Duitsland en Frankrijk, samen 40 procent van de Europese economie, maken sinds corona gretig gebruik van een ‘tijdelijke’ verruiming van de regels tegen staatssteun. Frankrijk wil die tijdelijke coulance permanent maken. De Europese Commissie ziet meer in een EU-fonds.

Macron was te vroeg

Om tegenwicht te bieden aan Amerikaans en Chinees protectionisme, pleit president Emmanuel Macron voor een ‘Made in Europe’-strategie. Naast staatssteun zouden Europese overheden hun eigen bedrijven mogen voortrekken in openbare aanbestedingen. Ook wil Macron een miljardenfonds om innovaties zoals batterijen voor elektrische auto’s en groene waterstof te subsidiëren.

Twee jaar geleden deed Macron dat voorstel ook al, toen met de Duitse bondskanselier Angela Merkel. De Europese Commissie zag er weinig in. Door corona en de gascrisis is het vrijemarktdenken in Brussel echter aan het wankelen. Via de achterdeur hebben Duitsland en Frankrijk alsnog hun zin gekregen. Alleen Nederland stribbelt nog tegen.

Het was eind 2021 een onopgemerkt succesje voor Mark Rutte: de Europese Commissie koos toen zijn kant, en niet die Macron en Merkel. Vestager – net als Rutte liberaal – wees een Frans-Duits voorstel tot versoepeling van haar mededingingsbeleid van de hand.

‘Een sterke handhaving van de mededingingsregels is van fundamenteel belang voor bedrijven en consumenten om ten volle de vruchten te plukken van onze eengemaakte markt,’ verklaarde de Deense.

Macron en Merkel waren teleurgesteld dat Vestager in 2019 een fusie van treinfabrikanten Alstom en Siemens had geblokkeerd. Volgens Duitsland en Frankrijk kortzichtig: om tegen Amerika en China op te kunnen boksen, moest Europa eigen ‘kampioenen’ oprichten. Desnoods met staatssteun. Ook als dat ten koste ging van de concurrentie binnen Europa.

Rutte komt met tegenvoorstellen

Rutte dacht daar anders over. Hij kreeg tal van andere lidstaten, waaronder Finland, Ierland, Polen en Spanje, achter een tegenvoorstel om de Europese markt juist verder te liberaliseren.

De interne markt, die dertig jaar bestaat, gaat uit van vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal. In de praktijk is er nog een wereld te winnen. Zo erkennen lidstaten elkaars opleidingen en vergunningen niet altijd. Pensioenen en andere sociale zekerheden verhuizen niet met werkenden mee. Midden- en kleinbedrijven weten zelden investeerders over de grens te vinden.

Zorg dat Europa echt één markt wordt, zeiden Rutte en zijn medestanders, dan komen die Europese kampioenen vanzelf.

Door corona begon Brussel te twijfelen

Ook die voorstellen kwamen er niet doorheen. Door corona nam de twijfel over de vrije markt in Brussel toe. Er kwamen uitzonderingen op de regels tegen staatssteun om massafaillisementen te voorkomen. Ook Nederland deed mee. In totaal liet de Europese Commissie 380 miljard euro aan staatssteun toe.

Corona was nog niet voorbij of Poetin viel Oekraïne binnen. Reden om de ‘tijdelijke’ uitzonderingen te verlengen. Bedrijven mochten van Europa geen zaken meer doen met Rusland. Dan was compensatie toch op zijn plaats?

Toen kwam de gascrisis. Wederom vond de Commissie dat er sprake was van een uitzonderlijke situatie. Weer werden de regels opgeschort.

Inmiddels wordt de Amerikaanse staatssteun aan elektrische auto’s, computerchips en windturbines aangehaald om in Europa hetzelfde te doen. Staatssteun is tot minstens eind 2023 toegestaan.

Navraag bij de Europese Commissie leert dat van de circa 670 miljard euro aan staatssteun die sinds corona is goedgekeurd, 53 procent naar Duitse en 24 procent naar Franse bedrijven is gegaan.

