Geert Wilders lijkt mij geen man die zich veel tijd gunt om even tevreden achterover te leunen. Maar hij heeft er dezer dagen alle reden toe. Eind 2022 zakte zijn PVV onder de twintig zetels in de peilingen en werd voorspeld dat er een einde aan haar groei was gekomen. Een jaar later won Wilders de verkiezingen met 37 zetels, en recent boekte hij de grootste winst bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zijn herhaaldelijk voorspelde verdwijning is verder weg dan ooit.

Wilders op hoogtepunt van zijn macht

Politiek handig manoeuvreerde hij zijn PVV – ondanks alle aanvankelijke weerstand en terughoudendheid – een coalitie in. Hij beloofde zich rechtstatelijk te zullen gedragen en was zelfs bereid tot het offer van het premierschap, en zo ontstond een basis van waaruit hij met VVD, NSC en BBB een inhoudelijk Hoofdlijnenakkoord wist te schrijven.

Hij vond Dick Schoof – met wie hij vaak meerdere keren per dag belde om zaken rond zijn beveiliging te regelen – bereid om minister-president van het nieuwe kabinet te worden, en daarna lukte het ook om de ministersposten te bezetten. Zeven maanden na de verkiezingen is er een akkoord, een nieuwe minister-president, en een nieuwe ministersploeg die eind van deze maand op het bordes van Paleis Noordeinde zal staan. Het wordt geen kabinet dat zijn naam zal dragen, maar waarvan hij wel de spil is. Twintig jaar na zijn afscheiding van de VVD staat Wilders op het hoogtepunt van zijn invloed en macht.

Maar daarmee is ook het moment – zo niet het momentum – aangebroken waarop Wilders zaken ter hand zou moeten nemen die hij tot nog toe nadrukkelijk heeft laten liggen. Het eenmansbedrijf PVV stuit immers op zijn grenzen.

Op de lijst voor de Kamerverkiezingen stonden 45 PVV’ers. Daarvan belandden er 37 in de Kamer. Van die 37 schuiven er – voor zover nu bekend – in ieder geval vier door naar het kabinet (Fleur Agema, Marjolein Faber, Barry Madlener en Vicky Maeijer). Dat betekent dat het reservebankje van de PVV-Tweede-Kamerfractie de komende tijd erg leeg gaat worden.

Gedachtevorming is stil blijven staan

Hier wreekt zich dat Wilders altijd categorisch heeft geweigerd om van zijn partij een echte vereniging te maken – met leden, vergaderingen, democratie, inspraak. Als hij ergens vuurbang voor is geweest dan is het voor de infiltratie van de partij door querulanten, voor ruzie, gedoe, gekkies die als PVV-lid met de meest bizarre uitspraken op het Journaal zouden verschijnen, afscheidingen en splitsingen. Wilders had en hield de partij in zijn ijzeren greep, als enig lid. Wie daar moeite mee had, zoals Hero Brinkman, vond al snel de weg naar de uitgang.

Dat betekent ook dat de partij niet aan de voorwaarden voldeed om subsidie te ontvangen. En om die reden is er geen partijkantoor, geen staf, geen wetenschappelijk bureau. Alles wordt geregeld door Wilders en een heel klein groepje getrouwen (de kern die er grotendeels sinds 2006 al bij is). Enkelen van hen schuiven nu door naar het kabinet, een ander wordt in beslag genomen door het voorzitterschap van de Kamer. Dat zorgt ervoor dat de partij als organisatie constant onder grote druk staat. En het zorgt er vooral ook voor dat de gedachtevorming sinds 2006 stil is blijven staan. Wie de eerste documenten van de PVV vergelijkt met het meest recente verkiezingsprogramma ontdekt stilstand en een onthullend gebrek aan creativiteit.

Een volwaardige politieke partij

Nu zijn leiderschap onomstreden is en zijn positie steviger dan ooit, lijkt het moment aangebroken waarop Wilders zijn angsten voor ‘LPF-achtige toestanden’ zou kunnen overwinnen en over zijn eigen schaduw heen kan springen. Wat hij zou moeten doen?

– Transformeer het eenmansbedrijf in een volwaardige politieke partij, met leden, een jaarvergadering, inspraak en debat.

–  Zorg voor een goede organisatie, een partijkantoor, waar alle zaken die nu intern worden bedisseld, goed en professioneel worden geregeld.

– Richt een wetenschappelijk instituut op, dat zich gaat richten op het uitwerken van een consistente visie op samenleving en politiek en vooral ook met het scouten en opleiden van politiek talent.

Waarom zou Wilders dit eigenlijk moeten doen?

In de eerste plaats omdat, als het goed is, de partij er niet voor hem is maar hij voor de partij. Wilders is inmiddels een zestiger en kan dus nog één of twee rondes mee. Dat vraagt van hem om niet alleen zijn opvolging te regelen maar ook een stabiele partij na te laten die na zijn vertrek verder kan.

In de tweede plaats omdat iedere politieke partij weliswaar populistisch begint maar daarna iets van een ideologische bedding moet vinden. Iedere nieuwe partij moet een kloof blootleggen, aantonen waarom een bepaald deel van de bevolking niet in het parlement wordt gerepresenteerd en daarmee uitleggen waarom zij als nieuwe partij nodig is.

Een eigen ideologie

Ook de christendemocratie is zo ontstaan, toen Abraham Kuyper (in 1878) via een volkspetitie aan het licht bracht dat 340.000 Nederlanders niet wilden wat een parlement dat door 200.000 Nederlanders was gekozen, wel van plan was. Maar daarna was er ook een verhaal, een eigen ideologie. Zo’n verhaal zou ook de PVV moeten schrijven – een verhaal dat zich bevindt op het snijvlak van klassiek liberalisme en conservatisme. Want dat verhaal ontbreekt nu nog altijd in het politieke spectrum.

Voor de stabiliteit van de partij en een blijvende positie in de Nederlandse politiek kan de PVV zich immers niet uitsluitend blijven baseren op een mengeling van provocatie, een scherpe neus voor het onbehagen van de dag en een beetje geluk. Die factoren grepen in november vorig jaar precies op elkaar in, maar bieden geen enkele garantie voor een stabiele toekomst.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moet van de PVV nu een volwaardige politieke partij maken met een eigen verhaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is op het eerste gezicht een taktische meesterzet. De critici klaagden over het lange uitblijven van de naam van de nieuwe regeringsleider en zagen stiekem handenwrijvend uit naar een soort Nederlandse Donald Trump op wie zij helemaal los konden gaan.

En toen bleek de man te luisteren naar de naam van Dick Schoof (67), geen oud-Kamerlid, geen al dan niet rancuneuze oud-bewindsman, maar een topambtenaar die alle krochten en spelonken van Den Haag als nauwelijks een ander kent, een man met gezag, deskundig, zo goed als onomstreden, een nette, slimme man. Geen prijsschieten voor de oppositie dus.

Machtsgreep van de ‘deep state’

Samen met Richard van Zwol kan hij aan de slag om de ministerposten in het extraparlementaire kabinet te verdelen, er namen bij te zoeken en de ploeg op 26 juni op het bordes van Huis ten Bosch te presenteren. Met Schoof aan het hoofd wordt het ongetwijfeld veel gemakkelijker om bekwame mensen bereid te vinden om tot dit kabinet toe te treden.

Maar er is ook kritiek, en die komt opvallend genoeg van rechts, waar sommigen de benoeming van Schoof als een affront ervaren. De Leidse hoogleraar Andreas Kinneging schreef op X dat er sprake is van een machtsgreep van de ‘deep state’ (de vierde macht, de ambtenarij). Na het electorale succes van drie protestpartijen (PVV, NSC, BBB) wordt ‘het vleesgeworden establishment’, een topambtenaar die aan het hoofd van beide geheime diensten (NCTV, AIVD) heeft gestaan, de nieuwe premier – geen man die ‘onbevangen en met frisse blik’ de gevraagde veranderingen gaat doorvoeren.

Honend was de kritiek van Thierry Baudet (FvD): hij noemde Schoof een ‘linkse mainstream guy’, een man die 30 jaar lid is geweest van de PvdA en nooit echt ‘wakker’ is geworden, voor wie Mark Rutte de grote inspiratiebron is, die pro-EU is, pro-NAVO, etc., etc. Geert Wilders, ‘een anti-establishment populist’, won op 22 november 37 zetels en we krijgen nu een man die ‘de belichaming van het establishment’ is. ‘Ongelooflijk. Of was Geert altijd al éigenlijk controlled?’ Het ‘kartel’ heeft opnieuw een succesvol complot gesmeed!

