Als eerste land ter wereld had de Filippijnse overheid in 2021 daarvoor toestemming gegeven. Gouden Rijst is genetisch gemodificeerd om beta-caroteen in zijn rijstkorrels te produceren. Daaraan heeft deze rijst zijn karakteristieke goudgele tint te danken. Beta-caroteen wordt in het menselijk lichaam omgezet in vitamine A.

Liever angst dan rijst

Vitamine A-tekort is een groot probleem in menig ontwikkelingsland, waaronder dus de Filippijnen. Door vitamine A-tekort worden naar schatting jaarlijks een half miljoen kinderen blind, waarvan de helft een jaar later gestorven is. Natuurlijke bronnen van vitamine A zijn lever, vis en allerlei soorten fruit en groente, maar voor grote groepen mensen zijn die maar schaars voorradig of te duur. Dat het tekort kan worden opgeheven door een basisvoedsel dat net zo makkelijk te verbouwen is als gewone rijst, is dus een geschenk uit de hemel, zou je zeggen.

Maar dan heb je nog steeds een heel naïef beeld van Greenpeace: een door en door dogmatische club die liever angst dan rijst zaait, en die op de keper beschouwd over lijken gaat om de eigen agenda door te drukken. Greenpeace verzet zich te vuur en te zwaard tegen elke vorm van genetische modificatie, dus voeren ze ook tegen Gouden Rijst al jaren een desinformatie-oorlog.

Er is geen snipper bewijs dat deze genetische modificatie enig risico voor mens of dier oplevert, maar nu zijn ook de Filippijnse rechters dus in de leugens van Greenpeace getrapt, want ze geven als reden voor hun verbod: ‘de tegenstrijdige wetenschappelijke inzichten en onzekerheid over de risico’s en effecten van Gouden Rijst’. Er is nog hoop; de Filippijnse regering kan tegen deze uitspraak in beroep, en gaat dat ook doen.

Wetenschappelijk gezien is deze vorm van genetische modificatie al bijna ouderwets. Er is al decennia ervaring mee en de risico’s zijn uit en te na onderzocht (en bij correcte toepassing nihil), dus eigenlijk lopen Greenpeace en geestverwante clubs hier ver achter de feiten aan. Inmiddels zijn veel krachtiger technieken voor genetische modificatie beschikbaar waarbij inderdaad terdege zal moeten worden nagedacht over de risico’s.

Besmettelijke vaccins

Vorige maand publiceerde vakblad Science een Policy Forum over het ontwikkelen van besmettelijke vaccins (transmissible vaccines). Bij dieren weliswaar, maar medisch-biologisch is dat hetzelfde als bij mensen. Het idee is, dat je een vrij onschuldig virus dat al voorkomt bij een bepaalde diersoort, genetisch modificeert met een stukje genetisch materiaal van een ander, gevaarlijker virus. Dit stukje wekt dan na infectie een immuunreactie op tegen die gevaarlijke ziekte: het dier is gevaccineerd.

Bij mensen worden gemodificeerde verkoudheidsvirussen al gebruikt als ‘vector’ (transporteur) bij gentherapie. De vector bouwt een gewenst stukje genetisch materiaal in in alle cellen die hij besmet, bijvoorbeeld een ontbrekend gen in de lever waardoor de patiënt in kwestie een ernstige stofwisselingsziekte heeft. Deze virusdeeltjes zijn om voor de hand liggende redenen zo geconstrueerd dat ze niet van mens op mens kunnen overspringen.

Vaccineren tegen ebola en vogelgriep

In het geval van een besmettelijk vaccin wil je juist dat het gemodificeerde virus net zo besmettelijk blijft. In theorie hoef je dan maar één dier met zo’n gemodificeerd virus te besmetten en uit te zetten in de natuur, waarna vrijwel de hele populatie besmet raakt, en dus gevaccineerd is tegen de gevaarlijker ziekte. 

Zo zouden bijvoorbeeld mensapen in Afrika met een gemodificeerd verkoudheidsvirus gevaccineerd kunnen worden tegen ebola. Niet alleen sterven veel gorilla’s en chimpansees aan ebola, maar met enige regelmaat springt ebola over naar mensen, doordat die besmet vlees van mensapen eten, met angstaanjagende uitbraken tot gevolg. Conventionele vaccinatie van mensapen is uiteraard onmogelijk, omdat we dan elke gorilla, bonobo en chimpansee in het Congolese oerwoud zouden moeten vangen en inenten. Op vergelijkbare wijze zouden we vogelpopulaties kunnen vaccineren tegen de dodelijke H5N1-vogelgriep, waarover virologen zich ernstig zorgen maken dat die vroeg of laat gaat overslaan op mensen.           

Niettemin, het lijkt spelen met vuur: gemodificeerde, levende virussen loslaten in de vrije natuur, zonder mogelijkheid om achteraf nog op de rem te trappen. (Zie ook deze column, over omicron als corona-vaccin en de risico’s van levende vaccins.) Dit Policy Forum trapt veel open deuren in over zorgvuldige procedures en overleg met alle stakeholders voordat men aan zoiets begint. Het meest opmerkelijke is eigenlijk hoe de toon in twee jaar tijd is veranderd. In januari 2022 publiceerde Science namelijk ook een Policy Forum over dit onderwerp, waarvan de teneur was: hoe halen sommige virologen het in hun hoofd om hierover te beginnen.

