Waarschuwingen om niet te hoog te reiken zijn zo oud als de wereld. De Griekse mythologie kent vele verhalen van mensen die zeggen dat ze iets beter kunnen dan de goden en vervolgens door de betreffende god of godin gruwelijk worden gestraft voor hun hoogmoed (hubris). De Grieken dachten dieper na over het thema dan de Hebreeën. Bij hen ontstaat de verwarring niet na de hoogmoedige daad, maar juist ervoor. De schuldige wordt getroffen door verblinding (atè). Hij beseft niet dat hij een grens overschrijdt en merkt niet hoe hij zijn eigen ondergang tegemoet gaat.

De eerste zonde die werd begaan

Paus Gregorius de Grote, die rond het jaar 600 de zeven hoofdzonden op een rijtje zette, plaatste hoogmoed (superbia) bovenaan. Voor hebzucht, wellust, afgunst, gulzigheid, woede en luiheid. Hoogmoed is immers de eerste zonde die werd begaan. Maakte hoogmoed niet dat de licht brengende aartsengel Lucifer uit de hemel werd verstoten en transformeerde tot Satan, de duivel, zo stelde hij.

Tegenwoordig hoor je zelden meer over hoogmoed. Ondanks alle aandacht voor  grensoverschrijdend gedrag en #metoo tot dat van Ali B aan toe. Maar dat die oude zonde niet wordt genoemd, betekent natuurlijk niet dat deze eigenschap bij de mens is verdwenen. In dat kader viel me op hoe hoogleraar Lex Hoogduin vorige maand in zijn afscheidsrede aan de Rijksuniversiteit Groningen, zonder de term te gebruiken, enkele symptomen van hedendaagse hoogmoed op een rijtje zette.

Hij noemde het idee dat het klimaat en de natuur zijn te herstellen tot wat die op een bepaald tijdstip waren. Hij wees naar de mensen die nieuwe industriepolitiek bedrijven, onder het motto ‘we moeten beslissen wat voor economie we willen in 2050’. En hij merkte op dat de Europese Centrale Bank precies denkt te kunnen sturen hoe hoog de inflatie zal zijn.

En zoals Gregorius hoogmoed bovenaan zijn lijst van zonden plaatste, zo noemde Hoogduin als eerste het idee dat de overheid burgers tegen iedere tegenslag kan beschermen en bestaanszekerheid kan bieden.  

De Grieken zouden deze verblinding meteen hebben herkend. Het idee dat de overheid van een land voor de burgers van dat land moet zorgen, is dan ook een relatief jong bedenksel. Tot halverwege de achttiende eeuw was de heersende opvatting tegengesteld. Onderdanen dienden te zorgen voor het onderhoud van hun heersers. Die waren zelf alleen maar bezig met het behouden van hun macht. Machiavelli geeft in zijn boek De Heerser uitstekende adviezen hoe dat te doen en het welzijn van de bevolking is daarbij geen leidend beginsel.

Het is niet ‘links’ dat het nieuwe idee dat de overheid voor iedereen kan en moet zorgen in de wereld heeft gebracht. Echte socialisten meenden dat de staat vanzelf zou verdwijnen, zodra het volk de macht had. Nee, het was in Pruisen, twee generaties voordat de eerste socialist geboren werd, dat het idee postvatte dat de regering zich om het volk moest bekommeren. En die gedachte was niet gebaseerd op mensenliefde.

Het idee komt uit Pruisen

Friedrich Wilhelm I, van 1713 tot 1740 keursvorst van Brandenburg en koning in Pruisen, een boertige, nauwelijks geletterde autocraat, zat klem tussen grootmachten en wilde ook graag een groot leger hebben. Letterlijk. Hij huurde vanuit heel Europa mannen van minstens 1,88 meter in voor een speciaal regiment, de Lange Kerls. Ook van kortere mannen had hij er graag zoveel mogelijk. Daartoe lijfde hij onder dwang zijn mannelijke onderdanen in. Maar een leger in stand houden is duur. Zijn westelijke bezittingen brachten te weinig op en zijn oostelijke gebieden, waren door oorlog en epidemieën verarmd.

Friedrich Wilhelm reorganiseerde daarom het bestuur over zijn landen. Hij stelde strakke regels op voor zijn ambtenaren, voor de belastinginning en voor het onderwijs. Iedereen wist wat hem te doen stond en werd nauwlettend gecontroleerd. Deze nieuwe vorm van landbestuur kreeg zelfs een wetenschappelijke basis. De koning stelde bij de universiteiten van Halle-Wittenberg en die van Frankfurt aan de Oder leerstoelen Kameralwissenschaft in, de voorlopers van de huidige leerstoelen economie en bestuurskunde. Daar werden regels bedacht voor het economische, financiële en juridische bestuur van het platteland en de steden, voor onderwijs, volksgezondheid, voedsel en deugdzaam burgerschap. Iedereen die uit dienst kwam, bleef verplicht zondags bij de kerkgang zijn uniform te dragen en Pruisen werd een machtige natie.

Maar de koning was hoogmoedig. Zijn staat behandelde de bevolking net zo zorgzaam als een boer zijn koeien. Met recht, vrijheid en democratie heeft dat allemaal niets van doen. Dat vergeten de geestelijke erfgenamen van ‘De Soldatenkoning’. Martin Sommer schreef onlangs bijvoorbeeld over de Franse president Emmanuel Macron: ‘Hij verwart de mystiek van het presidentschap voor alle Fransen met het idee dat hij beter dan wie dan ook weet wat in het belang van Frankrijk is.’ Dat is hoogmoed.