Iets specifieker luidt de vraag dus of Wilders (en Omtzigt en Yesilgöz en Van der Plas) met open ogen in een controlerende machtsgreep van het establishment zijn getrapt, of dat zij een briljante zet hebben gedaan.

Het anti-discriminatiebeginsel als nieuwe totem

Om die vraag te kunnen beantwoorden, is het goed even kort een beetje uit te zoomen. De situatie waarin we nu politiek verkeren, wordt bepaald door de populistische revolte van 2002. Wat toen dreigde was of de chaos van een ‘verweesde samenleving’ (zonder gedeelde waarden, zonder een ‘bezielend verband’) of het regime van een sterke man, de populistische leider, die de chaos wel eens zou bezweren.

Om die impasse te doorbreken heeft de politiek een nieuwe totem opgericht waar we als moderne Papoea’s met z’n allen omheen moesten gaan zitten: het anti-discriminatiebeginsel. Waarover we verder ook van mening verschilden, dit beginsel was het ene, grote gebod dat wij allen zouden gehoorzamen.

Garanties voor de rechtstaat

Dit nieuwe geloofsartikel heeft echter geen einde aan de polarisatie gemaakt. De modieuze uitwerking van dit beginsel heeft zich zelfs tegen zichzelf gekeerd, en heeft in de praktijk de situatie eerder verslechterd dan verbeterd. Het verzet tegen een Haagse ‘elite’ die zich weinig van de alledaagse problemen van gewone mensen bleek aan te trekken, werd dan ook niet minder. Met als gevolg de verkiezingswinst van de PVV in november vorig jaar.

Toen diende zich het probleem aan hoe een nieuwe regering, geleid door een partij die in het verleden in allerlei anti-rechtstatelijke voorstellen had gegrossierd, vorm kon krijgen. Er moest recht worden gedaan aan de verkiezingsuitslag, maar tegelijkertijd moesten er waarborgen komen om een al te populistisch elan te beteugelen. En dus werden er garanties voor de rechtstaat geformuleerd, mocht/kon de leider van de PVV geen premier worden, en moest het nieuwe kabinet extra-parlementair zijn.

Maar hoe kon aan de gerechtvaardigde verlangens die op 22 november aan het licht zijn gekomen, recht worden gedaan, nadat deze waarborgen waren gerealiseerd? Dat kon/kan alleen wanneer er een premier zou worden gevonden die enerzijds garant zou staan voor orde en stabiliteit en anderzijds zich zou gaan inzetten voor de andere koers zoals die in de beleidsvoornemens van het Hoofdlijnenakkoord zijn vastgelegd.

Bij deze zoektocht is Wilders (c.s.) uitgekomen bij Dick Schoof. Heeft Wilders zich in deze keuze vergist of is Dick Schoof in deze fase van de politieke geschiedenis van ons land de juiste man op de juiste plaats?

Geen politiek profiel

Er zijn punten te noemen die in het nadeel van Schoof uitvallen. Die vlekjes op zijn blazoen zijn de afgelopen dagen al met enige gretigheid aangewezen. Hij zou zich ten onrechte hebben bemoeid met de conclusies van het MH17-onderzoek, burgers op sociale media via anonieme nepaccounts hebben laten volgen en was in 2017 niet succesvol bij de invoering van de Nationale Politie.

Daar staat het een en ander tegenover. Dat betreft in de eerste plaats zijn politieke profiel, of beter: het ontbreken daarvan. Schoof was weliswaar lange tijd lid van de PvdA, maar zegde zijn lidmaatschap op 1 januari 2021 op omdat hij zich niet langer ‘verwant’ voelde met deze partij. Altijd goed, een ‘liberal’ die zich door de realiteit heeft laten corrigeren.

Niet bang voor rechtse coalitie

Schoof geldt bovendien als loyaal, en heeft zeer veel ervaring: als hoofddirecteur van de IND (1999-2003), als hoofd van de NCTV (2013-2018), als directeur-generaal van de AIVD (2018-2020) en als hoogste ambtenaar op het ministerie van Justitie en Veiligheid. Zijn expertise betreft dus veiligheid en asiel, twee onderwerpen die in het Hoofdlijnenakkoord van de huidige coalitie van groot belang zijn, in ieder geval voor Wilders.

Hij is niet bang voor deze rechtse coalitie. De uitslag van november vorig jaar was volgens Schoof (in een interview met de Groene Amsterdammer van 6 maart 2024) het bewijs ‘dat veel mensen geen vertrouwen hebben in het oplossend vermogen van de overheid en misschien ook niet in elkaar’. Over de ‘ruk naar rechts’ zei hij: ‘Het is natuurlijk niet zo dat als een kwart van de mensen op de PVV stemt, dat dan ineens een kwart het verkeerd heeft gezien’.

Met de angst dat de rechtstaat met de overwinning van de PVV zou omvallen en de democratie zou worden aangetast, had hij helemaal niets. Die uitspraken staan in een aangenaam contrast met de zure angtzaaierij waarmee het progressieve deel der natie zich de afgelopen maanden heeft uitgesloofd.

Oog voor salafistische indoctrinatie

Schoof blijkt ook oog te hebben voor elementen binnen bepaalde stromingen van de islam die niet inpasbaar zijn in een liberale democratie. Zo waarschuwde hij, als directeur van de AIVD, in 2019 voor salafistische indoctrinatie op islamitische scholen. Het toezicht op informeel onderwijs dat zich tegen de waarden van onze vrije samenleving verzet, staat als gevolg daarvan hoog op het prioriteitenlijstje van deze coalitie.

En Schoof kent Wilders persoonlijk goed. Hij voerde de gesprekken met Wilders over diens veiligheidssituatie, en wist daarbij het vertrouwen van Wilders te winnen. ‘Wilders weet dat hij op Dick kan bouwen’, zei een betrokkene in het Parool.

Wat tot slot vooral ook van belang is: Schoof gelooft in de noodzaak van verandering en is bereid de grenzen van de wet op te zoeken om die te realiseren. ‘Ik geloof nog steeds in de veranderkracht. Misschien naïef, maar ik denk dat we als overheid echt iets kunnen betekenen voor deze samenleving.’

De conclusie lijkt dan ook gerechtvaardigd dat Wilders c.s. zich niet in de keuze voor deze man hebben vergist of zich door het establishment hebben laten inpakken. Ondanks of mede dankzij zijn verleden als bureaucraat belichaamt Schoof enkele politieke deugden die nu nodig en relevant zijn.

Onderling vertrouwen

Max Weber (1864-1920), de grote socioloog die als geen ander de relatie tussen bureaucratie en politiek heeft geanalyseerd, sprak zich in zijn dagen helder en duidelijk uit tegen de overstap van topambtenaren naar het ministerschap en de teloorgang van het parlement die daarvan het gevolg was. Wat nodig was, waren politici met een zeker charisma, die leiding durfden te nemen, verantwoorde politiek wilden bedrijven en onafhankelijke keuzes maken, binnen de kaders van de rechtstaat. Schoof lijkt deze metamorfose van bureaucraat naar dit type politicus in zichzelf te kunnen voltrekken.

Als alles naar verwachting gaat, en Schoof een ministersploeg weet samen te stellen, dan is nu al duidelijk wat het politieke spel van de komende tijd gaat worden. Schoof moet een hechte ploeg samenstellen met genoeg onderling vertrouwen om een Hoofdlijnenakkoord uit te gaan werken en elkaar in het debat met de Kamer vast te houden. En vooral: hij moet als ‘slimme man met een ragfijn politiek gevoel’, die gewend is autonoom en zelfstandig te opereren, samenwerken met een politiek leider van wie dat minstens in dezelfde mate geldt. De uitkomst daarvan bepaalt de toekomst van deze coalitie.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Dick Schoof is de juiste man op de juiste plaats: bereid de grenzen van de wet op te zoeken om verandering te realiseren verscheen eerst op Wynia's Week.

In de Eerste Kamer heeft de coalitie echter maar 30 zetels. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid. De huidige Eerste Kamer trad afgelopen juni aan. NSC was nog niet opgericht, de wederopleving van de PVV kwam pas in november.

