Das war einmal.

Hamburg, Duitslands grootste haven, komt voor bijna vijftig procent in Zwitserse handen; Schenker, de logistiekdochter van het Duitse spoorwegbedrijf Deutsche Bahn (DB), wordt verkocht aan het Deense DSV en de Commerzbank lijkt rijp voor overname en komt mogelijk in Italiaanse handen.

Buitenlandse investeerders

In het noordwesten van Europa maken drie havensteden de dienst uit: marktleider Rotterdam, Antwerpen als goede tweede en Hamburg. Het trio vormt de poort tot Europa voor bijna alle goederen die de consumenten hier ‘van buiten’ nodig hebben. De globalisering heeft de handelsstromen een enorme impuls gegeven, waardoor deze havens enorm in omvang zijn gegroeid. De keerzijde is dat met deze uitbreidingen zulke forse geldbedragen zijn gemoeid dat buitenlandse investeerders nauwelijks nog buiten de deur zijn te houden.

Beslissingen over scheepvaartroutes en ladingpakketten worden daardoor steeds minder vaak in Rotterdam genomen, ook al is dat de grootste haven van Europa, maar eerder aan vergadertafels in Shanghai, Hongkong of Tokio.

Hoogleraar Rob de Wijk publiceerde hierover al in 2019 een waarschuwend boek: De nieuwe wereldorde; hoe China sluipenderwijs de macht overneemt. In het Griekse Piraeus en in de Italiaanse havensteden Triëst en Genua maken de Chinezen al de dienst uit. Volgens De Wijk maakt China er geen geheim van dat de daar geïnvesteerde miljarden ten doel hebben om het Rotterdam, Antwerpen en Hamburg niet makkelijker te maken. Een totale neergang wordt echter niet beoogd, want de Chinezen investeren ook ruimhartig in de Rotterdamse haven. Ze hebben er al tweederde van de containerterminals in bezit.

Europarlementariër Tom Berendsen (CDA) presenteerde er begin dit jaar een alarmerend rapport over. In een toelichting in Binnenlands Bestuur zei hij: ‘Als je geen controle meer hebt over je eigen havens, kan Europa worden lamgelegd door buitenlandse mogendheden.’

Signaal aan Berlijn

De haven van Hamburg haalt geen Chinezen in huis, maar Zwitsers. Mediterranien Shipping Company (MSC) is de grootste rederij ter wereld en wordt voor bijna vijftig procent aandeelhouder in het havenbedrijf van deze Duitse stadsdeelstaat.

Het is een strategische zet in de concurrentiestrijd met Rotterdam en Antwerpen, die het beide op het gebied van automatisering, digitalisering en snelheid van afwikkeling van containerstromen veel beter doen dan de Noord-Duitse havenstad.

Het is ook een signaal aan Berlijn. De stadsdeelstaat Hamburg doet de verkoop op eigen initiatief, zonder overleg met de regering van kanselier Olaf Scholz, die nota bene een verleden heeft in de Hamburgse politiek. Het is uit onvrede over het ontbreken van een havenagenda, waardoor Bremerhafen en Wilhelmshafen ook zelf moeten roeien met de riemen die ze hebben, bij gebrek aan nationale sturing vanuit de hoofdstad.

Megaschuld van tientallen miljarden

Het spoorvervoer van personen en goederen is in Duitsland praktisch geheel in handen van Deutsche Bahn (DB). Op Nederlandse wegen rijden veel transportwagens van DB-dochteronderneming Schenker dat gekocht is door het Deense DSV. DSV is in ons land bekend van de overname van transportbedrijf Koninklijke Frans Maas uit Venlo in 2006. Met deze aankoop ontwikkelde DSV zich van typisch Scandinavisch georiënteerde vervoerder tot een Europese gigant.

Deutsche Bahn doet de overname als een puur positieve ontwikkeling voorkomen. Het bedrijf wil zich in het vervolg alleen gaan toeleggen op spoorvervoer. De achterliggende reden is echter een megaschuld van tientallen miljarden die hoognodig moet worden afgelost om het Duitse spoor mee te kunnen laten gaan met de tijd.

