Er is nauwelijks een land te vinden waar zoveel wordt verwezen naar ‘internationaal recht’ als Nederland. Het wordt hoog tijd dat Nederland – ook in de Grondwet – wat realistischer wordt over de rol van dat internationale recht, stelt Edwin van de Haar. Nederland moet ook kritischer worden op het tekenen van internationale verdragen.

De actuele internationale politiek, met name de oorlog tussen Israël en Hamas, is koren op de molen van de internationale juristen. Het ene na het andere opiniestuk van een hoogleraar of andere deskundige stelt dat de regering het ene moet laten of het andere moet doen, omdat dit internationaal-rechtelijk zo bepaald is. Of dat allemaal ook zo is, laat ik graag over aan de deskundigen en natuurlijk moet een staat zich houden aan afspraken of beloften die met volle verstand zijn gemaakt.

Zie de beperkingen van het recht onder ogen

Tegelijk leiden de internationaal-juristen aan grove overschatting van de rol van het recht in de internationale politiek, en hebben zij al lang onevenredig veel invloed op het Nederlandse buitenlandse beleid. Opeenvolgende Nederlandse regeringen hebben zich veel te veel internationale verplichtingen op de hals gehaald. Dat juristen de huidige regering op reeds aangegane verplichtingen aanspreken is niet raar, maar met het oog op de toekomst is het zaak de prominente plek van het internationaal recht te reduceren. In de internationale politiek is het recht uiteindelijk van ondergeschikt belang. Dat wordt in het Nederlandse debat te vaak verdoezeld.

Internationaal recht, via verdragen, afspraken, et cetera is gestoeld op een combinatie van politieke beloften, gewoonte, opportunisme en/of nationaal belang. De nakoming gebeurt uiteindelijk ook vrijwillig, en rust op inschattingen van eigenbelang, of op de vrees voor internationale afkeuring, geweld, sancties of internationaal isolement. Daarmee heeft het recht zeker een rol in de wereldpolitiek, met name voor het regelen van praktische zaken tussen landen en soms ook voor het stellen van normen. Maar de beperkingen van het recht moeten ook onder ogen worden gezien.

Internationaal recht is onvolkomen in vergelijking met nationaal recht, want niet-nakoming of overtredingen kunnen zelden worden afgedwongen. Op uitspraken van een internationaal hof, zoals het Internationaal Gerechtshof of het Internationaal Strafhof, volgt geen automatische uitvoering. Er is geen internationale politiemacht of andere wijze om staten te dwingen om gevolg te geven aan uitspraken of besluiten.

Alleen andere staten kunnen dat afdwingen, onder andere door middel van diplomatieke druk of, uiteindelijk, geweld. Dat gebeurt echter zelden, en dan alleen tegen kleine of zwakke staten. Geen land denkt eraan om China te dwingen de claims op de Zuid-Chinese Zee op te geven, ondanks uitspraken van het Permanent Hof van Arbitrage, dat China in het ongelijk stelde.

Veiligheidsdilemma

Concrete maatregelen zoals internationale sancties, bijvoorbeeld tegen Rusland of Noord-Korea, worden omzeild en blijken sowieso van beperkte invloed op de regimes in kwestie. Simpele uitvoering van eenduidige afspraken is ook vaak onmogelijk. Zo had Mongolië, als partij bij het Internationaal Strafhof, afgelopen week president Poetin moeten oppakken omdat er een internationaal arrestatiebevel tegen hem is uitgevaardigd, in plaats van hem met alle egards te ontvangen tijdens een staatsbezoek. 

Het internationaal recht speelt dan ook een bescheiden rol in de ‘anarchische samenleving van staten’, zoals de Australische theoreticus Hedley Bull de internationale orde karakteriseerde. Internationale politiek is geen hobbesiaanse ‘oorlog van allen tegen allen’, maar permanente wereldvrede gestoeld op het internationaal recht ligt ook ver buiten bereik. De wereld kan het best gezien worden als een samenleving tussen staten. Maar omdat het recht geen bestaanszekerheid kan bieden, zijn staten nooit zeker van de bedoelingen van anderen, zij leven in een veiligheidsdilemma.

Wederzijdse afschrikking

Overleven is uiteindelijk het primaire doel van buitenlands beleid, ook als staten niet permanent bedreigd worden in hun voortbestaan. Internationale orde wordt in belangrijke mate bewerkstelligd door de machtsbalans, waarbij staten of groepen van staten elkaar in een machtsevenwicht houden, met een wederzijds afschrikkend effect. Dat voorkomt niet alle, maar wel veel oorlogen. Tegelijkertijd kunnen diplomatie en in beperkte mate ook internationaal recht bijdragen aan internationale stabiliteit, ten faveure van bijvoorbeeld internationale economische processen. 

Uit het voorgaande volgt ook dat een andere invulling dient te worden gegeven aan de Nederlandse Grondwet artikel 90, waarin de Nederlandse regering wordt opgeroepen ‘de ontwikkeling van de internationale rechtsorde te bevorderen’. In de regel wordt dat vooral uitgelegd als bevordering van het internationaal recht. Maar zoals oud-buitenlandcommentator J.L. Heldring het vaak heeft benadrukt: er is een groot verschil tussen de Nederlandse (juridische) wensen en de internationale werkelijkheid.

Zo is het dringend gewenst om de inhoud van het internationaal recht eens kritisch tegen het licht te houden. Niet alles dat internationaal wordt afgesproken is van dezelfde (morele) waarde. Neem de mensenrechtenverdragen, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Daarin staan cruciale politieke rechten, zoals het recht op vrije meningsuiting, op religie, op lichamelijke onschendbaarheid of het verbod op discriminatie en slavernij. Maar ook sociale en culturele rechten, zoals de oproep ‘elkaar met broederschap te bejegenen’ (artikel 1), het recht op vakantie (artikel 24), of het recht om te genieten van kunst (artikel 27). Deze laatste categorie omvat dus veelal vrijblijvende oproepen met weinig tot geen betekenis, dat ook niet aan de status of invloed van het internationaal recht bijdraagt, net zoals het belachelijk is dat de VN Mensenrechtenraad soms dictaturen en autoritaire regimes als lid heeft.

Sceptischer basishouding gewenst

Daarnaast is het zaak dat Nederland veel minder verdragen afsluit, want internationaal recht gaat boven nationale wetten en is veel moeilijker om te veranderen of om vanaf te komen. Nederland is op dit moment partij bij meer dan 6000 verdragen en daar komen er elk jaar zo’n honderd bij. De meesten gaan over praktische aangelegenheden, zoals luchtvaartverdragen of grensafspraken. Maar er zijn ook veel verdragen met grote directe impact op het leven van burgers. Dat geldt ook voor de activiteiten van internationale organisaties die per verdrag zijn opgericht, zoals de Verenigde Naties. Dat vraagt om een veel sceptischer basishouding vooraf en kritischer beoordeling voordat tot ratificering wordt overgegaan. 

Het gaat in de internationale politiek uiteindelijk om macht en afschrikking, zoals de oorlog in Oekraïne weer eens duidelijk maakt. Minder bewieroking van het boterzachte internationaal recht is dan ook gewenst, tegelijk met de herwaardering van diplomatie en voortzetting van de huidige wederopbouw van de Nederlandse defensie. Dat maakt Nederland uiteindelijk tot een krachtiger en serieuzer te nemen actor in de wereldpolitiek. 

*Dr Edwin van de Haar is gespecialiseerd in internationale politieke theorie.

Wynia’s Week is vijf jaar jong! En gaat door met nog meer afleveringen van ons internetmagazine en vele tientallen video’s en podcasts. Dat alles wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland moet zich veel minder uitleveren aan het boterzachte internationaal recht verscheen eerst op Wynia's Week.

Orbán zei na afloop op een persconferentie dat hij het komend half jaar ziet als ‘vredesmissie’, zolang Hongarije het roulerende EU-voorzitterschap in handen heeft. Hongarije is immers het enige  

Europese land dat met iedereen kan praten. De standpunten van Rusland en Oekraïne liggen zover uit elkaar dat ze er samen niet uitkomen. Ondanks enorme verliezen aan beide kanten zal het conflict in Oekraïne voortduren zolang er geen diplomatieke interventie van buitenaf plaatsvindt.  

Weer een paar dagen later ging hij naar Peking om de Chinese president Xi Jinping te ontmoeten. Vervolgens reisde Orbán door naar de NAVO-top in de Amerikaanse hoofdstad Washington. Daar ging hij iets eerder weg om oud-president Trump te ontmoeten. In een brief aan de leiders van de Europese Unie schreef Orbán over deze ontmoeting dat Trump ‘gedetailleerde en goed onderbouwde plannen’ heeft om de oorlog in Oekraïne te beëindigen.  

Moeizame relatie met Oekraïne 

Hongarije heeft een moeizame relatie met Oekraïne. Na de machtswisseling in Oekraïne in februari 2014, die volgde op de afzetting van president Janoekovitsj, heeft Oekraïne geprobeerd zijn banden met het Westen te versterken en de invloed van Rusland te verminderen. Dit leidde echter ook tot conflicten met andere minderheidsgroepen, waaronder de Hongaren in Oekraïne. Hongarije heeft de Oekraïense regering opgeroepen de rechten van de Hongaarse minderheid te respecteren.  

Hongarije heeft wel na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 de eerste opvang verzorgd van 1 miljoen Oekraïense vluchtelingen. De meeste daarvan zijn daarna doorgereisd naar andere Europese landen. 

In een artikel in Newsweek van 2 augustus stelt Orbán dat de NAVO zich weer moet beperken tot zijn verdedigende rol. Het gaat om de veiligheid van de lidstaten. Dat was voor Hongarije ook de reden om lid te worden van de NAVO. Het huidige NAVO-beleid is volgens Orbán te veel gericht op confrontatie met opkomende geopolitieke machten.  

Orbán heeft ook herhaaldelijk kritiek geuit op de rol van de Europese Unie in de oorlog in Oekraïne. Hij stelt dat de EU te sterk afhankelijk is van de Verenigde Staten en vooral van de Democratische partij, waardoor het beleid van de EU niet meer aansluit bij de belangen van de lidstaten.  

Opt-outregeling inzake Oekraïne 

De visie van Orbán op de oorlog in Oekraïne speelt ook een rol bij het lange tijd blokkeren van de kandidatuur van Rutte als opvolger van Jens Stoltenberg als secretaris-generaal van de NAVO. Rutte is een uitgesproken voorstander van intensivering van wapen- en munitieleveranties aan Oekraïne. Orbán vindt dat het Westen en de NAVO daarmee de oorlog blijven voeden. Daarom laat Orbán geen Westerse wapenleveringen over Hongaars gebied naar Oekraïne toe. 

Uiteindelijk heeft hij een opt-out regeling bedongen. Hij wil de toezegging dat Hongaren niet mee hoeven doen aan toekomstige NAVO-missies voor Oekraïne. Stoltenberg heeft daarmee tijdens een bezoek aan Boedapest ingestemd en beloofd dat er geen beroep op Hongarije zal worden gedaan als het gaat om Oekraïne. 

Nationale belangen 

Het is natuurlijk niet moeilijk om in te zien dat de vredesmissie verre van belangeloos was. Hongarije is in grote mate afhankelijk van Russische energiebronnen. Orbán heeft dus ook een pragmatisch belang bij een goede relatie met Rusland. Ook in Peking heeft hij goede zaken gedaan. Later in juli werd bekend dat Hongarije een nieuwe omvangrijke staatslening bij drie Chinese banken was aangegaan. Ook zijn er afspraken gemaakt over investeringen van Chinese bedrijven en financiële instellingen.  