Ook veel Nederlandse politici zijn met dit euvel behept. Zou ik de huidige fractievoorzitters op hoogmoed moeten rangschikken, dan zou Rob Jetten bovenaan staan. De man die er trots op is dat hij elektriciteitscentrales sloot voordat er een alternatief was gebouwd. Op hem is de van toepassing wat Eduard Bomhoff begin deze maand in Wynia’s Week schreef: ‘Bestuurskundige mag nooit je eerste baan zijn’. Bomhoff betoogde dat je alleen op basis van het uitwisselen van ervaringen kunt leren om de maatschappij in goede banen leiden. Niet door blind te varen op het eigen gelijk.

Politiek ontbeert de correctie op hoogmoed, die het marktmechanisme wel geeft, legde Lex Hoogduin uit: ‘Het scheppen van de toekomst kan veel beter aan ondernemers dan aan ambtenaren worden overgelaten. Ondernemers worden door de markt gecorrigeerd. Wat niet werkt valt af. Bij de overheid is het maar al te vaak zo dat wat niet werkt extra geld krijgt toegeschoven.’ De deplorabele staat van het onderwijs in Nederland is misschien wel de beste illustratie van deze constatering.

Omgaan met onzekerheid, dat is de kunst

Hoe geven wij de toekomst vorm? Hoogduin benadrukte in zijn afscheidsrede dat omgaan met risico’s de basis van de economische wetenschap is; de mens leeft in fundamentele onzekerheid. Inderdaad, de kunst is hoe met risico’s om te gaan. Risico’s nemen vergt moed. Maar te grote risico’s nemen is overmoed. En risico’s niet willen zien is hoogmoed.

Die verblinding voorkom je door te beseffen dat je niet alles weet. Dat onderwees Socrates al toen hij uitlegde waarom het Orakel van Delphi hem had uitgeroepen tot de meest wijze van alle filosofen van Athene: ‘Die anderen denken dat ze weten hoe het zit. Ik weet dat ik dat niet weet.’

Moderne, jonge, links leunende politici daarentegen denken dat zij genoeg weten om de maatschappij te kunnen maken. Zij volgen daarmee niet Karl Marx of Willem Drees. Hoewel ze zichzelf vaak sociaalliberaal noemen, baseren ze zich ook niet op liberale denkers. Ze zijn gevallen voor de hoogmoed van Friedrich Wilhelm I drie eeuwen geleden.

Hoe dat af zal lopen? De koning van Pruisen leed de laatste jaren van zijn leven aan wat in die tijd melancholie werd genoemd. Hij lag de hele dag in bed te bidden of psalmen te zingen. ’s Nachts dwaalde hij door de gangen van zijn paleis. Hij was gek.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoogmoed blijft de hoofdzonde van links leunende politici verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie zijn die mensen?

Wat bezielt die mensen?

Dat weten ze zelf ook niet precies. Sommige van de diepste gevoelens die mensen koesteren zijn nu eenmaal geen keurig uitgewerkte proposities, maar eerder brede algemene aannames die dienen als poortwachters voor het denken. Ze laten alleen ideeën binnen die het bestaande beeld van de werkelijkheid niet verstoren. Duitsers noemen die brede aannames Weltanschauungen.

Een wereldbeschouwing was vroeger onontbeerlijk

‘Er was een tijd dat iedereen die iets voorstelde geacht werd een “wereldbeschouwing” te hebben. Onder wereldbeschouwing verstond men een “geheel van opvattingen over herkomst, wezen en bestemming van de mens, zijn instincten en algemene gerichtheid, alsook het einddoel van het historisch leven”’, aldus Karel van het Reve in een beschrijving van het culturele klimaat van ongeveer twee eeuwen geleden, toen de roman het opkomende nieuwe medium was.

Kom vandaag de dag nog maar eens om een wereldbeeld bij iemand die iets voorstelt. Materieel hebben we ongekende vooruitgang geboekt, maar in ons denken minder: voor visie moet u bij de opticien zijn. Herkomst brengen wij terug tot de oerknal. Einddoel, tja, dat weet niemand. En het wezen van de mens…? We zijn allemaal individuen. Verschillend, maar wel gelijkwaardig. We leven met een wazig wereldbeeld.

Destijds waren er volgens Van het Reve verschillende wereldbeschouwingen mogelijk: ‘Een religieuze, een antireligieuze, een “individualistische, die de persoonlijkheid alles en de maatschappij niets acht, een socialistische die het omgekeerde vindt”, een idealistische, een realistische, een optimistische, een pessimistische.’

Mensen met gemeenschappelijke wereldbeschouwingen verenigden zich eerst in godsdiensten en vanaf de negentiende eeuw ook in politieke partijen en groeperingen die daar ergens tussen bewogen. Die organisaties moesten zich met elkaar zien te verstaan. De ander overtuigen zou per definitie niet lukken, maar ten behoeve van het landsbestuur was enige tolerantie van andermans wereldbeeld noodzakelijk.

Al die organisaties bestaan nog steeds. Maar hun ‘ziel’ is weg. Er valt niet veel meer te tolereren want de meeste hebben geen wereldbeeld meer. Er is geen wachter meer te zien; de poort staat open en achter de poort is het leeg.

Neem bijvoorbeeld Van het Reves ‘wezen van de mens, zijn instincten en zijn algemene gerichtheid’. Wat vindt de VVD daarvan, of Greenpeace, of OxfamNovib of het Contactorgaan Moslims en Overheid? En als ze daar geen mening over hebben; hoe kunnen ze dan verstandig beleid voeren?

