Drie maanden geleden kondigde Swaak zijn vertrek aan. Hij is ‘in de eerste helft van 2025’ weg. Verrassend. Hij was vier maanden daarvóór herbenoemd voor een termijn van vier jaar.

Onrust en onduidelijkheid

Zijn voortijdig vertrek onderstreept de onrust bij bank en de onduidelijkheid over de toekomst. Onrust en onduidelijkheid kleven aan ABN Amro sinds de Nederlandse staat op 4 oktober 2008 besloot om de bank te nationaliseren. Prijskaartje: bijna 22 miljard euro.

Premier Jan Peter Balkende (CDA), minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) en president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank wisten toen wat ze níet wilden, namelijk financiële paniek. Géén rijen klanten bij geldautomaten.

Maar wat de overheid wél wilde met deze commerciële ‘staatsbank’, dat is al zestien jaar lang onduidelijk. Vandaar de telkens terugkerende spanningen.

Wat is er sinds de nationalisatie met de aandelen gebeurd? ABN Amro ging eind 2015 naar de beurs en sindsdien heeft de overheid 60 procent van de aandelen verkocht. Waarde van de resterende 40 procent: 5,2 miljard euro.

Achtereenvolgende ministers van Financiën lieten onduidelijkheid bestaan over de vraag of we de 22 miljard euro zouden terugverdienen. Eelco Heinen (VVD) heeft daar een eind aan gemaakt.

Bij de huidige koers van de aandelen bedraagt de strop ruim 5 miljard euro. In een brief aan de Tweede Kamer stelde Heinen dat de overheid de bank niet had gekocht als ‘investering om rendement op te maken’. Daarom wil hij niet wachten op een mogelijk hogere beurskoers.

Heinen heeft gelijk dat de overheid geen belegger is, maar als minister van Financiën moet hij wel als een goed huisvader het aandelenpakket beheren en het maximale eruit slaan voor de burger. Maar dat doet hij niet. Over wat hij wel zou moeten doen, kom ik straks terug.

Slepende zaken

Naast de verkoop van ABN Amro aandelen zijn er meer slepende zaken onder de staatsdeelnemingen. In 2013 nationaliseerde het tweede kabinet-Rutte bank en verzekeraar SNS Reaal. Ook toen om spaarderspaniek te voorkomen. Inmiddels resteert nog het bankendeel van SNS Reaal dat is omgedoopt in Volksbank, met de ‘merken’ ASN, Regiobank, SNS en woningfinancier BLG.

Ook de Volksbank was jarenlang het middelpunt van onrust in de top en onduidelijkheid over de toekomst. Moet de bank een coöperatie worden? Of een bijtertje dat de concurrentie op de spaar- en hypotheekmarkt aanblaast? Of moet de overheid er gewoon vanaf?

Minister Heinen doet het laatste. Hij wil poen, geen experimenten. De bank, die met een laag rendement kampt, wordt verkooprijp gemaakt. Er is een ‘transformatietraject’ aangekondigd, een woord dat klinkt als de voorbode van een reorganisatie.

Dan is er het hoofdpijndossier van staatsbedrijf Tennet, dat het hoogspanningsnet beheert. De Duitse activiteiten van Tennet slokken zoveel kapitaal op, dat Nederland het Duitse dochterbedrijf aan Duitsland wilde verkopen. Daar was de bondsregering zelf twee jaar geleden over begonnen. Maar Duitsland is platzak. Nu zoekt Nederland particuliere investeerders.

Deze drie slepende dossiers hebben één ding gemeen: iedereen weet dat Nederland ervan af wil. Dat helpt de verkoopprijs natuurlijk niet.

Duitse angst

Maar er speelt ook nog iets anders. Dat is de poging van de Italiaanse bank Unicredit om de Duitse Commerzbank over te nemen. De Italianen grepen hun kans toen de Duitse overheid pakketten aandelen van de Commerzbank in de verkoop deed, zoals ook Nederland dat met ABN Amro doet…

De Duitse staat had aandelen Commerzbank gekocht bij een reddingsactie van de bank, zoals Nederland met ABN Amro. De Duitse minister van Financiën is meteen gestopt met zijn aandelenverkopen toen Unicredit de koper bleek te zijn. Inmiddels bezitten de Italianen 9,9 procent van de Commerzbank plus opties voor een groter belang. De Duitse overheid zegt echter nee tegen een overname.

De uitweg

Commerzbank en de Duitse overheid zoeken een uitweg uit de greep van Unicredit. En in deze impasse past ABN Amro. Want waarom doet de Commerzbank niet een overnamebod op ABN Amro en zet zij Unicredit buiten spel? De Duitse overheid bezit 10 procent van de Commerzbank, de Nederlandse overheid 40 procent van ABN Amro.

Met zijn dominante belang in ABN Amro kan minister Heinen een lucratieve overnamepremie bedingen om mee te doen. Bij een premie van 20 procent, niet ongebruikelijk, is dat één miljard euro extra! Dat verlost Heinen ook van een urgent probleem. Vind maar eens een ervaren opvolger voor Swaak terwijl de bank met handen en voeten is gebonden aan de politieke weerzin tegen hogere beloningen.

De Nederlandse en Duitse ministers van Financiën willen graag sterke banken en een Europese kapitaalmarktunie. Dit is hun kans. Of praten zij alleen over begrotingstekorten tijdens hun vergaderingen? Hun aandelenpakketten zijn de basis voor een nieuwe West-Europese bank. En de Nederlandse burger kan nog wat verlies inhalen. Daarom loont het om het substantiële belang van 40 procent in ABN Amro nog even aan te houden voor het beste resultaat.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Minister Heinen kan een miljard extra verdienen op ‘staatsbank’ ABN Amro. De sleutel ligt in Duitsland verscheen eerst op Wynia's Week.

Heinen moet het liberale geluid uitdragen in de coalitie van de VVD met PVV, NSC en BBB. Maar nu al zit hij vast in conflicterende uitgangspunten van het hoofdlijnenakkoord van zijn eigen coalitie.

Dat wordt pijnlijk duidelijk als je kijkt naar de oorzaken van een nieuw, maar taai Nederlands knelpunt: onze hardnekkige inflatie. Daar was de burger niet meer aan gewend. Des te harder komen de prijsverhogingen aan.

Nederland bijna Europees kampioen

Jarenlang was ons land een toonbeeld van lage inflatie. De werkloosheid was aanzienlijk, de vakbonden waren gematigd. Nederland was met het Groningse aardgas zelfvoorzienend. De enige die roet in het eten gooide, was de overheid die met lastenverzwaringen zijn begroting op orde maakte, zoals de eerste Rutte-kabinetten.

Toen kwamen de coronapandemie, verstoringen in de aanvoer van producten en grondstoffen, Poetins inval in Oekraïne, ruimschoots verdubbelde gasprijzen, krapte op de arbeidsmarkt, de drastische inhaalslag van de lonen en uitgekookte prijsverhogingen van leveranciers.

Het resultaat? Nederland is nu na België het land in Europa met de hoogste inflatie. De inflatie in Europa was de afgelopen twaalf maanden 1,8 procent, in Nederland was het 3,3 procent (België: 4,5 procent). En de verwachtingen zijn niet iets om vrolijk van te worden. Daarover straks meer.

De hardnekkig inflatie roept zeker drie vragen op. Hoe kan het gebeuren? Wat is eraan te doen? En wat gaat er nog gebeuren?

Inflatie kan je overkomen, zoals de gasprijsverdubbeling in 2022. Maar inflatie kan je ook máken. Dat laatste is inmiddels volop zichtbaar. Wij maken onze inflatie zelf. In juli bleken de huren gemiddeld 5,4 procent hoger dan een jaar eerder. Dat was de grootste stijging in dertig jaar. De huren volgen de loonstijgingen.