Nog een andere, zeer krachtige nieuwe techniek voor genetische modificatie die tot nu toe volledig onder de publieke radar bleef, is de gene drive. Bij de nu gangbare genetische modificatie, zoals in het geval van de Gouden Rijst, draagt het gemodificeerde organisme het nieuwe gen wel over op zijn nageslacht, maar volgens de normale wetten van de erfelijkheid. Dus bij kruising van een Gouden Rijst-plantje met een gewone rijstplant krijgt de helft van het nageslacht dat gen voor beta-caroteen. Bij verder doorkruisen heeft nog slechts een kwart van de ‘kleinkinderen’ dat gen, enzovoort. Het gen wordt dus steeds zeldzamer in de populatie, en zal in veel gevallen zelfs spontaan uitsterven. 

Resistent tegen malaria-parasiet

Een gene drive is een ingenieuze DNA-constructie die deze manier van overerven ontduikt: alle nakomelingen van de kruising van een genetisch gemodificeerd exemplaar met een ongemodificeerd exemplaar erven de modificatie, en al die nakomelingen hebben nu ook deze gene drive. Zo’n gene drive-gen zal zich dus in opeenvolgende generaties als een soort virus door de hele populatie verspreiden. In theorie kun je dus door één gemodificeerd exemplaar los te laten in de natuur, een complete populatie genetisch modificeren. Dat zou bij mensen heel langzaam gaan, omdat een generatie circa twintig jaar duurt. Maar momenteel wordt onderzocht, of het mogelijk is om op deze manier alle malaria-muggen resistent te maken tegen de malaria-parasiet.

Decennialang hebben Greenpeace en een deel van de milieubeweging met spookverhalen over imaginaire gevaren gepoogd om nuttige toepassingen van de klassieke genetische modificatie te saboteren. Over besmettelijke vaccins en de gene drive heb ik ze nog nooit gehoord, terwijl daar wel echt wat te bespreken valt. Maar als ze die nieuwe ontwikkelingen ontdekken, is er helaas weinig hoop dat ze het debat daarover aangaan op een manier die echt wat bijdraagt aan de samenleving.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Met zijn spookverhalen heeft Greenpeace zich gediskwalificeerd voor het debat over genetische modificatie   verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar zomer startte Greenpeace een rechtszaak tegen de staat om strenger stikstofbeleid af te dwingen. Na de successen in de klimaatzaken tegen de staat dachten ze zo buiten het parlement om het stikstofbeleid naar hun hand te kunnen zetten. Maar de Stichting Stikstofclaim gooide roet in het eten door zich in deze zaak te mengen. Een eerdere bijdrage aan Wynia’s Week bespreekt deze rechtszaak in meer detail.

Onlangs heeft de rechtbank Den Haag, ondanks verzet van de staat en Greenpeace, Stikstofclaim toegelaten tot de rechtszaak. De bezwaren die tegen de toelating van Stikstofclaim zijn aangevoerd, tonen aan hoezeer de staat en Greenpeace zich dit soort procedures menen te kunnen toeeigenen. Hoewel de rechter korte metten maakte met die bezwaren, betekent dat nog niet dat het Stikstofclaim vrij zal staan alle relevante feiten in te brengen.

De partijdige staat

De beide partijen waren het roerend eens: Stikstofclaim mocht niet worden toegelaten tot de procedure van Greenpeace tegen de staat. De staat maakte bezwaar tegen de toelating van Stikstofclaim omdat de stichting ‘opkomt tegen het stikstofbeleid van de staat en in dat kader procedeert tegen de staat’.

Het is de staat ontgaan dat Greenpeace exact hetzelfde doet in deze rechtszaak. Kennelijk meent de staat dat de toegang tot de rechter beperkt moet blijven tot degenen die strenger milieu- en klimaatbeleid eisen en de deur dicht moet voor organisaties die minder streng beleid wensen. Daarmee geeft de staat blijk van partijdigheid.

Kennelijk hadden de staat en Greenpeace hun verweer tegen de toelating van Stikstofclaim goed gecoördineerd, waardoor de bezwaren naadloos op elkaar aansloten. Greenpeace stelde dat zij slechts vorderingen richt tegen de staat en dat het ‘in beginsel tot de taak van de staat behoort om bij toewijzing van vorderingen voor het voldoen aan die vorderingen te bepalen welke maatregelen daartoe zullen worden genomen’. Greenpeace voegde daaraan toe dat het nadrukkelijk niet heeft gevorderd dat ‘agrarische bedrijven worden aangepast’ of dat ‘investeringen van agrarische bedrijven versneld worden afgeschreven’.

Daarmee toont Greenpeace niet alleen dat het de toepasselijke rechtsregels niet begrijpt, maar vooral ook dat hypocrisie haar niet vreemd is. Op haar website laat Greenpeace er geen onduidelijkheid over bestaan: ‘Veestapel moet krimpen om natuur- en klimaatcrisis aan te pakken.’ De inkrimping van de veestapel is uiteraard niet alleen een beoogd, maar ook een voorzienbaar gevolg van de eventuele toewijzing van het door Greenpeace gevorderde bevel. 

De neutrale rechter

De rechtbank Den Haag toonde zich in dit geschil een neutrale arbiter. In een goed beargumenteerd vonnis van elf pagina’s kwam de rechter tot de conclusie dat Stikstofclaim moet worden toegelaten. Met het belang van Stikstofclaim bij deelname en de representativiteit van de organisatie was de rechter snel klaar en de hypocriete argumenten van Greenpeace werden snel van tafel geveegd.