De overname van gasleverancier Uniper, voor de oorlog afhankelijk van Russisch aardgas, was het duurst: Duitsland mocht daar 35 miljard euro voor uittrekken.

Italië, de derde economie van de EU en toch niet wars van staatssteun, is goed voor 8 procent van de gelden, Spanje en Nederland ieder voor minder dan 2 procent.

In totaal hebben de EU-lidstaten zo’n 200 aanvragen ingediend. Die moeten door de Europese Commissie worden goedgekeurd voordat staatssteun mag worden verleend. 180 kregen het akkoord. Afwijzing komt de laatste jaren weinig voor.

Staatssteun mag niet zomaar

Er zijn voorwaarden. In principe moet staatssteun tijdelijk zijn en ertoe leiden dat een bedrijf weer op eigen kracht verder kan. Ook moeten ondernemers aan de kosten bijdragen, bijvoorbeeld door op de lange termijn de staatssteun terug te betalen. En de tijdelijke steun mag niet tot een permanente verstoring van de markt leiden. Waar nodig moeten daarvoor ‘compenserende’ maatregelen worden getroffen.

Dat kan van kwaad tot erger leiden. Zo maakt Frankrijk ruim 8 miljard euro vrij om de energierekeningen van bedrijven te betalen, ook al kunnen ze zonder die steun. Zo is er nog steeds een gelijk speelveld, maar alleen door alle bedrijven staatssteun aan te bieden.

In het geval van steun aan energiebedrijven heeft Brussel een extra eis: die moeten belastinggeld inzetten op verduurzaming. Bijvoorbeeld door te investeren in waterstof of windmolens.

Amerika geeft industrie impuls

Daarbij kijkt de Europese Commissie met een half oog naar Washington, waar miljarden worden gepompt in de verduurzaming van de energiesector en de maakindustrie.

De omvang van de Inflation Reduction Act, die met inflatie niet zo veel te maken heeft, wordt een beetje overdreven. De 369 miljard dollar aan ‘staatssteun’ bestaat voornamelijk uit belastingvoordelen, niet subsidies, en wordt verdeeld over een periode van tien jaar.

Toch worden elektrische auto’s, kerncentrales en windturbines goedkoper – zolang ze in Amerika worden gemaakt. Een eerdere wet gaf belastingvoordeel op het maken van computerchips. Het beleid van Joe Biden is net als zijn voorganger Donald Trump: made in America.

Al met al een bedreiging voor Duitse en Franse fabrikanten als Areva, Renault, Siemens en Volkswagen, die graag hun elektrische auto’s, kernreactoren en windturbines aan Amerika verkopen.

Von der Leyen wil ‘gelijk speelveld’

Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, vertelde studenten aan het Europacollege in Brugge vorige maand dat concurrentie mooi is, maar er ook een ‘gelijk speelveld’ moet zijn. Als Amerika verduurzaming subsidieert, moet Europa de eigen regels volgens haar ‘aanpassen’ om ‘overheidsinvesteringen in de transitie’ – naar niet-vervuilende energie en industrie – ‘te faciliteren.’

Von der Leyen hield de studenten voor, ‘We moeten voorkomen dat de interne markt wordt verstoord.’ Om er onmiddellijk aan toe te voegen, ‘We moeten ook reageren op de toenemende concurrentie op het gebied van schone technologie.’

Daar zit een spanning tussen. Als Europa bedrijven als Areva, Renault, Siemens en Volkswagen een handje helpt, hebben concurrenten in kleinere lidstaten het nakijken. Hoezo gelijk speelveld?

EU-fonds gaat Nederland weer geld kosten

‘Wat Nederland niet wil is een race to the bottom op staatssteun,’ zei premier Rutte vorige maand in de Tweede Kamer. Noodsteun voor bedrijven is één. ‘Op de langere termijn moeten we geen subsidiewedloop krijgen tussen lidstaten.’