Ook de loonsverhogingen in de dienstverlenende bedrijfstakken laten hun sporen achter. Dienstverlening is bij uitstek persoonsgebonden en als deze mannen en vrouwen hogere lonen weten te bedingen, gaan de prijzen op enig moment óók mee omhoog. Daarbij is het makkelijk om naar gulzige vakbonden te wijzen, maar dat is gemakspolitiek. Vakbonden sluiten cao’s af met de werkgevers. It takes two to tango. Dus elke werkgever die naar de vakbonden wijst, geeft zichzelf een brevet van onvermogen.

Nieuwe prijsverhogingen

Maar er is nóg een boosdoener: de overheid. Het kabinet-RutteVier heeft de belastingheffing op tabak (zogeheten accijns) per 1 april 2023 én per 1 april 2024 stevig verhoogd. Het officiële doel: (potentiële) rokers ontmoedigen. Mooi meegenomen: extra belastinginkomsten. De overheid waakt over onze gezondheid en pakt zelf een graantje mee.

Als ik vooruit kijk, dan blijft de inflatie op een hoog peil. Cao’s van de afgelopen maanden zullen tot nieuwe prijsverhogingen leiden. De NS betaalt gemiddeld 6,6 procent meer loon. Mede daardoor worden treinreizen duurder. En wat te denken van de loonsverhoging van rijksambtenaren met gemiddeld 9,7 procent, een cao met een looptijd van 19 maanden.

Inmiddels is ook de looneis van de FNV bekend: 7 procent erbij plus een vierdaagse werkweek.

Volgend jaar gaat de btw op boeken, cultuur en sport omhoog van 9 naar 21 procent. Heinen verdedigde de maatregel vorige week in het debat met de Tweede Kamer over zijn begrotingsbeleid met een beroep op de gewenste vereenvoudiging van de belastingen. Maar waarom kent deze vereenvoudiging dan toch weer uitzonderingen (bioscoopbezoek, kamperen bij de boer)? En waarom moet een vereenvoudiging juist een belastingverhóging zijn, terwijl er meer dan honderd fiscale regelingen zijn die bij een vereenvoudiging dan wel versobering juist geld ópleveren. Zodat de belastingtarieven voor burgers juist omlaag kunnen.

In het debat kreeg Heinen een standje van PVV-woordvoerder Tony van Dijck. Heinen en Van Dijck vinden dat de overheid minder moet uitgeven, maar Van Dijck hamerde ook op lagere belastingen. Hij wees erop dat 0,7 procent van de 3,3 procent inflatie gemaakt is door de overheid. Dus waarom draait Heinen bijvoorbeeld de accijnsverhoging op tabak niet terug?

Dat was een maatregel van RutteVier, erkende Heinen in het debat: ‘De eerlijkheid gebiedt ook te zeggen dat bij de totstandkoming van het hoofdlijnenakkoord er niet voor is gekozen om die terug te draaien.’ Alsof Van Dijck, die bij de onderhandelingen secondant was van PVV-leider Geert Wilders, dat niet wist.

Woorden, geen daden

PVV en VVD werken op deze manier eendrachtig samen bij het voortzetten van de eerdere lastenverhoging vanuit de overheid en het introduceren van nieuwe. Er is namelijk nog meer op komst. Het kabinet-Schoof wil het eigen risico van de zorgverzekering in 2027 halveren. Dat betekent een hogere zorgpremie. De energietransitie wordt elk jaar duurder. Hogere lonen en hogere heffingen voeden hogere prijzen, die weer hogere lonen uitlokken.

Linkse politici verhogen de lasten voor extra uitgaven, op rechts laat men de verhoging in stand, blijkt nu. Heinens eerdere waarschuwing tegen inflatie als sluipmoordenaar van de middenklasse is goed bedoeld. Maar het zijn woorden, geen daden.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Waarom alles zo duur is: links wil uitgeven en rechts laat het maar zo verscheen eerst op Wynia's Week.

De motie werd aangenomen dankzij steun van regeringspartij PVV. Dat is opvallend omdat PVV-minister Fleur Agema van Volksgezondheid vorige week nog had aangegeven private equity niet te willen verbieden. Ze herhaalde daarbij het standpunt van haar voorganger VVD-minister Conny Helder, die dit de Tweede Kamer een paar maanden geleden ook al had laten weten. Agema zei daarbij dat ‘deugende’ private equity investeerders in de zorg hard nodig zijn en dat de overheid niet voldoende geld heeft om alle nodige investeringen in de zorg te betalen. Ze voegde daar nog aan toe dat het juridisch ook niet mogelijk is om private equity in de zorg te verbieden. De Tweede Kamer trok zich weinig aan van deze argumenten.

Geringe omvang

De obsessie van de linkse en populistische partijen met private equity in de zorg staat in schril contract met de omvang ervan. Volgens een onderzoek van EY Consulting gaat in de medisch-specialistische zorg slechts 3,75 procent van de premies van de zorgverzekering naar private equity ondernemingen. In de GGZ (2,20 procent), de huisartsenzorg (minder dan 1 procent) en de langdurige zorg (0,73 procent) is dat zelfs nog veel minder. Volgens EY Consulting maken private equity zorginstellingen ook niet meer winst dan niet-private equity instellingen. De omvang en betekenis van het verschijnsel is in de zorg dus heel gering. Waar maak je je dan druk over, zou je zeggen.

Het wegsluizen van zorggeld naar private equity bedrijven valt ook reuze mee. De cijfers uit het rapport van EY Consulting laten zien dat private equity bedrijven in de zorg niet meer winst maken dan andere zorginstellingen. De grootste private equity zorginstelling in ons land is de Bergman-kliniek. Deze kliniek is gespecialiseerd in planbare behandelingen zoals staaroperatie en heupoperaties. Bergman had vorig jaar een omzet van 337 miljoen euro. Daarbij werd een bescheiden winst van 97.000 euro gemaakt. Deze winst werd niet uitgekeerd aan de aandeelhouders, maar toegevoegd aan de financiële reserves.

Patiënten zijn over het algemeen ook niet minder tevreden over de zorg bij private equity bedrijven. Op de site van ZorgkaartNederland, waar patiënten een beoordeling van hun zorgverlener kunnen achterlaten, krijgt de Bergman-kliniek gemiddeld een 8,9. Dat is hoger dan de meeste ziekenhuizen. De SP maakt zich nogal druk om de toekomst van het Zuyderland Ziekenhuis in Heerlen. Dit ziekenhuis wordt door patiënten heel wat minder goed beoordeeld. Patiënten geven het ziekenhuis in Heerlen niet meer dan een zuinige 7,1.

Het onderzoek van EY Consulting laat ook zien dat staaroperaties en heupoperaties bij private equity klinieken van vergelijkbare kwaliteit zijn als bij ‘gewone’ ziekenhuizen en klinieken. Hierbij moet wel worden bedacht dat private equity klinieken vaak de eenvoudige gevallen behandelen en patiënten waarbij complicaties worden verwacht al snel naar een ziekenhuis worden doorverwezen.

Dan maar lenen bij de bank?

Minister Agema geeft terecht aan dat de overheid niet het geld heeft voor de investeringen in de zorg die nu door private equity bedrijven worden gedaan. Wat de linkse en populistische partijen vergeten, is dat als zorginstellingen geen kapitaal van private equity bedrijven mogen aantrekken, ze aangewezen zijn op leningen van banken. Banken geven het geld ook niet gratis, maar vragen daar een flinke rente voor.

De obsessie van de Tweede Kamer met private equity in de zorg staat ook in groot contrast met het gebrek aan aandacht voor zorgfraude. Het is niet precies bekend hoeveel geld er jaarlijks aan winst wordt uitgekeerd aan private equity bedrijven. Mijn schatting is dat dit niet meer dan enkele tientallen miljoenen euro’s is. Volgens schattingen van het Openbaar Ministerie en de Algemene Rekenkamer verdwijnt er door fraude jaarlijks drie tot tien miljard euro in de zakken van criminelen. De winstuitkering aan private equity bedrijven is slechts een fractie van de omvang van de fraude.

