In zijn boek De gezagscrisis beschrijft filosoof Ad Verbrugge hoe er na de ‘bevrijding’ van het individu in de jaren zestig een nieuwe zakelijke orde kwam: een optimale inrichting van economie, samenleving en wereld, geleid door ‘systeembouwers’ als bedrijfskundigen en andere ‘deskundigen’. Hij vertelt ook over de grenzen van die ‘maakbaarheid’: ‘De kredietcrisis van 2008 toonde de grenzen van financiële deskundigheid, religieus-extremistische terroristische aanslagen ondermijnden de seculariseringsthese van vele sociologen, en de coronacrisis liet zien dat de medische wetenschap maatschappelijke vraagstukken niet kan vervangen,’ zegt hij in HP/De Tijd.

De mens is het mikpunt geworden

De systeembouwers van de jaren twintig zijn de gedragsdeskundigen. Je zou ze dominees kunnen noemen, want zij weten beter wat goed is voor ons. Of het nu gaat om klimaatzorgen of corona: de oplossing ligt in gedragssturing. Zijn we onvoldoende gezond? Verban alcohol uit sportkantines, reguleer taartjes trakteren op het werk en verbied sigarettenverkoop in supermarkten. Corona? Start een gedragsunit die uitzoekt hoe je met psychologische oorlogsvoering ervoor zorgt dat mensen de maatregelen opvolgen. Klimaat? Hetzelfde verhaal. Dierenleed? Verwijder paarden uit draaimolens om een ‘verkeerd’ beeld van dieren te voorkomen.

‘Alles is gedrag’ luidt een van de hoofdstukken van mijn boek De maakbare mens dat in mei 2023 verscheen. Daarin beschrijf ik hoe de maakbare samenleving naar binnen is gericht: de mens is het mikpunt van de maakbare samenleving geworden. De risicoloze utopie – lees:  de digitale, ‘duurzame’ en diverse samenleving waarin gezondheid, gemak en veiligheid goden zijn – is binnen handbereik via goed gedrag van de burger. Dat gaat gepaard met bemoeizucht en betutteling, maar ook met vingerwijzen naar verkeerd gedrag. Het bovenstaande data-onderzoek richt zijn pijlen weliswaar op omgevingsfactoren, maar gedragsverandering blijft het vanzelfsprekende vertrekpunt. Gedragssturing is genormaliseerd.

Net als eerdere ‘systeembouwers’ kampen de gedragsdominees met grenzen. De transitie naar een duurzame, diverse, digitale samenleving staat bol van de paradoxen die haaks staan op de basisbeloften van de maakbare samenleving: gezondheid, veiligheid en uiteraard gemak. Duurzaamheid is niet gezond, denk aan massale bomenkap en diersterfte door groene maatregelen. Diversiteit van opvattingen of minderheden die niet in een hokje te duwen zijn, zorgen voor groot ongemak. Digitalisering wordt opgedrongen maar is getuige ‘de hetze’ tegen sociale media ook al niet ‘veilig’, en al zeker niet altijd gemakkelijk.

Een van de grootste risico’s van de alom aanwezige nadruk op goed gedrag – ik kan daar elke dag een nieuw voorbeeld van geven – is uniformiteit. En daarmee een hoge intolerantie voor alles wat afwijkt. Beïnvloeding brengt niet alleen betutteling, bemoeizucht en – niet onbelangrijk – meer belastingen, maar ook blikvernauwing en buitensluiting van tegengeluiden.

Intolerantie voor de risico’s van het leven is de rode draad door de maakbare samenleving. Elke onvolkomenheid moet worden voorkomen via meer maatregelen, het liefst automatisch geregeld via algoritmes of AI. In gezondheidszorg ligt de nadruk op preventie via leefstijlinterventies, veiligheid draait om nul risico’s. Zero tolerantie geldt ook voor verkeerde meningen, bijvoorbeeld in de cancelcultuur waarin mensen worden uitgewist. Of in de strijd tegen desinformatie waarbij verkeerde meningen moeten worden voorkomen door het preventief verwijderen van onwelgevallige opinies.