Vijandige overname door Italiaanse bank dreigt

Italië heeft niet de reputatie het meest stabiele financiële land van Europa te zijn. Dit staat niet in de weg dat de Italiaanse bank UniCredit tot verrassing van de regering in Berlijn het oog heeft laten vallen op overname van de Commerzbank, een van de grotere Duitse geldinstellingen. De Italianen slaagden er al in om negen procent van de Commerzbank binnen te harken en analisten in de bondsrepubliek zien een vijandige overname in de lucht hangen.

Diezelfde deskundigen houden er rekening mee dat er in de Europese bankenwereld een consolidatie op komst is, waarbij slechts een handvol spelers zal overblijven. Geen goed nieuws voor Nederlandse spaarders die nu al in eigen land ondervinden wat een uitgedund concurrentieveld betekent voor de hoogte, beter gezegd de laagte van de rente.

Economische groei stagneert

De ontwikkelingen in de Duitse havensector, het transport en de bankenwereld duiden erop dat ‘de economische motor van Europa’ aan slijtage onderhevig is. Deze indruk wordt bevestigd door het Herfst-2024 rapport van het gezaghebbende, driekwart eeuw oude IFO-instituut dat spreekt over een al twee jaar durende crisis in Duitsland die behalve conjunctureel ook structureel is. Het bruto binnenlands product stagneert en zal in 2025 en 2026 naar verwachting niet harder groeien dan 0,9 tot maximaal 1,5 procent. 

Het zijn vooral hogere energiekosten in Duitsland ten opzichte van andere landen die de concurrentiepositie bemoeilijkt. Ook personeelskosten en personeelstekorten spelen een rol, alsmede stokkende automatisering en digitalisering.

Nu Duitsland niest, is het in tegenstelling tot vroeger niet vanzelfsprekend dat ons land verkouden wordt. Nederland herstelde na de coronacrisis beter dan de meeste andere landen en is – hoewel Duitsland nog altijd de belangrijkste handelspartner is – er minder afhankelijk van.

Is herstart kerncentrales mogelijk?

De Oosterburen hebben zich door de ‘Atom-ausstieg’ afhankelijker gemaakt van onzekere wind- en zonne-energie, alsmede van sterk vervuilende bruin- en steenkool. Nu de gevolgen van die radicale ommezwaai zichtbaar en voelbaar worden, wordt in Duitsland steeds vaker de vraag gesteld of herstart van uitgeschakelde kerncentrales nog mogelijk is.

Het is niet meer uit te sluiten dat ons land dank zij het nieuwe kabinet-Schoof de Duitsers rechts inhaalt met de bouw van twee nieuwe kerncentrales.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Duitsland verliest controle op zijn stagnerende economie verscheen eerst op Wynia's Week.

We bevinden ons, stelt Elchardus vast, opnieuw op een keerpunt in de geschiedenis. Een periode waarin de globalisering, die sinds de val van het IJzeren Gordijn onstuitbaar leek, almaar vaker en breder ter discussie wordt gesteld. De socioloog ziet interessante parallellen met het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. ‘Ook toen kwam er geleidelijk een eind aan een periode van zeer intense globalisering, waarna het begin van de Eerste Wereldoorlog natuurlijk een zeer abrupt einde markeerde. Pas medio jaren zeventig van de vorige eeuw trok die globalisering opnieuw stevig aan, maar sinds de financiële crisis van 2008 gaat het opnieuw de andere richting uit.’ En grenzen, betoogt Elchardus, zullen daarin een cruciale rol spelen.

Waarom zijn grenzen daarin zo belangrijk?

Mark Elchardus: ‘We zitten in een periode van onzekerheid, waarin intense globalisering stilaan plaats maakt voor een soort  deglobalisering. Die verschuiving gaat ook gepaard met meer nationalisme en met een pleidooi voor meer grenzen en meer controle. Dat is niet onlogisch: het besef is gegroeid dat die globalisering niet enkel voordelen heeft. Lang leefde het idee dat landen die economisch almaar meer met elkaar gelieerd waren ook geen oorlog meer zouden voeren. Handel verzacht de zeden, zeg maar.’