Opvallend is wel dat het nog maar de vraag is of Greenpeace zelf aan de eis van representativiteit voldoet die de rechtbank formuleerde: ‘Bij aanvang moet duidelijk zijn dat een belangenbehartiger kwantitatief gezien voor een voldoende groot deel van de groep opkomt.’ Aangezien Greenpeace claimt voor alle burgers van Nederland op te komen, niet alleen voor de groenen, mag betwijfeld worden of zij voldoende Nederlanders vertegenwoordigt. Dat punt zal ongetwijfeld in het verdere verloop van de procedure aan de orde komen.

Voeging vereist geen instemming

De overwegingen van de rechter waarbij de bezwaren van de staat werden verworpen zijn belangwekkend:

‘Dit betoog moet worden verworpen, omdat voor voeging geen vereiste is dat de voegende partij en de partij aan wiens zijde voeging plaatsvindt op één lijn zitten of geen tegengestelde belangen hebben. De partij die zich voegt aan de zijde van gedaagde kan immers, binnen de grenzen zoals [hieronder] aangegeven, zelfstandig en op zelfstandig aangegeven gronden verweer voeren. Dat verweer kan pas na voeging inhoudelijk worden beoordeeld.’

Inderdaad, er is geen enkele juridische grond voor de stelling dat Stikstofclaim het stikstofbeleid van de staat zou moeten onderschrijven om zich te kunnen voegen in de zaak. Deze zaak draait juist om de wettelijkheid van dat stikstofbeleid en daarover hebben Stikstofclaim en Greenpeace tegengestelde opvattingen. In hoeverre de staat en Stikstofclaim andere gronden zullen inroepen, valt nog te bezien.

Stikstofclaim is nu dus als gevoegde partij toegelaten tot het geding. Dat wil nog niet zeggen dat Stikstofclaim nu volledig vrij is om alle mogelijke gronden aan te voeren om de eisen van Greenpeace te bestrijden. In ieder geval mag Stikstofclaim relevante juridische gronden aanvoeren ter bestrijding van de vordering van Greenpeace. Wat betreft de feiten kan de staat echter roet in het eten gooien. Met verwijzing naar arresten van de Hoge Raad legde de rechtbank de spelregels als volgt uit:

‘Een gevoegde partij aan de zijde van de gedaagde is bevoegd zelfstandig en op zelfstandig aangevoerde gronden verweer te voeren. De rechter kan een vordering in beginsel niet toewijzen of afwijzen op gronden die door een gevoegde partij zijn aangevoerd, maar door de gedaagde zelf niet konden worden ingeroepen. Een gevoegde partij kan niet verhinderen dat de gedaagde bepaalde feiten erkent, met als gevolg dat deze komen vast te staan. Hij moet het geding aanvaarden in de stand waarin het zich ten tijde van de voeging bevindt. De stellingen van een partij die zich heeft gevoegd aan de zijde van gedaagde worden door de rechter betrokken in de beoordeling van de tegen die gedaagde ingestelde vordering, behalve voor zover die stellingen strijdig zijn met de stellingen van gedaagde.’   

Dat is een juiste samenvatting van de huidige stand van de rechtspraak. Bedacht dient echter te worden dat de Hoge Raad zich nog niet heeft uitgelaten over een cruciaal aspect van algemeen belang-acties in de context van op wetenschap gebaseerd beleid.

‘Gevaarlijke klimaatverandering’

Om dit aspect goed te begrijpen is het nuttig even terug te keren naar de klimaatzaken tussen Urgenda en de staat. Urgenda vond het Nederlands klimaatbeleid ontoereikend en vorderde een emissiereductie van 25% tegen 2020. In die zaken heeft Urgenda een karikatuur geschetst van de stand van de klimaatwetenschap. Maar omdat de staat niet of nauwelijks weerwoord bood, meende de rechter op grond van de normale regels in private rechtsgedingen te mogen uitgaan van de juistheid van die karikatuur. Dit roept de vraag op of die regels wel geschikt zijn voor de beoordeling van algemeen belang-vorderingen in zaken van op wetenschap gebaseerd beleid (daarover hieronder meer).

In de Urgenda-klimaatzaken had de staat over bijvoorbeeld het begrip ‘gevaarlijke klimaatverandering’ niets te melden en daardoor kon de rechter dat door Urgenda bedachte begrip hanteren alsof het een wetenschappelijk gedefinieerde term is. De staat (lees: het ministerie, althans de ambtenaren die de zaak behandelen) kon zo met slap verweer deze rechtszaak in de gewenste richting sturen; die richting was echter geenszins wat het parlement voor ogen had. Overigens ontvangen zowel Urgenda als Greenpeace rijkelijke subsidies ofwel direct uit de schatkist of via de bekende ‘slush funds’ die de staat daartoe heeft gecreëerd, waardoor de belangen nog verder verstrengeld zijn.

Weliswaar zijn er grenzen gesteld aan hetgeen een gevoegde partij mag stellen, maar ook aan die grenzen zijn grenzen gesteld. Zo bepaalt het wetboek bijvoorbeeld dat de rechter ‘feiten of omstandigheden van algemene bekendheid, alsmede algemene ervaringsregels’ aan zijn beslissing ten grondslag mag leggen, ongeacht of zij zijn gesteld; dergelijke feiten behoeven geen bewijs. Daarnaast mag de rechter bewijs verlangen, ‘zo vaak aanvaarding van de stellingen zou leiden tot een rechtsgevolg dat niet ter vrije bepaling van partijen staat’.