Afhankelijk van steeds grilliger Baudet

In beide Kamers hebben SGP, JA21 en Forum samen 7 zetels. De verhoudingen zijn iets anders. Zo heeft JA21 3 zetels in de Eerste en maar 1 zetel in de Tweede Kamer. Maar waar de drie kleine rechtse partijen in de Tweede Kamer rechts en centrumrechts aan een bijna tweederde meerderheid helpen, hebben deze zeven partijen in de Eerste Kamer slechts 37 zetels. Geen meerderheid.

De afgelopen maanden werd veel geschreven en gespeculeerd over de verhoudingen tussen de vier formerende partijen, vooral die tussen Wilders en Omtzigt. Daarbij ontstond de paradox dat de omstreden Wilders water bij de wijn deed, terwijl de om zijn dossierkennis en werklust gerespecteerde Omtzigt onberekenbaar bleek. Beide partijleiders liepen een keer weg van de onderhandelingstafel.

Nu is er een regeerakkoord tussen de vier partijen. Maar in de Eerste Kamer lijkt ook steun van Forum voor Democratie nodig. Dan wordt de coalitie deels afhankelijk van de steeds grilliger Thierry Baudet.

Zelfs met steun van Forum in de Eerste Kamer, zijn 37 stemmen niet gegarandeerd. NSC en VVD zijn intern verdeeld. NSC zit niet in de Senaat, de VVD wel. De Tweede Kamerfractie van de VVD stemde tegen de Spreidingswet, de Eerste Kamerfractie voor. Een wet die volgens het huidige Regeerakkoord weer verdwijnt.

In zijn Telegraaf-column van 7 mei schreef Wouter de Winther over de interne verdeeldheid van de VVD. In de Tweede Kamer is de meerderheid van de VVD-fractie bereid samen te werken met de PVV, maar hoe zit het met de Eerste Kamer? Daar is Edith Schippers fractievoorzitter. Zij werd Kamerlid in 2003 en zag hoe Wilders zich steeds meer afzette tegen de partijlijn en zich afscheidde. Zij maakte als minister mee hoe Wilders de stekker uit Rutte1 trok. Zij werd omschreven als Rutte-vertrouweling. Deelde zij zijn opvatting dat niet opnieuw met Wilders samengewerkt moest worden?

CDA in spilpositie

Als de zeven rechtse partijen wel eensgezind zijn, welke partij helpt hen in de Senaat aan een meerderheid? Het CDA zag zichzelf lang als de partij die kon bepalen of Nederland naar links of naar rechts ging. In theorie zitten zij nu weer in hun aloude spilpositie.

Huidig partijleider Henri Bontenbal ziet het CDA niet als centrumrechts, maar als centrumpartij. Daarnaast is het CDA sinds 2012 afkerig van samenwerking met Wilders. Omtzigt was dat ook, maar de NSC-kiezers zijn dat niet. Bij het CDA zijn partij en kiezers eensgezind in hun verwerping van de PVV.

Geen sympathie voor overlopers

Het CDA kan ook om andere redenen niet bereid zijn de regering tegemoet te komen. Pieter Omtzigt was achttien jaar CDA-Kamerlid tot hij in 2021 uit de partij stapte. Mona Keijzer was voor het CDA wethouder, Kamerlid en staatssecretaris, maar zegde zomer 2023 haar lidmaatschap op. In september bleek zij overgestapt naar BBB, die in haar een minister en zelfs een premier zag. De rechtervleugel van het CDA kan zich misschien op punten herkennen in de aankomende coalitie. Dan nog zal het steken dat CDA-politici overliepen naar BBB en NSC. En dat CDA-ideoloog Richard van Zwol deze regering mogelijk maakte.

Meer van hetzelfde?

De verkiezingsuitslag van afgelopen november kan uitgelegd worden als signaal van de kiezer dat het afgelopen moet zijn met de middenkabinetten die Nederland had van 2012 tot 2023. Maar de huidige Eerste Kamer was al aangetreden. Valt de regering voortijdig, dan worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven, maar de Eerste Kamer blijft hetzelfde tot 2027.

Wat betekent dat een situatie blijft voortbestaan die al is ontstaan sinds het aantreden van het allereerste kabinet-Rutte: een regering zonder meerderheid in beide Kamers. Oktober 2010 werd nog verwacht dat na de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 de coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer zou krijgen, maar dit gebeurde niet. Tijdens Rutte2 steunden VVD en PvdA in de Senaat op D66, vanaf Rutte3 steunden regeringspartijen VVD en D66 in de Eerste Kamer op PvdA en GroenLinks.

In zijn onlangs verschenen boek Waardenloze Politiek stelt politicoloog Tom van der Meer dat sinds het Lenteakkoord van 2012, toen vijf partijen na de val van Rutte1 samen extra bezuinigingen afspraken, dezelfde zes partijen samen geregeerd hebben. VVD zat altijd in de regering, GroenLinks nooit, de andere vier – CDA, PvdA, D66, ChristenUnie – afwisselend. De partijen die niet in de regering zaten zorgden in de Eerste Kamer alsnog voor een meerderheid. Feitelijk bestond er geen verschil tussen regering en oppositie.

Als de huidige regering haar voorstellen moet afzwakken om ze door de Eerste Kamer te krijgen, verandert er nog weinig aan het beleid sinds 2012.

De werkelijke beslismacht kan het komende jaar bij het vaak afgeschreven CDA komen te liggen. Handhaaft Bontenbal zijn middenkoers of helt de partij alsnog naar rechts? Houdt Bontenbal zijn poot stijf, dan delen CDA en PvdA een afkeer van de PVV en frustratie over overgelopen partijgenoten. Een mogelijke kiem voor toekomstige samenwerking.

Alles bij elkaar kan de Eerste Kamer belangrijker worden dan de Tweede.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders-coalitie heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer, waardoor CDA in sleutelpositie komt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het hele gesprek van SYP WYNIA met WILMA SCHROVER staat op DEZE VIDEO annex PODCAST van Wynia’s Week TV WWTV, vrij beschikbaar voor alle kijkers en luisteraars.

Wilma Schrover stelt dat de stelselverandering bij de pensioenen er in een reeks achterkamers doorgedrukt is, gebruikmakend van valse argumenten, zoals ‘we vergaderen er al 15 jaar over’. De Nederlandsche Bank vervult daarbij diverse dubbelrollen, van toezichthouder op zowel de financiële sector als de pensioenfondsen tot adviseur van de kabinetsformatie. De Nederlandsche Bank zit samen met ministeries, vakbonden, verzekeraars, vermogensbeheerders en pensioenfondsen ook weer in de pensioendenktank Netspar, dat de veronderstelde ‘wetenschappelijke’ begeleiding van dit monsterproject verzorgt.

Schrover verbaast zich over de rol van de vakbonden en de Eerste en Tweede Kamer, omdat dit bij uitstek de instellingen zijn die zich zouden moeten bekommeren om het belang van de deelnemers in de pensioenfondsen, tevens de grote meerderheid van de burgers van Nederland. In de praktijk hebben de bonden alle voorwaarden die ze vooraf stelden laten vallen. En de Kamerleden van partijen die hebben ingestemd met de nieuwe wet – partijen die de afgelopen jaren de kabinetten-Rutte op de been hielden – deden dat vaak met tegenzin, maar vanwege de fractiediscipline.

Deelnemers de verliezers

De burgers, tevens de deelnemers in de pensioenfondsen, ziet Schrover als de grote verliezers en de pensioenfondsen en vooral de particuliere financiële sector ziet ze als de grote winnaars. ‘Het risico van de pensioenbeleggingen komt volledig bij de deelnemers, hun rechten nemen af. Het is een opzichtige verslechtering voor de burger. Mensen moeten hun leven lang een vijfde van hun loon afgeven bij een pensioenfonds dat ze niet zelf kunnen kiezen en het wordt beheerd door vakbonden en werkgeversbonden – weer zonder dat ze er persoonlijk iets over te vertellen hebben. Maar het is voor de meesten wel verreweg de grootste spaarpot die ze hebben.’

De lachende derde is in de ogen van Wilma Schrover de particuliere financiële sector die niet voor niets sinds de aanname van de wet tv-reclame maakt voor ‘een extra pensioenpotje’. Eerder was het werknemerspensioen samen met de AOW voldoende om na pensionering je levensstijl te kunnen voortzetten, nu moet er ‘een extra pensioenpotje’ aan te pas komen – waar financiële bedrijven logischerwijs wel brood in zien.

Kan het nog anders?