‘Na de financiële crisis van 2008 hebben we evenwel geleerd dat die enorme onderlinge verbondenheid van de banken binnen een mondiaal financieel systeem ook wel nadelen had. Goed tien jaar later volgde dan de pandemie, die pijnlijk aantoonde dat we voor heel wat levensnoodzakelijke goederen totaal afhankelijk waren geworden van andere landen. Waarna het begrip “strategische autonomie” pijlsnel opgang maakte.’

‘Klap op de vuurpijl was dan uiteraard de Russische invasie in Oekraïne, die illustreerde waar onze energie-afhankelijkheid van Rusland ons gebracht had. Dan is het niet zo onlogisch dat mensen opnieuw beginnen na te denken over de waarde van autonomie en grenzen. Jarenlang waren vooral de ‘kosmopolieten’ aan zet. Zij benadrukten steevast hoe overbodig grenzen waren geworden in die steeds globalere wereld. Nu is de stemming veranderd, en krijgen de nationalisten opnieuw de wind in de zeilen. En zij hebben altijd al vanuit grenzen gedacht.’

De soms negatieve impact van de ongebreidelde globalisering laat zich vooral voelen op economisch vlak. Maar, zo stelt u, de gemiddelde burger ziet en voelt vooral de migratiestroom richting West-Europa als gevolg van die wegvallende grenzen en grenscontroles.

‘Inderdaad. Globalisering en migratie hangen ook sterk samen: in periodes van intense globalisering krijg je ook intense migratie. Dat zagen we ook al in de negentiende eeuw. Toen die globalisering vertraagde, begon men ook meer en meer grenzen te stellen aan migratie. De meeste mensen zijn niet absoluut tegen migratie gekant – ook anno 2024 niet – maar ze willen wel dat de overheid er meer greep op krijgt. De bevolking vraagt dus een meer gecontroleerde migratie, en juist op dat vlak zien we vandaag een sterke spreidstand tussen die verwachting enerzijds en het bestaande beleid anderzijds. Niet omdat de beleidsmakers zelf niet meer controle willen – een almaar groter gedeelte wil dat wél – maar omdat de internationale regelgeving roet in het eten gooit.

Die internationale wetten en verdragen zijn natuurlijk óók het werk van politici, zij zitten op Europees niveau mee aan de knoppen. Is het dan niet iets te gemakkelijk om zich daarachter te verschuilen?

‘Dat klopt natuurlijk, de politiek is tot op een bepaald niveau medeverantwoordelijk. Maar toch zou ik aarzelen om de meeste politici nu voor de voeten te werpen dat ze geen ander migratiebeleid willen. Het is eerder niet kunnen, omwille van eerder gemaakte afspraken en internationale verdragen. Ik blijf het een goede zaak vinden dat ons land pakweg het Vluchtelingenverdrag of het Internationale Verdrag voor de Rechten van de Mens ooit ondertekend heeft, maar wat men daar vandaag mee doet, gaat véél verder dan wat ooit de insteek van die verdragen was.’

‘Neem nu het Vluchtelingenverdrag: onze Europese interpretatie daarvan verschilt van de Amerikaanse, Australische of Canadese invulling. Op hetzelfde verdrag hebben zij een regelgeving gebouwd die het een stuk eenvoudiger maakt om controle te houden over de migratie-instroom. Idem dito voor het Internationale Verdrag voor de Rechten van de Mens: ik kan me niet voorstellen dat het ooit de bedoeling was om daarmee ook het klimaatbeleid van een land te gaan bepalen. Terwijl rechters dit daarvoor nu wél inzetten, wat uiteraard ondemocratisch is en de rechtsstaat meer kwaad dan goed doet.’

Heeft de ongebreidelde globalisering van de afgelopen decennia een rol gespeeld in die juridisering van de politiek?

‘Dat lijkt me wel. Het neoliberalisme was decennialang de overheersende ideologie: iedereen zou op termijn beter worden van de volledig vrije circulatie van goederen, diensten en mensen. Het grootkapitaal zette daarbij vooral in op regels die dat vrije verkeer niet in de weg zouden staan. Tegelijk werden regels en maatregelen die landen toelieten om hun eigen industrie, landbouw of arbeid te beschermen stelselmatig afgebouwd. Met het oog daarop moest de regelgeving zo maximaal mogelijk vanuit het nationale niveau naar internationale instanties worden overgeheveld.’