Opvallend is dat ook de Italiaanse premier Meloni eind juli een bezoek aan Peking bracht. In december 2023 is Italië uit de Nieuwe Zijderoute ‘het Belt and Road Initiative’ van China gestapt, maar tijdens haar bezoek in juli 2024 kondigde Meloni aan dat Italië de samenwerking tussen beide landen nieuw leven wil inblazen.  Mogelijk speelt daarbij een rol dat Meloni tot voor kort braaf aan de leiband van Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen heeft gelopen, maar daar onvoldoende voor is beloond.  

In de visie van Orbán is opkomen voor je nationale belangen de kerntaak van een regeringsleider. Dat staat ook centraal in zijn geopolitieke visie. Hoe kan hij de belangen van Hongarije het best behartigen in een veranderd geopolitiek landschap? In een lezing op 27 juli voor Roemeense studenten spreekt hij over een wereldwijde systeemverandering. Het dominante centrum van de wereld verschuift richting Azië, naar landen zoals China, India, Pakistan en Indonesië.  Die landen hebben al verschillende economische samenwerkingsverbanden gecreëerd, zoals de BRICS en de Shanghai Cooperation Organisation.  

Deze mondiale verandering is al begonnen en zal nog eens twintig tot vijfentwintig jaar duren. Dit proces is onomkeerbaar.  De wereldeconomie zal niet uitsluitend westers of oosters zijn. Hongarije moet in beide zitten, in het westen en in het oosten. 

Nationale soevereiniteit 

Het grootste verschil tussen het wereldbeeld van de westelijke helft van Europa en de landen van Centraal-Europa is de waardering van de natiestaat. De West-Europese leiders leven in een post-nationale wereld, waarin het logisch is dat de bevoegdheden en de soevereiniteit van de natiestaten naar Brussel worden overgedragen.  

Het wereldbeeld van Midden-Europeanen is juist gebaseerd op natiestaten. In zijn relaties met andere staten is de natiestaat soeverein en heeft de capaciteit om onafhankelijk zijn buitenlandse en binnenlandse beleid te bepalen. In die opvatting is de natiestaat geen juridische abstractie, want de natiestaat is geworteld in een bepaalde cultuur en een gedeelde set van waarden, waarover een bepaalde consensus is ontstaan. 

Staatsvijand nummer 1: die andere Hongaar 

In april 2018 won de regerende Fidesz-partij van premier Orbán de parlementsverkiezingen met een ruime meerderheid. In de verkiezingscampagne van 2018 was een hoofdrol weggelegd voor de Hongaars-Amerikaanse miljardair George Soros. De Open Society Foundation van Soros steunt wereldwijd non-gouvernementele organisaties die opkomen voor minderheden, open grenzen en het bevorderen van de liberale democratie. In Nederland werd de Open Society Foundation (OSF) bekend door prinses Mabel. In 1997 kreeg zij de leiding over het OSF Instituut in Brussel, in 2003 over de vestiging in London en sinds december 2012 is ze lid van het bestuur van de OSF. 

Soros staat symbool voor alles waar Orbán tegen is. Soros pleit voor open grenzen en vindt dat Europa de plicht heeft grote aantallen migranten en vluchtelingen op te nemen. Daarbij zou hij zijn geld gebruiken om de besluitvorming in Brussel te beïnvloeden. Orbán vindt juist het tegenovergestelde. In 2015, op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis, reageerde Orbán met harde maatregelen en de bouw van een dubbel grenshek aan de zuidgrens.  

Tijdens de verkiezingscampagne in 2018 stonden in Hongarije overal borden langs de weg waarop Soros te zien was met linkse oppositieleiders die met heggenscharen en prikkeldraad op het punt stonden om het door Orbán geplaatste hek langs de grens door te knippen. Halverwege 2018 voert Orbán zelfs de Stop Soros-wet in, die het strafbaar maakt illegale immigranten te helpen. 

Over het Europa zonder grenzen zegt Orbán dat als er meer gasten dan gastheren zijn, thuis niet langer thuis is. Bovendien waarschuwt hij dat er in het kielzog van de vluchtelingenstroom ook terroristen (IS) en criminelen Europa binnenkwamen.  

Tijdens een conservatieve conferentie in Texas in 2022 stelt Orbán dat Hongarije het veiligste land van Europa is en dat Boedapest een van de weinige Europese hoofdsteden is waar je zelfs ’s nachts veilig kunt rondlopen. 

Staatsvijand nummer 2: de vrouw die Hongarije wilde straffen 

In september 2018 stemde een meerderheid van het Europarlement in met strafmaatregelen tegen Hongarije. Aanleiding was een kritisch rapport van de Nederlandse Europarlementariër Judith Sargentini (GroenLinks), waarin zij stelt dat in Hongarije sprake is van een systematische bedreiging van de democratie en de rechtstaat. Er is grootschalige corruptie, geen onafhankelijke rechtspraak en de rechten van migranten worden met voeten getreden. Daarnaast komt de persvrijheid in de knel doordat Orbán samen met bevriende rijke zakenlui vrijwel alle onafhankelijke media opkoopt.  

Als reactie op het rapport kwam de Hongaarse regering met televisiespotjes tegen Sargentini, waarin zij samen te zien is met George Soros. De boodschap: ‘Laat ze ons niet chanteren. Laten we Hongarije verdedigen!’  

Inmiddels heeft Orbán er een geduchte concurrent bij gekregen. Peter Magyar, een voormalige partijgenoot, richtte een rivaliserende partij op, de Partij voor Respect en Vrijheid. Hoewel Magyar in grote lijnen het conservatief christelijke gedachtegoed van Orbán deelt, wil hij de corruptie bestrijden en de rechtsstaat herstellen. De partij van Magyar behaalde bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 31 procent van de stemmen en werd daarmee vanuit niets de tweede partij na Fidesz, die met 44 procent de grootste bleef. 

Staatsvijand nummer 3: de man die Hongarije op de knieën wilde krijgen 

Volgens Orbán heeft het Westen zijn spirituele fundament verloren. Het christelijk geloof is door de politieke elite overboord gezet, evenals de natiestaat, de familiebanden en het gezin. In de plaats daarvan is de genderideologie gekomen, waarin het gezin gezien wordt als een onderdrukkend patriarchaat, liefde is losgekoppeld van het huwelijk en er meer dan twee geslachten bestaan. 

In 2021 nam de Hongaarse conservatieve regering in 2021 een wet aan om kinderen onder de 18 jaar te beschermen tegen boeken, films en andere media met een seksuele inhoud die niet heteroseksueel is. Ook reclame-uitingen waarin homo- of transseksualiteit als normaal wordt voorgesteld mogen niet meer worden getoond. De wet was eerst per referendum voorgelegd aan de Hongaarse bevolking, die er met een grote meerderheid mee instemde. 

‘Kolonisator Rutte’ 

Volgens Orbán is de nieuwe wetgeving helemaal niet gericht tegen homo’s, maar wordt ouders de mogelijkheid gegeven hun kinderen te beschermen tegen seksueel getinte media. Bovendien is hij naar eigen zeggen niet anti-homo. ‘Ik ben vrijheidsstrijder en tijdens het communisme heb ik gestreden voor de homorechten.’ 

De gemoederen liepen hoog op in Europa. Het felst was de Nederlandse premier Rutte: ‘Mijn doel is Hongarije op dit punt op de knieën te krijgen. Ze moeten zich realiseren dat ze lid zijn van de Europese Unie en zich moeten houden aan de Europese waarden. Voor Hongarije is geen plek meer aan de Europese tafel als het land de wet niet intrekt.’  

Volgens de Hongaarse minister Varga sprak Rutte ‘met de stem van oude koloniale arrogantie’. ‘Zolang ik leef, zal ik vechten zodat Hongaren nooit hoeven te knielen voor Rutte of een andere kolonisator.’ 

Hongarije eerst 

Opmerkelijk is dat het Bulgaarse parlement begin augustus 2024 een vrijwel identieke wet heeft aangenomen. Net zoals volgens de in Brussel sterk bekritiseerde Hongaarse wet, is het nu ook in Bulgarije illegaal om ‘niet traditionele seksuele geaardheid’ aan te moedigen op school. Daarover is echter geen storm van verontwaardiging uitgebroken, noch in de EU noch in de West-Europese media. 

Hoe je ook over Viktor Orbán denkt, hij is niet de baarlijke duivel die de EU en de westerse media vaak van hem maken. Hij denkt inderdaad anders over het belang van het gezin, van seksualiteit en, vooral, over het belang van de natiestaat. Voor hem staat het belang van Hongarije en de Hongaren voorop. En hij heeft zich tot taak gesteld dat belang ten koste van alles te waarborgen. Ook in West-Europa, in Nederland incluis, zullen er heel wat kiezers zijn die zouden willen dat hun politici in dat opzicht wat van Orbáns mentaliteit zouden hebben. 

Feike Reitsma is meer dan veertig jaar werkzaam geweest op het gebied van overheidspersoneelsbeleid, arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Is Viktor Orbán de baarlijke duivel die er in Brussel van wordt gemaakt? verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom is de Nederlandse overheid zo gul? De staatssteun voor de consument is onderdeel van het Klimaatakkoord (2019). Brandstofauto’s zijn vervuilend en krijgen een enkele reis autokerkhof.

Gas geven én remmen

Een kleine 180 kilometer van Den Haag wil de Europese Commissie Chinese elektrische autobouwers juist straffen. De Commissie wil de invoerheffing op deze auto’s (nu: 10 procent) verhogen. De verhogingen lopen uiteen van ruim 17 procent tot 38 procent, mede afhankelijk van de mate waarin men meewerkt aan onderzoek naar Chinese staatssteun.

U ziet het voor zich? Gasgeven (Nederlandse subsidies) én afremmen (heffingen). Hmm… Weet men in Brussel wel van de Nederlandse klimaatpolitiek? Of interesseert het eigenlijk niemand dat de Chinese invoer wordt aangemoedigd én afgeremd?

De strijdigheid van de twee maatregelen is de ‘China paradox’. Nederland en Europa weten zich geen raad met de politiek gestuurde doorbraak van China en van Chinese bedrijven in de wereldeconomie. Politici en topmanagers zijn benauwd dat de Chinese opmars de opmaat is voor een erosie van de industriële basis van Europa en dus van macht.  

Europeanen zijn juist dol op producten uit China. Voordelige zonnepanelen uit China? Ja, graag, zegt de consument. Goedkope snelle mode uit China? Ja, graag zegt de klant van Shein. Goedkope hebbedingetjes uit China? Ja, graag zegt de klant van Temu. Sociale media? Ja, graag zegt de TikTok-fan.  

De China-paradox is niet nieuw. Eind jaren zeventig zag je een vergelijkbaar schrikbeeld opdoemen toen Japanse producenten van auto’s, schepen en elektronica, van rekenmachines (‘zakjapanners’) tot de walkman, doorbraken. Philips, om maar een Nederlands bedrijf te noemen, wist niet hoe snel het een lobby in Den Haag en Brussel moest starten tegen goedkope import uit Japan.

Botsend beleid

Wat is er nu anders?

Om te beginnen is de China-paradox het resultaat van een overschot aan beleid. Hoe meer beleidsdoelen politici nastreven hoe groter de kans op spanningen en tegenstrijdigheid. Nederland bedrijft met zijn subsidie klimaatpolitiek. Dat is ook Europese politiek, maar in Brussel gaat het om nog veel meer.