Tussen de regels door schets ik ook een portret van de maakbare mens. De modelburger komt er niet goed af. Hij/zij/X is gemakzuchtig, kortzichtig, kleinzerig en vooral onverdraagzaam. Voor andere opvattingen en levensstijlen, maar ook voor ‘klein leed’ zoals rook op een schilderij of ‘te veel’ blanken in een historische film.

Alles moet ‘mathematisch’ worden opgelost

Bleef het maar bij wat ‘wokeness’ of steeds absurdere betutteladviezen. Maar de maakbaarheidsmanie zit in alle haarvaten van de samenleving. De natuur is maakbaar, gevoelens en gedachten ook. Consensus en conformisme beheersen de wereld van media en politiek. De modelburger leeft in een modellenmaatschappij waarin elk probleem ‘mathematisch’ opgelost moet worden. Alles wat niet in modellen of metingen te vatten is, bestaat niet. De modelburger zelf lijkt op een oersaaie robot die regels uitvoert. Hij is gezond en veilig, spuwt de juiste meningen eruit, maar zijn menselijke gelaagdheid is zoek.

God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland. Misschien zijn we hier vatbaarder voor de illusie dat het creëren van de ideale mens en maatschappij via technologische en psychologische ingrepen een optie is. Maar ik ken ook de liberale, zelfs antiautoritaire kant van Nederland. Helaas is de liberale gedachte dat iedereen vrij is om te doen en laten wat hij wil zolang het anderen niet direct schaadt, al een tijdje losgelaten. Bij het antirookbeleid viel het mij voor het eerst op dat het beleid niet is gericht op het voorkomen van gezondheidsschade bij anderen, maar op het uitroeien van de laatste rokers. Tijdens de zware ziekte van mijn vrijheidslievende vader zag ik de schaduwkanten van protocollengeneeskunde. Eerder merkte ik al dat de academische wereld evenmin vrij is van ‘kuddegedrag’.

Dat de illusie van maakbaarheid totalitair is werd duidelijk in coronatijd. Vragen stellen was verdacht, zelf nadenken niet gewenst, volgzaamheid de norm. Het virus moest ten koste van menselijkheid worden verslagen. De dreiging van een digitale dystopie werd reëel. Digitale controle is sindsdien in een stroomversnelling geraakt. De coronapas werd een internationaal vaccinatiepaspoort. Nu hangen de Europese digitale identiteit, de digitale euro en toezichtdrones boven onze hoofden. Zelfs in de supermarkt of in de auto is digitale controle normaal.

Denken dat alles maakbaar is, is geloven in een schijnwerkelijkheid. Een geloof dat mensen vaker met dwang en drang reduceert tot middelen. Het maakbaarheidsproject staat haaks op vrijheid en is een fundamentalistische ontkenning van leed en leven in zijn verschillende facetten. Het onbehagen over opgedrongen volmaaktheid borrelt ook op. Het verlies van vrijheid, vertrouwen en verbeelding wordt breed gevoeld, merkte ik aan de reacties op mijn boek. Daarin bevragen diverse denkers vastgeroeste dogma’s. Tegelijk met De maakbare mens verschenen andere boeken die de controlestaat bekritiseren, zoals De integrale staat van Paul Frissen. Desondanks draait de maakbaarheidsindustrie automatisch door.

Onze tijd is hysterisch

De maakbare samenleving lijkt op een gevangenis waarin elke stap voortdurend wordt gemonitord, terwijl je bij echte nood op jezelf bent aangewezen. ‘De overheid controleert niet wat het moet controleren, maar wat het kan controleren’, zei mentaliteitshistoricus Henri Beunders tegen mij. Hij typeert onze tijd terecht als hysterisch.

Gelukkig zijn er ook tegengeluiden en weten we dat de geschiedenis golfbewegingen kent. En dus is er ook de hoop dat het maakbaarheidsgeloof ooit verdwijnt. Nu maar hopen dat de klepel dan niet opnieuw doorslaat.