‘Het waren dan ook niet langer de kiezers – die op dat vlak vaak te gevoelig waren – maar eerder rechters die over die regels zouden waken. Volgens mij is dat een inbreuk op de scheiding van de machten: een rechter komt zo boven de wetgever te staan, en die laatste kan daar niets meer tegen inbrengen. Niet voor niets heb ik in Reset, mijn vorige boek, gepleit voor een soort parlementaire beroepsprocedure. Waarbij het parlement, weliswaar met een tweederde meerderheid, een rechterlijke uitspraak die betrekking heeft op het gehele land of op een volledige gemeenschap zou kunnen terugdraaien. Want zeg nu zelf: van het gewaarborgd recht op een degelijk privéleven naar een rechter die een overheid een welbepaald klimaatbeleid oplegt, dat is wel een heel grote stap. Dat is geen rechtspraak meer, maar wetgeving.’

U heeft het niet alleen over landsgrenzen, maar ook over sociale en culturele grenzen, waarbij we de diversiteit in de wereld aanvaarden en laten bloeien. In die redenering veronderstelt diversiteit juist ook de nodige grenzen, en het lef om die te bewaren en te bewaken. Dit gaat radicaal in tegen de wijze waarop velen ter linkerzijde die diversiteit willen invullen.

‘Ik denk dat links op dat vlak stevig ontspoord is. Historisch durfde links juist veel meer grenzen te stellen: het reguleren van de economie, wetgeving om alcoholisme tegen te gaan, noem maar op. Op een gegeven ogenblik is links zich op veel vlakken evenwel liberaler gaan opstellen dan de liberalen zelf, wat zich ook vertaalde in een ver doorgeschoten individualisme: elk individu heeft het recht om te doen wat hij zelf wil.’

‘Daarnaast is ter linkerzijde ook de opvatting gegroeid dat mensen overal ter wereld hetzelfde zouden moeten zijn. Bijvoorbeeld dezelfde rechtsnormen, dezelfde rechten voor mensen van de LGBTQ-gemeenschap, noem maar op. Maar tegelijk zou er dan in elk land ook een maximale diversiteit moeten heersen. Dat is natuurlijk een bijzonder vreemde redenering: wereldwijd alles hetzelfde maar binnen elk land maximale diversiteit. Dit is eenvoudigweg niet haalbaar. Beschavingen verschillen van elkaar – niet het minst wanneer het over ethische kwesties gaat – en de globalisering heeft die verschillen niet afgevlakt, integendeel. De enige werkbare oplossing om met die diversiteit om te gaan, zijn in mijn ogen dan ook grenzen. Binnen onze grenzen doen wij het zoals wij het willen, binnen jullie grenzen doen jullie wat jullie verkiezen. En dat sluit niet uit dat we internationaal afspraken maken over wat kan en niet kan.’

Dan is het ook geen goed idee om onze Europese normen en waarden, bijvoorbeeld op het vlak van mensenrechten, wereldwijd op te leggen?

‘Dat lukt eenvoudigweg niet meer. De oorsprong van dat idee ligt in de Franse Revolutie en de daaropvolgende Verlichting, waarna Napoleon de eerste was om die waarden ook overal in Europa manu militari uit te dragen. Dat idee en die aanpak hebben we in de EU vervolgens overgenomen. Anno 2024 kan het Westen zich dit niet meer veroorloven.’

‘We kunnen het met de hele de wereld misschien nog eens raken over een paar basisrechten, maar niet over de versie van mensenrechten die vandaag in West-Europa bestaat. Los daarvan vind ik het ook perfect verdedigbaar dat mensen zich organiseren in gemeenschappen, soevereiniteit vragen en vervolgens ook hun eigen maatschappelijk project uitbouwen.’

Dus geen discussie meer over ontwikkelingshulp voor pakweg Oeganda, waar homoseksuelen de doodstraf riskeren?