De Europese Commissie voert mededingingspolitiek. Men strijdt tegen oneerlijke concurrentie. Want China steunt zijn elektrische autoproducenten met goedkope leningen en subsidies. De Europese Commissie en de Europese regeringsleiders voeren tevens geopolitiek: Brussel wil overeind blijven in de Amerikaans-Chinese rivaliteit om technologie en militaire invloed. Het gevolg: botsend beleid.

Bedreiging voor VS?

Het tweede verschil is dat China als expansiever wordt ervaren. Japan was geen bedreiging voor de hegemonie van de Verenigde Staten. China is dat wel, althans: zo wordt het ervaren in de VS. Vandaar de blokkade op de uitvoer van geavanceerde chipmachines van ASML uit Veldhoven naar China. Vandaar de Amerikaanse importheffing van 100 procent op Chinese auto’s. Vandaar de America First-strategie van president Trump die opvolger Biden in grote lijnen voortzet.

Het derde aandachtspunt is het verschil in steun. Nederland geeft een consumentensubsidie en moedigt een duurzame keus aan. De Chinese steun is een producentensubsidie. Dat verschil heeft, in samenhang met de importtarieven, verstrekkende gevolgen.

De Europese importheffing is een extra belasting van de winst op een Chinese elektrische auto. De Chinese fabrikant hoeft zijn verkoopprijs namelijk niet te verhogen met het bedrag van de invoerheffing. Hij kan de heffing ook ten laste laten gaan van zijn eigen winstmarge en doorgaan met marktaandeel winnen. Dan verandert er niet zoveel op de markt, want er is geen stimulans voor Duitse en Franse fabrikanten om zelf goedkopere en betere elektrische auto’s te bouwen. Anders gezegd: de importheffing is geen bijdrage aan de groeiversnelling van een innoverende Europese industrie voor elektrische auto’s.

De laatste berichten zijn dat China en de Europese Commissie om tafel willen zitten om een handelsoorlog te voorkomen. China had al gedreigd met eigen heffingen op de invoer van Europees varkensvlees.

Chinese fabrikanten worden met open armen ontvangen

Tegelijkertijd heeft de dreiging van de invoerheffing een ander gevolg. Chinese fabrikanten overwegen fabrieken te openen in Europa om zo de heffingen te ontlopen. Ze zullen met open armen worden ontvangen. Ze brengen banen en technologie. Zo is er in Born (Limburg) nog een deels ongebruikt fabriekscomplex waar het Nederlandse industrieconcern VDL tot voor kort in opdracht van BMW auto’s bouwde.

Wim van der Leegte (1947-2023) de aartsvader van VDL was een vurig voorstander van Nederlands fabrikant en fulmineerde tegen aanbestedingen in het OV met goedkope Chinese bussen. Maar denken zijn opvolger Willem van der Leegte en diens broer en zus er ook zo over als een Chinese autofabrikant aanbelt? Het zou me niks verbazen als de provincie Limburg én de rijksoverheid (verkapte) staatssteun willen geven. Want ook dat is de onderdeel van de China-paradox: politici verwerpen Chinese staatssteun, maar als de Chinese fabrikanten toch komen, dan wel bij ons.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Potsierlijk: Brussel bestraft de invoer van Chinese elektrische auto’s, Nederland geeft juist subsidie verscheen eerst op Wynia's Week.

De Britse politiek filosoof John Gray (1948) professor aan de London School of Economics (LSE) is realistischer, hij ziet de EU als een ‘crypto-staat’ zonder capaciteit om zichzelf te verdedigen. De EU is volgens hem een ‘geo-strategisch vacuüm’. Dat is een andere manier van denken die Gray ontleent aan Leviathan (1651),  het befaamde werk van Thomas Hobbes (1588-1679).

Leviathan

De staat in de 21ste eeuw wordt steeds meer een Leviathan, schrijft Gray in zijn vorig jaar verschenen boek The New Leviathans. De term Leviathan is afkomstig uit het gelijknamige boek van de 17^e-eeuwse filosoof Thomas Hobbes. Hobbes ontleende de term aan het Oude Testament, waar de Leviathan een zeemonster is. Bij Hobbes is de Leviathan de staat, die volgens hem noodzakelijk is als garantie tegen de oorlog van allen tegen allen. De gewelddadige menselijke natuur moest beteugeld worden, de mens moest tegen zichzelf en anderen beschermd worden door de almachtige staat.

De wereld zag er in die zeventiende eeuw anders uit, maar Gray doet een poging om te laten zien dat de Leviathan eveneens van toepassing is op de huidige wereld.

Huidige dictaturen, zoals die van Rusland en China, komen niet overeen met wat Hobbes in gedachten had. Zijn Leviathan was er letterlijk voor de bescherming van de ene mens tegen de andere. De nieuwe Leviathans van Gray doen het anders, ze beïnvloeden de massa via ‘social engineering’.

In zijn hoofdstuk over Rusland schrijft Gray dat de nieuwe communistische mens van begin vorige eeuw systematisch werd losgekoppeld van zijn culturele achtergrond. De bolsjewieken liquideerden en masse de ene politieke tegenstander na de andere. En veel van die slachtoffers vielen in Oekraïne. Wat betreft onmenselijkheid waren Lenin en Stalin niet te verslaan.

Homo Sovieticus

Het verdrijven van de bevolking uit haar woonplaatsen kent een lange geschiedenis, waarbij de intentie steeds is om de bevolking los te scheuren van haar cultuur. Het totalitarisme van de Sovjets vernietigde de maatschappij en verspreidde de bevolking in netwerken van wederzijds wantrouwen. Enige vorm van liberalisme is in Rusland nooit aanwezig geweest. Grays relaas is bloedstollend.

Dit was de geboorte van de Homo Sovieticus, chijft Gray. Geen ‘nieuwe mens’, maar een wantrouwige eenling in Hobbes’ zin die zijn medemensen nauwlettend in de gaten houdt. Het slot van zijn hoofdstuk over Rusland is gitzwart, Poetins Leviathan is een quasi-theocratie van patriarch Kirills Russisch-Orthodoxe Kerk, en tegelijk een kleptocratie. Poetins ‘Russky mir’ (Russische wereld) waartoe volgens Poetin ook Oekraïne behoort, is een vermolmd wensbeeld. Het verder uit elkaar vallen van het Russisch despotisme kan vergezeld gaan van een nucleaire apocalyps, schrijft Gray.

Het Chinese Panopticum

Evenals Rusland claimt China een staat te hebben die wezenlijk anders is dan het Westen, gebaseerd op confuciaanse waarden zoals sociale harmonie. De werkelijkheid is een andere. Het totalitaire project van Mao leek wel wat op dat van Rusland. Maar Xi Jinpings China is geen Leviathan. Xi zelf heeft zwaar geleden onder Mao’s Culturele Revolutie. De Rode Brigade belaagde zijn school, hij werd met de dood bedreigd en op zijn vijftiende werd hij verbannen naar een ver afgelegen dorp. Xi kon het chaotisch geweld van de Culturele Revolutie alleen verslaan middels een Hobbesiaanse Leviathan, schrijft Gray. Toch is China geen Leviathan, maar een Panopticum.

Het panopticum is een ideale gevangenis, in Nederland kennen we die als koepelgevangenis. Die is rond, met de cellen tegen de buitenwand, en in het centrum een wachtpost die iedereen in de gaten houdt. Er zaten geen deuren voor de cellen, maar hekwerken die doorzicht mogelijk maken. De wachtpost had lamellen, de wacht had zicht, maar de gevangene wist nooit of er iemand in de wachtpost aanwezig was. De gevangenen incorporeerden de surveillance vanuit de toren, je wist maar nooit of je in de gaten gehouden werd.

Xi’s staat is gebaseerd op dit Panopticum. Camera’s houden iedereen middels gezichtsherkenning voortdurend in de gaten. Als je afwijkend gedrag vertoont word je gestraft middels je sociale kredietsysteem. Het ‘juiste’ gedrag wordt beloond. China ziet de Amerikaanse cultuur als decadent en in verval, en probeert dat te voorkomen middels een panoptisch systeem van straf en beloning. 

In het tweede hoofdstuk maakt Gray de verbinding tussen de laat 19^e -eeuwse Russische revolutionairen, en de wat hij noemt ‘hyper-liberals’ van de 21^e eeuw. Het derde en laatste hoofdstuk is gewijd aan de Mortal Gods van ‘woke’ in onze tijd.

Rivaliserende identiteiten

In beide gevallen is een ‘opgezwollen-lompen-intelligentsia’ een invloedrijke politieke macht geworden. In een beschrijving van de Russische literatuur en de pretenties van de Sovjet-revolutionairen en van de huidige woke-generatie, laat Gray zien dat volledige vrijheid uitmondt in de mens als ‘sterfelijke god’, de illusie van volledige autonomie.

De huidige westerse maatschappij is een lappendeken van rivaliserende identiteiten en groepen, die elkaar naar het leven staan met identitaire opvattingen, zonder uitzondering gepresenteerd als algemeen belang. We hebben te maken met een niet aflatende strijd over wie taal en ideeën controleert. Deze infiltratie in het Westen komt op dit moment echter niet van de staat, maar uit de maatschappij zelf voort.

Te veel hoofdarbeid

We hebben meer elites dan de maatschappij aan kan. Het kapitalisme heeft een overschot aan intelligentsia geproduceerd die economisch gezien overbodig is. De nieuwe woke-religie van diversiteit en inclusie geeft je mogelijk toegang tot een baan, daarzonder red je het niet.

Hobbes’ Leviathan had geen mening over hoe die maatschappij van de zeventiende eeuw ideologisch moest functioneren, maar met de totalitaire staat van de nazi’s, het maoïstische China en de communistische Sovjet-Unie gaat het om een afgedwongen verbeterde menssoort. De Sovjet-staat bestreed de ’vroegere mens’, een overblijfsel van de oude maatschappelijke orde die geen rechten had, en zelfs geen brood om te overleven.

Miljoenen mensen werden het slachtoffer van de Sovjet-ideologie. Navrant is dat veel westerse intellectuelen de Russische schijnprocessen en moordpartijen ontkenden. Dat raakt aan een van de kernthema’s van Grays boek: overal waar gepleit wordt voor een beter of een schoner leven met een glanzende toekomst staan repressie en liquidatie achter de deur.

Geologisch leven we in het Holoceen, maar door de enorme nadruk op menselijk ingrijpen in het milieu leven we volgens de intelligentsia nu in het Antropoceen. Het Antropoceen is het tijdvak waar aarde en atmosfeer de gevolgen ondervinden van menselijke activiteiten als industrialisering. Maar volgens Gray kunnen we langzamerhand ook afscheid nemen van het Antropoceen. Het is namelijk heel goed mogelijk dat de mens zelf uiteindelijk het veld zal ruimen.

Energietransitie als hersenschim

Het Antropoceen levert enorme problemen op. Om elektriciteit op te slaan, heb je batterijen nodig, waarvoor onder meer lithium, nikkel en kobalt nodig is. Dat betekent delving van grondstoffen op ongekende schaal. Gray ziet de transitie naar hernieuwbare energie in het Westen als een hersenschim. Een volledige afbouw van fossiele grondstoffen betekent geopolitiek het einde van staten als Saoedi-Arabië, Iran en Rusland. Met als gevolg anarchie, gevoed door etnische en sektarische groepen, en massamigratie.

 In feite is zijn hele boek één erudiete geopolitieke analyse. Hobbes is voortdurend aanwezig. Oorlog blijft een kernthema. Een adembenemend boek.

John Gray, The New Leviathans, Thoughts after Liberalism, Penguin Random House UK 2013, 179 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Achter pleidooien voor een beter of schoner leven met een glanzende toekomst staan steevast repressie en liquidatie verscheen eerst op Wynia's Week.