Sinds de toeslagenaffaire waarbij ouders die kinderopvangtoeslag ontvingen ten onrechte van fraude werden beschuldigd, durven politieke partijen hun vingers niet meer te branden aan de aanpak van fraude. Hierdoor kunnen criminelen in de zorg vrijwel ongestoord hun gang gaan.

Geen echte aanpak

Minister Agema, die als minister verrassend verstandig is, stelde tijdens het debat voor om zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten meer mogelijkheden te geven om bij vermoedens van fraude gegevens te kunnen uitwisselen. Nu kan een frauduleuze zorgverlener die door zorgverzekeraars wordt geweerd, zonder veel problemen zijn terrein verleggen naar de zorg die door de gemeente wordt. Vooral de NSC vond uitwisseling van gegevens een inbreuk op de privacy. De privacy van fraudeurs wordt door de NSC kennelijk belangrijker geacht dan de aanpak van criminelen.

De Tweede Kamer stemde uiteindelijk toch in met een beperkte uitbreiding van de mogelijkheid voor gegevensuitwisseling. Aan een echte aanpak van fraude waarbij meer mensen en middelen worden uitgetrokken voor opsporing en vervolging van fraudeurs ontbreekt het echter.

Fraude in de zorg is een veel groter risico voor de zorg – om de woorden van de indieners van de SP-motie te gebruiken – dan private equity. Het wordt tijd dat de Tweede Kamer zich daar druk over gaat maken.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.    

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine drie keer per week verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Vanwaar de obsessie met private equity? In de zorg is fraude het échte probleem verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar volgens Eelco Heinen is het geld op

Vrij baan dus voor het kabinet om in augustus bij de voorbereiding van Prinsjesdag een verstandige lijst te maken van nodige extra maatregelen. Maar niet volgens de nieuwe minister Eelco Heinen (VVD). Die is meteen van start gegaan met de omgekeerde boodschap: ‘het geld is op’. Minister Heinen krijgt daarbij steun van de ambtenaren van zijn eigen ministerie. Bovendien kan Heinen rekenen op De Nederlandsche Bank (DNB) en het Centraal Planbureau (CPB), beide onder leiding van oud-ambtenaren van Financiën.

De uitspraak ‘geen geld’ van minister Heinen zie ik als puur politiek. De VVD wil niet dat Wilders en Van der Plas op Prinsjesdag goede sier maken met invulling van hun beloftes aan de kiezers. De uitspraak van het PBL over vele miljarden ter besteding is vrij van de dominantie van het bekende blok van Financiën, CPB en DNB. Bevestiging daarvoor is ook de gepubliceerde lijst van instanties waar het PBL mee samen werkt. Daarop ontbreekt heel opvallend het zuster-planbureau CPB.

Dan is er een derde Planbureau, het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), onder leiding van Kim Putters, afgelopen winter een van de informateurs. Het SCP heeft nog weer een andere mening. Niet: ‘er is genoeg geld’ (PBL) of ‘er is helemaal geen geld’ (CPB en DNB), maar: ‘pas op met gidsland te willen zijn met CO2 en stikstof’.

In mei schreef het SCP: ‘Het akkoord kent een heldere visie op natuur en klimaat. Deze visie is terughoudend, draait maatregelen terug die verder gaan dan in Europees verband was afgesproken. Het lagere tempo van de transitie komt tegemoet aan de zorgen van menig burger dat Nederland voor de troepen uit loopt.’

‘Koploper af’ scheelt vijftien miljard

Daarmee waarschuwt het SCP om de miljarden niet te besteden aan ‘koplopen’ met klimaatbeleid. De omvang van het dan te besteden bedrag kan ik niet precies inschatten. De vrijval van miljarden in het stikstoffonds is bekend en in de orde van vijf miljard. Van de nog steeds officieel geplande duizenden windmolens in de Noordzee, de geplande warmtenetten en de plannen voor groene waterstof weten we alleen dat het bedrijfsleven daar alleen maar kans voor ziet met zware subsidies. Schrappen we ook alle overheidssubsidies voor zulke ‘koploper-plannen’ dan valt in de komende kabinetsperiode nog eens een groot bedrag vrij.

Die totale vrijval tot 2028 is zo afhankelijk van aannames over energieprijzen in de wereldmarkt, van trends in de prijzen van windmolens, van schattingen van de kosten van de vier beoogde kerncentrales, van al beloofde subsidies voor het in zee opslaan van CO2, en ook nog van alles wat van doen heeft met waterstof en ammoniak, dat het ministerie van  Financiën willekeurig elk gewenst bedrag kan produceren. Misschien is voor nu vijftien miljard een goede, voorzichtige schatting van de totale vrijval tot 2028 bij ‘koploper af’.

Ereschuld uit Covid-tijd

We weten wat het PBL met dat geld zou doen, maar dat is niet verstandig. Het kabinet zou beter kunnen beginnen met de prijs van benzine en diesel terug te brengen tot het gemiddelde van België en Duitsland. 0,95 euro heffing per liter benzine (accijns en dan nog eens btw over de accijns) is extreem en draagt bij tot de ‘zorg van menig burger’ (SCP). Dat gaat wel vier tot vijf miljard kosten, maar geeft hopelijk weer wat vertrouwen terug aan het midden- en kleinbedrijf (MKB).

Dan blijft nog zo’n tien miljard over. Er ligt een ereschuld uit de Covid-periode, namelijk goede ventilatie in alle scholen, en ventilatie plus airconditioning in alle verpleeghuizen. Voor de scholen had Rutte-3 in de zomer van 2021 te weinig geld beloofd (140 miljoen) en bovendien allerlei bijkomende eisen gesteld, zoals het continu meten van CO2 in elk lokaal. Bij goede ventilatie kunnen de scholen tenminste open blijven bij een volgende pandemie. Voor de verpleeghuizen eiste Fleur Agema (PVV) al in 2019 airconditioning, maar minister Hugo de Jonge wees dat af. Nu is zij zelf de minister.

Dan zou minister Agema nog een bedrag kunnen claimen om voor alle ziekenhuizen en bij alle huisartsen, psychologen etc. per direct spraaksoftware te kopen. Een proef in Leeuwarden maakte alle gebruikers enthousiast; ze sparen gemiddeld bijna een uur per dag uit en kunnen dus meer patiënten zien. Zelfs medici die snel blind kunnen typen zijn blij, want er blijft tijdwinst en de dokter kan oogcontact houden met de patiënten.

Daarna is er nog steeds geld om andere urgente problemen aan te pakken. Woningbouw is zeker zo’n urgent probleem, maar meer een kwestie van stikstof-idiotie overrulen en procedures versnellen dan van belastinggeld. In Wynia’s Week heb ik dit jaar nog voor één extra maatregel bepleit die veel goed doet, maar wel geld kost: dubbel zo hoge kinderbijslag om armoede onder kinderen direct op te heffen, en tegelijk schrappen van het slecht ontworpen Kindgebonden Budget. Daarmee zou ook een van die toeslagen kunnen vervallen die nu maken dat mensen bijna niets overhouden van meer gewerkte uren. .

Zo kunnen we een belangrijke inschatting van het PBL (‘veel geld beschikbaar’) nuttig toepassen op de begrotingen voor 2024-2028. Weliswaar niet in de geest van het PBL, dat altijd meer wil voor CO2 en stikstof, maar in lijn met een belangrijk inzicht van het SCP (zorg over verlies aan vrijheid, autonomie en bestaanszekerheid bij aanhoudend koplopen met CO2 en Stikstof).

Waarvoor kiest minister Heinen?

Nu hangt het dus af van minister Heinen (VVD). Gaat hij mee met de inschatting van ‘veel geld’ van het PBL en kijkt hij constructief naar voorstellen van de ministers van Verkeer, Onderwijs en Zorg? Of wil hij dat zijn ambtenaren de uiterst onzekere prognoses voor de totale vrijval van de eerdere stikstofmiljarden, minder windmolens, minder opslag van CO2 en wachten met waterstof en ammoniak zó manipuleren (en het CPB zal zich daar braaf bij aansluiten) dat er geen geld is om urgente problemen aan te pakken?