Zijn we van nature geneigd tot het goede of het slechte?

Een eerste punt dat bij de vraag naar het wezen van de mens aan de orde komt, is of mensen deugen of niet.  Zijn ze van nature geneigd tot het goede, dat wil zeggen hulp aan anderen? Of neigen ze tot het slechte en zijn ze vooral gericht op eigen belang? Rechtspraak, strafmaat, onderwijs, sociale uitkeringen, verkeersregels, drugsbeleid: op ontelbaar veel terreinen in de samenleving is het antwoord van belang.

De eersten die zich over deze vraag bogen waren de filosofen en hun mensbeeld was vanaf den beginne negatief. De meest befaamde van de zeven wijzen uit het oude Griekenland, Bias van Priëne, verklaarde in de zesde eeuw voor onze jaartelling onomwonden: “Οἱ πλεῖστοι ἄνθρωποι κακοί” (De meeste mensen zijn slecht).

Millennialang zouden filosofen dit standpunt blijven huldigen. In 1822, drie jaar nadat hij bij toeval in Rome een buste van Bias had zien staan, schreef Arthur Schopenhauer aan een vriend: ‘Beschikt u eigenlijk over mijn favoriete inscriptie? Die staat onder het borstbeeld van Bias, mijn voorvader, in de zaal der filosofen in het Vaticaan, zo onopvallend dat ik het pas bij het afscheid ontdekte, namelijk Οἱ πλεῖστοι ἄνθρωποι κακοί. Volkomen authentiek: ik heb het ter plekke genoteerd in mijn aantekenboek à la Hamlet.’

De maatschappij verbeteren zou de mens goed maken

Ook postuum zou Schopenhauer dit motto blijven uitdragen. Er is geen vrouw die deugt was de titel waaronder in 1974 de Nederlandse vertaling van zijn ‘Kleine philosophische Schriften’ werd uitgegeven. En onder de titel De wereld deugt niet bracht De Arbeiderspers in 1987 zijn brievenboek uit.

Niet alleen hij huldigde dat mensbeeld. Augustinus van Hippo, Johannes Calvijn, Thomas Hobbes; vrijwel iedere grote denker uit de wereldgeschiedenis meende dat de mens slecht van aard was. Zelfs Pierre Bayle, vanuit Rotterdam wegbereider van de Verlichting, kon niet anders dan verzuchten: ‘L’homme est méchant et malheureux’.   

Slechts een paar mensen concludeerden tegengesteld. Volgens John Locke was de mens bij zijn geboorte een onbeschreven blad en kon het daarna nog alle kanten met hem op. En Jean-Jacques Rousseau meende zelfs dat de mens in zijn oorspronkelijke onbeschaafde staat goed was, maar door de maatschappij was verpest. De maatschappij verbeteren zou de mens goed maken.

Dat is een levensgevaarlijke gedachte zag Voltaire al meteen, eeuwen voordat men in de Sovjet-Unie, nazi- Duitsland, communistisch China en in Cambodja onder de Rode Khmer zo’n verbeterde, ‘nieuwe’ mens wilde kweken. Maar Rousseau’s nobele wilde bleef tot de verbeelding spreken en veel psychologen houden hun hoop op Locke gevestigd, al griezelden ze van hun collega B.F. Skinner die zei niet allen ratten en duiven, maar ook mensen ieder gedrag te kunnen aanleren. De Nederlandse auteur Rutger Bregman kon in 2019 op basis van allerlei psychologische publicaties nog een boek samen stellen met als titel De Meeste Mensen Deugen.

Sinds de exacte wetenschappen zich in de jaren zestig van de vorige eeuw met de vraag gingen bemoeien was echter al duidelijk dat de oude filosofen gelijk hadden. De mens is geschapen naar Gods evenbeeld, maar net als andere organismen genetisch geprogrammeerd om zelfzuchtig zijn.

Richard Dawkins’ boek met de uitdagende titel The Selfish Gene uit 1976 leidde tot veel discussie, maar viel niet te weerleggen. Hoezeer de van nature vriendelijke ethologen – zoals onze eigen mensapenonderzoeker Frans de Waal met zijn Van Nature Goed (1996) – dat ook probeerden.

Ook het tegenargument ‘mensen leven in groepen; hoe kan het dat je overal om je heen mensen vriendelijk ziet samenwerken als ze zo egoïstisch zouden zijn’, werd omver gehaald. De speltheorie, het onderdeel van de wiskunde dat de brug vormt tussen biologie en economie, kon verklaren waarom egoïsten toch samenwerken. Dit op basis van het model van het ‘prisonner’s dilemma’ dat van toepassing is op ieder conflict tussen eigen en algemeen belang.

Met een wereldbeeld is het vruchtbaarder discussiëren

Mensen moeten altijd leven met gebrek aan kennis en niemand weet wie gelijk heeft. Maar met de in de laatste halve eeuw verworven inzichten valt het mistige wereldbeeld wel weer enigszins scherp te stellen.

In een beginselverklaring of partijprogramma zou kunnen staan dat een Utopia onmogelijk is omdat de samenleving nu eenmaal een ongemakkelijk compromis is tussen individuen en groepen met conflicterende ambities. En dat we erop zijn gebouwd om eigenbelang na te streven, maar dat we er als groepsdier ook op zijn gebouwd om dat niet te laten merken. ‘Eigenbelang presenteert zichzelf zelden naakt. We zijn een soort die zijn daden moreel rechtvaardigt. We zijn zo gemaakt dat we onszelf als goed beschouwen en ons gedrag als verdedigbaar, zelfs wanneer dat nauwelijks plausibel is,’ schreef  Robert Wright in The Moral Animal (1994).