De regeringsleiders van Polen en Duitsland en de president van Frankrijk grepen de woorden van Trump aan om te pleiten voor een Europese Unie met een eigen sterke defensie. De EU moet in hun ogen niet langer volledig afhankelijk willen zijn van de Amerikaanse veiligheidsparaplu en het eigen grondgebied kunnen verdedigen. Als een pilaar binnen de NAVO, maar – hoewel niet hardop gezegd – op termijn als een zelfstandige defensiegemeenschap.

De Weimar-Driehoek

De Weimar Triangle, bestaande uit Frankrijk, Duitsland en Polen, zou de constituerende kerngroep van die defensiegemeenschap moeten worden. De drie grootste lidstaten met ruim de helft van de bevolking van de EU kwamen lange tijd niet op het hoogste niveau bijeen in het kader van het Weimaroverleg. Maar na de recente regeringswisseling zet Polen in op hervatting van dat overleg met Frankrijk en Duitsland. De nieuwe Poolse premier, Donald Tusk (oud-voorzitter van de Europese Raad), maakt een rondreis door de Europese Unie en bezoekt onder anderen zijn Franse en Duitse collega’s Macron en Scholz.

De aanleiding voor nieuw leven in het Weimaroverleg is de vrees voor terugkeer in het Witte Huis van Donald Trump. Verondersteld wordt dat de oud-president van de VS zal weigeren om EU-lidstaten te verdedigen in het geval van een artikel 5-situatie, waarbij een van de lidstaten van de NAVO wordt aangevallen door een vreemde macht.

Een tweede reden is de weigering van het (door de Republikeinen gedomineerde) Huis van Afgevaardigden van de VS om Oekraïne een nieuw pakket wapens en munitie te verstrekken. De EU zal dat gat moeten opvullen, aldus de ministers van buitenlandse zaken van de Weimar Triangle, die ter voorbereiding op de rondreis van Donald Tusk bijeenkwamen.

De Weimar-driehoek staat niet alleen in het voornemen om de defensieuitgaven op te voeren en de rol van de VS in Oekraïne over te nemen. De Europese Commissie bij monde van Thierry Breton, de EU-Commissaris voor de interne markt, industriepolitiek en defensie was haar hierin al voorgegaan. Breton wil een eigen Europese wapenindustrie creëren, die voldoende munitie kan leveren aan Oekraïne, op termijn de Amerikaanse wapens kan vervangen en als basis kan dienen voor een eigen EU-leger. Een fonds van 200 miljard euro moet de wapenfabrikanten in de EU daartoe aanzetten.

Interne defensiemarkt

De vaste voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, liet zich evenmin onbetuigd en pleit ervoor de defensieuitgaven in de Europese Unie tot tenminste 600 miljard euro op te voeren voor de komende jaren. De Europese Investeringsbank zou daarbij een grote rol moeten krijgen.

In navolging van Breton dient de interne markt van de EU volgens Michel te worden uitgebreid met een defensiemarkt. Het is een  voorwaarde om uiteindelijk te komen tot de oprichting van een ‘European Defense Community’, een organisatie die in 1954 al in de steigers stond, maar in het Franse parlement werd afgestemd. De Fransen waren zo vlak na de oorlog bevreesd voor een Duitse herbewapening.

Eurobonds?

De buitenland-expert van de regerende SPD in Duitsland, Michael Roth, gaat nog een stap verder. Hij vindt de 600 miljard van Michel en zeker de 200 miljard van Breton niet genoeg. Hij pleit voor het uitgeven van eurobonds om Oekraïne te kunnen steunen en de benodigde meerdere defensieuitgaven te financieren.

De Duitse overheid verkeert momenteel in financiële problemen en heeft moeite om de toezegging van bondskanselier Scholz een extra bedrag van 100 miljard euro aan defensie uit te geven waar te maken. Honderd miljard is precies het Duitse begrotingstekort.

Vermoed wordt dan ook dat Roth niet op eigen doft heeft gesproken en dat zijn proefballon, een pleidooi voor eurobonds, van hogerhand is ingestoken. Bondskanselier Scholz was recentelijk in de VS en zou te horen hebben gekregen dat de EU meer moet doen om Oekraïne te steunen. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden zal naar verwachting een door de Biden-regering voorgesteld nieuw pakket van 60 miljard dollar voor Oekraïne niet goedkeuren.

Of het demissionaire kabinet in Nederland akkoord gaat met het gebruik van eurobonds om Oekraïne te steunen is de vraag. Weliswaar heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen om Oekraïne te (blijven) steunen, maar we herinneren ons de woorden van premier Rutte dat het gebruik van eurobonds (voor het Coronaherstelfonds) éénmalig zou zijn.

Trump bewees Europa een dienst

Maar afgezien van de financiering, lijkt er in de Europese Unie consensus te ontstaan om zowel meer te doen op defensiegebied als Oekraïne te blijven voorzien van wapens, munitie en financiële steun. Mede door toedoen van de gewraakte uitspraak van Trump. Sommigen stellen zelfs dat ‘Trump Europa een dienst bewees’. Wat de Fransen en partijen als D66 jarenlang niet voor elkaar kregen – een EU met de ambitie om niet alleen een economische, maar ook een politieke en militaire grootmacht te worden – kreeg Trump met één goedgeplaatste opmerking voor elkaar.

Over de manier waarop een en ander z’n beslag moet krijgen verschillen echter de meningen. Zo pleiten de Fransen al decennia voor een eigen EU-leger, maar de Duitsers houden dat (vooralsnog) af. Weliswaar kondigde Scholz in zijn Praag-rede van vorig jaar meer defensieuitgaven aan, maar hij wil die inzetten ter verdediging van de Oostflank van de EU, binnen en niet buiten de NAVO.

Gevaarlijke illusie

De discussie binnen of buiten de NAVO zal nog wel enige tijd voortduren. Een compromis lijkt te zijn om voorlopig te streven naar een sterke EU-pijler binnen de NAVO. Op termijn zou die pijler zelfstandig kunnen of (zoals de Fransen c.s. zeggen) moeten worden.

Zelf denk ik dat een eigen EU-leger een illusie is en bovendien gevaarlijk. Frankrijk en de grotendeels door de Fransen gedomineerde Europese Commissie hebben een Calimero-complex. Zij zien niet in dat de voorwaarde voor een Europees leger een gezamenlijk buitenlands beleid is, een centraal gezag en een eigen Europese identiteit. Geen van de drie is het geval.

Over allerlei internationale kwesties wordt binnen de EU verschillend gedacht. De meningsverschillen strekken zich uit over issues als decoupling of derisking van de relatie met China, de mate en vorm van sancties tegen Rusland, oplossingen voor het Israëlisch-Palestijnse conflict, wel of geen relatie onderhouden met Iran en zijn proxies, het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan, welke partij in Libië moet worden gesteund, de vraag of Afrikaanse landen afgewezen asielzoekers moeten terugnemen en hoe ver de steun aan Oekraïne moet gaan.

De Europese Unie mag dan een economische grootmacht zijn, een politieke en militaire macht is het niet en zal het nooit worden. Een Europees leger is tot mislukken gedoemd vanwege de onvermijdelijke kakofonie over hoe het moet worden opgetuigd, wie het gaat betalen en hoe over de inzet van ‘onze jongens’ wordt beslist. Dat zal dan in ieder geval niet meer het Nederlandse parlement zijn, zoveel is zeker. Je moet er bijvoorbeeld toch niet aan denken dat Von der Leyen het opperbevel over een EU-leger krijgt. Als het aan haar had gelegen waren we nu al in een oorlog met Rusland verzeild geraakt.

Blijft Amerika nog wel lid van de NAVO?

Een meerderheid van de Europese staten wil geen Europese superstaat met centraal gezag in Brussel. En de Europese burger? Die bestaat niet.

Het verlangen naar een Europese Defensie Unie is bovendien niet alleen onrealistisch, maar ook gevaarlijk. Het stelt namelijk het VS-lidmaatschap van de NAVO in de waagschaal. Indien een EU-leger onverhoopt wordt doorgedrukt, zullen de VS hun conclusies trekken. De Amerikaanse veiligheidsparaplu zal verdwijnen en de Europese Unie zal aan haar lot worden overgelaten. Een militaire oefening met een dominante rol voor de VS – zoals de oefening Steadfast Defender 24 met 90.000 manschappen die momenteel plaatsvindt ter afschrikking van Rusland – zal dan niet meer mogelijk zijn.

De portee van dit verhaal is, ja, een stevige defensie, maar binnen de NAVO. Stevig, omdat je in de diplomatie, bij het beslechten van geschillen, alleen succesvol bent vanuit een sterke positie. Theodore Roosevelt zei het al: ‘Speak softly but carry a big stick.’

Is de angst voor Rusland terecht?

De vraag is overigens wel of we zo bang moeten zijn voor Poetin. Of Rusland inderdaad expansiedrift heeft en binnen 3-5 jaar Estland zal aanvallen, zoals de Duitse minister van defensie Pistorius beweert.

Expansiedrift was niet de reden voor de inval in Oekraïne. Die had andere redenen, waaronder angst voor het overslaan van de Oranjerevolutie in Oekraïne naar het eigen land, angst voor een ‘Maidan’ op het Rode Plein in Moskou.

Dat Rusland geen enkele reden heeft het grondgebied uit te breiden zei Poetin ook in het recente interview met Tucker Carlson. Uiteraard moeten we hier sceptisch tegenover staan, omdat het zonder twijfel deel uitmaakt van de informatieoorlog. Maar toch. Er was volgens Poetin een principe-akkoord tijdens de onderhandelingen in Turkije over een wapenstilstand. Over de vier meest gevoelige onderwerpen (afstand doen van de ambitie om toe te treden tot de NAVO, demilitarisatie, wat Rusland “de-nazificatie”noemde en de bescherming van de Russische taal in Oekraïne) zou overeenstemming zijn bereikt. Toenmalig premier van het VK, Boris Johnson, zou (in opdracht van de VS?) Zelenski weerhouden hebben het principe-akkoord te tekenen.

Wat hier ook van zij en welke ambities het Kremlin ook moge koesteren, het aanvallen van een NAVO-lidstaat betekent een Derde Wereldoorlog, iets waartoe ook een Russische leider niet snel over zal gaan.

Veel bedreigingen

Rusland is echter niet de enige potentiële bedreiging. Het Midden-Oosten is een kruitvat dat bij ontploffing ook een enorme impact zal hebben in Europa. In Afrika zijn diverse niet-Europa-vriendelijke regimes aan de macht gekomen en is IS nog niet verslagen. En ‘what about China’. Blijft dat een economisch powerhouse of krijgt het hegemoniale ambities en wordt het daarmee ook voor Europa een bedreiging?

Een sterke defensie lijkt derhalve geboden om ook in de toekomst de vrije samenleving die we in Europa kennen te kunnen handhaven en, als het moet, verdedigen. En als we verstandig zijn doen we dat samen met onze Amerikaanse vrienden. De VS is onze enige machtige, betrouwbare en gelijkgestemde bondgenoot en unieke en bewezen garantie voor de veiligheid van ons continent.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank

Het bericht Europa moet een sterke defensie hebben maar wel onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu verscheen eerst op Wynia's Week.

Het cliché wil dat het Nederlands buitenlands beleid heen en weer geslingerd wordt tussen de belangen van de koopman en de diep-verankerde overtuiging van de dominee dat het noodzakelijk is om anderen de weg te wijzen naar moreel juiste opvattingen en daden. Dat is inderdaad niet zonder grond, maar er valt meer over het Nederlands buitenlands beleid te zeggen.