Net als klimaatbeleid is ook stikstofbeleid gebaseerd op wetenschap. Waar het gaat om wetenschappelijke feiten die relevant zijn voor het stikstofbeleid zal de rechter in het licht van de bovengenoemde wetten niet kunnen afgaan op hetgeen de staat en Greenpeace samen bekokstoven, want wetenschap staat niet ter vrije bepaling van de partijen, althans is van algemene bekendheid. Ten aanzien van wetenschap zal Stikstofclaim dus wel degelijk feiten kunnen inbrengen waarover de andere partijen het eens zijn. 

Licht aan de horizon

Zo gloort aan het begin van dit nieuw jaar toch weer wat licht aan de horizon. Met de opkomst van organisaties als Stikstofclaim en Stichting Milieu en Mens kan de balans in de rechtszaal terugkeren, hoewel de strijd ongelijk blijft, met name door het subsidiebeleid en de twijfelachtige rol die de staat in het proces speelt.

Dit is ook een punt dat de nieuwe coalitie, die zich terecht druk maakt om de rechtsstaat en democratie, zou moeten oppakken. Met de toekenning van subsidies en het voeren van verweer in algemeen belang-acties heeft de staat bewezen partijdig en onbetrouwbaar te zijn.

De regels van het private proces- en bewijsrecht zijn, zoals hierboven besproken, ongeschikt voor algemeen belang-acties. Indien we van de rechtsstaat voornamelijk een rechtersstaat maken, dan behoeven die regels herziening en zal het beginsel van ‘equality of arms’ in ere hersteld dienen te worden.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel en heeft de stichtingen Milieu en Mens en Stikstofclaim op pro bono basis geadviseerd. Deze stichtingen hebben zich gevoegd in de klimaatprocedure van Milieudefensie tegen Shell, respectievelijk de stikstofzaak van Greenpeace tegen de staat.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Nieuwe kabinet moet eind maken aan de partijdigheid van de staat bij rechtszaken over klimaat en milieu verscheen eerst op Wynia's Week.

– ‘Terwille van den boer die ploegt 

Besta de wereld voort!’ 

Uit: J.W.F. Werumeus Buning, ‘Ballade van den boer’ (1935). 

Nu de Nederlandse rechter zich bereid heeft getoond om de milieubeweging tegemoet te komen in haar strijd voor ambitieuzer beleid, was het wachten op een stikstofprocedure. Greenpeace heeft afgelopen maand de staat gedagvaard. Zij eist dat de overheid in het belang van de natuurbescherming een nog ambitieuzer stikstofbeleid voert. Dat betekent, simpel gezegd, meer boeren weg en minder industrie om ‘de natuur’ te redden. 

Inmiddels weten we waarom de milieubeweging zich zo graag tot de rechter wendt en tegen de staat procedeert. Maar zodra de stem van de boeren en de burger in de rechtszaal ook zal klinken, is het nog maar de vraag of het de milieubeweging weer zal lukken om de rechter voor haar karretje te spannen. Het is tijd dat het misbruik van juridische procedures om de democratie opzij te zetten een thema wordt in de komende verkiezingen.  

Sinds Urgenda is de rechter in de politiek gegaan 

Met het vonnis in de Urgenda-zaak in 2015 stond het in de sterren geschreven: antiparlementaristische bewegingen zullen zich gaan specialiseren in het manipuleren van de wetenschap en de rechterlijke macht om hun doelen te bereiken. Dat de rechter in de politiek is gegaan is inmiddels een gegeven. Greenpeace hoeft daarom niet eens meer te verbloemen dat zij de rechter een politieke rol toebedeelt. ‘Het kabinet is gevallen en de politiek is daarmee voor lange tijd vleugellam geworden, terwijl de natuur die tijd echt niet meer heeft’, zegt de directeur van Greenpeace zonder met zijn ogen te knipperen. De rechter als interim-kabinet is dan toch wel weer een nieuwigheidje.  

Al sinds Urgenda is de rechtvaardiging voor rechterlijk ingrijpen in de politiek dezelfde drogredenering: de democratie moet onder curatele gesteld worden want er zou ‘wetenschappelijke noodzaak’ bestaan om in te grijpen. In de woorden van Greenpeace: ‘Als de politiek er niet uit komt, dan moet de rechter het maar doen.’  

Dat idee berust op verkeerd begrip van het recht. Dat de rechter moet rechtspreken wil immers niet zeggen dat de rechter mag wetgeven. Nederland kent zoiets als machtenscheiding. Hoewel met dit idee wel vaker een loopje wordt genomen, staat het de rechter ook in deze stikstofzaak niet vrij om op de uitnodiging van Greenpeace in te gaan. 

Het doel van deze rechtszaak is om de staat te dwingen tot beleid dat sneller op ‘ecologische landbouw’ aanstuurt. Greenpeace is een verklaard tegenstander van de huidige agrarische sector, wil af van de ‘intensieve veehouderij’ en eist een ‘omslag naar ecologische landbouw.’ Daarvoor voert zij drie ‘zwaarwegende’ argumenten aan. Het eerste van de argumenten is dat het ‘meeste vlees en zuivel voor export’ is bestemd.  

Hoe kan export een argument tegen veeteelt zijn, zult u zich afvragen. Uiteraard worden met het geëxporteerde vlees en zuivel mensen elders gevoed. Bovendien is het voor een land geopolitiek voordelig om zelfvoorzienend te zijn op het vlak van voedsel. Een official van het voedselagentschap van de Verenigde Naties klaagde onlangs dat de EU ‘de productiviteit van de agrarische sector opoffert aan duurzaamheid.’ De wereld kan niet zonder de Europese voedseloutput, merkte hij terecht op.  

Inderdaad, Greenpeace ’s ‘eigen volk eerst’ populisme is moreel stuitend. Het gevaar dat Nederland een tweede Sri Lanka wordt is niet denkbeeldig.  