Is er nog kans om de stelselherziening terug te draaien? Wilma Schrover is niet optimistisch, want de pensioenlobby is zeer machtig. Maar ze ziet nog wel wat mogelijkheden. ‘Het beste zou zijn om de wet in te trekken, maar van de nu formerende partijen komt dat vooral de VVD niet goed uit, want die stond er als regeringspartij steeds achter. Een mogelijkheid om het nieuwe stelsel alleen voor jongeren in te laten gaan is ook niet erg kansrijk.’ De meeste kansen ziet ze voor een plan van NSC van Pieter Omtzigt: deelnemers van pensioenfondsen per fonds laten stemmen of ze het wel willen. Als er een meerderheid tegen is, gaat bij dat fonds de stelselherziening niet door. Maar alles hangt uiteraard af van het verdere verloop van de formatie.

Schrover: ‘We hadden het beste stelsel van de wereld, maar het is sinds de eeuwwisseling alleen maar verslechterd. En dan gaan ze nu een gigantische stelselherziening aan, terwijl allang gebleken is dat de Nederlandse overheid daar helemaal niet goed in is. Pikant is dat het deze keer een riskant experiment is met private gelden, van de burgers van Nederland. Want dat is het.’

Wilma Schrover is in de vijftien jaar dat ze nu directeur van KBO-Brabant is niet blijer geworden over de Nederlandse pensioenwereld. Die ze ziet als een gesloten bunker, waar ook journalisten – zoals tv-journalist Cees Grimbergen van Omroep MAX – met alle middelen worden geweerd.

‘Een gesloten bolwerk’

Schrover: ‘Er wordt 1.500 miljard euro van 10 miljoen Nederlanders beheerd. Maar het is een gesloten bolwerk.’ Niet alleen hebben de miljoenen deelnemers tot dusver niets te zeggen gehad over het nieuwe stelsel, maar veel pensioenfondsen nemen ook allerlei politieke beleggingsbeslissingen, zoals het niet beleggen in Shell of juist wel in de wapenindustrie.’

‘Nu bieden de pensioenfondsen weer aan om pensioengeld te steken in het ‘groene’ stroomnetwerk van Nederland, hoewel niet vaststaat dat het een goede belegging is. De primaire afweging die pensioenfondsen moeten maken bij hun beleggingen is of  de koopkracht van (toekomstige) gepensioneerden ermee gediend is. Andere afwegingen zijn uiteraard denkbaar, maar secundair.’

Wynia’s Week gaat ook de komende weken en maanden door met onderzoek naar wat er met de belangen van burgers van Nederland wordt gedaan. De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Steunt u ook dit onafhankelijke journalistieke werk? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe wet verslechtert pensioenen en is verdienmodel voor de financiële sector’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week schreef zij als minister een brief aan de Kamer dat de Nederlandse regering vóór de nieuwe verordening zal stemmen omdat Nederland geen ‘onbetrouwbare onderhandelingspartner’ wil zijn: in eerdere stadia van de besluitvorming zijn andere lidstaten Nederland flink tegemoet gekomen. En een tegenstem van Nederland maakt toch ook geen verschil omdat een meerderheid van de lidstaten de verordening volgende maand in Brussel toch wel zal goedkeuren. Nu staat Van der Wal voor de taak om de Kamer binnen een week te laten weten of het kabinet de door haar en haar partij gesteunde motie zal uitvoeren of niet.

Drastisch veranderde verhoudingen

De gang van zaken roept herinneringen op aan het debat over de zogeheten Spreidingswet in december vorig jaar. Een demissionaire minister die evenals Van der Wal sinds november tevens Kamerlid is, Dilan Yesilgöz, diende toen een motie in tegen haar collega-bewindspersoon (en fractiegenoot) Eric van der Burg. In de fase waarin we ons nu dus bevinden keren Kamerleden zich tegen hun eigen wetsvoorstellen en wordt zwaar gezondigd tegen een van de belangrijkste principes van collegiaal bestuur: dat het kabinet met één mond spreekt.

De oorzaak van deze verwarring is gemakkelijk aan te wijzen. Sinds november vorig jaar zijn de verhoudingen in de Tweede Kamer drastisch veranderd. De kiezer wil over rechts en heeft nadrukkelijk afgerekend met de zittende coalitie van VVD-D66-CDA-CU. Maar die oude regering draait gewoon door, officieel in ‘demissionaire status’, wat zoveel betekent als: op de winkel passen en geen nieuwe, grote beslissingen meer nemen, maar neemt ondertussen besluiten waaraan het predicaat ‘groot’ en ‘ingrijpend’ niet te ontzeggen valt.

Eind vorige maand besloot dit kabinet, dat niet meer over een meerderheid in de Kamer beschikt, om voor de komende tien jaar een veiligheidsovereenkomst met Oekraïne te sluiten. Bij het zetten van zijn handtekening onder die overeenkomst beloofde Mark Rutte Oekraïne, zo tussen neus en lippen door, nog eens 150 miljoen extra aan steun.

Hoezeer de dingen op een verwarrende wijze door elkaar lopen, bleek van de week uit de commotie die een raar wetsvoorstel van demissionair minister Hugo de Jonge opriep: daarin stond het voorstel om het woord ‘moeder’ te schrappen en te vervangen door ‘ouder uit wie het kind is geboren’. Een oud cadeautje van demissionair staatssecretaris Xandra van Huffelen.

Oude trein dendert door

En het vragenuurtje werd afgelopen dinsdag luidruchtig onderbroken door een sit-in en anti-Joodse protesten vanaf de publieke tribune, georganiseerd door pro-Palestina-activisten – en dat terwijl de nieuwe Kamer eerder al uitsprak dat de daarbij geschreeuwde leuzen strafbaar zijn. De Kamer zet ook gewoon de behandeling voort van een initiatiefwetsvoorstel over ‘conversietherapie’, waarover ik hier vorige week schreef.

Terwijl de verhoudingen al lang gewijzigd zijn, dendert de oude trein gewoon door. Er is een ongemakkelijke discrepantie tussen de nieuwe werkelijkheid en de oude die voor de belanghebbenden zo lang mogelijk mag duren.

Carte blanche

Mark Rutte schijnt zich in ieder geval als een vis in het water te voelen in deze situatie. Aan het einde van zijn vorige, derde kabinet, stelde hij gewoon een avondklok in – omdat hij immers had bedongen dat hij na de val van zijn kabinet alle nodige maatregelen wilde kunnen nemen in de strijd tegen corona.

En nu is het het dossier-Oekraïne dat niet controversieel is verklaard en claimt hij een soort carte blanche: als het de Kamer niet bevalt, moet die hem maar wegsturen. ‘Demissionair ben ik machtiger dan missionair, omdat ik nu niet meer kan worden weggestuurd’, zei Rutte drie jaar geleden. Het was een grapje. Maar toch ook weer niet.

Het demissionaire kabinet lijkt het er dus nog even van te nemen en vooral een oude agenda af te werken. Nu zouden we kunnen zeggen dat deze hoogst ongewenste situatie de schuld is van rechts zelf. Rechts won de verkiezingen, maar de vier partijen draaien nu al maanden als de spreekwoordelijke egeltjes hoogst voorzichtig om elkaar heen. Die besluiteloosheid veroorzaakt de bestendiging en de ruimte van dit demissionaire kabinet.

De formatie van een nieuw kabinet is natuurlijk ook zeer complex. En dat komt door de positie van de PVV, de winnaar van de verkiezingen. Is het populisme een probleem of een symptoom van een dieper liggend probleem? Dat laatste natuurlijk. Er wordt sinds 22 november wat af gepsychologiseerd over de geest van de PVV-stemmer, maar daarbij blijft steevast onvermeld dat allerlei zeer concrete problemen – de migratie (was het kabinet daar niet over gevallen?), de woningnood, de bestaanszekerheid – de belangrijkste oorzaak waren van de keuze voor de PVV.

Byzantijnse fase

Nu kan daarover weer worden gezegd dat de manier waarop de PVV deze problemen heeft geadresseerd, op z’n minst problematisch is. En dat de concessies die de PVV inmiddels heeft gedaan (de zeven punten uit het verslag van Ronald Plasterk) geen garantie bieden voor een blijvende en constructieve steun aan rechtsstatelijke beginselen. Het ongemak van Pieter Omtzigt is niet zo vreemd, zo niet begrijpelijk en gerechtvaardigd.