Zijn eigen VVD-verkiezingsprogramma wijst in de richting van geld laten vrijvallen uit de klimaatfondsen en -potten, te stoppen met het dure koplopen, en het MKB meer ruimte te geven. Politiek opportunisme kan hem misschien verleiden om dat niet te doen en liever het PVV en BBB zo moeilijk mogelijk te maken. Wat minister Heinen kiest wordt de grote vraag van Prinsjesdag.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Minister Heinen, stop met koplopen en gebruik de vrijkomende miljarden voor zorg, onderwijs en MKB verscheen eerst op Wynia's Week.

En altijd is daar ook dat stemmetje in ons achterhoofd dat zegt: geld lenen kost geld. Overheidsmaatregelen doen hun best om dat stemmetje extra volume te geven. Want geld lenen valt voor de overheid in dezelfde categorie als bijvoorbeeld alcoholgebruik: geniet ervan, maar leen met mate. Geld lenen is immers fiscaal aantrekkelijk, dat weet de overheid, ze heeft het zelf ingevoerd, maar dat voordeeltje zit haar ook dwars.

Deze fiscale prikkel leidt er gemakkelijk toe dat consumenten en bedrijven teveel lenen, de rente en aflossing niet meer kunnen betalen en in problemen komen. Dus is de redenering in Den Haag: pas op voor hoge schulden. Zij zijn een risico voor de stabiliteit van de economie.

In de eerste kabinetten van Mark Rutte was het verlagen van het begrotingstekort en reduceren van de schuldenlast prioriteit nummer één. De overheid én toezichthouders zoals De Nederlandsche Bank dreigden consumenten voortdurend met hel en verdoemenis als zij steeds weer hogere hypotheekschulden zouden maken. Deze hoge schulden trokken na de krediet- en bankencrisis van 2008/2009 extra de aandacht.

Maar wat blijkt nu?

Consumenten, bedrijven én de overheid zelf hebben hun schulden drastisch verlaagd. Niet altijd in absolute zin. Koopwoningen zijn duurder dan tien jaar geleden, dus kopers sluiten een hogere lening af. Maar de daling in relatieve zin is spectaculair.

Schulden smelten

Het Centraal Planbureau (CPB) constateert in zijn meest recente risicorapportage bijvoorbeeld dat de hypotheekschulden de afgelopen tien jaar zijn gedaald van bijna 120 procent van de totale productie van goederen en diensten (bbp) naar ongeveer 90 procent. De overheidsschuld is 47 procent van het bbp, ver onder het Europese alarmniveau van 60 procent en ook lager dan in Duitsland en Frankrijk.

De CPB-rapportage maakt een tevreden indruk. De financiële buffers van de huishoudens zijn gegroeid. De waarde van hun schulden ten opzichte van de waarde van hun woningen is gedaald. De betaalbaarheid van de schuld is dankzij de rentedaling in het tweede deel van het vorige decennium toegenomen. Huizenkopers hebben de lage rente voor jaren vastgezet.

De omslag in de hypotheekschulden is zo geleidelijk gegaan, dat je bijna zou vergeten dat overheidsbeleid hieraan ten grondslag ligt. De renteaftrek op leningen is beperkt tot dertig jaar en aflossingen zijn verplicht. Dit is, het mag gezegd, een voorbeeld van een overheidsmaatregel die werkt.

Het CPB maakt in zijn risicorapportage duidelijk dat de schuldobsessie van tien jaar geleden geen bestaansrecht meer heeft. Sterker nog, je kunt je afvragen of de kentering niet te ver is doorgeschoten. Want schulden maken is onmisbaar voor een dynamische, groeiende economie, mits het geleende geld prudent en profijtelijk wordt besteed.  

In zijn column in Het Financieele Dagblad wees uitgerekend CPB-directeur Pieter Hasekamp er vorige week op dat hoge schulden risico’s kennen, maar het tegenovergestelde ook. ‘Geleend geld speelt een belangrijke rol in de economie’, schrijft Hasekamp. Hij waarschuwt dat de steeds hogere toezichts- en kapitaaleisen voor banken ook negatieve gevolgen hebben. Bedrijven die geld willen lenen wijken uit naar andere financiers die een hogere rente vragen.

Schoof serveert eerst het zoet

De gedaalde schuldenlast van bedrijven oogt positief vanuit een risico invalshoek. Maar hoe konden ze zo dalen? Het gros van de bedrijven heeft de afgelopen jaren goed verdiend. De economie bloeide, de rente was laag, gestegen lonen gaven meer koopkracht. Maar het kan ook zo zijn dat grote bedrijven meer marktmacht hebben gekregen, met minder concurrentie zodat zij gemakkelijker hun prijzen verhogen. Of dat bedrijven minder geld nodig hebben omdat zij minder innoveren. Dan zijn de dalende schulden een signaal van stagnatie.

Je hoeft geen orakel te zijn om te zien dat de eerste trendbreuk zich al aandient. De schulden van de overheid gaan als percentage van het bbp weer stijgen. Het kabinet-Schoof haalt namelijk het zoet voor de burger (lastenverlichting) naar voren en kiest voor een begrotingstekort dat nog nét (2,8 procent van bbp) aan de Europese normen (3 procent) voldoet.

Nederland transformeert namelijk in de richting van de Zuid-Europese lidstaten. Zij vinden hogere tekorten en staatsschulden niet zo bezwaarlijk als het calvinistische noorden.

‘Diepe zakken’ zijn de nieuwe consensus

De transformatie zie je aan het compromis dat Sigrid Kaag (D66), de vorige minister van Financiën, met Spanje uitdokterde over Europese afspraken om begrotingstekorten beheersbaar te houden. Je ziet het ook aan de omslag in het denken in de politiek. Kaags voorganger, Wopke Hoekstra (CDA), prees in de coronapandemie de ‘diepe zakken’ van de overheid om bedrijven en de economie te steunen. Geleend geld moest rollen.

Deze ‘diepe zakken’ zijn politiek gezien de nieuwe consensus. VVD-minister Eelco Heinen van Financiën profileert zich echter als een zuinige schatkistbewaarder in de traditie van partijgenoot Gerrit Zalm. De grotere coalitiegenoot, de PVV, is het gulle tegendeel. Deze tegenstelling kenmerkt deze coalitie. Heinen heeft een bondgenoot in het hoofdlijnenakkoord. Maar zoals de cijfers er nu uitzien, kan de PVV met gemak claimen dat er nog genoeg ruimte is om schulden te maken. Je kunt erop wachten dat PVV-leider Geert Wilders in de het debat Heinens zuinigheid als ‘slappe hap’ kwalificeert.   

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zijn schulden gezond? Dat wordt de grote clash tussen Geert Wilders en de VVD verscheen eerst op Wynia's Week.

Het woord zekerheid doet denken aan ‘linkse’ economische thema’s, zoals: sociale zekerheid. ‘Zekerheid is een voorwaarde voor zinvol samenleven,’ zei toenmalig fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer Lodewijk Asscher in 2019 tegen dagblad Trouw.

Klap van de molen? 

Wat doet een ‘links’ woord in een centrumrechts coalitie-akkoord? Hebben de onderhandelaars van PVV, VVD, NSC en BBB een klap van de linkse molen gekregen? Nee, ze hebben met het benoemen van de zekerheden de sociaaleconomisch linkse thema’s gekaapt. Tussen twee haakjes: misschien is dat wel de reden van de boze reacties (‘drijfzand!’) van de linkse oppositie.

De coalitie gaat nog verder. Dat zie je het best in de prioriteiten voor economisch beleid. Dat is klassieke industriepolitiek. Steun voor de agro-industrie. Steun voor ‘de defensie-industrie in eigen land’. Steun voor de maakindustrie. ‘Het is van belang dat we onze fabrieken behouden.’ De coalitie wil evenals het kabinet-Rutte IV maatwerkafspraken maken met de vervuilende industrie om te vergroenen. Dat is duur. Staalbedrijf Tata in IJmuiden alleen al heeft mogelijk 3 miljard euro nodig. Daarvoor zag ik in de financiële paragraaf geen geld gereserveerd.  