‘Ik zou het debat loskoppelen van de ontwikkelingssamenwerking, al was het maar omdat het lang niet zeker is dat we daarmee ook effectief veel mensen vooruithelpen. De kernvraag is: hoe gaan we om met die diversiteit in de wereld, en hoe vertaalt dit zich dat bijvoorbeeld op het vlak van mensenrechten?’

‘We hebben intussen een driehonderdtal van die zogenaamd universele mensenrechten gespecificeerd, maar hoe meer dergelijke rechten we opsommen, hoe meer ze hun doel voorbij lijken te schieten. Ik zie eerder heil in een veel beperktere kernlijst van universele mensenrechten, opgesteld door de VN. Landen die daarmee akkoord gaan, moeten vervolgens ook toelaten dat ze daarop gecontroleerd worden en dat er desnoods ook sancties volgen. En landen die weigeren een dergelijke lijst te onderschrijven, moeten daar dan ook heel duidelijk over zijn.’

‘Vandaag zitten we in een bijzonder wazige en ambigue situatie waarmee we niets opschieten. Het is bovendien ook totaal onrealistisch dat we ons economisch of diplomatiek zouden loskoppelen van alle landen waar volgens onze normen de mensenrechten niet worden gerespecteerd. Dat is ronduit onhaalbaar. Hét kompas voor ons buitenlands beleid moeten in eerste instantie de welvaart en het welzijn van de eigen bevolking zijn. Maar nogmaals, dat sluit niet uit dat we ernstige schendingen sanctioneren door tegenover die landen een andere houding aan te nemen. Liefst dan wel op een consequente en rechtlijnige manier en niet enkel als het in Amerika’s kraam past.’

Als het over grenzen gaat, bestaat er een tegenstelling tussen nationalisten en kosmopolieten. U zegt dat de kosmopolieten eigenlijk ook sterk rekenen op grenzen, al zullen ze dat zelf niet zo snel toegeven. Ziet u daar de kiem van een toekomstig compromis?

‘Inderdaad, en daarvoor baseer ik me onder meer op bijzonder interessant onderzoek van het Clingendael Instituut. Dat gaf bijvoorbeeld aan dat de groep ‘nationalisten’ anno 2024 minstens dubbel zo groot is als de groep ‘kosmopolieten’. Op heel wat vlakken verschillen beide groepen natuurlijk heel sterk van mening, bijvoorbeeld rond thema’s zoals nationale soevereiniteit of migratie.’

‘Die breuklijnen zullen de komende jaren prominent aanwezig blijven in het publieke debat, maar tegelijk tekent er zich ook een soort van consensus af rond wat ik omschrijf als ‘gemeenschapsafbakening’. Landen of gemeenschappen moeten opnieuw wat zelfstandiger en minder afhankelijk worden van het buitenland, Europa moet sterker inzetten op een eigen, moderne maakindustrie en – last but not least – we moet onze grenzen opnieuw beter gaan bewaken. Al was het maar om onszelf te beschermen tegen polarisering en radicalisering, of tegen internationale criminaliteit of sabotage. Die consensus kan ons minstens al in staat stellen meer greep te krijgen op de dingen en het algemene gevoel van neergang in Europa te stoppen.’

Dan gaat het vooral om de economische of strategische voordelen van zo’n beleid. Maar hoe zit het met het culturele en identitaire debat, wat zich concreet vertaalt in het verzet tegen meer migratie?

‘Rond nationale eigenheid blijft er inderdaad een fundamenteel conflict: kosmopolieten ontkennen min of meer het bestaan daarvan, nationalisten vinden dat we die dringend beter moeten gaan verdedigen. We komen nu uit een fase waarin minder mensen zich bewust waren van het belang van die nationale eigenheid, maar paradoxaal genoeg was het juist de massamigratie die mensen daar opnieuw veel meer over heeft doen nadenken. Waar staan wij dan precies voor, en waaraan moeten nieuwkomers zich aanpassen?’

‘In de periode van massale globalisering is de elite uiteraard ook op maat daarvan gevormd en opgeleid, en vandaag is het vooral die elite die nog aan de knoppen zit. Naarmate de relatieve deglobalisering terrein wint, zal er ook een andere elite opkomen. Dat is het conflict dat we nu al meemaken, en het lijdt geen twijfel dat er stilaan een ander discours komt.’