Om dat te voorkomen, willen Macron en Von der Leyen een ‘soevereiniteitsfonds’ oprichten. De Fransen spreken niet toevallig over 365 miljard euro; min of meer de omvang van de Inflation Reduction Act. Bedrijven uit heel Europa zouden daar geld uit kunnen krijgen. Zo wordt voorkomen dat rijke lidstaten hun eigen bedrijven een voordeel kunnen geven ten koste van minder welvarende landen. Zoals Duitsland en Frankrijk het afgelopen jaar hebben gedaan.

Dat fonds zou uiteraard naar draagkracht door lidstaten moeten worden gevuld. Grote kans dat het Nederland meer kost dan het oplevert. We zijn 6 procent van de Europese economie, maar vroegen vorig jaar minder dan 2 procent van de staatssteun aan.

Spanje is, om dezelfde reden, wel overtuigd. Twee jaar geleden trok premier Pedro Sánchez nog samen met Rutte op tegen het plan van Macron en Merkel, maar tegen ‘gratis’ geld uit Brussel zegt de socialist geen nee.

[googe_display_3]

Vestager twijfelt. Een EU-fonds is misschien eerlijker dan de huidige situatie, maar, zo vraagt zij ministers in haar brief: ‘Hoe vinden we het evenwicht tussen de noodzaak om flexibiliteit te verlenen aan investeringen in sectoren die van strategisch belang zijn voor de groene transitie en de negatieve effecten van staatssteun voor massaproductie, waaronder de mogelijke versnippering van de interne markt en een waarschijnlijke en schadelijke subsidiewedloop met derde landen?’ Wat als Amerika en China er nog een schepje bovenop doen?

Rutte houdt voet bij stuk: ‘Er is veel bestaand geld.’ Voordat de EU weer een fonds opricht, moeten de huidige gelden worden aangesproken. Er bestaat al EU-subsidie voor bijvoorbeeld waterstof. En het coronaherstelfonds van meer dan 800 miljard euro is nog niet leeg.

Ook de opvolger van Merkel, Olaf Scholz, wijst overigens ‘nieuwe middelen’ van de hand. Hij weet dat de liberalen in zijn coalitie bezwaar maken.

D66 staat er wel voor open

De partij van Scholz is echter verdeeld. De sociaaldemocraten in de Bondsdag zijn het met Von der Leyen eens. De Groenen ook. Het geld is immers voor de ‘groene’ economie.

In eigen land staat D66 op zijn minst open voor een nieuw fonds. Sjoerd Sjoerdsma vroeg Rutte in de Tweede Kamer akkoord te gaan met steun voor industrie ‘die een meerwaarde heeft voor onze autonomie en energietransitie.’ Ook hij noemde batterijen en groene waterstof.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. 

U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht En weer kan Nederland opdraaien voor ‘Europees’ geld dat naar elders gaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Icesave, diens eigenaar Landsbanki en nog twee grote concurrenten van het eiland gingen in die dagen kopje onder. Het sprookje van onconventionele ‘Vikingen’ met hun razendsnel groeiende banken die miljardenkredieten gaven én hoge spaarrente betaalden, was in één klap uit.

De parallellen met cryptobeurs FTX op de Bahama’s die afgelopen week bankroet ging, liggen voor het oprapen. De verbijsterend snelle implosie. Het zelfvertrouwen van oprichter Sam Bankman-Fried, ook wel bekend als SBF, die tot het eind profeteerde dat het goed zou komen.

Politieke sponsor

De onverschilligheid waarmee hij in enkele dagen zijn eigen fortuin (20 miljard dollar) verspeelde. Het gemak waarmee hij het geld van zijn klanten en aandeelhouders verbrandde. De schimmige binnenwereld waarin hij werkte zonder de buitenwereld financiële informatie te verschaffen. Maar wel politieke relaties spekken. Hij gaf, volgens Amerikaanse media, de Democratische partij bij de recente congresverkiezingen 40 miljoen dollar.

Kortom: het echec van FTX en Bankman-Fried zijn de ondergang van een flamboyante nieuwkomer. Spectaculair, maar ook een financiële zeepbel zoals de beleggerswereld er door de eeuwen heen wel meer heeft gezien.