De combinatie van sociaaleconomisch linkse thema’s en industriepolitiek is een beproefd recept. Het nieuwe kabinet borduurt voort op de zogeheten rooms-rode coalities die Nederland tussen 1948 en 1958 bestuurden. Dat is gezien de katholieke achtergrond van Geert Wilders, Pieter Omtzigt, Mona Keijzer en Caroline van der Plas eigenlijk wel logisch. Het katholieke gedachtengoed heeft een sociale dimensie.

In de jaren vijftig leidden minister-president Willem Drees (PvdA) en Carl Romme, de fractieleider van de katholieke KVP die in de Tweede Kamer bleef, de rooms-rode coalities. Zij gaven de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog gestalte. Zij legden de basis voor de sociale verzorgingsstaat.

Familie Doorsnee

De parallellen met de ambities en prioriteiten van het nieuwe kabinet liggen voor het oprapen. Ook de rooms-rode coalities ijverden voor industrialisatie. Ze benadrukten het belang van de landbouw (hoge productie, lage prijzen). Nederland stond in de Koude Oorlog pal voor een sterke defensie en defensie-industrie. Ook toen was bestrijding van de woningnood hoofdzaak.

Politiek en politici waren in de jaren vijftig totaal anders dan nu. Maar ook toen wilden politici de levensstandaard van de kiezers verhogen, ten gunste van de familie Doorsnee. Nu mikt de coalitie op de middeninkomens, die 2 miljard euro lastenverlichting krijgen, en op de ‘mensen in de knel’. Vanaf 2027 halveert het kabinet het eigen risico in de zorg tot 165 euro.

Breuk met Rutte-jaren?

Het expliciete streven naar zekerheden is een breuk met de Rutte-jaren. Maar geldt dat ook voor de overheidsfinanciën?

Het toekomstige kabinet wil bijna 15 miljard euro structureel extra uitgeven en heeft daar ook dekking voor bedacht. 15 miljard klinkt groot, maar op de rijksbegroting is het ‘maar’ 3,7 procent. Anders gezegd: veel blijft hetzelfde.

Vier onderwerpen trokken mijn aandacht. Om te beginnen dat het kabinet in zijn eerste jaar hoofdzakelijk leuke dingen voor de mensen wil doen, met name lastenverlichtingen. In politiek jargon: eerst het zoet, in plaats van het klassieke politiek recept van eerst het zuur en dán het zoet. De hoop is dan dat het zoet in de portemonnee doordringt tegen de tijd dat er nieuwe verkiezingen zijn. Maar nu eerst het zoet duidt erop dat deze vier partijen niet wachten op 2028, maar permanent campagne willen voeren. Of nemen ze een voorschot op vervroegde verkiezingen?

Het tweede onderwerp is minder ambtenaren. De uitdijende rijksoverheid onder leiding van de liberaal Rutte (‘de overheid is geen geluksmachine’) is het resultaat van regeldrift en uitbreiding van overheidstaken. Deze kosten van de complexiteit terugdringen is verstandig beleid.

Derde onderwerp: het akkoord hamert op een ‘stabiele economie en een krachtig mkb’. Prima. De uitvoering is helaas inconsequent.

Nederland loopt achter met uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling. Dat maakt het volgende kabinet erger door het Groeifonds af te schaffen zonder dat er iets voor terug komt.

Ander pijnpunt: uitgevers en boekhandelaren, dat zijn meest mkb-ondernemers, verliezen vanaf 2026 het lage btw-tarief. Zij krijgen een extra prijsstijging van 10 procent om de oren. Deze maatregel schept voor deze ondernemers onzekerheid, geen zekerheid.   

Strijd op komst

Vierde onderwerp: de financiering van de uitgaven. De coalitie negeert het vorig jaar door ambtelijke experts verstrekte advies om 17 miljard euro te bezuinigen. De coalitie stuurt op een begrotingstekort van maximaal 2,8 procent van het binnenlands product. Dat betekent dat de overheid de komende vier jaar per saldo zo’n 150 miljard extra moet lenen.

Het volgende kabinet neemt zoveel mogelijk speelruimte. Op zich is het niet onhaalbaar om minder geld af te dragen aan de Europese Unie, minder rijksambtenaren te betalen en de kosten van asielinstroom te verlagen. Maar dat vraagt wel onverzettelijke uitvoering. En het geeft strijd. Strijd met Brussel. Strijd met de vakbonden.

Als de ingeboekte opbrengsten niet worden gehaald dreigt subiet overschrijding van de Europese norm dat het begrotingstekort maximaal 3 procent mag zijn. Dat zijn in deze economische hoogconjunctuur niet de strakke financiële kaders waar de VVD en NSC graag op hameren.

 Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De nieuwe centrumrechtse coalitie lijkt sprekend op de rooms-rode kabinetten van Willem Drees verscheen eerst op Wynia's Week.

En die hoofdzaak is: Nederland moet – net als Duitsland – aanzienlijk meer investeren, want de economie is niet gezond. Maar, is dan de vraag, alleen investeren in de ‘circulaire transitie‘ of is het beter om te investeren in innovatie allround? Wat we weten is dat in de tweeënhalf jaar na Covid de VS bijna drie keer zo veel internationale investeringen kon aantrekken als de EU. Dat was voor technologische innovatie in het algemeen, dus niet alleen voor CO2-gerelateerde doelen. Europa staat bij de internationale bedrijfsinvesteringen nu al tien miljard per jaar in de min: Europese bedrijven vluchten met hun investeringen voor twintig miljard per jaar naar elders, maar andersom komt er slechts tien miljard aan investeringen binnen uit Amerika en Azië.

Energie moet minder duur worden

De Nederlandse overheid moet allereerst leren te leven zonder de extreme inkomsten uit belastingen op energie, waardoor gas, elektriciteit en benzine al jaren lang extra duur zijn vergeleken met onze buurlanden. Er is dus wel veel ruimte op de begroting (feitelijk tekort 3,5 miljard; acceptabel tekort 20 miljard), maar we kunnen niet dat hele verschil opvullen met investeringen. Een deel van de ruimte is nodig om energie minder duur te maken.

Er zit op dit moment ook nog zeven miljard euro in het Nationaal Groeifonds, dat bedrijven helpt met investeringen. Ook de VS hebben zo’n fonds ingezet en daar is nu sprake van een gezondere economische groei dan bij ons. Amerika wordt namelijk niet gehinderd door de in Nederland nog altijd heersende ideologie dat alles in het kader moet staan van de reeds genoemde ‘circulaire transitie’. Misschien is innovatie in sectoren zoals landbouw, neurologie, en het patiëntendossier in de zorg wel beter voor onze economische ontwikkeling en ons welzijn.

Maar dan komen de politieke keuzes. PVV en BBB zullen zeggen: schakel direct over op een variant van het redelijke Duitse model voor de stikstofberekeningen, bespaar zo nog eens zes miljard euro, red de boeren, en investeer snel grootschalig in woningbouw. De VVD moet slikken over de stikstof, maar heeft minister Christianne van der Wal feitelijk al laten vallen, en beseft heel goed dat jongere kiezers niet bij de liberalen terugkomen zonder de al zo vaak beloofde huizen. Als de VVD zich aansluit bij PVV en BBB zal NSC wel volgen.

Kan het nieuwe kabinet erkennen dat de slogan ‘Nederland klimaatkoploper‘ populair was bij Rob Jetten en de andere enthousiaste volgelingen van Greta Thunberg, maar in de praktijk een roekeloos recept was voor onbeheerste uitgaven en kostbare vergissingen? PVV en BBB zullen er ook voor pleiten om te stoppen met windmolens op zee, en vragen hoeveel dan nog nodig is voor de uitbreiding en versteviging van het elektriciteitsnet. Als die uitgaven kunnen zakken van honderd miljard tot misschien dertig miljard – ook vanwege de al zichtbare verschuiving in de automarkt van elektrisch naar hybride – zal ook de VVD akkoord gaan. Ondernemers in bijna het hele land klagen immers over het elektriciteitsnet en de extreme kosten van Nederlandse energie.