Dit gezegd zijnde: ik zie enkel een toekomst voor inclusief nationalisme. Hoezeer we het soms ook kunnen betreuren, onze samenlevingen zijn nu eenmaal diverser geworden en we zullen dus ook met al die nieuwkomers aan de slag moeten. Op voorwaarde uiteraard dat zij bepaalde waarden onderschrijven en ook in praktijk brengen. Voor een puur exclusief nationalisme zie ik geen toekomst meer.’

Tegenwoordig hoor je vaak dat je vooral niet over migratie moet spreken, want daarmee zou je alleen het Vlaams Belang groter maken. Krijgen partijen daarmee een handig excuus om niet naar de kiezer te hoeven luisteren?

‘Het is natuurlijk regelrechte onzin om je als politieke partij niet te willen uitspreken over het thema dat voor de kiezer de allerhoogste prioriteit heeft. Nog los van de vaststelling dat juist die twee partijen die wél al jarenlang over migratie praten intussen uitgegroeid zijn tot de twee grootste formaties van het land. Ook qua politieke marketing is dit dus niet de slimste zet. Ik denk dat we stilaan in een situatie beland zijn waarin partijen die zich niet duidelijk over migratie uitspreken ook niet echt meer zullen meespelen. Maar het kan natuurlijk perfect legitiem zijn zich op te stellen als voorstander van open grenzen. Het zou beter zijn dat partijen die daar voorstander van zijn, daar ook eerlijk voor uitkomen.’

Gaan de EU en het inclusieve nationalisme waar u voor pleit op termijn wel samen? Het risico is lang niet meer denkbeeldig dat er binnen die grote EU ook landen bestaan die bepaalde ‘Europese’ waarden niet delen, of die voor hun gemeenschap een project nastreven dat botst met wat de EU nastreeft of voorschrijft?

‘We moeten erkennen dat er ook binnen de EU nog grote verschillen bestaan. Het huidige Europees Parlement probeert overal dezelfde normen en waarden op te leggen, maar dit valt niet vol te houden. We zien dit nu al geconcretiseerd in de onenigheid over het nieuwe migratiepact. De enige uitweg voor de EU is om zich op veel domeinen, die nu vaak gemakshalve onder de ‘rechtstaat’ vallen, een heel stuk terughoudender op te stellen. En om daarbij ook de eigenheid en diversiteit binnen deze EU te erkennen. Willen de Polen geen homohuwelijk, dan is dat hun volste recht. Ik pleit dus voor een EU die minder een waardengemeenschap is, maar meer een succesrijk economisch en geopolitiek project.’

Dit interview van Filip Michiels met Mark Elchardus verscheen op 27 april op Doorbraak.be.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u ook supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Mark Elchardus: We moeten onze grenzen veel beter gaan bewaken verscheen eerst op Wynia's Week.

In populaire studentensteden in binnen- en buitenland heerst kamernood en zijn de collegezalen overvol. Er zijn zorgen over de gebrekkige integratie van studenten en in Angelsaksische landen over het teruglopende niveau van het Engels op universiteiten. Ook in ons land is het taalniveau een probleem: de kwaliteit van het onderwijs holt mede door de ‘verengelsing’ snel achteruit.

Vertragingstactiek

Ook de taalvaardigheid van toekomstige studenten biedt weinig reden tot optimisme. Onlangs bleek uit onderzoek van PISA dat Nederlandse scholieren van vijftien jaar slechter lezen dan hun leeftijdgenoten in ander Europese landen, op Griekenland na. 

Een meerderheid van de Tweede Kamer – zowel de huidige als de vorige – is voorstander van de beperking van het aantal internationale studenten en het Engelstalig onderwijs. Toch is het maar de vraag of er op korte termijn efficiënte maatregelen komen. Het hoger onderwijs, met name de universiteiten, is niet van plan om zonder slag of stoot aan de politieke wensen te voldoen. Universiteiten kiezen steeds nadrukkelijker voor de tactiek van de vertraging. Demissionair minister Robbert Dijkgraaf van Onderwijs zegt de zorgen van de Kamer te delen, maar maakt tegelijkertijd weinig haast met maatregelen.