Ook de overheid bestaat niet uit heiligen die werken voor het algemeen belang, maar uit zelfzuchtige individuen. Met die wetenschap zullen we moeten leven. Het helpt daarbij als iedere partij een duidelijk wereldbeeld heeft. Dan weet je van elkaar waar je aan toe bent. Met hun wereldbeelden in de achterzak kunnen partijen vruchtbaarder discussiëren dan wanneer het alleen maar gaat over plannetjes, wensen, geld en over de vraag of de ander deugt.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Behalve plannetjes en wensen zouden politici ook een wereldbeeld moeten hebben verscheen eerst op Wynia's Week.

Op de keper beschouwd vertoont ook geen van de zes politieke partijen die in de vier kabinetten-Rutte hebben geregeerd veel affiniteit met het bedrijfsleven.

Het boek Hollands Glorie van Jan de Hartog uit 1940 schopte het in 1977 nog tot een AVRO-televisieserie die goed werd bekeken, maar eind 2021 tekende het kabinet-Rutte achteloos de ‘Glasgow Verklaring’ die onder meer maakt dat sinds 1 januari geen exportkredietverzekeringen voor de fossiele energiesector worden verstrekt. Geen Hollands Glorie meer op de wereldzeeën.

Omgekeerd krijgen ondernemingen wel steeds meer taken en plichten opgelegd. Eerst werden de banken op straffe van gigantische boetes gedwongen om tienduizenden mensen in te huren die kijken of hun klanten verdachte dingen doen, een taak waar anders de overheid tienduizenden ambtenaren voor had moeten inzetten.

En daar houdt het niet mee op. Leen Paape, bestuurder van het ooit door het bedrijfsleven als eigen opleidingsinstituut opgezette Nyenrode, betoogde eind vorig jaar in zijn afscheidsrede dat er een maatschappelijke zorgplicht voor ondernemingen zou moeten worden ingevoerd. Actievoerders gaan nog verder. Advocate Bénédicte Ficq laat weten: ‘De ceo van Tata Steel moet de gevangenis in.’

De eigen lobbyclub VNO/NCW probeert onder D66-leiderschap niet eens meer om dit soort ontwikkelingen tegen te houden. Daarentegen hebben activistische belangengroepen de publieke opinie in handen. Zo hebben zij invloed op de lasten die het bedrijfsleven worden opgelegd.

Geen oliewinning bij Suriname

Bij gebrek aan gemeenschappelijke lobbykracht moest de baas van Boskalis, Peter Berdowski, begin dit jaar zelf aan de bel trekken tegen de komst van een Wet Internationaal Verantwoord Ondernemen, die bedrijven verplicht tot het soort zorg waar Paape voor pleitte. Ondernemen wordt in Nederland onmogelijk gemaakt, stelde Berdowski. Hij gaf als voorbeeld dat hij moest beslissen over een investering van honderden miljoenen in nieuwe baggerschepen, die zeker dertig jaar mee moeten. Wat als straks strengere eisen aan de CO2-uitstoot worden gesteld?

Een ander voorbeeld: Bij Suriname is olie gevonden. Nederlandse bedrijven gaan niet helpen bij de ontwikkeling en winning daarvan, vanwege de Glasgow Verklaring. Belastinggeld uitgeven ter compensatie van het slavernijverleden is politiek eerder haalbaar.

Wanprestaties van pensioenfondsen

Het lijkt allemaal niet uit te maken. Toen Shell eind 2021 besloot om zijn hoofdkantoor naar Londen te verplaatsen, noemde PvdA-Kamerlid Joris Thijssen dat besluit ‘een zegen voor het land’. Maar toen hij toch iets te ver voor de troepen bleek uit te lopen, trok hij de tweet haastig in.

Eerder had GroenLinks-Kamerlid Bart Snels al een wetsvoorstel gemaakt om aandeelhouders van bedrijven in Nederland een vertrekboete op te leggen als hun bedrijf naar elders zou verhuizen. Het is er nog niet van gekomen, maar Snels kreeg een hoge functie bij de belastingdienst.

En pensioenfondsen, die door beleggingsbeleid gebaseerd op ontkenning van de daling van de rente, er jarenlang niet in slaagden hun eigenlijke taak van het verzorgen van een waardevast pensioen waar te maken, leidden de aandacht van hun wanprestaties af door zich op te werpen als scherprechters van het bedrijfsleven en te bepalen welke ondernemingen wel en niet deugen zoals zijzelf.

Hoewel Nederland ook in de strijd tegen het kapitalisme ‘gidsland’ lijkt, is de groeiende afkeer in de hele westerse wereld te zien. Toen in 1989 de Berlijnse Muur viel en Oost-Duitsers naar de winkels van het Westen stroomden, leek het kapitalisme te zegevieren. Maar dat duurde niet lang. Sinds in 2011 de ‘Occupy Wall Street’-beweging óntstond, groeit de tegenkracht. Financial Times-commentator Martin Wolf waarschuwt tegen deze ontwikkeling in zijn dit jaar verschenen boek ‘De crisis van het democratisch kapitalisme’.

Vanwaar die sterk toegenomen afkeer van ondernemen en van het achterliggende idee van kapitalisme? Zijn organisaties als OxfamNovib en Greenpeace, die de rol van de communistische partij hebben overgenomen als criticasters van het bedrijfsleven daar succesvoller in? Of wordt de afkeer misschien met de paplepel ingegoten?