Stoppen met windmolens in de Noordzee en haast maken met kernenergie en een intelligenter CO2-beleid zal voor medewerkers van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onverteerbaar zijn. Die gaan dan misschien uit protest op de stoep zitten, maar ze hebben het er dan ook naar gemaakt. In hun berekeningen waren zij niet integer. Ik hoop dat PVV, VVD, NSC en BBB snel ingrijpen door het PBL bijvoorbeeld samen te voegen met het meer betrouwbare CPB en flink veel personeel te laten afvloeien. Anders krijgen de ministers straks continu te maken met tegenwerking van deze D66- en GroenLinks-PvdA-ambtenaren.

De pensioenfondsen moeten compenseren

Dat zijn een paar opties voor de investeringen, nu de lopende uitgaven. De pensioenfondsen hebben een ereschuld, namelijk het alsnog compenseren voor alle nooit vergoede inflatie tussen 2008 en 2019. Remedie: in 2024 een eenmalige uitbetaling van achtergehouden pensioen over al die jaren (cumulatief ongeveer een jaar pensioen extra); daarna ieder jaar een 20 procent hoger pensioen. Dat kost de pensioenfondsen geld, maar dat hebben ze, en het levert de staat inkomstenbelasting en BTW op.

Plus twee extra meevallers: president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank (DNB) zal uit protest aftreden en dat kan mooi samengaan met het afblazen van zijn slechte nieuwe pensioenwet (daarmee sparen de pensioenfondsen een paar miljard aan dure consultants die anders het  ‘invaren‘ hadden moeten berekenen). De volgende president van DNB zal zeker ook stoppen met de dwaze gokpartijen met rente-derivaten die pensioenfondsen zich veroorloven, en dat is dan nóg eens miljarden euro’s bespaard.

Ik zou verder pleiten voor een zeer aanzienlijke verhoging van de kinderbijslag en die blijde boodschap aan de kiezers vervolgens gebruiken om te bespreken of Nederland de doorbetaling van loon bij ziekte niet beter kan terugbrengen van twee jaar (in Europa een extreem record) naar het Europese gemiddelde van drie tot zes maanden. Toelichting: een ambtelijke werkgroep heeft zojuist nog eens aanbevolen om de kinderbijslag te combineren met het  kindgebonden budget, een bijdrage voor ouders in de kosten voor kinderen tot 18 jaar die in de praktijk gepaard gaat met bureaucratie, fouten en terugvorderingen.

Schaf dus de inkomensafhankelijke kinderbijslag af en verhoog het bedrag per kind navenant. Bijna nergens in Europa is de kinderbijslag zo laag ons bij ons. In België bijvoorbeeld is het bedrag twee keer zo hoog en krijgen ouders bovendien een bijdrage van meer dan 1000 euro voor ieder bezoek van de ooievaar. Ook Duitsland kent een dergelijke regeling; daar wordt zelfs drie keer zoveel Kindergeld betaald als in Nederland.

Nu knopen doorhakken over de hoofdzaken

Dat zijn een paar grote stappen vooruit naar meer innovatie, een beter werkende arbeidsmarkt, en minder armoede voor bejaarden en voor gezinnen met kinderen. Zelf heb ik kunnen meemaken hoe een bekwame minister van Financiën dan heel goed in de vergaderingen van een nieuw kabinet de discipline kan handhaven bij de kleinere correcties op de begrotingsplannen. Het eerste kabinet-Balkenende startte in juli 2002 met een ambtelijk voorbereide ontwerpbegroting. Minister van Financiën Hans Hoogervorst (VVD) wist ruimte te maken voor een aanpassing in de begroting wanneer die werd gedragen door een duidelijke meerderheid van de ministers. Maar hij zei ‘dan moet je maar met de hoed rondgaan’ wanneer een minister een wens had die niet breed werd gedragen door de coalitiepartners. Achteraf bezien was de begroting voor 2003 zelfs eerder te krap dan te royaal. Ministers kunnen dat dus ook managen; laat de partijleiders nu liever knopen doorhakken over de hoofdzaken.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Voor een verstandig kabinet kan het maken van een verstandige begroting nu niet moeilijk meer zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanwaar deze aanvaring? De formatie is sinds de benoeming, vorige week donderdag, van de informateurs Elbert Dijkgraaf (oud-Tweede Kamerlid SGP) en Richard van Zwol (Raad van State, Staatscommissie demografie, CDA) opgeschoven naar inhoudelijke onderhandelingen. Onderhandelen over inhoud, of dat nu migratie, veiligheid of de gezondheidszorg is, begint en eindigt bij het geld. Hoeveel ruimte is er op de begroting voor extra uitgaven?

Want in politiek Den Haag gaat het zelden over de besteding van de bestaande uitgaven, of dat nog doelmatig en efficiënt gebeurt. Het gaat steevast over nieuwe maatregelen, nieuw beleid, nieuwe uitgaven.

Robuuste economie

De plaagstoten op X komen niet uit de lucht vallen.

Dijkgraaf en Van Zwol spraken vorige week als eerste met demissionair minister van Financiën Steven van Weyenberg (D66). Het zou mij niks verbazen als daar de actuele, toen nog vertrouwelijke cijfers over de rijksbegroting op tafel kwamen. De cijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maandagochtend openbaar maakte. Cijfers die een spectaculaire verbetering laten zien van de overheidsfinanciën ten opzichte van eerdere ramingen van het Centraal Planbureau (CPB).

Het zou mij ook niks verbazen als de informateurs de cijfers hebben gedeeld met de onderhandelaars en zij weer met hun financiële secondanten. En het zou me ook niks verbazen als Dilan Yeşilgöz na het zien van de cijfers dacht: ik moet nu stelling nemen en het ‘feit’ van bezuinigingen op tafel leggen, want als de cijfers op maandag algemeen bekend worden, dan is het te laat.

De cijfers spelen de PVV namelijk in de kaart. Het overheidstekort in 2023 blijkt minimaal te zijn: 0,3 procent van de productie van goederen en diensten (bbp). De staatsschuld is gedaald tot 46 procent van het bbp (de Europese norm is 60 procent). Kortom: ruimte voor leuke dingen voor PVV-kiezers.

Maar uit de CBS-cijfers blijkt óók dat de ramingen van het CPB de afgelopen jaren steeds te somber waren. De overheidsfinanciën en de economie zijn keer op keer robuuster dan de uitkomst van de modellen van het CPB.

Welke politieke consequenties hebben deze gunstige cijfers?

De eerste consequentie is dat er meer ruimte is voor extra overheidsuitgaven. Dat is in het voordeel van de PVV, die net als NSC en BBB het eigen verkiezingsprogramma niet heeft laten doorrekenen door het CPB. Oud-CPB-medewerker Wim Suyker heeft dat wel gedaan. Zijn becijfering van het PVV-programma leest als klassiek links jaren zeventig-beleid à la Joop den Uyl: extra uitgaven (zoals AOW op 65) én lagere lasten (afschaffen eigen risico gezondheidszorg, afschaffen BTW op voeding).

Tweede consequentie: de gunstige CBS-cijfers brengen de VVD in het defensief. De VVD liet RutteVier vallen op migratie, voerde geen campagne op thema’s als bezuinigen of het huishoudboekje van de mensen thuis (auto, huis en koopkracht), maar zoekt deze veilige onderwerpen nu toch weer op. Dat steekt schril af tegen de uitbundige beoogde groei van de overheidsuitgaven in RutteVier (stikstof-, klimaat en groeifondsen) én de instemming met versoepeling van de Europese begrotingsregels, waarbij toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) een hoofdrol speelde.