Van historica en journaliste Bina Ayar verscheen in 2023 bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Maakbare Mens’. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wie bevrijdt ons van de gedragsdominees? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe dit advies het belastingbeleid beïnvloedt is nog afwachten. Voorlopig gaan de belastingen op frisdranken (inclusief havermelk) omhoog en blijft btw-verlaging op groente en fruit uit. Van terughoudendheid is in andere vormen van gedragssturing evenmin sprake; goed gedrag is onder politici van links tot rechts een geliefd stokpaardje. De neveneffecten daarvan zijn voor de burgers.

Er zijn twee zekerheden in het leven: de dood en belastingen, zo wil de gevleugelde uitspraak van de Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin. Hoewel belastingen zijn bedoeld om de overheidsuitgaven te financieren worden sinds jaar en dag accijns, heffingskortingen en aftrekposten ingezet om bepaald gedrag te ontmoedigen of te stimuleren.

Volgens het Centraal Planbureau moet de overheid terughoudend en zorgvuldig omgaan met deze burgerbeïnvloeding. Uit een analyse van eerder ingezette instrumenten als een heffing op niet-alcoholische dranken om frisdrankgebruik terug te dringen, blijkt dat zulke maatregelen niet altijd effectief zijn, of onbedoelde neveneffecten hebben.

Zo steeg vanwege de heffing op niet-alcoholische dranken de prijs van mineraalwater het meest, terwijl dat de gezondste drank is. Andere onvoorziene gedragseffecten zijn bijvoorbeeld burgers die om hoge brandstofaccijns te vermijden over de grens gaan tanken.

Je weet niet hoe maatregelen uitpakken

De omvang van bedoelde en onbedoelde gedragsreacties zijn vooraf vaak moeilijk in te schatten, concludeert het CPB dat wil bewerkstellingen dat belastinginstrumenten vooraf worden getoetst op doeltreffendheid en doelmatigheid.

De verbruiksbelasting op mineraalwater wordt in 2024 afgeschaft. Tegelijkertijd gaat de belasting op andere frisdranken met 196 % omhoog. Onder ‘limonades’ vallen ook vruchtensappen, light dranken zonder suiker, alcoholvrij bier en opvallend genoeg ook havermelk en andere bij vegetariërs populaire plantaardige melkdranken.

De naderende verhoging van de belasting op frisdranken levert de staat jaarlijks 300 miljoen euro op. Daarnaast hoopt het kabinet dat mensen door de belastingverhoging gezonder gaan leven. ‘Bijvoorbeeld door te kiezen voor water in plaats van frisdrank.’

Groente of fruit?

Via belastingverlaging ‘gezond gedrag’ stimuleren ligt dan weer ingewikkelder. Het plan voor een btw-nultarief voor groenten en fruit is volgens het onderzoek hiernaar praktisch onuitvoerbaar voor de belastingdienst en levert beperkte gezondheidswinst op. Volgens de onderzoekers zijn er betere manieren om een gezonde leefstijl te promoten. Naast subsidies, wordt gedacht aan ‘een invoering van een suikertaks, het weghalen van snoepautomaten op scholen of het aan banden leggen van reclame voor ongezonde producten.’

Betutteling in plaats van belastingverlaging is bovendien minder kostbaar. De inkomstenvermindering voor de staat door afschaffing van de btw op groenten en fruit bedragen – afhankelijk van de gekozen variant – tussen de 550 en 950 miljoen euro. 

Bij andere vormen van gedragsbeïnvloeding ontbreekt ook terughoudendheid of zorgvuldigheid. Een ‘rijksbreed’ netwerk van gedragsexperts- het Behavioral Insights Network Nederland- ondersteunt sinds 2014 alle overheidsdepartementen bij het uitvoeren van gedragsprojecten. Vooral tijdens de coronacrisis was goed gedrag onder aanvoering van onder meer de Corona Gedragsunit van het RIVM een speerpunt in de strijd tegen het virus.