‘Bij het vak economie op de middelbare school leerde ik nog dat de mens van nature een egoïstisch wezen is. Het kapitalisme zou voortkomen uit onze diepste instincten. Kopen, verkopen, onderhandelen. Allemaal voor eigen gewin’, schreef Rutger Bregman in zijn boek ‘De meeste mensen deugen’.

Het individu lijkt de boosdoener

ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis lijkt op dezelfde school te hebben gezeten. Dat het wetsvoorstel om gemeenten de bevoegdheid te geven te bepalen aan wie een huiseigenaar zijn huis mag verkopen, ingrijpend werd gewijzigd, vond hij onlangs ‘typisch een staaltje liberaal individualisme’. ‘Het gaat over het vormen van een gemeenschap’, aldus Grinwis die betoogt dat gemeenten woningen moeten kunnen toewijzen aan jongeren die er willen blijven wonen. ‘We moeten het niet alleen overlaten aan een individu die het meeste kan bieden en daarmee de lokalo wegdrukt.’

Het individu lijkt de boosdoener bij hen die het kapitalisme haten. Zij zijn voor het collectief. Dat mensen eigen gewin nastreven in plaats van anderen te helpen, lijkt de kern van die afkeer te zijn. Hoewel we al lang weten dat die tegenstelling kunstmatig is. ‘Het is niet vanwege de goedheid van de slager, de brouwer of de bakker dat wij ons eten verwachten, maar vanwege hun eigenbelang’, schreef Adam Smith al in 1766. Dat heeft goed gewerkt. Volgens herziene cijfers van het CBS heeft de helft van de Nederlandse huishoudens 200.000 euro of meer aan vermogen.

Het kapitalisme is niet uitgevonden

Dat kapitalisme desondanks zo’n slechte naam heeft, komt misschien doordat het begrip gemunt is door zijn tegenstanders. Er heeft immers nooit iemand bestaan die het kapitalisme heeft uitgevonden. Nooit heeft iemand gezegd: laten we het kapitalisme oprichten.

De term kapitalisme is bedacht door mensen die het bestaande maatschappelijke stelsel wilden vernietigen en dat bestaande stelsel kapitalisme noemden. Die kijk op de bestaande situatie is uitvoerig beschreven door Werner Sombart in zijn standaardwerk ‘Der moderne Kapitalismus (Historisch-systematische Darstellung des gesamteuropäischen Wirtschaftslebens von seinen Anfängen bis zur Gegenwart)’ (1902/1927).

Volgens Friedrich Engels was Sombart de enige Duitse professor die Marx echt had begrepen, maar het begrip kapitalisme is beter te duiden dan Sombart heeft gedaan. De moderne tijd, waarin de mens moeizaam afstand nam van de collectiviteit, dwang en stagnatie van de Middeleeuwen heeft in het Westen geleid tot vrijheid op het gebied van godsdienst, politiek en economie.

De godsdienstvrijheid is vanaf de Reformatie begin 16^de eeuw zeker driehonderd jaar lang zwaar bevochten. De politieke vrijheid is vanaf de Franse revolutie aan het eind van de 18^de eeuw met horten en stoten tot stand gekomen. Het idee dat de legitimiteit van de macht afkomstig was van God dan wel voorouders, is tussen 1789 en 1918 definitief ontkracht. Alleen verkiezingen bieden sindsdien nog die legitimiteit.

Economische vrijheid blijft verdacht

Hoe moeizaam de vrijheden van religie en politiek er zijn gekomen, wordt in veel geschiedenisboeken beschreven en is vrij algemeen bekend. Maar de ontwikkeling van economische vrijheid, die rond 1760 begon, staat nog steeds in de slagschaduw van volhardende tegenstanders die blijven verkondigen dat de mens beter af is als zijn economische vrijheid aan banden wordt gelegd.

Tot 1989 deden ze dat onder de vlag van het socialisme met de belofte van meer welvaart. Nu doen ze dat onder de dreiging van de totale vernietiging van de planeet als de mens zich niet wil schikken.

Het wordt tijd voor enig intellectueel tegenwicht. Het belang van de economische vrijheid die kapitalisme heet, vereist uitleg en onderricht, opdat dit goed niet door nieuwe generaties achteloos met het ideologische badwater wordt weggegooid. Want zoals de dichter P.C. Hooft al wist: “Eige baat zoeken staat vry, wanneer ze met het gemeene best gemengt is.”

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Exit Hollands Glorie: we dreigen te vergeten dat kapitalisme een groot goed is verscheen eerst op Wynia's Week.

Een groot voordeel van gemeenteraadslid zijn in Amsterdam is dat je de kans krijgt om regelmatig op de tweedehandsboekenmarkt van het Waterlooplein rond te kijken en zo de gebundelde columns van Jérôme Louis Heldring (1917-2013) kunt verzamelen. Die zijn ook online te lezen op de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse  Letteren, en dat raad ik iedereen aan.

Het is een feest: Heldring behandelt een verbluffend breed scala aan geniale denkers en schrijvers – van Leszek Kolakowski en Raymond Aron tot Alexis de Tocqueville (nog voordat die cool werd), en is een meester in het losjes en speels verbinden van hun inzichten aan actuele kwesties.

Heldring was een echte slijpsteen voor de geest, die meer en liever vraagtekens zette dan uitroeptekens, meer observeerde dan moraliseerde, en meer nuanceerde dan poneerde en heel vaak plaatste hij in mijn ogen ook heel terechte vraagtekens, observaties en nuances.