Greenpeace grossiert in bangmakerij 

Net als in de klimaatzaak van Urgenda beroept Greenpeace zich op de wetenschap, althans op de wetenschap die haar goed uitkomt. Helaas voor Greenpeace is er geen ‘intergouvernementeel panel’ voor stikstof en natuur, dus moet zij het doen met semi-wetenschappelijke rapporten van adviesorganen, veelal geschreven in opdracht van de overheid.  

En zoals gebruikelijk doet Greenpeace er een flinke schep bangmakerij bovenop. ‘Het wordt steeds stiller in de natuur’,  zegt zij en de boosdoener zou stikstof zijn, want stikstof maakt de botten van vogels broos. De impliciete verwijzing naar het door de milieubeweging gevierde boek ‘Silent Spring‘ uit 1962 helpt niet, want meer dan zestig jaar later is er van een stille lente nog altijd geen sprake – en dat zal ook niet gebeuren. 

De wetenschap waarop Greenpeace zich beroept, is hevig bekritiseerd en zeer dubieus. Het door de overheid gebruikte model (‘Aerius’) heeft weinig tot geen voorspellende waarde. Bij de zogeheten ‘kritische depositiewaarden’ (KDW) zijn vraagtekens te stellen; KDW suggereren een ecologische precisie die niet kan bestaan gezien het onderliggende onderzoek.  

Procederen tegen de staat heeft grote voordelen 

Bovendien geeft Greenpeace zelf al toe dat dit hele systeem zo lek is als een mandje – zij vordert dat de staat ‘de stikstofdepositie uit Nederlandse bronnen maximaal zal reduceren zodat een eventuele overschrijding van de toepasselijke KDW’en slechts het gevolg is van stikstofdepositie uit buitenlandse bronnen.’ Dus de boeren moeten gewoon de grens over, de natuur gaat er niet op vooruit en de milieubeweging breidt haar macht verder uit. 

Voor de milieubeweging heeft procederen tegen de staat grote voordelen. De verdediging tegen de vorderingen van Greenpeace wordt niet gevoerd door de Tweede Kamer of het kabinet, maar door het ministerie dat de landsadvocaat aanstuurt. Indien de betrokken ambtenaren lid zijn Greenpeace of sympathie hebben voor de beweging, zal de verdediging van de staat niet op het scherpst van de snede gevoerd worden.  

Integendeel, zoals de Urgendazaak heeft laten zien, zal de staat zich zodanig opstellen dat de zaak verloren wordt en het beleid moet worden aangescherpt. Langs die weg kan het ministerie alsnog het politieke verzet tegen het ‘wetenschappelijk noodzakelijke’ stikstofbeleid neutraliseren. Met het vonnis in de hand kan het ministerie voort met het plan om de Nederlandse veeteelt te ‘verduurzamen,’ een mooi woord voor ontmantelen, om ‘de natuur’ te beschermen. 

Urgenda wees de weg – met een beroep op een abstract begrip als ‘het klimaat’ kun je de rechter verleiden om beleid af te kondigen dat de mensheid en de planeet beschermt tegen de CO₂-emissies van de industrie en consumptie. Greenpeace wil dit huzarenstukje herhalen door met ‘de natuur‘ te schermen: de rechter zou de staat moeten verplichten om de natuur te beschermen tegen stikstofdeposities, althans die uit het binnenland.  

Nu staat de agrarische sector, die al lang een doorn in het oog van de milieubeweging is, vooraan in de vuurlinie, gevolgd door de industrie die welke stikstofverbinding dan ook uitstoot.      

Greenpeace mag in deze procedure als enige voor ‘de natuur’ spreken en zal zich daarbij, volgens vast patroon, beroepen op hoogdravende teksten uit beleidsrapporten en vage termen uit wetten om de eisen een aura van legitimiteit en moraliteit te geven. Andere belangen, zoals die van de boeren en van de burger, zal Greenpeace noch de staat verdedigen.  

De stem van de boeren en de burger  

Deze misstand kan echter gecorrigeerd worden. Inmiddels is door de stichting Milieu en Mens, die voor gebalanceerd milieubeleid staat, aangetoond dat een juridisch tegenantwoord mogelijk is. Deze stichting heeft zich weten te voegen in de ‘klimaatzaak van de eeuw’ tussen Milieudefensie en Shell en doet nu volwaardig mee in de procedure. Als de voortekenen niet bedriegen zou het best weleens zo kunnen zijn dat de bijdrage van deze stichting de sleutel is voor de uitkomst van de procedure. 

De boeren en andere algemeen belangorganisaties kunnen nu dus ook in de procedure van Greenpeace tegen de staat gaan meedoen. De belangen van de boeren zijn geenszins strijdig met het algemeen belang en de belangen van alle burgers. Integendeel, zowel boeren als burgers zijn voorstanders van natuurbescherming, maar kunnen zich niet vinden in de steeds extremistischere eisen van de milieubeweging die zij buiten de democratie om tracht af te dwingen.  

De tunnelvisie van de milieubeweging die slechts oog heeft voor natuurbescherming, zal ten koste gaan van de landbouw, de veeteelt, de economie, de voedselzekerheid ( ook voor mensen in andere landen), onze geopolitieke onderhandelingspositie, de burger die al deze nadelen aan den lijve ondervindt en uiteindelijk ook het milieu zelf. Daar komt natuurlijk nog bij dat het niet voor de hand ligt dat de rechter zich in de stikstofpolitiek mengt, zoals de stichting Milieu en Mens in de klimaatzaak al meer dan eens heeft gesteld ten aanzien van de CO₂-emissiereductiepolitiek. 