Derde consequentie: twijfel over bezuinigingen. Begin september 2023 bepleitte de zogeheten Studiegroep begrotingsruimte, dat zijn topambtenaren die politici financieel bij de hand nemen, bezuinigingen van 17 miljard euro. Dat zijn de bezuinigingen als ‘feit’ waaraan Yeşilgöz impliciet refereerde bij WNL op Zondag. Maar inmiddels zijn de gegevens waarop de Studiegroep zich baseerde wat gedateerd. Dus: wanneer komen er nieuwe ramingen?

Eerst het zuur?

In afwachting daarvan is duidelijk dat dat de cijfers over 2023 niks zeggen over de komende jaren. De economie nu is oververhit, zie de lage werkloosheid. De overheid weet een deel van het begrotingsgeld niet uit te geven bij gebrek aan mensen. De economische signalen knipperen. Er is malaise in Duitsland, onze belangrijke handelspartner. Er zijn klachten van bedrijven over het Nederlandse investeringsklimaat. Er is magere economische groei. Maar de groei die er is, komt voor rekening van hogere consumptie. Dus is het niet logisch de beschikbare inkomens af te knijpen met extra lastenverhogingen zoals het tweede kabinet-Rutte deed in 2013.

Wat dan wel? Meer staatschuld maken en het geld uitgeven? Daar vindt de PVV de VVD en NSC op zijn weg. De gouden begrotingsregel zegt: geen structurele extra uitgaven betalen met eenmalige inkomsten, zoals staatsleningen. Want op enig moment schrikken internationale beleggers van het groeiende overheidstekort en dan moet je alsnog bezuinigen.

Is de VVD te vertrouwen?

De partijen voeren via X harde onderhandelingen over de overheidsfinanciën waar niemand in de verkiezingstijd veel woorden aan vuil maakte. Hoe lossen de onderhandelaars dat straks op? Politici serveren liever eerst het zuur (bezuinigingen, lastenverhogingen) en dan het zoet (belastingvoordelen, hogere uitkeringen) in de hoop dat de kiezer bij de stembus aan het laatste denkt en het eerst is vergeten. Maar uit wat Wilders de afgelopen weken heeft gezegd, is duidelijk dat hij zijn kiezers nú wat wil bieden. Hij claimt het zoet.

Daarmee zet hij de VVD voor het blok. Als de VVD hierin meegaat en de overheidsfinanciën ontsporen vervolgens, staat de partij voor schut. Dan is de kiezer een illusie armer, namelijk dat je de VVD kunt vertrouwen voor stabiel economisch beleid. Waarom zou je dan nog VVD stemmen?  

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders claimt het zoet uit de staatskas – en zet zo Yeşilgöz voor het blok verscheen eerst op Wynia's Week.

Klaas Knot van DNB vertelde afgelopen zondag in Buitenhof wat zij gedrieën tegen de vier formerende partijen hadden gezegd. Allereerst:  ‘De economie draait heel goed.’ Zulke heren zeggen dat graag, omdat ze daarmee politici willen blokkeren om extra geld uit te geven. De economie heeft immers volgens hen dan ‘geen behoefte aan een impuls’, wat wil zeggen extra geld om extra banen bij de overheid te financieren. Met ‘draait heel goed’ bedoelen ze ook niet dat alle Nederlanders tevreden zijn omdat onze samenleving sterker wordt, maar uitsluitend dat er niet zó veel werklozen zijn dat de overheid geld in de economie moet pompen.

Gefluister dat Caroline meer praktisch opgeleid was

Daarna vertelde Knot dat alledrie met klem hadden verwezen naar een rapport van nog weer andere heren van het ministerie van Financiën  dat vorig jaar had berekend dat Nederland er nu goed aan doet om 17 miljard euro (ongeveer anderhalf procent van de economie) te bezuinigen. Niet omdat Nederland er wankel voorstaat – integendeel, de last van onze staatsschuld is een van de geringste in de Eurozone – maar als voorzorg voor mogelijke toekomstige tegenvallers.

Het vervolg op het bezoek van deze drie heren is bekend. Journalisten werd ingefluisterd dat Caroline van der Plas (BBB) een vraag had gesteld waaruit bleek dat zij meer praktisch was opgeleid, en die journalisten konden dat mooi combineren met een eerdere uitspraak van Van der Plas dat ze inderdaad advies nodig had bij het vormen van een politiek oordeel over de financiën van de overheid.

In de rest van deze column wil ik twee punten maken: zulke heren kunnen zich soms lelijk vergissen en hun analyse is sowieso griezelig beperkt.

Eén: inschattingsfouten van Financiën

Een nog niet vergeten pijnlijke fout in het verleden was de formatie van Paars I in 1994. Minister van Financiën Gerrit Zalm schatte (correct) in dat minister van Volksgezondheid Els Borst meer was geïnteresseerd in vragen van medische ethiek dan in de begroting, en forceerde een krachtige bezuiniging en bevriezing van de budgetten.

Alle lof voor Zalm in de eerste twee jaar, want hij had de overschrijdingen onder controle gekregen, maar verdriet daarna met schrijnende wachtlijsten in de zorg. Een half jaar wachten op een simpele cataract-operatie; enorme wachtlijsten voor nieuwe heupen -twee voorbeelden van operaties die makkelijk konden worden geïntensiveerd, maar dat gebeurde pas in 2002 toen Zalm en Borst al weer waren vertrokken.

Ook in 2012 leed Nederland onder foute inschattingen van het ministerie van Financiën. Geert Wilders had toen alle gelijk om dwars te liggen tegen de voorgestelde bezuinigingen en zijn gedoogsteun op te zeggen. 2012 en 2013 waren twee jaren van economische recessie en de rente op onze staatsschuld was een bescheiden 2,3 procent. Helemaal fout om dan extreem te gaan bezuinigen.

Twee: oogkleppen bij de heren van Financiën

Hun prognoses worden berekend met het rekenmodel ‘Saffier’ van het CPB. Dat heeft veel details over alle uitgaven en belastingen van de overheid die worden opgeteld om het financieringstekort op de Rijksbegroting in the schatten,  maar is super-simpel over de ‘aanbodzijde’ van de economie. Alles wat belangrijk is voor de dynamiek en het verbeteren van de kwaliteit van onze samenleving blijft buiten beschouwing.

Is wat de vier partijen willen behulpzaam voor het bedrijfsleven? Dat zou de belangrijkste vraag moeten zijn, zeker nu ondernemingen zo veel lastige nieuwe wet- en regelgeving moeten verwerken over CO2 en verduurzaming. Niets daarover in rekenmodel ‘Saffier’. Doen de vier partijen genoeg om te bevorderen dat er nieuwe bedrijven komen wanneer een groot deel van de chemische industrie vertrekt vanwege onze extreme energie-prijzen?

Zorgen verdwijnen met simpele formule

Kunnen we onze visserij de nek omdraaien en worden dan boeren en tuinders nog banger dat hen hetzelfde lot boven het hoofd hangt? Moeten we accepteren dat mensen die werken in Utrecht-stad dan maar huren of kopen in Arnhem omdat ze een woning in Utrecht niet kunnen betalen, en dus per dag twee uur reizen in plaats van werken?

Zo kan de lezer zijn of haar eigen zorgen verwoorden – maar al die zorgen verdwijnen met een simpele formule waarbij de trend in het aantal gewerkte uren voor het gemak al is gefixeerd voordat de berekening van het financieringstekort op de Rijksbegroting begint.

Dat kan veel beter. In Engeland, bijvoorbeeld, is er een ‘Productivity Institute’ met cijfers over de kwaliteit van het onderwijs – de belangrijkste factor voor toekomstige concurrentie met andere landen –  en over de investeringen in verschillende Engelse bedrijfstakken afgezet tegen internationale ‘best practice’.

Ook is daar een ‘Office for Budget Responsibility’ dat een schatting maakt van de maximaal bereikbare ontwikkeling van de economie, en dan kijkt of de voorstellen van de politici daarvoor behulpzaam zijn. Dat is het goede perspectief: op de lange termijn doet het er niets toe of het financieringstekort volgend jaar iets hoger is en dan het jaar daarna weer iets lager of andersom, maar het is heel belangrijk dat  beter onderwijs, veel meer woningbouw en een rationeel landbouwbeleid bijdragen tot de groeipotentie van ons land (en de tevredenheid van de bewoners).

