens pittige grondwetsherzieningen voor nodig.

PvdA en GroenLinks willen een republiek

De PvdA en GroenLinks maken het nog veel bonter. In hun gezamenlijke verkiezingsprogramma wordt er onder meer voor gepleit om ‘behoorlijk bestuur’ en ‘de rechten voor de natuur’ in de Grondwet te verankeren. Ook willen beide partijen grondwettelijke toetsing (net als D66) en aanpassing van artikel 23 (net als de VVD). Als klap op de vuurpijl is er het voorstel om van het Koninkrijk der Nederlanden een ‘parlementaire republiek’ te maken. Het is niet overdreven om te concluderen dat deze PvdA-GroenLinks-plannen een grondwetsherziening impliceren van een omvang die we sinds 1814 niet hebben beleefd.

Onder leiding van informateur en prominent PvdA-lid Ronald Plasterk zijn PVV, VVD, NSC en BBB momenteel aan het nagaan of ze overeenstemming kunnen bereiken over onder meer ‘het waarborgen van de Grondwet’. In het licht van het voorgaande mag dat getypeerd worden als misschien wel de meest hilarische vertoning uit onze parlementaire geschiedenis.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Coalitiebesprekingen over het ‘waarborgen’ van de Grondwet zijn een hilarische vertoning verscheen eerst op Wynia's Week.