Het laatste hoofdstuk in de vertragingstactiek is het besluit van Dijkgraaf om een wetsvoorstel over meer grip op internationalisering niet meer dit kalenderjaar naar de Kamer te sturen. De D66-bewindsman heeft de Onderwijsraad, het hoogste adviesorgaan voor de regering op het gebied van onderwijs, gevraagd om advies, dat medio januari moet verschijnen. Criticasters als Beter Onderwijs Nederland zetten vraagtekens bij de onafhankelijkheid van de Onderwijsraad, die vooral bestaat uit medewerkers van ‘verengelste’ universiteiten als Tilburg, Maastricht en Utrecht. 

Dijkgraaf doet ook een beroep op universiteiten en hogescholen om zelf met een voorstel te komen voor beheersing en sturing van het aantal internationale studenten. Het is niet de eerste keer dat de minister het hoger onderwijs vraagt om ‘zelfregie’. Medio 2022 sloot Dijkgraaf al een bestuursakkoord met onder meer de Vereniging Universiteiten van Nederland, de koepelorganisatie van de veertien publieke universiteiten. Daarin werd afgesproken dat de universiteiten de actieve werving van internationale studenten en de toename van Engelstalig onderwijs zouden beperken.

‘Niet rücksichtslos doorvoeren’  

De universiteiten hielden zich niet aan de eigen afspraken, waarna Dijkgraaf onder druk van de Kamer een conceptwetsvoorstel indiende om de instroom van internationale studenten te beperken. Maar ook in dit nieuwe wetsvoorstel, waarvan de definitieve versie dus nog moet verschijnen, biedt Dijkgraaf de universiteiten ruimte voor zelfregie.

De universiteiten schuiven niet onder stoelen of banken maar weinig op te hebben met de wensen van de Tweede Kamer. Jouke de Vries, interim-voorzitter van Universiteiten van Nederland, schreef onlangs in een open brief in Trouw dat ‘de politiek de ruiten van universiteiten ingooit door zich terug te trekken achter de dijken’. De Vries vindt dat de terugkeer van het Nederlandstalige onderwijs en de inperking van het aantal buitenlandse studenten vooral niet te rücksichtslos doorgevoerd moet worden. Een van zijn belangrijkste argumenten is dat buitenlandse studenten nodig zijn om de tekorten in bepaalde sectoren op te vangen.

Hoger onderwijs als exportproduct

De Vries is als voorzitter van de Universiteiten van Nederland de opvolger van Pieter Duisenberg, die tijdens Rutte II en Rutte III een cruciale rol speelde in het beleid van de verregaande internationalisering. Het kon niet op. Er lag volgens het toenmalig VVD-Kamerlid een hele markt open van internationale studenten, waarvan onze universiteiten konden profiteren. Buitenlands talent moest onze welvaart vasthouden. De universiteiten en hogescholen moesten een topsector en exportproduct worden.

Voor Duisenberg gold Canada als lichtend voorbeeld. Hij zei de plannen van dat land ‘lineair te willen vertalen’ naar de Nederlandse situatie. Zo moest het aantal internationale studenten omhoog van 75.000 in 2017 naar 225.000 in 2025. Zo’n vaart zal het niet lopen; op dit moment studeren ruim 120.000 internationale studenten in Nederland. De groei van het aantal internationale studenten houdt aan, maar vlakt sinds een paar jaar wel iets af.

Gebeurt er dan helemaal niets om de internationale studentenpopulatie in te dammen? Jawel, demissionair minister Dijkgraaf heeft aangekondigd dat vanaf het collegejaar 2025-2026 Nederlands de voertaal moet worden bij minimaal twee op de drie vakken van een opleiding in de bachelorfase. Dit klinkt als een helder en ferm voorstel, maar de crux zit ’m vooral in de details. Zo zijn er in de voorlopige plannen allerlei uitzonderingen mogelijk, zoals ‘specifieke regionale of economische omstandigheden, de beschikbaarheid van onderwijzend personeel, de internationale positionering van een specifieke opleiding’. Deze formuleringen zijn dusdanig vaag dat de verwachting is dat veel opleidingen een beroep zullen doen op de uitzonderingsgronden.