Boze Kamervragen van voorloper GroenLinks

Ik denk dat het terecht is om Heldring te kenschetsen als het ‘sceptische’ type conservatief – zoals eerder Bart Jan Spruyt dat deed in zijn boek Lof van het Conservatisme uit 2003, dat ook is vernoemd naar het essay waarin Heldring voor het eerst als conservatief uit de kast kwam in 1974.

Toen eindexamenleerlingen de opdracht kregen om een samenvatting te maken van dat essay werden daar door de PPR, de voorloper van GroenLinks, nog boze Kamervragen over gesteld: Was dit niet oneerlijk voor progressieve leerlingen?! Indoctrinatie in het onderwijs!

Ook toen waren veel mensen ‘liever dief dan conservatief’ in de bekende woorden van Nolens. Een reden daarvoor is dat het conservatisme in Nederland nooit is neergeslagen in één politieke traditie, en lange tijd niet echt een natuurlijke politieke betekenis heeft gekregen in de taal, zoals in Engeland of Denemarken. Een andere reden is dat het zelfbeeld van veel Nederlanders sinds de grote omwentelingen van de jaren zeventig zo heel erg progressief is – en de grootste angst van een progressief is dat er ergens iemand is die nog progressiever is dan hij zelf.

Een anti-ideologie

Dat betekent dat prudent conservatisme nu harder nodig is dan ooit. Maar wat is het? Nu is het notoir ingewikkeld om ‘het’ conservatisme te definiëren—laat staan in een paar minuten. William F. Buckley zei al: ‘When asked to explain what conservatism is, I have never failed to dissatisfy an audience’ (Gevraagd naar een definitie van conservatisme ben ik er altijd in geslaagd mijn gehoor teleur te stellen). Daarvoor verwijs ik dan ook naar een van de belangrijkste hedendaagse conservatieven, die helaas drie jaar geleden is overleden: Roger Scruton. En recent verscheen ook een interessant boek hierover van de Vlaamse schrijver Frank Judo.

Hier beperk ik me tot een aantal observaties. Conservatisme is één van de grote politieke filosofieën van na de Franse Revolutie, naast liberalisme en socialisme – maar meer ongrijpbaar. Andere politieke stromingen zijn beter in een kern te vatten. Liberalisme? Maximale vrijheid voor het individu! Socialisme? Ja, maar gelijkheid is ook nodig – dus veel herverdeling van geld door de staat. Communisme? Afschaffen privébezit om die gelijkheid af te dwingen, daarna komt het paradijs op aarde. Fascisme? De duce heeft altijd gelijk, want hij vertegenwoordigt de volkswil.

Maar het conservatisme is niet zo simpel en abstract samen te vatten, omdat het geen ideologie is maar juist een anti-ideologie. Zoals Heldring schreef is conservatieve politiek een politiek van matiging en zelfbeperking.

Besef van tragiek

Conservatisme gaat ook niet alleen over de verhouding staat versus markt en politiek, maar wordt juist gedreven door het besef van de beperkingen van de politiek, van het in wezen ‘tragische karakter’ ervan. Elk beleid heeft negatieve neveneffecten, waar progressieven vaak geen oog voor hebben omdat ze bezig zijn met hun eigen bedoelingen, maar ook omdat ze dat fundamentele tragische besef ontberen. Een probleem van utopisten is ook dat ze zelden bezig zijn met de ellende en de kosten van hun dromen als die mislukken.

Conservatisme is niet alleen een politieke filosofie, maar gaat ook over de ziel, het heeft een bredere visie op wat goed leven en goed samenleven is. Conservatisme gaat ook uit van het historische en het lokale. Politiek is geen wiskunde met overal en altijd dezelfde principes.

Tegen de revolutionaire verleiding

De betekenis van het sceptische conservatisme van Heldring wordt geïllustreerd door G.K Chesterton: Ergens staat een oude muur, waarvan we niet meer weten waarom die er ooit is neergezet. De progressief zegt: Wat doet die daar, laten we die slopen. Maar de conservatief zegt: Wacht even, als we niet weten waarom die daar staat, kunnen we die toch juist beter niet slopen?

Dat is wat anders dan blinde behoudzucht. Het is een geest van verzet tegen vernieuwing als doel op zichzelf, tegen de terrible esprit de nouveauté, de revolutionaire verleiding, die in het Westen altijd aanwezig is en sinds de Franse revolutie steeds weer de lokroep van nieuwe utopieën oproept, die ook heel veel dreigen te vernietigen.

Onderwijs behoeft conservatisme

Conservatisme is het inzicht dat de samenleving minstens zoveel behoud nodig heeft als vernieuwing. En in feite veel meer behoud dan vernieuwing. Beschaving vergt, net als de Amsterdamse kademuren, voortdurend onderhoud. En dat gaat niet vanzelf.

Een goed voorbeeld is het onderwijs. Sinds de Mammoetwet hebben de onderwijsvernieuwingen die, met een beroep op abstracte, rationalistische principes, vanuit de centrale staat werden opgelegd en afgedwongen, heel veel kapot gemaakt van de organisch gegroeide tradities en praktijk waar het onderwijs in werkelijkheid op berust. En die verleiding keert steeds weer terug.