We verkeren nu dus in een hoogst byzantijnse fase (heel fascinerend, wat mij betreft), waarin ondoorgrondelijke gesprekspartners in een mysterieuze ‘informatieruimte’ van het Kamergebouw rustig en omzichtig voortmodderen door de ene na de andere regeringsvorm weg te strepen. Een rode streep is al door de optie van een gewoon meerderheidskabinet getrokken, een gedoogconstructie blijkt evenmin haalbaar zolang twee van de vier (NSC en VVD) alleen maar willen gedogen, en nu gaat het dus over een soort extraparlementaire constructie maar we weten nog niet zo goed wat dat is.

Maar het moet lukken – de hemel beware ons voor een scenario waarin het initiatief bij Frans Timmermans komt te liggen – en nu ook graag een beetje snel, want aan de ondoorzichtige en constitutioneel hoogst kwestieuze fase waarin we ons nu bevinden, moet spoedig een einde komen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte regeert gewoon door, dwars tegen de nieuwe werkelijkheid in verscheen eerst op Wynia's Week.

Aan Cicero wordt het inzicht toegeschreven dat je in de politiek altijd het initiatief moet behouden. NSC behaalde op 22 november 2023 zijn 20 zetels voor de Tweede Kamer vrijwel volledig op basis van het vertrouwen van kiezers in lijsttrekker Omtzigt. De partij loopt nu het gevaar zowel het vertrouwen van zijn kiezers als het politiek momentum uit handen te geven. De zwakte ligt in onduidelijke signalen ná de verkiezingen. Waar staat NSC eigenlijk voor?

CDA-spook plaagt NSC

Kernprobleem bij NSC is het verschil in opvattingen tussen de fractie en de kiezers. Een deel van de fractie is geneigd tot het geheel uitsluiten van de PVV. Terwijl de NSC-kiezers volgens het EenVandaag Opiniepanel op 23 november 2023, de dag ná de verkiezingen, een coalitie van hun partij met de PVV in ruime meerderheid (87 procent) acceptabel vonden.

Het spook dat in het verleden bij tijden het CDA plaagde manifesteert zich nu bij NSC: naar links buigend partijkader, teleurgestelde kiezers. Niet voor niets jubelde het christelijk-progressieve (en altijd fel tegen Wilders gekante) dagblad Trouw op 10 februari dat Omtzigt ‘zijn positie in het midden markeert’ – waarbij dat midden steevast een ander woord is voor links.

De meeste van de kiezers die 65 Kamerzetels gaven aan PVV (37), NSC (20) en BBB (8) willen een breuk zien met het beleid van Rutte Drie en Vier: minder migratie, minder (of in ieder geval niet meer) Europa, minder lasten voor de burger van het klimaatbeleid. NSC staat bij deze kwesties soms op de breuklijn. De partij voerde campagne op brede migratiebeperking, maar wil tegelijk de Spreidingswet voor asielmigratie – potentieel een tikkende tijdbom onder de maatschappelijke stabiliteit – uit principe onverkort uitvoeren.

Terwijl kranten en talkshowtafels continu duiders, politieke mastodonten en spreekbuizen van de gevestigde orde laten ageren tégen de gespreksronde tussen VVD, BBB, NSC en PVV (en tégen informateur Ronald Plasterk) ontbreekt bij NSC een (mediagerichte) aanpak om de eigen kernpunten voor het voetlicht te krijgen.

Recente verleden was voorbode

En Pieter Omtzigt wekt soms de indruk dat hij terugschrikt voor de dynamiek waarin hij terecht is gekomen. Zijn unieke kwaliteit – een zeer scherp oog voor het machtsmisbruik onder Rutte Drie en Vier en voor rot in de verhouding tussen overheid en burger – sneeuwt nu onder in het mediageweld rond de vraag ‘gaat Wilders wel of niet regeren?’.

Al in verkiezingstijd bracht NSC zijn potentiële kiezers soms in verwarring: naargelang het onderwerp zond de partij de boodschap uit zowel met GroenLinks-PvdA leider Frans Timmermans als met VVD of BBB te kunnen werken. De campagneleider van NSC, met een verleden binnen het CDA, sprak achter de schermen – denkend aan het succes van Jan-Peter Balkenende lang geleden – van een strategie van ‘in het midden zitten’.

PVV-standpunten acceptabel

De potentiële NSC-kiezers kwamen alleen niet vaak van links en zaten op onderwerpen als toenemende migratie én het culturele onbehagen eromheen ook nauwelijks in het midden. Sterker nog: zoals veel andere kiezers waren ze vaak al teleurgesteld dat de laatste twee Rutte-kabinetten (centrum-)rechtse stemmen gebruikten voor als links ervaren beleid.

Na de verkiezingen, op 10 december 2023, peilde EenVandaag dat de NSC-stemmers het acceptabel zouden vinden dat hun partij in een kabinet zou stappen met in het regeerakkoord PVV-standpunten als ‘uitzetten van niet-Nederlandse criminelen’ (acceptabel voor 93 procent) en ‘grensbewaking’ (acceptabel voor 65 procent).

Omtzigt zelf wilde niet volmondig een politieke hoofdrol opeisen, ervoer het verwachtingspatroon rond zijn persoon (en de hem aangemeten status van ‘verlosser’) als zwaar, maar voelde zich – na het Toeslagenschandaal – moreel verplicht niet uit de politiek te stappen. Pas in de laatste week van de verkiezingscampagne hield hij – na lang aarzelen – bij het tv-programma Buitenhof de mogelijkheid open premier te worden van een (liefst nogal technocratisch en apolitiek) zakenkabinet.

Omtzigt kon ook moeilijk bevatten dat politieke tegenstanders als de VVD’ers Mark Rutte en Annemarie Jorritsma zonder scrupules in staat waren hem in de rug aan te vallen, puur uit machtsoverwegingen. Omtzigt is snel geraakt door kritiek op zijn persoon in de media, die de afgelopen week regelmatig anonieme uitspraken over hem optekenden van mensen die ooit met hem werkten en die vaak neerkwamen op ‘zie je wel’. En hij is beducht voor machinaties van andere partijen via diezelfde media. 

Zelfoverschatting

Hoeveel zicht heeft Omtzigt op waar zijn eigen mensen qua opvattingen staan? Kamerleden en bestuursleden van NSC komen voor een flink deel uit het persoonlijke netwerk van Omtzigt zelf, waaronder veel oud-CDA’ers én partijvoorzitter Bert van Boggelen – die een achtergrond heeft bij GroenLinks en de christelijke vakbond CNV. Overige fractieleden zijn kort voor de verkiezingen geselecteerd op maatschappelijke vakkennis.

Dat de verdeeldheid over samenwerken met de PVV – verdeeldheid die in verkiezingstijd al ontsproot – in het openbaar doorschemert kan duiden op zelfoverschatting bij (eigenzinnige) fractieleden die wellicht soms vergeten dat ze niet op eigen kracht maar in het kielzog van Omtzigt in de Kamer zijn gekomen.

Een aantal fractieleden is hun aanvoerder tot last zodra de media kritische vragen beginnen te stellen over het formatieproces. De ‘luiken dicht’-reflex – in verkiezingstijd soms al proefbaar – begint een kenmerk van de communicatie te worden. Een poging op 7 februari om via geselecteerde journalisten het nieuws van de plotselinge ‘formatiebreuk’ naar buiten te brengen mislukte pijnlijk, mede omdat een concept-email aan de leden uitlekte.

Het wekte bevreemding dat partijvoorzitter Van Boggelen op 10 februari een brief stuurde aan de NSC-leden met de eenzijdige mededeling dat de partij de route naar deelname aan een rechts meerderheidskabinet begroef. Dus voorafgaand aan bijeenkomsten met een kleine groep geselecteerde leden – achter gesloten deuren en zonder media.

Onzeker

Of Omtzigts bestuurlijke hervormingsagenda voor Nederland nog kans maakt binnen een rechts minderheidskabinet (dat de NSC-fractie volgens het eindverslag van Plasterk begin januari nog bereid was te gedogen) is onzeker. Nog sterker geldt dat voor eventuele besprekingen met GroenLinks-PvdA van Frans Timmermans en met D66 – partijen die bovendien elke vorm van asielmigratiebeperking onmogelijk zullen maken. En dat was niet waarvoor de meeste kiezers van NSC naar de stembus gingen.

Coen de Jong was van eind september tot 22 november 2023 (als vrijwilliger) campagneadviseur voor de partij Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt dreigt binding met zijn kiezers kwijt te raken verscheen eerst op Wynia's Week.