Angst aanwakkeren

Naast gedragsregulering via vrijheidsbeperkende wetten en regels speelden communicatietechnieken daarbij een grote rol. Zoals het aanwakkeren van angst of het benadrukken van volgzaam gedrag als de sociale norm, inclusief het letterlijk buiten de samenleving plaatsen van dissidenten via een digitale coronapas.

Ook in andere dossiers is individuele gedragsverandering onder politici een geliefd stokpaardje. Bijvoorbeeld als het gaat om klimaatbeleid. Zo wees Europees klimaatcommissaris Frans Timmermans vorig jaar in Buitenhof erop dat we ‘heel diep’ in de klimaatcrisis zitten maar dat die crisis kán worden opgelost ‘als we ons gedrag veranderen’.

Timmermans deed zijn uitspraak nadat conservator Hanneke Mantel een nieuwsfoto liet zien. Daarop stond een Californische vrouw die met een tuinslang de schade van de bosbranden aan haar huis probeerde te beperken. Omdat zij in haar tuin ook een barbecue had staan, ‘terwijl de vleesindustrie de grootste veroorzaker van klimaatverandering is’, stond de foto volgens haar symbool voor de wanhoop waartoe te weinig maatregelen leiden. 

Bijwerkingen

Dat niet alleen klimaatalarmisten schermen met goed gedrag, bleek toen Caroline van der Plas van de BoerBurgerBeweging dit jaar in hetzelfde tv-programma – zonder verplichtingen op te willen leggen – pleitte voor meer aandacht voor consumentengedrag. Volgens haar ontbreekt de rol van de consument in discussies over klimaatverandering. ‘Iedereen zou op zijn eigen manier naar zijn consumptiegedrag moeten kijken. Moeten we voor een tientje naar Barcelona willen vliegen of hebben we al die prularia uit China nodig?’  

De focus op goed gedrag is niet zonder bijwerkingen. De burger voelt dat niet alleen in zijn portemonnee. Aangeprate angst leidt tot blikvernauwing, dat geldt ook voor aangewakkerde polarisatie.

Wie durft er nog kritische vragen te stellen binnen zijn eigen groep? Timmermansfans zullen niet reppen over de gevolgen van biomassa voor het klimaat. In het ‘BBB-kamp’ blijft het dan weer stil over de minder florissante kanten van de bio-industrie.

‘Welke beleidsinstrumenten beleidsmakers kiezen, hangt af van het gedeelde mensbeeld en aannames over hoe het gedrag is te sturen in de richting van het beleidsdoel’ schrijft het Sociaal en Cultureel Planbureau in een essay over mensbeelden bij beleid. Onbewuste mensbeelden ofwel veronderstellingen over hoe mensen (zouden moeten) zijn, leiden vaak tot een oversimplificatie van complexe situaties schrijven de auteurs die pleiten voor meer reflectie op de eigen mensbeelden bij beleidmakers; om te komen tot beleid dat recht doet aan de pluriformiteit van de Nederlandse burgers.

Hoe minder hoe beter

Burgerbeïnvloeding is van alle tijden. Het wijdverspreide geloof in ‘goed gedrag’ als antwoord op alles vraagt ook om bredere bewustwording over de bijwerkingen van beïnvloeding. Vooralsnog is er nauwelijks discussie over de grenzen of gevaren van grootschalige gedragssturing. Zoals controlezucht en conformisme.

In een tijd waarin overheid en bedrijven mede dankzij digitalisering dwingender kunnen sturen – denk aan een digitale euro of toezichtdrones – is een beetje minder gedragssturing geen overbodige luxe. Want wat staatsman Winston Churchill over belastingen zei, geldt waarschijnlijk net zo goed voor beïnvloeding: ‘Belastingen zijn een kwaad, een noodzakelijk kwaad, maar nog steeds een kwaad, en hoe minder wij ervan hebben, hoe beter’.

Van Bina Ayar verschijnt op 11 mei 2023 het boek ‘De Maakbare Mens’. Geïnteresseerde media kunnen zich voor recensie-exemplaren en interviews melden via info@blauwburgwal.nl.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Den Haag krijgt maar geen genoeg van sturen en betuttelen verscheen eerst op Wynia's Week.