Opmerkelijk is dat de conceptdagvaarding van Greenpeace op rechtspraak.nl geplaatst is. Dat wekt de schijn dat de milieubeweging lijntjes heeft met de rechtspraak die andere burgers niet hebben. Greenpeace zal uiteraard niet klagen over deze legitimatie, net zomin als Greenpeace iets te klagen heeft over de bakken met geld die het ieder jaar uit allerhande subsidiepotjes ontvangt.  

Het is overigens niet de eerste keer dat de schijn van partijdigheid wordt gewekt in procedures van de milieubeweging. De politiek blijft, op enkele uitzonderingen na, wegkijken.  

Naast de rijkelijke subsidies heeft de milieubeweging ook privileges weten te bekomen die andere organisaties en de burger niet hebben. Het procedeerprivilege van milieuclubs is een doorn in het oog van de democratische rechtsstaat, het gelijkheidsbeginsel en het beginsel van ‘equality of arms’. De democratie wordt langs deze weg steeds vaker onder curatele gesteld, om de woorden van de advocaat van Milieudefensie te gebruiken. 

Thema voor de verkiezingen 

Dit zou een belangrijk thema moeten zijn bij de komende verkiezingen. Het recht op een eerlijk proces, de vrijheid van vereniging en de beginselen van gelijkheid voor de wet, gelijke toegang tot de rechter en ‘equality of arms’ worden met voeten getreden door de ongerechtvaardigde privileges voor deze zogeheten ‘algemeen belangorganisaties.’  

Dat gaat vaak ten koste van de burger, omdat de meeste van die organisaties (Milieu en Mens is een uitzondering) juist níet het algemeen belang vertegenwoordigen, maar slechts hun eigen stokpaardjes berijden. Dit effect wordt versterkt doordat de eenzijdige, radicale milieuclubs op enorme geldstromen kunnen rekenen en de echte algemeen belangorganisaties op een houtje moeten bijten.  

De partij die het aandurft om tegen deze misstanden op te komen kan niet alleen rekenen op de hoon van wat nog steeds de progressieve beweging wordt genoemd. Kreten als ‘aanval op het bestel’ of ‘ondermijning van de rechtsstaat‘ zijn even voorspelbaar als inhoudsloos.  

De eeuwige waarde die eerlijkheid noemen 

De partij die zich sterk maakt voor het afschaffen van dit standenrechtssysteem kan bovenal rekenen op de sympathie van de burger die gelooft dat het doel niet de middelen heiligt.  

De burger die staat op een integere, onpartijdige overheid, justitie en rechterlijke macht.  

De burger die ongeacht de inhoud van het beleid vasthoudt aan de eis dat er niet vals wordt gespeeld.  

De burger die niet kan accepteren dat onder het mom van ‘wetenschappelijk noodzakelijk’ stikstofbeleid de boeren worden geruimd zodat hun land voor woningbouw of een ander doel kan worden gebruikt. 

De burger tenslotte die weet dat er iets is dat voorafgaat aan het vermogen van de democratie om te overleven, iets dat geen wet kan garanderen: de eeuwige waarde die we eerlijkheid noemen.  

Eerlijkheid met name van degenen die ongemerkt óneerlijk kunnen zijn. 

Lucas Bergkamp is arts en milieujurist te Brussel. Hij heeft pro bono de twee stichtingen geadviseerd in verband met de tussenkomst in Shell vs. Milieudefensie. 

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Greenpeace wil dat een rechterlijk interim-kabinet onze voedselproductie verstikt verscheen eerst op Wynia's Week.

De niet gouvernementele organisatie (NGO) die in dit opmerkelijke netwerk centraal staat is de in 2008 opgerichte European Climate Foundation (ECF). ECF is de afgelopen vijftien jaar uitgegroeid tot één van de grootste influencers-NGO’s op het terrein van klimaat in de EU. Met een jaarbudget van 163 miljoen euro in 2021 (2020: 125 miljoen euro) worden meer dan 700 Europese partnerorganisaties ondersteund. ECF is dus vooral een doorgeefluik van geld, dat het zelf ophaalt bij een beperkt aantal weldoeners, vooral uit de Angelsaksische wereld.

Amerikaanse miljardairs achter Europese ‘doelen’

ECF heeft zich ten doel gesteld ‘de klimaatcrisis’ aan te pakken door de ontwikkeling van een netto nul-emissie maatschappij te ondersteunen op nationaal, Europees en wereldwijd niveau. De aanpak van klimaatproblemen is volgens ECF nauw gerelateerd aan andere terreinen, waardoor men ook geld geeft aan organisaties die actief zijn op sociaal en economisch terrein.

Een volgens ECF belangrijke en succesvolle eigen activiteit is het stimuleren om in zoveel mogelijk Europese landen en op EU-niveau klimaatdoelen te verankeren in wetgeving. Dat hangt niet alleen een jaartal en een concreet getal aan de doelstelling van CO₂-reductie, maar maakt het ook mogelijk deze later via de rechter af te dwingen. Via het European climate law project geeft ECF steun hiervoor aan nationale actiegroepen.

Door ECF gefinancierde organisaties als Milieudefensie en Stichting Natuur en Milieu hebben een grote invloed gehad op de Nederlandse Klimaatwet, waarin de doelstellingen inderdaad op deze manier zijn vastgelegd. Enthousiast promoot ECF op de eigen website ook EU-initiatieven als de European Green Deal, Resilient Recovery en Fit For 55, waar het naar eigen zeggen een flinke invloed op heeft gehad.