Klaas Knot van DNB vertelde afgelopen zondag in Buitenhof wat zij gedrieën tegen de vier formerende partijen hadden gezegd. Allereerst:  ‘De economie draait heel goed.’ Zulke heren zeggen dat graag, omdat ze daarmee politici willen blokkeren om extra geld uit te geven. De economie heeft immers volgens hen dan ‘geen behoefte aan een impuls’, wat wil zeggen extra geld om extra banen bij de overheid te financieren. Met ‘draait heel goed’ bedoelen ze ook niet dat alle Nederlanders tevreden zijn omdat onze samenleving sterker wordt, maar uitsluitend dat er niet zó veel werklozen zijn dat de overheid geld in de economie moet pompen.

Gefluister dat Caroline meer praktisch opgeleid was

Daarna vertelde Knot dat alledrie met klem hadden verwezen naar een rapport van nog weer andere heren van het ministerie van Financiën  dat vorig jaar had berekend dat Nederland er nu goed aan doet om 17 miljard euro (ongeveer anderhalf procent van de economie) te bezuinigen. Niet omdat Nederland er wankel voorstaat – integendeel, de last van onze staatsschuld is een van de geringste in de Eurozone – maar als voorzorg voor mogelijke toekomstige tegenvallers.

Het vervolg op het bezoek van deze drie heren is bekend. Journalisten werd ingefluisterd dat Caroline van der Plas (BBB) een vraag had gesteld waaruit bleek dat zij meer praktisch was opgeleid, en die journalisten konden dat mooi combineren met een eerdere uitspraak van Van der Plas dat ze inderdaad advies nodig had bij het vormen van een politiek oordeel over de financiën van de overheid.

In de rest van deze column wil ik twee punten maken: zulke heren kunnen zich soms lelijk vergissen en hun analyse is sowieso griezelig beperkt.

Eén: inschattingsfouten van Financiën

Een nog niet vergeten pijnlijke fout in het verleden was de formatie van Paars I in 1994. Minister van Financiën Gerrit Zalm schatte (correct) in dat minister van Volksgezondheid Els Borst meer was geïnteresseerd in vragen van medische ethiek dan in de begroting, en forceerde een krachtige bezuiniging en bevriezing van de budgetten.

Alle lof voor Zalm in de eerste twee jaar, want hij had de overschrijdingen onder controle gekregen, maar verdriet daarna met schrijnende wachtlijsten in de zorg. Een half jaar wachten op een simpele cataract-operatie; enorme wachtlijsten voor nieuwe heupen -twee voorbeelden van operaties die makkelijk konden worden geïntensiveerd, maar dat gebeurde pas in 2002 toen Zalm en Borst al weer waren vertrokken.

Ook in 2012 leed Nederland onder foute inschattingen van het ministerie van Financiën. Geert Wilders had toen alle gelijk om dwars te liggen tegen de voorgestelde bezuinigingen en zijn gedoogsteun op te zeggen. 2012 en 2013 waren twee jaren van economische recessie en de rente op onze staatsschuld was een bescheiden 2,3 procent. Helemaal fout om dan extreem te gaan bezuinigen.

Twee: oogkleppen bij de heren van Financiën

Hun prognoses worden berekend met het rekenmodel ‘Saffier’ van het CPB. Dat heeft veel details over alle uitgaven en belastingen van de overheid die worden opgeteld om het financieringstekort op de Rijksbegroting in the schatten,  maar is super-simpel over de ‘aanbodzijde’ van de economie. Alles wat belangrijk is voor de dynamiek en het verbeteren van de kwaliteit van onze samenleving blijft buiten beschouwing.

Is wat de vier partijen willen behulpzaam voor het bedrijfsleven? Dat zou de belangrijkste vraag moeten zijn, zeker nu ondernemingen zo veel lastige nieuwe wet- en regelgeving moeten verwerken over CO2 en verduurzaming. Niets daarover in rekenmodel ‘Saffier’. Doen de vier partijen genoeg om te bevorderen dat er nieuwe bedrijven komen wanneer een groot deel van de chemische industrie vertrekt vanwege onze extreme energie-prijzen?

Zorgen verdwijnen met simpele formule

Kunnen we onze visserij de nek omdraaien en worden dan boeren en tuinders nog banger dat hen hetzelfde lot boven het hoofd hangt? Moeten we accepteren dat mensen die werken in Utrecht-stad dan maar huren of kopen in Arnhem omdat ze een woning in Utrecht niet kunnen betalen, en dus per dag twee uur reizen in plaats van werken?

Zo kan de lezer zijn of haar eigen zorgen verwoorden – maar al die zorgen verdwijnen met een simpele formule waarbij de trend in het aantal gewerkte uren voor het gemak al is gefixeerd voordat de berekening van het financieringstekort op de Rijksbegroting begint.

Dat kan veel beter. In Engeland, bijvoorbeeld, is er een ‘Productivity Institute’ met cijfers over de kwaliteit van het onderwijs – de belangrijkste factor voor toekomstige concurrentie met andere landen –  en over de investeringen in verschillende Engelse bedrijfstakken afgezet tegen internationale ‘best practice’.

Ook is daar een ‘Office for Budget Responsibility’ dat een schatting maakt van de maximaal bereikbare ontwikkeling van de economie, en dan kijkt of de voorstellen van de politici daarvoor behulpzaam zijn. Dat is het goede perspectief: op de lange termijn doet het er niets toe of het financieringstekort volgend jaar iets hoger is en dan het jaar daarna weer iets lager of andersom, maar het is heel belangrijk dat  beter onderwijs, veel meer woningbouw en een rationeel landbouwbeleid bijdragen tot de groeipotentie van ons land (en de tevredenheid van de bewoners).

Ervaringen met ambtenaren van Financiën zijn te pijnlijk

Als schoolkinderen in Vietnam nu al meer leren dan schoolkinderen in Nederland, dan hoort dat een grote zorg te zijn voor de vier formerende partijen, en belangrijker dan kleine schommelingen van jaar tot jaar bij inkomsten en uitgaven van de overheid. Berekeningen die volkomen blind zijn voor de ‘aanbodzijde’ en de produktiviteit zijn daarom erger dan triviaal: ze zijn gevaarlijk.

Natuurlijk groeien de belastingbomen niet tot in de hemel, maar dan moeten de vier partijen maar elkaars handen vasthouden en de vier lijstjes met wensen prudent beoordelen. Daar zijn geen heren voor nodig van het ministerie van Financiën. Laat liever ambtenaren van de vakministeries vanuit hun ervaring adviseren of politieke plannen voor de zorg, het onderwijs, de landbouw etcetera doenbaar zijn, en laat daarna de politici daarover beslissen.

We hebben te veel pijnlijke ervaringen met ambtenaren van Financiën die ruwe, globale bezuinigingen voorstelden op de ziekenzorg, de jeugdzorg, delen van het onderwijs, defensie, het openbaar vervoer en andere sectoren, terwijl hun expertise niet verder strekte dan knullige  berekeningen over het totale financieringstekort.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht De kortzichtige heren van Financiën hebben geen enkel oog voor de dynamiek en kwaliteit van de samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Hardwerkende Nederlander’

In werkelijkheid is er Dilan Yesilgöz veel aan gelegen deze kabinetsformatie te laten lukken. Wie haar goed beluisterde hoorde dat een coalitie met PVV, VVD, NSC en BBB een buitenkans is om haar partij te bevrijden van de linkse jaren met de kabinetten-Rutte. ‘Dilan’ denkt tegelijk dat de ‘protestpartijen’ waarmee ze poogt te regeren bij de hardwerkende middenklasse niet zo zal kunnen scoren als de ‘stabiele’ VVD.

‘Hybride 1’

Syp en Pim filosoferen over een kabinet dat wel eens meer van Alle Nederlanders zou kunnen zijn dan vaak gedacht: ‘Als alle 4 partijen ministers leveren met een paar partijloze ministers en een PvdA-premier.’ Wynia: ‘Laten we het Hybride 1 noemen. Of Mix 1. Wie weet wordt het zelfs een nuttig hervormingskabinet. Alles kan.’