Fans tegen critici

Maar hé, nu gaat het om een beurs in cryptovaluta. Opeens zie je de temperatuur van het debat oplopen. Want crypto verdeelt de wereld in fans en critici. Gevestigde orde versus nieuwlichters. Kostuums versus Bahama shorts. De reacties lopen uiteen van, zie je wel: crypto is een vorm van oplichting want die munten die je zelf met veel kostbare energie kunt aanmaken vertegenwoordigen geen waarde. Tot: niks aan de hand, één rotte appel in de mand. Bitcoins blijven bakens van vrijheid in de overgereguleerde economie waarin overheden naar hartenlust de rente manipuleren en de waarde van geld op de bank altijd onzeker is. Kijk naar 2008: de ondergang van Icesave en de kredietcrisis leidden tot een bijna complete financiële implosie van Wall Street tot de Zuidas.

Was er een hack?

Alle ogen zijn nu gericht op de implosie van FTX, de uitwassen (had Bankman- Fried gouden kranen in z’n villa op de Bahama’s?), de spanning (was er een hack?) en de gevolgen. Maar je kunt ook een paar stappen achteruit zetten en het drama met meer afstand in ogenschouw nemen. Hoe kon dit gebeuren?

Allereerst: de rol van de rente. Zoals Icesave in 2008 honderdduizenden klanten in Nederland en Engeland wist te trekken met een kunstmatig hoge en niet te handhaven hoge rente, zo is de populariteit van cryptovaluta zoals bitcoin deels het gevolg van de kunstmatig láge rente van centrale banken die ook niet houdbaar is gebleken.

De lage, soms zelf negatieve rente heeft de afgelopen jaren de huizenprijzen tot recordhoogte opgejaagd. Beleggingen in technologiebedrijven (Meta/Facebook, Alphabet/Google, Amazon, Tesla, in Nederland ASML en Adyen) waren een El Dorado. Wat is de overtreffende trap van tech? Crypto. Dat is de tweede reden van het succes: fans die het gemaakt hebben. Tech-mekka Silicon Valley is er dol op, met voorop Elon Musk (Tesla, Twitter). Vandaar dat Bankman-Fried kapitaal voor FTX kon krijgen bij de meest professionele financiers uit Silicon Valley, zoals durfinvesteerder Sequoia. Of toch niet zo professioneel?

Leuk weetje: ongeveer 2 miljoen Nederlanders beleggen in cryptovaluta. Hun gemiddelde belegging, volgens onderzoeksbureau Multiscope afgelopen week: 1180 euro.

Verveling

Derde reden voor het succes: corona. Zonder al dat thuiswerken én de bijkomende verveling was de opkomst van crypto’s als bitcoin nooit zo spectaculair geweest. Vierde factor in combinatie met de vorige: de jaloersmakende koerswinsten. Snel geld verdienen, wie wil dat niet? Vijfde factor: het sport- en spelgevoel. Crypto is een massaal gespeelde game. Dat spreekt mannen overigens meer aan dan vrouwen.

Zes: crypto voelt als een vrijplaats, vanwaar je een lange neus kunt maken tegen de gevestigde financiële orde. De ‘kleine’ man tegen het grootkapitaal. Zoals een horde particuliere beleggers het begin 2021 op internetforum Robinhood opnam tegen professionele geldbeheerders. En won. En, ironie: wilde Bankman-Fried zelf ook het grootkapitaal op de korrel nemen? Hij kocht in mei bijna 8 procent van de aandelen van internetforum Robinhood.

Als je de zes succesfactoren overziet, zijn corona en snel geld verdienen er niet meer bij. Of de laatste toch wel? Kopen als de koers gekelderd is… De gestegen rente en de inflatie zijn verder een puik argument dat de ware liefhebbers kunnen omdraaien: kijk zo onbetrouwbaar is het officiële geld. Hou moed in crypto.

Alles zal gemaakt worden

De vraag of het FTX-debâcle het einde is van crypto ligt voor de hand. Maar het is net zo’n vraag als op 19 oktober 1987 na de grootste val, bijna 23 procent, van de koersen op Wall Street. Is dit het einde van aandelenbeleggingen? Of in 2001 toen de internetzeepbel leegliep. Is dit het einde van internet? Of in 2008 toen overheden banken nationaliseerden. Is dit het einde van het kapitalisme?