Dat kan namelijk veel beter en daarom zou het minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra en minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Liesje Schreinemacher sieren zich te verdiepen in de ideeën van Adam Smith, deze maand 300 jaar geleden geboren, en andere klassiek-liberalen, zoals David Hume, Ludwig von Mises en Friedrich Hayek.

Hoewel deze denkers veelal bekend staan als economen en filosofen hadden zij ook coherente opvattingen over internationale betrekkingen. De basis is hun mensbeeld, oftewel het antwoord op de vraag waartoe de mens in staat is en hoe menselijk gedrag is te verklaren. Dit mensbeeld is realistisch, er wordt geen ideale mens nagestreefd.

Conflict en geweld zijn onvermijdelijk

In klassiek-liberale ogen wordt menselijk gedrag verklaard door een mix van rede en emoties, waarbij de laatste categorie uiteindelijk de doorslag geeft, of zoals Hume schreef: ‘reason is and ought to be a slave of the passions’. Dit betekent ook dat conflict en geweld onlosmakelijk onderdeel is van het menselijke bestaan, want hoewel mensen best kunnen beredeneren dat geweld vaak onverstandig is, kunnen zij zich toch niet altijd beheersen.

Dat werkt door in de internationale politiek, die immers een menselijke bezigheid pur sang is. Voor utopische ideeën over mogelijke wereldvrede is derhalve geen plaats bij Smith en andere klassiek-liberalen. De fundamentele vraag blijft voor hen: hoe het beste om te gaan met onvermijdelijke conflicten?  

In tegenstelling tot hetgeen tegenstanders graag rondbazuinen zien klassiek-liberalen de mens als een sociaal wezen. Hij is dus geen asociale egoïst, maar iemand die niet zonder sociale verbanden kan. Primair het gezin en de familie, maar er zijn ook emotionele verbintenissen met grotere eenheden, zoals het dorp of de stad, de regio of provincie en natuurlijk het land. Dat is direct ook de uiterste betekenisvolle grens.

Natuurlijk is er zoiets als mededogen op wereldschaal, en zijn er vast ook mensen die zich wereldburger voelen, maar ‘love of country’ en ‘love of humankind’ zijn twee heel verschillende dingen, schreef Smith. Vertaald naar de buitenlands-politieke praktijk betekent het dat nationale staten de primaire actoren zijn in de wereldpolitiek.

Wederzijdse afschrikking voorkomt veel oorlogen

Die staten moeten een samenleving vormen, oftewel een ‘anarchical society’ zoals theoreticus Hedley Bull het verwoordde. De internationale politiek is meer dan een hobbesiaanse ‘oorlog van allen tegen allen’, terwijl permanente wereldvrede buiten bereik ligt. De meest fundamentele eigenschap van de statensamenleving is het veiligheidsdilemma. Staten zijn nooit zeker zijn van de bedoelingen van anderen en daarom is hun veiligheid het primaire doel van buitenlands beleid.

Internationale orde wordt bewerkstelligd door de machtsbalans, waarbij staten of groepen van staten elkaar in machtsevenwicht houden, met een wederzijds afschrikwekkend effect. Dat voorkomt niet alle, maar wel veel oorlogen. Tegelijkertijd kunnen diplomatie en in beperkte mate internationaal recht bijdragen aan internationale stabiliteit. Vrijhandel en globalisering zorgen voor de economische betrekkingen, alsmede de uitwisseling van onder andere technologie, kennis en cultuur.   

Nederlandse defensie verkeert in belabberde staat

Als het Nederlandse buitenlands beleid met deze klassiek-liberale voorkeur wordt vergeleken vallen een paar zaken op. Door het NAVO-lidmaatschap voorziet Nederland in zijn veiligheidsbehoefte, maar het is een gotspe dat Nederland de kracht van de alliantie op de proef heeft gesteld door tientallen jaren minder bij te dragen dan is afgesproken.

De staat van de Nederlandse defensie is derhalve belabberd en dat is het gevolg van moedwillig beleid, niet alleen van links, ook van CDA en VVD. De Oekraïne-oorlog is een wake-up call gebleken, maar het is noodzakelijk om de getoonde ambitie, investeringsbereidheid en vastberadenheid de komende decennia te behouden.

Het internationaal recht wordt welhaast verheerlijkt in de Nederlandse buitenlandse politiek. In de Grondwet staat zelfs dat ‘de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen’. Dat artikel moet snel worden verwijderd. Internationaal recht gaat vooral over afspraken tussen soevereine staten, die zelden afgedwongen kunnen worden bij overtredingen. Zelfs heel concrete maatregelen zoals internationale sancties, tegen Rusland of Noord-Korea, blijken tandeloos.

Daarbij geeft de Grondwet politici nu veel te vaak legitimiteit om mensen en geld op te offeren aan meestal zinloze buitenlandse militaire interventies. Die bereiken zelden doel, als er al van tevoren een duidelijke doelstelling wordt geformuleerd. Pogingen om de democratie te vestigen, zoals in Afghanistan, zijn geheel mislukt. Interventies zijn slechts billijk in zeer speciale omstandigheden, zoals het tegengaan van genocide.  

Verdragen gaan boven het nationale recht, dus het maakt zeker uit wat een staat internationaal afspreekt. Nederland is (volgens de verdragenbank op internet) op dit moment partij bij 8518 verdragen. De meeste daarvan betreffen praktische, bilaterale aangelegenheden, zoals luchtvaartverdragen of grensafspraken.

Maar er zijn ook veel verdragen met grote directe impact op het leven van burgers. Dat mag best minder volgens klassiek-liberalen, want internationaal recht is nog moeilijker te veranderen dan nationale wetten (denk aan het VN Vluchtelingenverdrag uit 1951), en kan de individuele vrijheid beknotten.

Ontwikkelingshulp is zinloos

Dat geldt ook voor internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties. Dat kan een nuttig platform zijn voor diplomatiek gesprek en conflictbeheersing, maar tegelijk dijen de taken van de vele dochterorganisaties veel te veel uit en is de VN Mensenrechtenraad een regelrechte aanfluiting door het lidmaatschap van autocratische landen en dictaturen. Opheffen derhalve.  

Een andere Nederlandse totem is ontwikkelingssamenwerking. Mises en Hayek waren vroege tegenstanders van het ‘afnemen van geld van de arme burgers in de rijke landen, ten behoeve van de rijke burgers in de arme landen’, zoals de Britse Lord Peter Bauer het verwoordde. Op kortdurende noodhulp na, is intergouvernementele ontwikkelingshulp zo goed als zinloos gebleken, zowel bilateraal als multilateraal. Nederland moet dan ook uit de Wereldbank en verwante organisaties stappen.

Verstandig binnenlands beleid in ontwikkelingslanden is de sleutel, zoals de landen in Zuid-Oost Azië hebben bewezen. Het staat non-gouvernementele organisaties (NGO’s) vanzelfsprekend vrij om wel actief te zijn op dit terrein. Het is echter een fundamenteel onjuiste vermenging van publieke en private verantwoordelijkheid dat de Nederlandse staat belastinggeld doorsluist naar NGO’s. Ook dit moet stoppen. 

Voorts dient mondiale vrijhandel en globalisering alle ruimte te krijgen. In klassiek-liberale ogen is vrijhandel echt vrije handel, dus zonder tussenkomst van staten of internationale organisaties zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Dat ideaal is voorlopig buiten bereik, maar moet wel het streven zijn, waarbij de wederopstanding van de danig verzwakte WTO de op een-na-beste optie is.      

Durf verdragen op te zeggen

Volgens klassiek-liberalen is een minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking totaal overbodig. Daarbij dient de minister van Buitenlandse Zaken zich te beperken tot veiligheid, diplomatie en het bevorderen van de instandhouding van de internationale anarchische samenleving van staten. Dat vergt minder nadruk op internationaal recht en de durf om uit overbodige internationale organisaties te stappen, of verdragen op te zeggen. Hoekstra en Schreinemacher kunnen derhalve nog heel wat leren van Adam Smith.

*Dr. Edwin van de Haar is onafhankelijk specialist in internationale liberale politieke theorie.

Deze bijdrage is gebaseerd op ‘Edwin van de Haar, Human Nature & World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory’, dat onlangs werd gepubliceerd door het Londonse Institute of Economic Affairs. Het kan hier gratis worden gedownload. Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat Wopke Hoekstra kan leren van Adam Smith: Versterk defensie, stop ontwikkelingshulp en durf verdragen op te zeggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Stel, mijn snuggere neefje ambieert een carrière bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij vraagt om wijs advies. Welnu, dan zou ik hem in elk geval de aloude Chinese uitdrukking ‘Ik wens je interessante tijden toe’ voorhouden.

Vroeger fungeerde deze zegswijze vooral als een vloek: ik wens je tijden vol leed en rampspoed! Maar tegenwoordig roept de uitdrukking ook iets minder rampzaligs op, namelijk het beeld van tijden die daadwerkelijk ingewikkeld, maar bovenal boeiend zijn.

Stel dat mijn neefje het diplomatenklasje van Buitenlandse Zaken door komt, dan zou hij dat onmiddellijk aan den lijve ondervinden: de wereldorde beweegt zich onmiskenbaar richting nóg sterkere multipolariteit – en dat is niet noodzakelijkerwijs een vloek.

Het bipolaire tijdperk (Oost-West) van de Koude Oorlog ligt alweer een tijdje achter ons. Ook het unipolar moment van de Verenigde Staten – de term uit 1991 wordt doorgaans toegeschreven aan columnist Charles Krauthammer – loopt op zijn einde.

Zowel de bipolaire als unipolaire wereldorde hadden niet het eeuwige leven. Begrijpelijk. Daarvoor is de structuur van wereldordes simpelweg te vloeibaar en ongrijpbaar.

Zolang soevereine staten de basis van het internationale systeem blijven vormen – en een hegemoniale staat of wereldorganisatie ontbreekt – zien we een wereldwijd palet van staten, uitgesmeerd in klodders van multipolariteit. Als gezegd, op zich best een logische ordening. Tegen deze achtergrond is het tijd om te bezien welke koers de hoofdrolspelers in 2023 zullen varen.    

Rusland uit de Champions League

Rusland zal na 2023 niet langer deel uitmaken van de Champions League van grote mogendheden. Voor 2022 zette US News and World Report Rusland nog op de derde plek in de rangorde der machtigste staten. (Nederland scoorde een 24^ste plaats, een plekje direct achter…Qatar.)

Natuurlijk is Rusland voorlopig een belangrijke olie- en gasleverancier en een kernmogendheid en blijft het bijvoorbeeld permanent lid van de VN-Veiligheidsraad. Maar Rusland is bovenal ontmaskerd als een geografische reus op lemen voeten. Dat is een cruciale les van het Oekraïne-conflict: qua creativiteit en innovatievermogen doet Oekraïne het stukken beter dan de vastgelopen moloch Rusland.

Natuurlijk dreigt Poetin regelmatig met kernwapens. De NAVO heeft echter duidelijk gemaakt dat Moskou bij kernwapeninzet op een keiharde conventionele tegenklap kan rekenen. Een klap die het Russische leger definitief op de knieën zou dwingen.

Trouwens, Poetins mooi-weervriendjes China en India zijn niet gediend van destabiliserende Russische atoomdreigementen. Nee, Rusland zal in 2023 definitief een postkoloniale spoiler state blijken te zijn: een staat die onrust stoken als kern van zijn buitenlands beleid blijft zien. Niet meer en niet minder.

Big brothers (maar niet in arms): China en India

China zal in 2023 de rode lijn voortzetten van de afgelopen decennia: streven naar regionale dominantie. Dit streven past in het beleid om – net als Rusland – de wereld op te delen in regionale blokken en invloedssferen.