Wynia’s Week maakt meer dan honderd internetkranten en vijftig video-interviews per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Dilan en Geert hebben elkaar harder nodig dan ze willen toegeven verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar omdat er voor vereenvoudiging genoeg steun is onder burgers is het een gemiste kans als de formerende partijen voor het volgende kabinet dat onderwerp laten liggen. Belasting betalen zal nooit een populaire bezigheid worden, maar vereenvoudiging is een kans voor open doel. Het is boter-bij-de-vis-politiek waar centrum-rechtse en populistische partijen brood in moeten zien. Ter linkerzijde kijken partijen juist naar extra overheidsuitgaven, niet naar belastingpolitiek met lagere tarieven.

Belastingbetalers zijn burgers met stemrecht

De bedragen waar het om gaat zijn kolossaal. De totale opbrengst van belastingen (BTW, inkomstenbelasting) en premies (zorg, AOW) raamt het ministerie van Financiën dit jaar op 402.943.000.000 euro. Gezien dat bedrag is het niet vreemd dat het ministerie zo nu en dan laat onderzoeken wat u vindt van belastingen. En of u nog wensen heeft.

Vorige week stuurde het ministerie de uitkomsten van het laatste onderzoek naar de Tweede Kamer. Belastingbetalers zijn geen klanten, maar burgers met stemrecht. Dat maakt de uitkomsten politiek relevant.

Wat u wilt is duidelijk en vrij constant, blijkt uit een vergelijking met eerdere onderzoeken. Prioriteit 1: eenvoud, eenvoud, eenvoud. Bijna driekwart van de ondervraagden wil dat, waarbij een aanzienlijk aantal mensen zelfs zegt: absoluut noodzakelijk. Hoe zou de vereenvoudiging eruit moeten zien? Een overweldigende meerderheid (78 procent) vraagt bijvoorbeeld om inzicht in de winst van een extra uur werken. Wat levert het netto op? Gezien de tekorten op de arbeidsmarkt en de roep van werkgevers en ministers dat deeltijdwerkers meer uren maken, is deze behoefte aan duidelijkheid niet te negeren.

Nog een uitkomst die moet aanzetten tot politieke actie. Het verbeterpunt van het belastingstelsel met de meeste fans is deze: werken moet meer lonen. Werknemers moeten netto meer overhouden. Dat vindt 46 procent. Onder de mensen in loondienst is dat zelfs 54 procent.

Big bang

Aan de formatietafel moeten de partijen ook letten op een ander recent onderzoek. Het Centraal Planbureau (CPB) onderzocht eind vorig jaar de gevolgen van zes substantiële fiscale wijzigingen. Dat gaat van één uniform BTW-tarief, in plaats van het huidige hoge en lage tarief, tot het afschaffen van subsidies voor een eigen woning en hogere belastingtarieven op het ondernemingsvermogen in box 2.

Als je de zes wijzigingen in één keer uitvoert, zeg maar: een fiscale big bang, gaat tweederde van de huishoudens er (enigszins) op vooruit. Deze invalshoek van het CPB van een ambitieuze ommezwaai moet politieke partijen inspireren. Waarom?

Het is meer dan twintig jaar geleden dat de laatste grote belastingherziening werd uitgevoerd onder leiding van Gerrit Zalm en Willem Vermeend, respectievelijk toenmalig VVD-minister en PvdA-staatssecretaris op Financiën. Inmiddels kraakt hun stelsel. Dat zie je in de uitvoering (de toeslagen ‘kerstboom’), de uitgangspunten (de afwijzing door de rechter van vermogensbelastingtarieven) en de onmacht om dat falen op te lossen

Vijf punten plan

Hoe zou mijn vijf punten plan voor de formatietafel eruit zien? Het is nog geen half A4-tje, want wie wil vereenvoudigen moet beginnen met prioriteiten stellen.

1. Ga niet piekeren en pokeren over kleine wijzigingen, maar pak zoals het CPB juist de grote thema’s. Daar is serieus geld te verdienen. Bij een belastingherziening gaan de meeste burgers er in sommige opzichten op vooruit, maar bij andere regelingen misschien juist op achteruit. Hoe breder de aanpak, hoe gemakkelijker de uitruil tussen deze voor- en nadelen is.   

2. Vereenvoudigen is niet alleen populair bij kiezers, maar is ook slim beleid. Het biedt de overbelaste Belastingdienst nieuw perspectief. Minder uitvoeringskosten. Minder kans voor de volgende staatssecretaris van Financiën op een uitglijer. Een eenvoudiger systeem dwingt fiscale adviseurs om te zien naar ander werk dat maatschappelijk productiever is. Jammer, maar het is niet anders.

3. Kijk niet alleen naar wat een belastingherziening oplevert, maar ook naar hoe de eventuele opbrengst wordt teruggegeven aan de burger, is het advies dat het CPB meegeeft. Neem de rente-aftrek en het huurwaardeforfait op eigen woningen. Als je dat afschaft, levert dat miljarden op. De maatregel treft de midden- en hogere inkomens, want zij domineren het eigen woningbezit. Het scheelt enorm in hun belastingdruk hoe je de opbrengst ‘terugsluist’. Daarbij lijkt de teruggave via lagere inkomstenbelastingtarieven gemiddeld genomen per saldo geen grote wijzigingen op te leveren in de belastingdruk, maar kijk je voorbij het gemiddelde dan zijn er voor veel mensen (kiezers) zeker de nodige negatieve gevolgen.

Control-alt-delete

4. Daarop aansluitend: burgers zijn enthousiast over vereenvoudigingen, maar hun animo daalt bij herzieningen die ten koste gaan van belastingregelingen waarvan zij zelf gebruik maken. Dat hoeft geen reden te zijn om alles bij het oude te laten. Uit het publieksonderzoek blijkt namelijk ook dat men met enige vorm van compensatie de herziening accepteert.

5. Compensatie kost geld. Dus waar haalt het volgende kabinet het geld vandaan gezien de stagnerende economie? Er zijn meer dan honderd belastingvoordelen (aftrekposten, vrijstellingen, heffingskortingen en verlaagde tarieven) die dit jaar samen 163 miljard euro kosten. De meeste regelingen zijn niet recent geëvalueerd of niet effectief voor het doel dat zij nastreven. Dat is de makke van het belastingsysteem: goed georganiseerde belangengroepen weten in de lobbycratie de weg in Den Haag. De inbox van informateur Ronald Plasterk zal inmiddels overvol zitten met lobbybrieven dat hún aftrekpost/regeling niet mag verdwijnen. Mijn tip: control-alt-delete.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Vijf tips voor de formerende partijen om de belastingen te vereenvoudigen verscheen eerst op Wynia's Week.

Onderzoeker Joost Smits ging na wat er bij de laatste Kamerverkiezingen wel of niet verschoof. Enkele opvallende observaties: niet de kiezer is op drift, maar traditionele partijen zijn hun anker kwijt, de VVD is D66-achtig geworden en daardoor minder volkspartij, maar de combinatie GL/PvdA is nog elitairder dan D66. En: het CDA leeft, maar dan wel in drie stukken.

Wanneer de verkiezingsuitslagen binnenstromen, richt de aandacht van de meeste kiezers en analisten zich vaak op de directe resultaten: wie is de grootste partij en welke coalities zijn mogelijk? Er wordt steevast geroepen dat er een ‘aardverschuiving’ heeft plaatsgevonden. Iedereen wil weten wat er nu is gebeurd en welke partijen snel met elkaar om tafel zullen gaan. Deze benadering is begrijpelijk maar ook oppervlakkig.

Sinds 2010 analyseer ik voor de Stichting Politieke Academie de uitslagen per stembureau, waarbij het gedrag van alle kiezers van alle partijen centraal staat. Dit biedt een gedetailleerder beeld van het kiezersgedrag en de verschuivingen binnen ons politieke landschap.  De negende editie van dat verslag onthult enkele verrassende inzichten. In samenwerking met RTV Lansingerland is een live presentatie opgenomen.

Hier zal ik vier kernpunten behandelen: 1. De vraag of kiezers werkelijk op drift zijn; 2. De vraag of de VVD nu uiteen is gevallen door al die PVV-stemmers; 3. De ontwikkeling van het aloude CDA; en 4. Het belang van het ‘politieke midden’ in het Nederlandse politieke landschap. Bezieling of beleidsmanagement: waar staan we nu?

Is de kiezer op drift?

Hoe je het stemgedrag interpreteert, hangt af van het perspectief. Kijken we naar partijtrouw, dan zijn kiezers al decennialang flink in beweging. Politicologen berekenen vaak een index, waarbij ze kijken naar hoeveel mensen op een partij met dezelfde naam hebben gestemd als bij de vorige verkiezingen. De hoge waarde daarvan bewijst dan dat kiezers ‘op drift’ zijn. Maar dit kan een vertekend beeld geven. Als PvdA en GroenLinks fuseren tot GroenLinks-PvdA of als uit het CDA de partij Nieuw Sociaal Contract voortkomt, gaat het niet om een daadwerkelijke verschuiving in kiezersvoorkeuren.