De vraag is of de centrumrechtse meerderheid in de Tweede Kamer de universiteiten de ruimte wil bieden voor deze uitzonderingsgronden. PVV, VVD, NSC en BBB zullen het tijdens de coalitieonderhandelingen vermoedelijk sneller eens worden over studentenmigratie dan over arbeids- en asielmigratie. Internationale verdragen spelen een kleinere rol en bovendien is er de ‘taalknop’ waaraan kan worden gedraaid.

Significante vermindering van Engelachtige vakken zal, naast de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs, zo goed als zeker leiden tot minder interesse voor het studeren aan universiteiten als de Universiteit van Amsterdam, de Rijkuniversiteit Groningen en de Universiteit Utrecht. Bij buitenlandse studenten die wel bereid zijn Nederlands te leren, is de kans groter dat zij beter integreren en na hun studie langer in ons land blijven.

Angelsaksische landen nemen maatregelen

NSC heeft de duidelijkste ideeën over het onderwerp. Het is nog lang niet zover, maar het zou niet verbazen als de partij van Pieter Omtzigt het voortouw neemt bij het opstellen van deze paragraaf in het regeerakkoord. NSC wil de toestroom van buitenlandse studenten fors omlaag brengen, met enkele duidelijk geformuleerde uitzonderingen per regio en sector.

Canada, het Verenigd Koninkrijk en Australië hebben vanzelfsprekend niet de mogelijkheid om het Engels terug te schroeven om zo studeren aan hun universiteiten minder aantrekkelijk te maken. Dus neemt de politiek in die landen andere maatregelen. In Canada moeten studenten vanaf januari een studievisum aanvragen en bewijzen over voldoende financiële middelen te beschikken. Ze moeten aantonen dat ze ruim 20.000 dollar beschikbaar hebben voor levensonderhoud. De druk op de huizenmarkt is ook in Canada een belangrijke reden om strengere eisen aan internationale studenten te stellen.

Het Verenigd Koninkrijk schort het tweejarig post-studie werkvisum op en verscherpt de regels voor internationale studenten die gezinsleden willen meebrengen. Het Britse kabinet wil zo misbruik voorkomen en de kwaliteit van het hoger onderwijs beschermen.

In Australië gaan strengere visumvoorschriften en verhoogde toelatingseisen gelden voor buitenlandse studenten. Australië wil dat studenten de Engelse taal goed onder de knie hebben, omdat dat de kans op een positief aandeel in de maatschappij aanzienlijk vergroot. Deze landen willen met de nieuwe wetgeving ook het welzijn van de internationale studenten zelf waarborgen. Nu worden buitenlandse studenten vaak nog uitgebuit. Zo betalen ze vaak veel te veel voor woonruimte, iets dat ook in Nederland speelt.

Nog steeds wervende teksten en zonnige plaatjes

Bestuurders van universiteiten in Angelsaksische landen zijn in toenemende mate doordrongen van het besef dat een hoog percentage buitenlandse studenten leidt tot maatschappelijke problemen en een lagere kwaliteit van onderwijs. Op de Nederlandse universiteiten moet dat kwartje nog vallen. Zoals wel vaker is de volgeling fanatieker dan de voorganger.

Nu Canada, het Verenigd Koninkrijk en Australië afvallen als aantrekkelijk land om te gaan studeren, zal Nederland voor sommige studenten in beeld komen als alternatief. Op de Engelstalige websites van onze grootste universiteiten is de waarschuwing dat woonruimte lastig te vinden is, nog steeds weggestopt achter zonnige plaatjes en wervende teksten. Desalniettemin lijkt het onomkeerbaar dat de instroom van het aantal internationale studenten beperkt gaat worden. Tot die tijd zullen Kamer en kabinet weerstand moeten bieden aan de vertragingstactieken van universiteiten, die maar geen afscheid kunnen nemen van de international classroom.

Benno de Jongh is freelance journalist te Groningen en hij publiceert onder meer over sport, politiek en cultuur.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Doorbreek vertragingstrucs universiteiten: beperk de toestroom van buitenlandse studenten verscheen eerst op Wynia's Week.