Maar in 2023 zal China ook nóg sterker dan voorheen tegen zijn beperkingen aanlopen. Onder autocraat Xi Jinping verliest China veel van zijn dynamiek. De alwetende Communistische Partij en ideologische starheid staan wederom centraal. De bevolking zucht onder de beperkingen van het botte COVID-beleid. Sowieso is de bevolkingsopbouw ongunstig, met dank aan het eerdere officiële een-kind gezinsbeleid.

Het wereldwijde Belt and Road-initiatief (BRI, ofwel ‘de nieuwe zijderoute’ en volgens Xi ‘het project van de eeuw’) zal ook in 2023 geen klinkend succes worden. BRI is altijd een maffia-achtige onderneming geweest: als arme landen hun leningen niet konden afbetalen, kwamen hun bedrijven en projecten in Chinese handen.

De politieke en diplomatieke betekenis van veel projecten was vaak belangrijker dan de haalbaarheid of winstgevendheid. En veel landen kunnen hun leningen überhaupt niet afbetalen. Xi moest recentelijk erkennen dat BRI niet aan de verwachtingen voldoet: het initiatief zou daarom qua ambities worden ‘aangepast.’

In het noorden is Rusland tot China’s junior partner gedegradeerd: vooral een lastige puber – een beetje vergelijkbaar met Noord Korea. In het oosten ontwaren de Chinezen een steeds assertiever Japan, dat langzaamaan de ketenen van de naoorlogse pacifistische grondwet afwerpt. Dat gebeurt met steun van de Verenigde Staten, die hun Pivot to Asia doorzetten.

De Japanse defensiebegroting is recentelijk fors verhoogd. Intussen speelt in Japan zelfs de discussie of het land – met de Oekraïne-oorlog op het netvlies – niet ook langeafstandswapens moet verwerven die bases op het Chinese vasteland kunnen uitschakelen.

In het zuiden schurkt China aan tegen een steeds zelfverzekerder India. Oude grensconflicten laaien bij tijd en wijle op. Eind 2022 gingen Indiase en Chinese soldaten elkaar met stokken te lijf in de ravijnen van de Himalaya. In 2023 zal India zijn noorderbuur inhalen qua inwonersaantal.

Economisch heeft India nog een flinke inhaalslag te maken, maar de potentie is er: aan innovatievermogen geen gebrek en de bevolkingsopbouw is een stuk gunstiger dan die van China. Voor het moment kiest premier Narenda Modi een steekhoudende weg: met iedereen zo veel mogelijk vriendjes – of in elk geval in gesprek – blijven.

Het eeuwige verval van de VS

‘United States: the end of an illusion of omipotence,’ kopte medio 2022 een opiniestuk van politiek wetenschapper Manlio Graziano (Sciences Po Parijs). Dat de VS in relatieve of zelfs absolute neergang zijn, is voor veel wetenschappers inmiddels zowat een gegeven.

Klopt, de VS zijn er in de ogen van de wereldopinie niet populairder op geworden: de spreekwoordelijke shining city upon a hill verbleekt enigszins. Toch zal het met het Amerikaanse verval in 2023 wel meevallen. De Amerikaanse politicoloog John Ikenberry (Princeton University) meent dat de door de VS geleide liberale wereldorde (een samenspel van regionale organisaties, liberale vrijhandel en gedragsregels) helemaal niet in verval is. Integendeel.

Misschien is Ikenberry wat al te optimistisch, maar een punt heeft hij zeker: het is onmiskenbaar zo dat de VS grotendeels over dezelfde bronnen beschikken als in de voorgaande decennia: energiezekerheid, een sterke wetenschappelijk-technologische basis en een flexibele arbeidsmarkt bijvoorbeeld.

In de westelijke wereld kan geen andere mogendheid ook maar enigszins aan de VS tippen. Het overgrote deel van de militaire en economische hulp aan Oekraïne komt uit de VS. Alleen de VS  beschikken over de middelen – inlichtingenvergaring, transport, marine, strategische luchtmacht, enzovoort – om een serieuze globale speler te zijn.

De VS zijn nog steeds, zoals minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright al in 1998 opmerkte, een ‘indispensable nation.’ De VS kunnen altijd terugvallen op een uitermate gunstige geopolitieke ligging en op het vermogen om partners in bondgenootschappen te verenigen.

De Amerikanen kunnen wereldwijd bogen op ruim zestig militaire partnerschappen. China komt niet verder dan wat her en der verspreide veiligheidsrelaties met landen als Djibouti en Noord-Korea. Ofwel, met het definitieve Amerikaanse verval zal het warempel ook in 2023 wel meevallen.

Het Brusselse effect

Voor de EU was 2022 niet eens zo’n ongunstig jaar. Onder het motto never waste a good crisis is Europa als de wiedeweerga begonnen haar afhankelijkheid van olie en gas (en andere strategische goederen) te verminderen. In 2023 zullen de basisbeginselen van Europese samenwerking echter niet wezenlijk veranderen.

De EU is een geslaagd project in economisch opzicht. Anu Bradford (Columbia University) schreef recent een fascinerende studie onder de veelzeggende titel: The Brussels effect. How the European Union rules the world. In de hele wereld, argumenteert Bradford, nemen overheden, bedrijven en organisaties de EU-regelgeving over, zoals op het gebied van privacy, consumentenzekerheid, milieu of corruptiebestrijding. De EU profiteert als het ware van de marktwerking van haar regelgeving. Het effect daarvan zal nog lang merkbaar zijn.

In politiek opzicht blijft de EU echter worstelen. De EU-gremia experimenteren stukje bij beetje met besluitvorming met gekwalificeerde meerderheden. Maar als Duitsland of Frankrijk ruziemaken (en dat doen ze steeds vaker), gebeurt er weinig.

Brexit maakte duidelijk wat de EU wél of niet wilde zijn: uiteindelijk waren de meeste EU-lidstaten blij van de eigenwijze Britten af te zijn. Maar diezelfde Britten waren hard nodig om de derde EU-pijler inhoud te geven: het gezamenlijk veiligheidsbeleid.

Van een serieuze Europese defensiepolitiek – laat staan van een Europees leger – zal weinig terechtkomen, ondanks de Oekraïne-crisis. De nationale staat blijft het uitgangspunt van het Europese veiligheidsdenken. Hier en daar zien we samenwerking tussen militaire eenheden en staven van verschillende landen.

Maar bijvoorbeeld op materieelgebied blijven de resultaten magertjes, alleen al vanwege de economische belangen. Zo koos Duitsland onlangs voor het Amerikaanse F35-gevechtsvliegtuig tot woede van de Fransen.

Het is ook hoogst onzeker of na de Oekraïne-crisis de EU-lidstaten hun verhoogde defensieuitgaven handhaven. Hoe dan ook, de komende jaren blijven de Europese landen afhankelijk van het militair-strategische arsenaal van de VS en van de NAVO-structuren.

En zo brengt 2023 ons een wereldorde die in sterkere mate multipolair en dus ingewikkelder zal zijn. Mijn virtuele neefje zou het diplomatieke potje schaak op een complexer bord moeten spelen. Toch is een complexere multipolaire wereldorde geen vloek. Misschien is een multipolaire wereld wel het beste antwoord op de mondiale uitdagingen van 2023 en daarna: milieu en klimaat, globalisering, democratie en mensenrechten – om maar wat thema’s te noemen.  

Christ Klep is militair historicus en geeft op radio en tv commentaar op actuele wereldpolitieke ontwikkelingen. Hij werd door Syp Wynia geïnterviewd over de Oekraïne-oorlog. Kijk HIER.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht 2023: Rusland is geen Grote Mogendheid meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Specter beschrijft hoe de opkomende grootmachten Amerika en Duitsland elkaar veel te leren hadden toen ze beiden, eind 19^e eeuw, hun plaats probeerden te vinden binnen de door Frankrijk en Groot-Brittannië gevestigde orde. Amerikaanse denkers zoals Mahan beïnvloedden met hun ideeën over zeemacht Duitsers zoals Friedrich Ratzel die, geïnspireerd door de Amerikaanse Monroe-doctrine, met ideeën zoals Grossraum en Lebensraum op de proppen kwamen.

Duitse inspiratie voor de VS

Deze Duits-Amerikaanse uitwisseling bleef zelfs na de Tweede Wereldoorlog doorgaan, maar begon in de jaren twintig en dertig al te lijden onder associaties met nazisme en Bismarckiaanse Realpolitik. De realistische school in Amerika is terug te voeren op de Duits-joodse vluchteling Hans Morgenthau, die veel ideeën ontleende aan de Duitse denkers Carl Schmitt en Wilhelm Grewe.

Zo werd, de Tweede Wereldoorlog ten spijt, de ‘Duitse’ gedachtegang in Amerika voortgezet. Nog steeds wordt deze leerschool onderschreven door belangrijke bestuurders, met name in Amerika. Hier legt Specter de nadruk op haar populariteit bij populisten zoals de voormalige Amerikaanse president Donald Trump.

Opboksen tegen Groot-Brittannië

Met Mahan en Ratzel begint het geopolitiek denken aazijn opmars, eind 19^e eeuw. In het bijzonder wordt de Duitse marine er door beïnvloed. Ratzel wordt verplichte kost voor marineofficiers en de Duitse vloot wordt snel vergroot omdat elke wereldmacht volgens Mahan een grote vloot nodig heeft.

Maar Duitsland heeft een kleine kustlijn en sommige Duitsers stellen de vraag: moeten we niet elders kijken, in plaats van met de Britse vloot te wedijveren? De balans tussen zeemacht, landmacht (en later ook luchtmacht) speelt een grote rol bij de vroege geopolitieke denkers, des te meer omdat het innig verbonden is met de daadwerkelijke geografie van landen.

Omdat de wereld in dit tijdperk rap kleiner wordt en feitelijk elk stukje aarde (in)direct door een koloniale macht bestierd wordt, gaan denkers zich afvragen wat het ‘domein’ van een grootmacht inhoudt. Hieruit ontstaat het vage concept van een Raum, ontwikkeld door Ratzel: het gebied waar een land of cultuur haar stempel op drukt.

De Duitsers worden hier geinspireerd door het Monroe-doctrine. Dit behelst dat de Verenigde Staten wensen dat Europese staten zich niet bemoeien met Latijns-Amerikaanse landen. Volgens Ratzel een duidelijk ‘Raum’ dat zich langzamerhand evolueerde: de aanspraken van de VS groeiden naarmate dit land machtiger werd.

Het concept ‘Raum’ is sindsdien op allerlei manieren ingevuld. Bij de Nazi’s ging het zeer strict om territorium waar een bepaald ras heerst. Maar eind 19^e eeuw werd er ook gestreden om het ‘Raum’ van de Zuid-Amerikaanse afzetmarkt, waar vooral de VS en Duitsland hun commerciële stempel probeerden achter te laten. Men zou ook de Westerse filmindustrie kunnen zien als een door Hollywood gedomineerd ‘Kulturraum’.

De juristen gaan verder

Voor de Eerste Wereldoorlog werd geopolitiek vooral bedreven door geografen die in imperialistische termen dachten. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen er ook Duitse juristen als Schmitt, Grewe, en Morgenthau om de hoek kijken. Het debat verschoof naar meer normatieve en legalistische vraagstukken, met het verdrag van Versailles altijd op de achtergrond. Morgenthau, als joodse vluchteling, paste zijn Duits-legalistische kennis toe op de uitoefening van geopolitiek in Amerika toen het zich langzaam ontpopte als “Internationale Betrekkingen”. Zijn boek Politics Among Nations wordt nog steeds als klassieker gezien.