Ervaringen met ambtenaren van Financiën zijn te pijnlijk

Als schoolkinderen in Vietnam nu al meer leren dan schoolkinderen in Nederland, dan hoort dat een grote zorg te zijn voor de vier formerende partijen, en belangrijker dan kleine schommelingen van jaar tot jaar bij inkomsten en uitgaven van de overheid. Berekeningen die volkomen blind zijn voor de ‘aanbodzijde’ en de produktiviteit zijn daarom erger dan triviaal: ze zijn gevaarlijk.

Natuurlijk groeien de belastingbomen niet tot in de hemel, maar dan moeten de vier partijen maar elkaars handen vasthouden en de vier lijstjes met wensen prudent beoordelen. Daar zijn geen heren voor nodig van het ministerie van Financiën. Laat liever ambtenaren van de vakministeries vanuit hun ervaring adviseren of politieke plannen voor de zorg, het onderwijs, de landbouw etcetera doenbaar zijn, en laat daarna de politici daarover beslissen.

We hebben te veel pijnlijke ervaringen met ambtenaren van Financiën die ruwe, globale bezuinigingen voorstelden op de ziekenzorg, de jeugdzorg, delen van het onderwijs, defensie, het openbaar vervoer en andere sectoren, terwijl hun expertise niet verder strekte dan knullige  berekeningen over het totale financieringstekort.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht De kortzichtige heren van Financiën hebben geen enkel oog voor de dynamiek en kwaliteit van de samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

De verhoging werkt door in de rente op woninghypotheken, op de spaarrente, op de uitgaven van de rijksbegroting, maar ook op de belangrijkste verkiezingsthema’s zoals de woningmarkt.

Als je de gevolgen overziet, is duidelijk dat de vrouw met de meeste invloed op de Nederlandse economie niet meedoet aan de verkiezingsdebatten. Christine Lagarde, de president van de Europese Centrale Bank. Met haar collega’s van de nationale centrale banken, zoals Klaas Knot in Nederland, voert zij de Europese rentepolitiek.

Rentestanden zijn juist voor Nederland heel belangrijk

Het zijn geen gekozen machthebbers, maar benoemde monetaire technocraten. Ze hebben de rentetarieven in een lange solo bergopwaarts gesleept om de galopperende inflatie (energie, loonstijgingen) te beteugelen. In Nederland is hun invloed extra groot omdat wij veel sparen bij de bank én bij pensioenfondsen en wij ook graag en veel hypotheekschulden maken om huizen te kopen.

Dus je zou zeggen: genoeg argumenten om de lijsttrekkers te bevragen en voor realisme van de partijen zelf. Want het zou een inhoudelijke campagne worden, toch?

Waarom gebeurt het niet?

Om te beginnen is lastenverzwaring in het algemeen geen onderwerp waar je kiezers mee wint. Nederlandse politici hebben ook geen greep op de lastenverzwaring. Om dan toch over de rente te beginnen, schept het beeld van onmacht en afhankelijkheid. Dat is natuurlijk de werkelijkheid, maar dat beeld conflicteert met de daadkracht en een nieuw begin na dertien jaar Mark Rutte waarmee de politieke leiders aan de kiezersgunst appelleren.

Maar misschien wilden politici gewoon nog even afwachten. Als u dit op woensdag leest, zijn de uitkomsten bekend van de doorrekening van partijprogramma’s van bijvoorbeeld VVD en GroenLinks-PvdA door het Centraal Planbureau (CPB). Misschien willen de partijleiders nog liever wachten op de coalitiebesprekingen ná de verkiezingen en wachten op het complete overzicht als het CPB het coalitie-akkoord doorrekent.

Of hopen zij nog op een rentewonder rond kerst? Heel menselijk, maar regeren is ook vooruitzien, dus om de gedachten te bepalen zijn hier vijf consequenties van de gestegen rente.

De terugval in de woningbouw zal aanhouden

Allereerst: wonen. Volgens een recente peiling van I&O Research is dat voor kiezers het belangrijkste thema. De gestegen rente werkt als een tweesnijdend zwaard. Hogere rente- en aflossingsverplichtingen schrikken huizenkopers af. De daling van de huizenprijzen dit jaar is een rechtstreeks gevolg daarvan. Maar tegelijkertijd wordt bouwen duurder omdat projectontwikkelaars, bouwbedrijven en woningcorporaties zelf ook meer moeten betalen voor hun bedrijfsfinanciering.

Daar komt nog eens bij dat nieuwbouwwoningen duidelijk duurder zijn dan bestaande koopwoningen. De terugval in de woningbouw is al volop gaande. Daar kunnen enthousiaste lijsstrekkers (‘meer bouwen en snel’) vooralsnog niet tegenop.

De tweede consequentie is voor sparen en pensioen. Daar praat, met uitzondering van Pieter Omtzigt (Nieuw Sociaal Contract), niemand over. Toch gaat het over kolossale bedragen: 1422 miljard euro vermogen dat is belegd door pensioenfondsen en 449 miljard spaargeld bij banken. Hierbij pakt de renteverhoging ogenschijnlijk gunstig uit. De spaarrente stijgt, al doen de grote banken dat traag, minimalistisch en niet van harte. Op verzoek van demissionair minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) doet concurrentiewaakhond ACM nu onderzoek. Dat had ook een half jaar eerder al gedaan kunnen worden.

De renteverhogingen zijn goed nieuws voor gepensioneerden en voor wie spaart voor zijn pensioen. Pensioenfondsen rekenen zich rijk omdat de waarde van hun toekomstige toezeggingen aan werknemers en gepensioneerden daalt. Daardoor verbetert hun financiële positie. Maar pas op: door de rentestijging lijden ze ook aanzienlijke verliezen op hun obligatiebeleggingen. Anders gezegd: hun vermogen krimpt en dat is juist de basis voor het toekomstig rendement en toekomstige pensioenverhogingen.

Als derde: consequenties voor bedrijven. De rentestijging maakt de financiering van het midden- en kleinbedrijf duurder. In economisch vakblad ESB becijferde econoom Edward Feitsma (werkgeverslobby VNO-NCW) vorige week deze lastenverzwaring op 1,85 miljard euro. Valt mee? Het komt bovenop de stijging van het minimumloon (die nog wel verder omhoog gaat), de energiekosten, de aflossing van coronaschulden (13 miljard euro) én de krappere koopkracht.

De vierde categorie zit tussen bedrijven en overheid in: klimaatpolitiek. De aansluiting van windparken op zee op het stroomnet wordt maar liefst veertig miljard euro duurder: geen vijftig maar negentig miljard euro. Dat zit in kostenstijgingen, inclusief de rente. De aansluitingen zijn de taak van overheidsbedrijf Tennet. De kosten betalen uiteindelijk de gebruikers: bedrijven en burgers.

De rentestijging zal leiden tot bezuinigingen

Categorie vijf: de overheid zelf. Geld lenen kost geld, u kent de waarschuwing. De overheid moet meer betalen op zijn groeiende schulden. Het CPB verwachtte in augustus een verdubbeling van de rentebetalingen tot 14,7 miljard euro in 2028. Na augustus steeg de rente door. De extra rente die de overheid moet betalen gaat per saldo ten koste van alle andere uitgaven, zoals de gezondheidszorg, defensie of sociale uitkeringen.

De rentestijging is een lastenverzwaring voor de begroting die het volgende kabinet alleen kan afwentelen door hogere inkomsten aan te boren (extra belastingen?) of de eigen uitgaven te verminderen, zoals personeelskosten. Dat laatste heet bezuinigen. Maar ook dat is een woord dat pas weer zal vallen als de verkiezingen voorbij zijn.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De rentestijging gaat iedereen pijn doen. Waarom durven de lijsttrekkers daar niet over te praten? verscheen eerst op Wynia's Week.