 Nu moet leren weer leuk worden, maar kunnen kinderen steeds minder goed lezen en schrijven. En toch willen Marjolein Moorman en Sander Schimmelpenninck, met een beroep op heel abstractie gelijkheidsideeën, dat alle kinderen drie jaar lang naar dezelfde middelbare school gaan. Meer conservatisme in het onderwijs had veel ellende kunnen voorkomen.

Deugen is moeilijk en kostbaar

Conservatisme is een poging om te waarschuwen voor de dwalingen en blinde vlekken van het liberalisme en het socialisme, en de moderniteit. Het ziet het individu niet als het begin of uitgangspunt van de samenleving, maar als het product ervan. Het sceptische conservatisme van Heldring was gestoeld op een besef van het menselijk tekort. Het is helaas niet zo dat de meeste mensen deugen. Niemand deugt van zichzelf. Daar is heel veel opvoeding en vorming voor nodig, waarin het beschavingsproces concreet gestalte krijgt.

Deugen is moeilijk en kostbaar. En vrijheid en deugd zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De enorme verworvenheden van de liberale democratie, vrijheid, gelijkheid en welvaart, houden zichzelf niet in stand, en scheppen juist een dynamiek waarmee ze zichzelf ondermijnen. Je zou kunnen zeggen dat het bloemen zijn die groeien in een humuslaag van conservatisme. Ze kunnen niet in de lucht zweven maar hebben wortels: historisch, moreel en cultureel. De taak van conservatieven is om daar op te wijzen, om te voorkomen dat progressieven blind en doof die humuslaag wegspoelen.

Uitgestoken hand

In die zin is het conservatisme niet alleen scepsis, maar ook een positieve inhoud, een waardering voor en verdediging van de klassieke westerse beschavingstraditie – de tradities van Jeruzalem en Athene die samenkomen in Rome en via Rome ons, barbaren, heeft bereikt. De traditie die Edmund Burke beschreef als ‘the Spirit of Religion’ en ‘the Spirit of a Gentleman’.

En daarmee is het conservatisme ook een cultureel vormingsideaal. Een uitgestoken hand om kennis te nemen van en deel te nemen aan die drieduizend jaar oude zoektocht naar het Goede, het Schone en het Ware. Het is de overtuiging dat er een objectieve morele orde bestaat – en dat het morele leven niet alleen bestaat uit mensenrechten, maar ook uit deugden en plichten. Liberté, Egalité en Fraternité zijn belangrijk, maar hiërarchie, autoriteit en discipline ook.

Conservatisme is daarbij ook een historisch geïnformeerde visie op de politiek. Nederland is geen neutraal stukje onroerend goed met een losse verzameling met rechten schermende individuen, maar een historisch gegroeide cultuurgemeenschap, een open gemeenschap, een gemeenschappelijk thuis.

Het einde van het ‘progressieve project’

Het is niet zo dat een conservatief alleen maar aan de zijlijn van de geschiedenis staat en af en toe ‘stop!’ schreeuwt, terwijl de karavaan verder trekt, zoals de historicus Remieg Aerts meent. Aerts noemt dit de tragiek van het conservatisme, maar lijkt ook te wijzen op de nutteloosheid ervan. Dat is echter veel te makkelijk. Je weet niet hoeveel erger het zou zijn geweest zonder die rem, die waarschuwing, die voorzichtigheid, die matiging – of hoeveel beter als je méér naar conservatieven had geluisterd.

Zeker, niet alles was vroeger beter, zeker de tandartsen niet. Maar bedenk wel dat als ze in de afgelopen halve eeuw wat minder halsoverkop overboord hadden gegooid, wat minder hadden gehandeld vanuit die terrible esprit de nouveauté, Nederland er beter had voorgestaan. Misschien lopen we nu tegen de laatste grenzen aan van wat je het ‘progressieve project’ kunt noemen, het project om de westerse mens los te weken van God en geschiedenis, een verticale en horizontale amputatie, om het individu te bevrijden van alle ‘knellende verbanden’ van gezin, kerk, zuil, natiestaat, et cetera. Wat is er van het individu overgebleven na die ‘bevrijding’?

Mensen zijn conservatief over die dingen waar ze het meest van afweten en waar ze het meest van houden. Want als je ergens van houdt, dan wil je dat het bestaat, dan vind je het goed dat het bestaat – en dan wil je dat het blijft bestaan, je wilt het ‘conserveren’. Conservatisme heeft de toekomst.

Dit is een licht bewerkte versie van de lezing die Diederik Boomsma op 22 februari in De Balie in Amsterdam hield over J.L. Heldring en het Nederlandse conservatisme, in de programmareeks Publieke Intellectuelen. De twee andere deelnemers aan het debat waren Remieg Aerts en Rosanne Hertzberger.

*Diederik Boomsma is lid van de gemeenteraad van Amsterdam voor het CDA.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Conservatisme heeft de toekomst verscheen eerst op Wynia's Week.

Van den Brink wil vooral het ‘neoliberalisme’ bestrijden en biedt daarmee een perfecte illustratie van zijn eigen stelling dat de culturele omgeving (in het marxisme: de bovenbouw) de economische ideologie bepaalt. Van den Brink heeft volgens zijn cv steeds gestudeerd en gewerkt in drie universiteitssteden:  Nijmegen, Tilburg en Amsterdam, omringd door tieners en twintigers.

Nyerere en Kenyatta

Toen ik zelf in Leiden studeerde gaf daar in 1969 de oud-verzetsstrijder en socialist Ernest Mandel een lezing in het Academiegebouw. Bomvol; we zaten tot in de vensterbanken en hoorden hoe het geld kon worden afgeschaft, want als we bij voorbeeld nieuwe schoenen nodig hadden, moesten we ze gewoon gaan ophalen in de schoenenwinkel (een geweldige spreker voor de geboortegolf, maar ik heb later toch maar eigenwijs gekozen voor een carrière in de monetaire economie).