In de jaren twintig, dertig, en veertig ontstonden de denktranten die nog steeds typerend zijn voor internationale betrekkingen: kunnen staten zich aan regels houden, of zal er altijd een soort ‘wet van de jungle’ heersen waarbij de sterkste staat zijn wil opdringt? Er waar bestaat die ‘wil’ dan uit, wat zijn de belangen en drijfveren van een staat?

Deze denktranten vervlochten zich met de reeds bestaande opvattingen over geopolitiek. Vaak wekt het de indruk de Duitse houding na Versailles te vergoelijken. Zo werd er beargumenteerd dat soevereiniteit een relatief begrip was: alle staten waren niet gelijk, in tegenstelling tot het Angelsaksische standpunt, en dus golden er andere regels voor hoe Duitsland omging met de Sovjet-Unie dan met Frankrijk. Centraal in Duitsland stond Karl Haushofer, wiens assistent een tijdlang Rudolf Hess was, die als academicus aan Geopolitik werkte.

Nazibanden centraal

In de jaren dertig werd Geopolitik, zoals uitgedragen door Karl Haushofer, gezien als hét geheime wapen van de Nazi’s. De Amerikanen wilden het maar wat graag overnemen, maar het liefst zonder de nare kantjes. (Een Nederlander, Nicolas Spykman, werd als één van de vaandeldragers van Amerikaanse “Geopolitik” naar voren geschoven.) Specter lijkt te willen beargumenteren dat het misschien wel gelukt is om het realisme uit Nazi-Duitsland te halen, maar niet om Nazi-Duitsland uit het realisme te halen.

Het verband tussen realisme en nazisme weegt dus zwaar in The Atlantic Realists. Als het u interesseert bij precies welke overheidsinstanties Wilhelm Grewe werkte in de NS-tijd, of welke SS’ers kritiek hadden op Carl Schmitt’s visie op Grossraum omdat het niet ‘biologisch’ (lees: racistisch) genoeg was, dan bent u met dit boek aan  het juiste adres.

Terechte tekortkomingen van het realisme?

Helaas gaat het boek vaak dieper in op dit soort biografische feitjes dan op het werkelijke gedachtegoed van de omstreden denkers. Zeer zelden worden de kernideeën van de besproken intellectuelen – zoals bijvoorbeeld het ‘vriend-vijand onderscheid’ van Schmitt – nader verklaard. Dit maakt het boek ontoegankelijk voor wie hier niet mee bekend is, maar het betekent ook dat je nooit weet of Specter kritiek levert op een stroman of niet.

Dat is jammer, want Specter brengt interessante punten naar voren. Voor een wereldbeeld dat prat gaat op het ‘met Hanseatische onderkoeldheid’ onder ogen zien van feiten, is het realisme soms juist vrij warrig. Staten zijn ‘organische gehelen’ met hun eigen belangen die niet direct te ontwaren zijn, maar vereisen een groot staatsman die de kunst (letterlijk: Kunstlehre) verstaat.

Dat klinkt vrij onwetenschappelijk, maar realistische denkers weten dit ook weer vrij goed te verklaren. Specter gaat niet echt diep op de concepten in en levert daarom ook geen overtuigend inhoudelijk betoog tégen het realisme. Noch poogt hij de lezer te overtuigen van het gelijk van wedijverende stromingen zoals het liberalisme.

Het boek lijkt te zijn geschreven voor een beperkt publiek. Er wordt er vanuit gegaan dat de lezer bekend is met het gedachtegoed van de meeste denkers. Termen als ‘neorealisme’ en ‘constructivisme’ worden door de auteur niet uitgelegd. Bent u niet bekend met de gangbare theorieën in internationale betrekkingen, of de denkers die worden aangehaald, dan heeft het zin dit boek over te slaan of met Wikipedia ernaast te lezen.

Dit boek is dus geen beschrijving van de ontwikkeling van het realistisch gedachtegoed. Eerder beschrijft het de ontwikkeling van de mensen en de instituties eromheen, van Mahan tot Morgenthau. En hoe deze mensen, instituties, elkaar beïnvloedden en uiteindelijk ook beleidsmakers. Specter’s betoog tegen het realisme richt zich vooral op de mensen, niet de ideeën zelf, en laat de lezer daarom onovertuigd achter.

Felix van Litsenburg bericht voor Wynia’s Week uit Berlijn. Bent u al donateur van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Duitse ideeën over wereldpolitiek na de Tweede Wereldoorlog voortleefden in de VS verscheen eerst op Wynia's Week.

Eerst had ik de geest van kardinaal Richelieu geraadpleegd in de lagere regionen van de Parijse riolen, waarbij ik zijn schim had betoverd met een magnum Chateau Petrus uitgegoten in een koperen kwispedoor in plaats van het schapebloed waarmee Odysseus de schim van de ziener Tiresias voedde.

Door de experimentele Oculus-koptelefoon die ik stiekem had gekregen van een Metaverse-technicus was de reis naar Parijs overbodig geworden. De CGI-kardinaal klonk nog steeds als Maurice Chevalier, maar het beeld in vrolijke pastelkleuren ontbeerde de honende koude blik die we kennen van het portret van Phillipe de Campaigne.

Als je niet iedereen kunt verdedigen, kun je niemand verdedigen

‘Ik begrijp het niet, Eminentie’, stamelde ik. ‘Poetin en Xi vernederen het Westen. Poetin dreigt Oekraïne over te nemen en Xi is bezig de VS uit de Zuid-Chinese Zee te verdrijven.’

‘Jullie Amerikanen begrijpen niets van de wereld. Poetin en Xi redden het Westen van zijn eigen dwaasheden’, pareerde hij.

‘Dat slaat nergens op’, protesteerde ik.

‘Jullie Amerikanen begrijpen niets van de wereld. Wat is het precies dat Poetin eist?’ snoof Richelieu. ‘Alleen maar dat Oekraïne niet toetreedt tot de NAVO. En wat is de NAVO? De Noord-Atlantische Verdrags Organisatie – een defensief bondgenootschap tegen de Sovjet-Unie. Na de val van de Sovjet-Unie hebben jullie Amerikanen de NAVO uitgebreid met Albanië, Kroatië, Roemenië, Slowakije en de Baltische Staten, kleine landen op een afstand van duizend mijl van de Atlantische Oceaan, en veel te verspreid liggend om te kunnen verdedigen. Als je in een bondgenootschap niet iedereen kunt verdedigen, kun je niemand verdedigen.’

De NAVO heeft nog altijd een missie

‘Waarom denk je dat de Duitsers hun leger zo goed als ontmanteld hebben?’, vervolgde Richelieu. ‘Omdat jullie Amerikanen de NAVO hebben omgeturnd tot een opgeblazen, onverdedigbaar moeras. Jullie zijn net zo stom als de Oostenrijkse Habsburgers die met slimme dynastieke huwelijken Spanje, Vlaanderen, Napels en Sicilië wisten te verwerven. Tijdens de Dertigjarige Oorlog was hun bevolking twee keer zo groot als die van Frankrijk en hadden ze al het zilver van de wereld, maar Frankrijk heeft ze geruïneerd en Spanje voorgoed uitgewist van de lijst van supermachten.’

‘Maar toch heeft de NAVO nog altijd een missie’, protesteerde ik.

Richelieu’s virtuele snor trilde van woede.

De NAVO is een nonnenklooster

Een missie! Eén missie? Ze heeft elke missie! Hier heb je het officiële mission-statement van de NAVO aangaande, wat ze noemt, de menselijke veiligheid: ‘Menselijke veiligheid is een multi-sectorale benadering van veiligheid die mensen voorop stelt en zaken behelst als het bestrijden van mensenhandel, het beschermen van kinderen in gewapende conflicten, het voorkomen van en reageren op conflictgerelateerd seksueel geweld, het beschermen van burgers en het beschermen van cultuurgoederen.’ Ze is belast met het beschermen van mensen tegen ‘cyberbedreigingen en klimaatverandering’. De NAVO is een weeshuis, een zedenpolitie, een museumconservator, een nonnenklooster, een rondreizend circus – maar ze is geen militaire organisatie!’

Zonder Russisch gas bevriezen de Duitsers

‘Toch is ze ook een militaire organisatie’, hield ik vol.

‘Het is een smakeloze pantomime, een show’, smaalde de kardinaal. ‘De NAVO kan weinig stellen tegenover de 280.000 goed bewapende en goed getrainde soldaten van het Russische leger. Waarmee kan Washington dreigen tegen Rusland? Economische sancties als de Duitsers hun kerncentrales hebben gesloten en zonder Russisch gas zullen bevriezen? Of als China alle energie zal kopen die Rusland over land, buiten bereik van de Amerikaanse marine, kan leveren?’

Grondtroepen als laatste middel

‘Wat gaat er gebeuren?’, fluisterde ik.

‘Een idiote vraag! Wat er gaat gebeuren is wat de Russische belangen het beste dient! Als in het Westen het gezond verstand wint, zal Poetin krijgen wat hij wil – en wat hij dacht dat Rusland al in 1991 had – namelijk een garantie dat Oekraïne buiten de NAVO zal blijven. Anders krijgt Poetin met andere middelen wat hij wil. Poetin denkt net als ik tijdens de Dertigjarige Oorlog – zet alleen als laatste middel grondtroepen in. Ik betaalde de Denen om de Oostenrijkers te bevechten en toen die faalden betaalde ik Gustaaf Adolf om het Duitse Rijk binnen te vallen, en pas toen de Zweden kapot waren, heb ik Franse troepen gestuurd.’

Utopische waan

‘Maar waarom, Eminentie, zegt u dat Poetin het Westen een dienst bewijst?’

‘Omdat, jij dwaze Amerikaan, hij de NAVO zal terugdringen naar haar kerngebieden en haar oorspronkelijke missie. Waarom heeft Washington de NAVO veranderd in een transnationale instantie van alles en iedereen? Ze was bezeten van universele perfectie, van het Einde van de Geschiedenis, van het ingebeelde millennium van liberale democratie en vrije markten, van de herschepping van de wereld naar het beeld van Amerika.

‘Diezelfde duizendjarige gekte vernietigt Amerika van binnen; als je probeert te regelen dat niemand kan mislukken, dan zal ook niemand slagen. Een stevige klap van Poetin zou Amerika kunnen helpen wakker te worden uit zijn utopische waan en iets te doen aan zijn eigen problemen.’

Importen uit China

‘Eminentie, schendt China niet de mensenrechten van zijn Oeigoerse minderheid? U zei dat Xi Amerika ook een dienst bewijst. Hoe kan dat waar zijn?’

Richelieu’s avatar blies stoom uit zijn cartoon-oren. ‘Laat het me opsommen’, zei hij.

‘Om te beginnen houdt China de Amerikaanse economie draaiend: De Chinese export van duurzame goederen naar de VS is nu groter dan de orders van duurzame goederen bij Amerikaanse fabrikanten. Zonder de importen uit China zou de inflatie in Amerika nog veel erger zijn dan nu.

Amerikaanse blunders

‘Ten tweede ruimen China en Rusland de rotzooi op die Amerika heeft achtergelaten na zijn bemoeienis met de moslimwereld. Washington is verontwaardigd over de manier waarop China zijn Oeigoeren behandelt. Maar het separatisme van de Oeigoeren is een neveneffect van Amerikaanse blunders. Eerst verwoestten jullie de staat Irak, tot groot voordeel van Iran, en dwongen de Iraakse soennieten om staatloze partijen als IS te omhelzen.