Wat we echt willen weten, is of kiezers stemmen op partijen die duidelijk anders zijn dan wat gangbaar is in de buurt waar ze wonen. Dan blijkt dat de patronen van populariteit van partijen vaak stabiel blijven. Er zijn enkele uitzonderingen, zoals rond de opkomst van Fortuyn in 2002, Wilders in 2006, en de implosie van de PvdA rond 2014/2015. Een partij komt pas echt in de problemen als de kiezers alle kanten op schieten en niet terugkomen.

De kiezers van CDA, SP, Forum voor Democratie en JA21 zijn de laatste jaren flink in beweging, en dat was bij de verkiezingen in november niet anders. Bij de VVD is er ook beweging, al is dat een stuk minder dan bij die andere partijen.

Concluderend is vast te stellen dat van de meeste partijen het patroon van stembureaus waar ze populair zijn niet verandert. Alleen van sommige partijen is de kiezer op drift, maar voor de meeste kiezers is dat niet zo.

Is VVD uiteen gevallen?

Hoewel de VVD in beweging is, valt de partij niet uiteen zoals dat zichtbaar was bij de PvdA na 2014/2015. Een opvallende bevinding in mijn onderzoek sinds 2010 is dat VVD en PVV vaak in verschillende buurten populair zijn, ondanks enige overlap. Waar de PVV sterk staat, is de VVD meestal zwakker, en vice versa.

Dat beeld wordt deze verkiezingen bevestigd. Het patroon van stembureaus waar PVV populair is blijft intact ten opzichte van 2021. Er kan dus geen grote instroom van de gemiddelde VVD-kiezer zijn geweest. De overstappende kiezers woonden al in buurten waar veel PVV werd gestemd, maar stemden nog VVD. Ook het patroon van de VVD verandert niet heel erg, al is er meer ruis dan gebruikelijk.

Volkspartijen en ‘elite-partijen’

Behalve voor de PVV kozen voormalige VVD-stemmers nu ook NSC van Pieter Omtzigt. Belangrijk om te weten is dat een deel van de VVD-aanhang zich had aangesloten tussen 2017 en 2021, maar dat veel daarvan bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart 2023 al weg waren. Het besluit om geen VVD te stemmen was bewust of onbewust al eerder genomen.

Deze ontwikkelingen zijn zorgwekkend voor de VVD. Behalve VVD zijn PVV, SP, Forum voor Democratie, JA21, NSC en CDA breed gespreid over het land en kunnen ze worden gezien als volkspartijen. Daarentegen zijn SGP, DENK, BIJ1, ChristenUnie, BBB, GroenLinks-PvdA en D66, populair in minder buurten en kunnen daardoor ‘elite-partijen’ worden genoemd.

Door het verlies aan kiezers aan PVV en NSC ziet de VVD haar status als volkspartij afnemen. De overlap met de D66-achterban wordt groter. De huidige koers van de VVD onder leiding van Dilan Yeşilgöz-Zegerius, met nadruk op niet-eurosceptische en klimaatvriendelijke beleidslijnen, zal de vertrokken kiezers waarschijnlijk niet terugwinnen. Een les die men kan trekken uit de ervaringen van de PvdA, is het belang van dialoog met vertrokken leden om te voorkomen dat de partij een echokamer wordt van enkel gelijkgestemden.

Conclusie: De VVD is niet uiteengevallen, maar heeft wel belangrijke segmenten uit de achterban verloren. Al vóór maart 2023 is de achterban van de partij meer opgeschoven naar die van D66. De VVD is minder een volkspartij en meer een elite-partij geworden.

Wat is er over van het aloude CDA?

De magere score van 5 zetels voor het CDA toont de significante verschuivingen binnen de partij. BBB haalde in 2021 en bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 al veel kiezers weg. In augustus van dit jaar zette Pieter Omtzigt een belangrijke stap door zijn eigen partij, Nieuw Sociaal Contract (NSC), te lanceren. Hoewel NSC aanvankelijk neigde naar links-conservatieve standpunten – een unieke richting in de Nederlandse politiek – behaalde de partij vooral succes in traditionele CDA-gebieden.

Maar interessant genoeg wijken de patronen van het huidige CDA, BBB en NSC aanzienlijk af van die van het CDA van 2021. Toch, wanneer we de stemmen van NSC, BBB en het CDA van 2023 bij elkaar optellen, komt dit verrassend overeen met het CDA van 2021. Samen zouden ze goed zijn voor 32 zetels, de beste score voor het CDA sinds 2006. Dit leidt tot de conclusie dat het CDA in feite in drie delen is opgesplitst: NSC, BBB en het huidige CDA. Elke partij vertegenwoordigt een uniek segment van wat eens de CDA-kiezersbasis was.

Het belang van het ‘politieke midden’

Het ‘politieke midden’ heeft in de loop der jaren verschillende betekenissen gehad. Historisch gezien waren dat partijen als CDA, PvdA en VVD, die bekend stonden als ‘catch-all’-partijen. Ze richtten zich meer op het aantrekken van een brede achterban via het doen van beloften over het behalen van beleidsdoelstellingen dan op het integreren van specifieke sociale klassen in het democratische systeem.

Die benadering heeft belangrijke maatschappelijke uitdagingen niet kunnen oplossen, zoals de woningnood, immigratie, klimaatbeleid, inflatie en de Toeslagenaffaire. Middenpartijen konden gemakkelijker met elkaar formeren, wordt wel gezegd. Maar na twee rondes VVD/D66/CDA/ChristenUnie was die koek wel op. Als Yeşilgöz medio 2023 de deur naar de PVV had dichtgesmeten was er nu geformeerd met Frans Timmermans.

Dan is het belangrijk om te weten dat er ook iets aan de hand is met GroenLinks-PvdA. Het stemgedrag voor GroenLinks-PvdA in 2023 lijkt sterk op het patroon van GroenLinks in 2021. Maar het patroon van de PvdA uit 2021 lijkt volstrekt niet op GroenLinks-PvdA. Formeren met GroenLinks-PvdA is dan niet hetzelfde als in het verleden met Wim Kok, Job Cohen en Wouter Bos, maar als met Paul Rosenmöller, Femke Halsema en Jesse Klaver. De PvdA lijkt verdwenen, ook al omdat sommige voormalige PvdA-stemmers de overstap naar NSC hebben gemaakt, een beweging dwars door het politieke spectrum vergelijkbaar met die van sommige VVD-stemmers naar PVV en NSC.

Bovendien scoort GroenLinks-PvdA hoger als elite-partij dan D66 en voorheen PvdA. Sinds 2021 zien we in centrum-stedelijke buurten van Nederland, waar ongeveer een vijfde van de kiezers woont, een opkomst van een unieke progressieve cultuur. Hoewel deze buurten slechts voorkomen in 73 van de 342 Nederlandse gemeenten, waarvan enkele buiten de Randstad, zijn ze een broedplaats voor GroenLinks-PvdA, D66, Volt, DENK en BIJ1.

Onopgeloste uitdagingen

Er is dus een nieuwe visie op het ‘politieke midden’ nodig. Vanuit het bovenstaande is te redeneren dat partijen die een breed draagvlak hebben (‘volkspartijen’) tot het midden zouden kunnen worden gerekend. Om deel te kunnen nemen aan een regering zouden ze ook een brede agenda moeten hebben, en niet slechts een paar speerpunten.

Maar er zijn ook vragen over het belang van dat ‘politieke midden’. We staan voor een reeks onopgeloste uitdagingen, waarbij het integreren van de belangen van sociale groepen essentieel is. De ideale coalitie zou evenwichtig vertegenwoordigd moeten zijn van platteland tot stedelijke centra en zou een brede spreiding over alle buurten van het land moeten hebben.

Nu is het tijd voor een politiek die dichter bij de hartslag van onze samenleving staat, met meer bezieling en verbondenheid met haar kiezers.

*Joost Smits is senior researcher Stichting Politieke Academie, joost@politiekeacademie.nl.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank

Het bericht Ideale coalitie moet breed gespreid zijn over het land, bezieling tonen en verbondenheid met de kiezers   verscheen eerst op Wynia's Week.