Dus nee, dit is niet het einde van bitcoin. Maar zelfs áls dit het einde zou zijn, dan komt er iets nieuws. Alles wat technologie kan maken en waar een markt voor is, zal gemaakt worden.

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad en het Financieele Dagblad. Sinds de zomer van 2022 staat zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Is dit wel/niet het begin van het einde van bitcoin? verscheen eerst op Wynia's Week.

Asscher maakt het nog bonter. Hij heeft een grootse visie waarin de overheid alle werkloosheid oplost. Werkloosheid is namelijk niet prettig en de samenleving heeft er verder ook alleen maar last van. Hij pleit ervoor dat de overheid elke werkloze gaat voorzien van een baan, betaald door de overheid. Het is in zijn ogen geen gesubsidieerde baan, maar een echte baan, omdat er nu eenmaal veel vacatures zijn en ook veel werkgelegenheid is te vinden in bijvoorbeeld de zorg.

De tijdgeest verandert

Hoe radicaal bovenstaande plannen ook zijn, ze gaan geheel mee in de tijdgeest. Twee weken geleden stond in Wynia’s Week een artikel van Roland Tichy, waarin hij er voor pleitte dat Duitsland maar gewoon mee moest bewegen in de richting van het maken van schulden. Want als het land dat niet zou doen, dan zouden andere Europese landen dat wel doen. Waarom niet gewoon meeprofiteren van deze schuldenunie?

Het interessante is dat de bedenkers van deze mooie plannen zich totaal niet lijken te bekommeren om de financiering ervan. Het geld kan gewoon worden opgehaald bij degenen die er teveel van hebben en anders kan het gewoon worden geleend op de markt of worden gedrukt door de centrale bank. Het lijkt wel een sprookje. Vroeger moest er nog hard worden gewerkt en gespaard om een luxere levensstijl te kunnen permitteren. Want zoveel geld uitgeven aan mooi zaken is natuurlijk gewoon luxe. Waar komt dat geld allemaal vandaan?

Opkomst van de technocratie

Begin dit jaar schreef ik over het mechanisme achter de schuldeneconomie en de steeds meer op elkaar gelijkende ideeën van de klassieke middenpartijen. Leidend hierin is de door overheden, centrale banken en commerciële partijen bekokstoofde deregulering van financiële markten in de jaren tachtig en negentig. Er ontstond een steeds inniger publiek-private vervlechting van overheidsbureaucratie en financiële markten.

Bij gebrek aan een alternatieve maatschappelijke richting verzonnen sociaal-democraten (‘Derde Weg’), christen-democraten (‘Compassionate Conservatism’) en sociaal-liberalen (‘Neoliberalisme’) elk hun eigen verhaal. Het had echter nog maar weinig binding met hun oorspronkelijke politieke idealen. Uiteindelijk bleef alleen nog technocratisch bestuur over.

De laatste 20 jaar regeert in Nederland dan ook de ‘regeerakkoord partij’. Deze ‘partij’ heeft een werkwijze die strookt met die van de founding father van de Europese Unie, Jean Monnet. Het adagium van deze technocraat was dat elke crisis met open armen moet worden ontvangen, omdat de EU er hechter uit komt. Nederland gaat hier altijd in mee. Deze technocratische manier van besturen is niet ongevaarlijk, zoals blijkt uit de toeslagenaffaire bij de belastingdienst.

Nieuwe crisis, nieuwe kansen

Nu dient zich een nieuwe crisis aan. Een waar technocraten van gaan smullen. De lockdowns slaan namelijk een groot gat in de economie. En dat moet worden opgevuld. Tot nu toe is de ECB bereid geweest om de oplopende begrotingstekorten te financieren met hun opkoopprogramma’s. Er worden inmiddels echter zo veel leningen door de ECB opgekocht, dat de handel in staatsleningen dreigt stil te vallen. Er is bijna geen markt meer over.