ECF is officieel een Nederlandse stichting met ANBI-status, met hoofdkantoor aan de Haagse Riviervismarkt. Hier is slechts een beperkt deel van de 281 werknemers werkzaam. De vestigingen in Brussel en Parijs zijn veel groter. De ANBI-status verplicht tot het openbaar maken van de voornaamste financiers en waar het geld naar toe gaat.

ECF geeft hier op de meest minimale wijze invulling aan. Het laat alleen zien wie er geld geven en noemt slechts een beperkt aantal organisaties die geld ontvangen. In beide gevallen zonder bedragen te specificeren. Door bij de donerende en ontvangende organisaties zelf te kijken, ontstaat er echter wel een beeld welk soort activiteiten er wordt gesponsord en uit welke hoek het geld komt.

Ook: C&A en de Postcodeloterij!

Twee Nederlandse geldgevers spelen een niet onbelangrijke rol als het gaat om de financiering van ECF. Zo is daar de familie Brenninkmeijer, nummer 1 in de Quote 500. De C&A-familie is wat betreft de besteding van geld aan goede doelen de laatste jaren nogal ‘woke’ geworden.

De door de familie gefinancierde filantropische instelling Porticus wil bijdragen aan ‘creating a just and sustainable future where human dignity flourishes’, waarvoor een ‘system change’ nodig is. Porticus wordt door ECF prominent genoemd als financier. Zelf zegt het geen donaties meer te doen en alleen advies te geven aan andere goededoelenorganisaties van de familie Brenninkmeijer, zoals Laudes.

Is klimaat en ongelijkheid hetzelfde?

Laudes wil met geld van de Brenninkmeijers klimaatverandering en ongelijkheid in de wereld bestrijden, omdat dit naar eigen zeggen ‘dual crisis’ zijn. Hoeveel Laudes jaarlijks doneert aan ECF maakt het niet openbaar.

Dat de Brenninkmeijers van belang zijn voor ECF blijkt wel uit het feit dat de voorzitter van de Raad van Toezicht van ECF tot voor kort Stephen Brenninkmeijer was. Een raad die prominente politici telt als de voormalige EU-commissarissen Pascal Lamy en Conny Hedegaard. In de adviesraad vinden we nog meer prominente namen, zoals die van de voormalige Duitse staatssecretaris en oud-topman bij de Wereldbank en Deutsche Bank Caio Koch-Weser, voormalig Iers president Mary Robinson en voormalig Unilevertopman Paul Polman.

Nederland moet van het gas af…

Sinds 2010 is ook de Postcodeloterij een belangrijke financier van ECF. In de afgelopen vijf jaar werd een bedrag van in totaal 6,5 miljoen euro geschonken. Daar kwam in 2019 nog eens 2 miljoen euro bovenop voor een speciaal project om, met Milieudefensie en Milieu Centraal als uitvoerders, een campagne te financieren om huizen van het gas af te halen in Nederland.

De voornaamste financiers van ECF komen echter uit de Angelsaksische wereld en dan met name uit Amerika. In 2008 doneerden zij grote bedragen voor het oprichten van ECF in Europa en zusje ClimateWorks Foundation in de VS. Beide organisaties, die nog steeds intensief samenwerken, moeten de publieke opinie en de overheid in verschillende landen beïnvloeden om een radicaal klimaatbeleid van de grond te krijgen.

Ook de beginjaren negentig opgerichte Energy Foundation, die het westerse energiebeleid wil beïnvloeden, is een partner van ECF en ClimateWorks en put uit dezelfde financiële bronnen. Energy Foundation kwam in de VS diverse malen in opspraak omdat het functioneert als doorgeefluik van geld van ogenschijnlijk politiek neutrale goede doelenorganisaties naar radicale milieugroepen.

ClimateWorks is niet alleen een belangrijke samenwerkingspartner maar ook een voorname financier van ECF. Alleen al in 2022 doneerde het 9,4 miljoen dollar en van 2015 t/m 2021 ruim 23 miljoen dollar. Ook Nederlandse actiegroepen hebben ClimateWorks ontdekt. De noodlijdende Stichting Natuur en Milieu ontving vorig jaar 520.000 dollar en SOMO 200.000 dollar. Ook Greenpeace ontvangt grote bedragen.

Zelf ontvangt ClimateWorks geld van de rijkste mensen van de wereld. Tot de voornaamste donors behoren Bezos Earth Fund van Amazon-oprichter Jeffrey Bezos, Gates Ventures van Microsoft-oprichter Bill Gates, Chan Zuckerberg Initiative van Facebook-oprichter Zuckerberg, en de multimiljardairs George Soros en Michael Bloomberg.

Hewlett-Packard

ClimateWorks is één van de belangrijkste financiers van de Energy Foundation, naast de families Hewlett en Packard en Sea Change Foundation. Zelf ontving het in het verleden ook grote bedragen van Sea Change Foundation, dat een aantal jaren geleden in opspraak kwam doordat het met geld uit Rusland de winning van schaliegas in het Westen probeerde te dwarsbomen. Sea Change Foundation gaf de afgelopen jaren in totaal ook 15 miljoen dollar aan ECF.