‘Toen hebben jullie Kaddhafi ten val gebracht en zijn Libische wapenarsenaal verscheept naar de soennietische rebellen in Syrië. Jullie brachten je eigen bondgenoot Mubarak ten val in Egypte, en steunden het Moslim Broederschapsregiem dat hem verving. En ten slotte ontvluchtten jullie Afghanistan, waarbij voor 80 miljard aan Amerikaanse wapens werden achtergelaten in handen van de Taliban’, zei de kardinaal.

‘Jullie hebben een soennitische opstand aangestoken van Noshaq tot Nabi Yunis en daarmee het machtsevenwicht vernietigd dat Iran in bedwang hield. Denk je dat dit in Xinjiang onopgemerkt is gebleven? De zogenaamde Arabische Lente deed de hoop oplaaien van Oeigoerse separatisten, van wie duizenden meevochten met de soennietische jihad in Syrië. Natuurlijk komt jullie westerse gevoeligheid in opstand tegen de manier waarop China assimilatie dwingend oplegt aan minderheden.

Engelen van barmhartigheid

‘Maar bedenk wel dat Chinezen die dezelfde karakters schrijven nog steeds honderden onderling onverstaanbare dialecten spreken, wat betekent dat de Yue, de Hakka en de Wu en andere minderheden hun etnische identiteit beter hebben bewaard dan de Welsh, de Bretons of de Wenden. Jullie oorlogen om democratie te brengen naar Irak, Afghanistan, Syrië en Libië hebben mogelijk het leven gekost aan een miljoen burgers. Je moet medelijden hebben met wat de Oeigoeren te lijden hebben onder de harde hand van China, maar nog meer met de Afghanen die deze winter van honger zullen sterven.’

‘Natuurlijk’, voegde de kardinaal hier aan toe, ‘zijn de Russen en Chinezen engelen van barmhartigheid naast uw nederige dienaar. Ik heb hele gebieden uitgehongerd en tot kannibalisme gedreven; toen de Dertigjarige Oorlog ten einde liep waren er nog maar half zoveel Duitsers als toen hij begon.’

Rocky

‘Alstublieft Eminentie – zeg me wat Amerika nu moet doen!’ smeekte ik.

‘Jullie dwaze Amerikanen – altijd op zoek naar een simpele oplossing!’ siste Richelieu. ‘In feite is er iets heel eenvoudigs wat jullie nu kunnen doen en wat al jullie problemen zal oplossen…’

Voor de avatar zijn zin kon afmaken, vlogen de vonken van de koptelefoon; de kardinaal loste op en in zijn plaats verscheen een CGI-beeld van Donald Trump. De avatar van de vroegere president schreeuwde en gebaarde, maar zijn woorden werden overstemd door het thema van Rocky.

Ik werd wakker in een stapel lege blikjes Bud light.

Dit artikel verscheen in Asia Times van 4 februari 2022.

Vertaling Chris Rutenfrans

Het bericht Poetin en Xi bewijzen het Westen juist een dienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Bondskanselier Merkel reageerde direct afwijzend op het voorstel en de voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen benadrukte in haar reactie vooral dat de vaccinproductie omhoog moet. De EU lijkt vooralsnog niet van plan het voorstel van de VS te steunen.

Dit is begrijpelijk omdat de meeste patenten op de vaccins Europees zijn en de EU verwacht van het opschorten hiervan het meeste nadeel te ondervinden.

Opvallend is dat China en Rusland, die de Sinopharm, Sinovac en Sputnik V vaccins produceren, nog niet op het voorstel van de VS hebben gereageerd. Ook deze vaccins zouden, als het voorstel van de VS door de WTO wordt overgenomen, nagemaakt kunnen worden.

Opheffen papenten vooral in belang van armere landen

Het zal overigens nog wel een tijd duren voordat de opheffing van het intellectueel eigendom tot meer vaccins zal leiden. De WTO komt pas in september bijeen om hierover te praten. Als de landen van de WTO instemmen, dan zal het waarschijnlijk nog wel een jaar duren voordat de eerste vaccins beschikbaar zijn.

Tegen die tijd is in de rijke landen iedereen gevaccineerd. Het opheffen van de patenten is dan ook vooral bedoeld om mensen in armere landen in Afrika en Azië sneller te kunnen vaccineren.

Of opheffen van de patenten ertoe leidt dat in armere landen sneller gevaccineerd kan worden, is de vraag. Er zijn inmiddels een groot aantal vaccins op de markt. De concurrentie is groot en producenten willen het liefst zo veel mogelijk vaccins produceren en verkopen.

Gebrek aan productiecapaciteit

De reden dat er niet sneller gevaccineerd wordt, is niet de patenten maar het gebrek aan productiecapaciteit. Niemand had gedacht dat ooit de hele wereldbevolking van acht en en half miljard mensen tegelijkertijd gevaccineerd zou moeten worden.

De maximale productiecapaciteit is ongeveer twee en half miljard vaccins. Dat is goed voor een kwart van de wereldbevolking. Daardoor duurt het drie tot vier jaar voordat iedereen ter wereld gevaccineerd is.

Gebrek aan glazen ampullen

Het grootste knelpunt bij het uitbreiden van de vaccinproductie is ook niet de beschikbaarheid van fabrieken, zoals vaak wordt gesuggereerd. Knelpunten zijn vooral de grondstoffen en materialen voor het maken van de vaccins.

Een belangrijke productiebelemmering is bijvoorbeeld het gebrek aan glazen ampullen. China heeft een monopolie op deze glazen ampullen. Het gebrek eraan verklaart ook waarom vaccins in flesjes met vijf of zes stuks worden geleverd en op de priklocatie in spuitjes moet worden gedaan.

Heffen we nu ook de patenten van ASML op?

Het meest zorgwekkende van het initiatief van de Amerikaanse regering om patenten tijdelijk op te schorten is de precedentwerking ervan. Als we dit met vaccins doen, waarom dan niet ook met andere goederen?

De wereld heeft niet alleen een tekort aan vaccins, maar ook een tekort aan computerchips.

Auto’s, wasmachines en geluidsinstallaties kunnen niet tijdig geleverd worden door een wereldwijd tekort aan computerchips. Veel van de computerchips worden gemaakt door apparaten van het Nederlandse ASML. Is de volgende stap dat we ook de patenten die ASML heeft op haar apparaten om computerchips te maken tijdelijk opheffen?

Op lange termijn zijn we slechter af

De steun van de Amerikanen voor het tijdelijk opheffen van patenten op vaccins zal gevolgen hebben voor de ontwikkeling van nieuwe vaccins. Farmaceutische bedrijven zullen minder bereid zijn in de ontwikkeling van nieuwe vaccins te investeren.

Ze zullen ook een hoger rendement en dus een hogere prijs vragen voor nieuwe vaccins om het risico dat door het opschorten van patenten de investering aan waarde verliest, te compenseren. Op lange termijn zijn we dus slechter af met het opheffen van het intellectueel eigendom.

Zoals de EU goed beseft, treft dit vooral bedrijven en landen die in onderzoek en ontwikkeling investeren.

Doen de VS technologie cadeau aan China?

Op het eerste gezicht lijkt de actie van president Biden China in de kaart te spelen. China is een van de weinige landen buiten de EU en de VS die de technologische kennis hebben om mRNA-vaccins zoals die van Pfizer en Moderna te maken. Door het intellectueel eigendom op de mRNA techniek op te heffen, zoals president Biden voorstelt, zouden de Chinezen deze technologie zonder problemen kunnen kopiëren.

Dit is opmerkelijk omdat juist de Amerikanen de Chinezen er de afgelopen jaren van beschuldigen westerse technologieën te stelen. De voortdurende Chinees-Amerikaanse handelsoorlog is voor een belangrijk deel veroorzaakt door het Amerikaanse ongenoegen over de diefstal van intellectueel eigendom door China. En nu zouden de Amerikanen deze (voornamelijk Europese) technologie aan de Chinezen cadeau doen.

‘Onze’ vaccins worden waarschijnlijk toch niet nagemaakt

Of China er veel aan heeft dat ze de Moderna en Pfizer vaccins kan namaken valt te betwijfelen. Deze vaccins zijn namelijk niet te gebruiken in landen met een tropisch klimaat. Het Moderna-vaccin moet bewaard worden bij -20 graden, het Pfizer vaccin bij -70 graden. Arme landen in Afrika en Azië hebben geen koelinstallaties om de Moderna en Pfizer vaccines diepgevroren te bewaren. Ook als China deze vaccins mag namaken, kan ze deze dus niet kwijt in landen in Afrika en Azië.

De andere westerse vaccins – van AstraZeneca en van Janssen – hoeven niet diepgevroren bewaard te worden. Echter, deze vaccins zijn door berichten over zeldzame bijwerkingen in diskrediet geraakt.

Er zijn ook berichten dat AstraZeneca minder goed beschermd tegen de Zuid-Afrikaanse variant van het coronavirus. Om deze redenen wordt AstraZeneca al sinds eind maart niet meer in Zuid Afrika gebruikt. Het is dus niet waarschijnlijk dat deze vaccins op grote schaal nagemaakt zullen worden als de patenten worden opgeheven.

China wellicht grootste slachtoffer van opheffen patenten

Nee, het meest waarschijnlijke is dat landen in Afrika en Azië de Chinese vaccins gaan namaken. Sinopharm en Sinovac zijn veel makkelijker te maken dan de mRNA-vaccins. De Chinese vaccins maken gebruik van al langer bestaande technieken die bijvoorbeeld ook gebruikt worden om rabies-vaccins te maken. Deze vaccins kunnen ook gewoon in de koelkast bewaard worden.

Landen in Afrika en Azië zullen daarom meer belangstelling hebben voor deze vaccins: ze zijn makkelijker na te maken en te bewaren.

China zou mogelijk het meeste nadeel ondervinden van het opheffen van het intellectuele eigendom op coronavaccins als arme landen massaal de Chinese vaccins gaan namaken. China zou zijn eigen vaccins dan ook niet meer voor politieke doeleinden kunnen gebruiken.

China gebruikt vaccins als politiek drukmiddel

Voor China zijn de vaccins een middel om politieke invloed te verkrijgen, niet alleen in Afrika en Azië maar bijvoorbeeld ook in Europese landen als Servië en Hongarije.  Hoe dit werkt bleek deze week weer toen Hongarije een EU-verklaring blokkeerde waarin China werd bekritiseerd voor de onderdrukking in Hongkong.

De Duitse minister van buitenlandse zaken Heiko Maas noemde het veto van Hongarije ‘volstrekt onbegrijpelijk’. De Chinese president Xi Jingping zei in een reactie dat hij veel waardering had voor het belang dat Hongarije hecht aan goede betrekkingen met China.

De politieke invloed van China reikt al zo ver dat kritische verklaringen van de EU over China geblokkeerd kunnen worden. Vaccins zijn voor China een politiek drukmiddel. Als het intellectueel eigendom op het sinopharm-vaccin wordt opgeheven verliest China dit drukmiddel.

Het is daarom ook zeer de vraag of China uiteindelijk in de Wereldhandelsorganisatie het voorstel van de VS zal steunen.

De VS profiteren

Als China dwars gaat liggen in de WTO zou dat een morele en politieke overwinning voor de VS zijn. Als China wel instemt met het opheffen van patenten, geeft het een politiek en economisch drukmiddel weg. In beide gevallen profiteren de VS.

De steun van de VS voor het voorstel om het intellectueel eigendom op vaccins tijdelijk op te heffen is niet alleen een humanitair gebaar, het is ook een slag in de handels- en politieke oorlog met China.

Het bericht Opschorten patent op vaccins treft vooral China verscheen eerst op Wynia's Week.