Op de langere termijn is dit niet houdbaar, men is dus naarstig op zoek naar een betere oplossing. Hiervoor moet de EU werk maken van een grotere en minder gefragmenteerde Europese kapitaalmarkt. Dit kan worden bereikt door invoering van eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie. 

Maatregelen achter de schermen

Achter schermen bouwt de technocratie dan ook gestaag verder aan dit project. Op het vlak van de bankenunie is er vorige maand een belangrijke stap gezet. Er liggen nu afspraken om tot een betere afwikkeling te komen van slechte bankleningen. Die zouden namelijk snel tot bankfaillissementen kunnen leiden omdat die er sinds de kredietcrisis al zo slecht voor staan.

Als de stroppenpot voor banken (Single Resolution Fund) leeg raakt, zal gebruik worden gemaakt van geld uit het European Stability Mechanism (ESM). Dit is de stroppenpot voor overheden, gegarandeerd door overheden. Er is dus gekozen voor een impliciete garantie van banken door overheden (lees: belastingbetalers) via het EMS.

Deze stap is belangrijk nu de slechte schulden op de balans van Europese banken oplopen. De ECB gaat in het slechtste scenario uit van een bedrag van €1400,- miljard. Omdat de meeste van deze slechte schulden neer zullen slaan in Zuid-Europese landen, was het lastig om tot aanpassing van het ESM-verdrag te komen. Onder druk wordt echter alles vloeibaar. Slechte schulden zijn voor de hele banksector een probleem. Omdat banken veel staatsleningen op de balans hebben staan, zou het snel kunnen leiden tot een nieuwe eurocrisis. De zogenaamde bank-overheid doom-loop.

Laatste verzet?

Op het gebied van eurobonds en daarmee de kapitaalmarktunie leek er sprake te zijn van een flinke hobbel. Het afgelopen juli moeizaam overeengekomen herstelfonds voor hard door corona getroffen landen werd bedreigd door een veto van Polen en Hongarije. In hetzelfde akkoord staat namelijk dat landen die in aanmerking komen voor geld uit het fonds moeten voldoen aan ‘respect voor de rechtsstaat’.

Deze toets was door het EU-Parlement aangescherpt, zeer tegen de zin van de twee weigeraars. Daarmee liep de introductie van de de facto eurobonds gevaar, want het is de eerste keer dat Europese landen gezamenlijk de kapitaalmarkt op gaan om het fonds te vullen. Toch zijn Polen en Hongarije te elfder ure overstag gegaan. De verlokkingen van het gratis geld waren voor hen te aantrekkelijk. De twee landen zijn afgelopen jaren natuurlijk al flink verslaafd geraakt aan Europese subsidies. Daar hebben ze ook nu geen nee tegen gezegd. En dat is jammer.

Winnaars en verliezers

Het economische gat dat door de draconische lockdowns is ontstaan zal de komende jaren door overheden via fiscale stimulering worden opgevuld. Het zal in eerste instantie worden gefinancierd door de ECB. Als de technocratie erin slaagt om te komen tot eurobonds, een bankenunie en een kapitaalmarktunie zal de financiële sector het stokje over kunnen nemen. Van echte marktwerking is natuurlijk geen sprake, want de risico’s worden gedekt door de belastingbetaler.

Wat overeind blijft is dat de Jesse Klavers en Lodewijk Asschers van deze tijd in hun handen kunnen wrijven. En inmiddels is ook de VVD helemaal afgestapt van een liberale koers die uitgaat van marktprincipes. Deze voormalig liberale partij schuift in haar verkiezingsprogramma opzichtig verder naar links. De overheid gaat richting geven aan economie en maatschappij en zal werk gaan maken van de ‘Green Deal’. Daarmee gaat ze oordelen over winnaars en verliezers. Overigens kan het sprookje ook zomaar snel uit zijn, als het kapitaal vlucht uit deze dystopie.

Het bericht De geldboom van Jesse Klaver en Lodewijk Asscher verscheen eerst op Wynia's Week.