Het werk van ECF en haar beide partners wordt vooral mogelijk gemaakt door grote donaties van de filantropische organisaties van de oprichters van het Amerikaanse computerbedrijf Hewlett-Packard. De William and Flora Hewlett Foundation doneerde tussen 2016 en 2021 in totaal 102 miljoen dollar aan ECF. In 2022 gaf het naast een vaste jaarlijkse bijdrage van 9 miljoen dollar ook nog 13,3 miljoen dollar voor specifieke projecten. De Hewlett Foundation stond ook aan de wieg van ClimateWorks, door bij de oprichting in 2008 een bedrag van 500 miljoen dollar te schenken.

De David and Lucile Packard Foundation gaf in 2008 met een bedrag van 481,5 miljoen dollar eveneens een aanzienlijk startkapitaal aan ClimateWorks mee en was in de jaren t/m 2015 met honderden miljoenen dollars aan donaties goed voor meer dan de helft van de jaarlijkse inkomsten van ClimateWorks. Nog steeds gaan er jaarlijks tientallen miljoenen naar Climateworks. De laatste jaren is de Packard Foundation ook gaan doneren aan ECF. In 2022 6,4 miljoen dollar.

The Children’s Fund

Het Britse The Children’s Investment Fund (TCIF) Foundation is één van de rijkste filantropische organisaties in de wereld. Het ontving miljarden pond uit de winsten die zakenbankier Chris Hohn maakte met zijn hedgefund TCI, onder andere door de vijandige overnamepoging van ABN/AMRO in 2007. Hohn zet bedrijven ook onder druk om hun CO₂-uitstoot te verminderen.

TCIF Foundation gaf tussen 2016 en 2020 25 miljoen dollar aan ECF en ook grote bedragen aan ClimateWorks. Hohn weet zijn professionele en filantropische activiteiten goed te scheiden. Zo zet hij enerzijds Google-moeder Alphabet onder druk om duizenden mensen te ontslaan, maar is anderzijds zowel privé als via TCIFF de grootste individuele donor van het linksradicale Extinction Rebellion.

Soros, Duitsers…

George Soros doneerde via zijn Open Societies Foundations de afgelopen vier jaar ongeveer 4 miljoen dollar aan ECF. Enkele tientallen miljoenen euro’s kwamen de afgelopen jaren verder nog van de IKEA Foundation en van het van oorsprong Deense OAK.

Er zijn verder diverse ‘kleinere’ donoren aan ECF. Interessant is de Duitse Stiftung Mercator, dat door de familie Schmidt is gefinancierd met de verkoop van hun belang in het Metroconcern. Het gaf de afgelopen tien jaar in totaal 3,8 miljoen euro aan ECF. De aan Mercator verbonden Duitse hoogleraar Johannes Meier leidde ECF tussen 2011 en 2017 en is tevens verbonden aan de invloedrijke Bertelsmann Foundation. Ook is hij toezichthouder bij de Gasunie. Dat is opmerkelijk, aangezien ECF zich fel keert tegen fossiele energie. 

ECF keerde in 2021 in totaal 138 miljoen euro uit aan meer dan 700 Europese partnerorganisaties (2020: 90 miljoen euro). Hoewel dus een compleet overzicht hiervan ontbreekt, zijn we in de afgelopen jaren in Wynia’s Week wel de nodige tegengekomen.

Zo ondersteunt ECF het Wereldnatuurfonds en Friends of the Earth Europe financieel. Milieudefensie kreeg in 2021 een bedrag van 830.000 euro. Stichting Natuur en Milieu ontving in 2021 450.000 euro (2020: 380.000 euro). De provinciale natuur en milieufederaties kregen in 2021 13.800 euro. Het World Resources Institute, waar door de Nederlandse overheid een aantal samenwerkingsactiviteiten met het World Economic Forum is ondergebracht en waar Stientje van Veldhoven (D66) al tijdens haar staatssecretariaat nieuw emplooi vond, ontvangt jaarlijks een donatie van meer dan 750.000 dollar.

Ook is er jaarlijks een bijdrage aan de radicaallinkse actiegroep De Goede Zaak dat zichzelf afficheert als ‘de bondgenoot van progressief Nederland’. Dit hoewel ECF op meerdere plekken expliciet stelt niet aan partijpolitiek te doen. Campagnes van De Goede Zaak waren er op gericht om partijen als PVV en FvD na 2019 buiten de provinciebesturen te houden en kernenergie en Zwarte Piet in de ban te doen.

Zelf hebben ze geen last

Duidelijk is dat een select clubje van gelijkgestemde Amerikaanse miljardairs hun vermogen gebruikt om via ClimateWorks en ECF de publieke opinie en met name politici en overheden in de westerse wereld te beïnvloeden en aan te zetten tot het omarmen van een radicaal klimaatbeleid. Dit zijn mensen die rendement verwachten van de inzet van hun geld en het is dan ook ondenkbaar dat zij elk jaar weer tientallen miljoenen euro’s pompen in een zaak die niets oplevert.

Wie kijkt naar de inzet van ECF op klimaatterrein de afgelopen jaren en wat daarvan is gerealiseerd, ziet dat het rendement van hun activiteiten groot is. De kosten van het door hen gepropageerde beleid worden steeds meer zichtbaar en ook de dwangmaatregelen die daarmee gepaard gaan. Gegeven hun rijkdom hoeven zij zich daarover zelf alvast geen zorgen te maken.

Wouter Roorda brengt regelmatig verslag uit van zijn speurtocht naar de omvangrijke financiering van de beleid- en meningsvorming met behulp van door overheid en ondernemers betaalde ‘actiegroepen’.

Wynia’s Week krijgt geen subsidie en wil ook geen subsidie. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Hoe Amerikaanse miljardairs ons door steun aan Greenpeace een duur klimaatbeleid opdringen verscheen eerst op Wynia's Week.