Ik ben in januari 1970 vertrokken uit Leiden, en werkte drie jaar als vrijwilliger op het platteland van Kenia. De socialist Julius Nyerere, de  ‘Mwalimu’ (Swahili voor ‘leraar’) van buurland Tanzania, was de held in het Westen –  minister  Jan Pronk organiseerde in 1975 Nyerere’s ontmoeting met onze koningin – en bij ons veel geliefder dan de kapitalist Jomo Kenyatta in Kenia. Maar Kenia groeide en Tanzania bleef verzonken in diepe, zelf veroorzaakte armoede door alles beheersende overheidsdwang.

Singapore, Taiwan en Zuid-Korea

Nu sluit ik 19 jaren af in Maleisië, waar men bewondering heeft voor Singapore, Taiwan en Zuid-Korea, precies de drie landen in de regio met het meeste ‘neoliberalisme’, en ook de sterkste anti-corruptiescore bij Transparency International, en de hoogste levensverwachting. De uitwassen van dat succesvolle neoliberalisme zijn daar anders dan bij ons, dus daar kan Nederland niet zo veel van leren, maar iedereen die ook eens verder kijkt dan de twee welbekende referentiepunten van hebzuchtige bankiers in Londen en daklozen in rijk San Francisco, moet heel voorzichtig worden met een vage en onprecieze kritiek op wat economen noemen de ‘gemengde markteconomie’ die wereldwijd in zo veel landen eeuwenlange armoede en stagnatie heeft overwonnen.

Maar er is ook iets ernstig mis in Singapore, Taiwan en Zuid-Korea en dat brengt ons terug bij de sterkere helft van Van den Brinks maatschappijkritiek: gebrek aan saamhorigheid en met name het pessimisme bij jongeren om zelf iets saamhorigs te creëren: een eigen gezin met kinderen. 

Confucius

Ooit hadden we het CDA als steun voor het gezin, maar daar is weinig van over. Van den Brink zoekt daarom elders voor zijn volgende boek: een terugkeer tot ‘grote levensbeschouwelijke tradities die circa 2500 jaar geleden zijn ontstaan en die benadrukken dat compassie nodig is.’

Dat moet dan gaan om Confucius, de Boeddha en Jezus. Dan biedt Confucius de beste kansen op nuttige inzichten voor het bestuur van een land, want hij en zijn grote leerling en exegeet Mencius adviseerden koningen, in contrast met prins Boeddha die zijn vorstelijk huis de rug toekeerde en met Jezus die in alle drie synoptische evangeliën aandrong op: ‘Geef wat van de keizer is aan de keizer, en geef aan God wat God toebehoort.’

Confucius begint altijd bij het gezin en hoe kinderen en ouders moeten proberen om met elkaar om te gaan: in de relatie met hun ouders ervaren kinderen (hopelijk) voor het eerst hoe liefde en zorg prioriteit moeten krijgen boven macht en eigenbelang. Confucius gelooft dat iedereen daaraan kan werken, maar dat ervaring, studie en reflectie nodig zijn om een beter mens te worden. Reflectie dan niet in de boeddhistische of taoïstische zin van introspectie met als doel om het ik te vergeten, maar reflectie door kritisch na te denken over eigen belevingen, ontmoetingen, en ook de ervaringen van anderen die tot ons komen in de vorm van lectuur en muziek.

Mag een koning houden van popmuziek?

Van den Brink zal het daar zeker mee eens zijn, maar wat volgt daaruit voor het bestuur van een land? Confucius en Mencius benadrukken dat de koning zich moet inspannen om te weten wat er leeft onder de mensen en met behoud van ritueel, traditie en respect ook zo dicht mogelijk bij het volk moet staan.

Koning Xuan bekende aan Mencius dat hij geen geduld had voor de officiële oude hofmuziek en alleen genoot van moderne pop. Was dat in strijd met zijn hoge functie en met respect voor het hofritueel? Mencius antwoordde dat de koning moest meevoelen met de gewone mensen en dus vooral ook van popmuziek moest genieten. Iedereen moet naar muziek luisteren, want dat brengt saamhorigheid. (zie Growing Moral, A Confucian Guide to Life van Stephen C. Angle, hoofdstuk 7).

Benoem Commissarissen en burgemeesters dichtbij de burger

We wachten op het volgende boek van Van den Brink, maar hier is alvast mijn suggestie voor meer saamhorigheid en meer prioriteit voor liefde en zorg boven macht en eigenbelang: benoem zo spoedig mogelijk nieuwe Commissarissen der Koning in Limburg en Flevoland uit de kring van de PVV en in alle noordelijke provincies plus Overijssel uit de kring van BBB, als die partijen op 15 maart daar inderdaad de grootste worden. En laat die nieuwe Commissarissen ook snel zorgen voor burgemeesters uit de winnende partijen plus nog een paar JA21-burgemeesters in gemeenten waar die partij sterk is.

Die Commissarissen en burgemeesters willen dicht bij hun burgers staan. Denk bij voorbeeld aan de PVV: met zo veel concurrentie op ‘rechts’ moet Wilders  zich wel scherp profileren; straks hebben uitvoerende lokale en provinciale PVV-bestuurders een groot belang om met werkzaam beleid te komen (dat is al gebleken op gemeentelijk niveau in Den Haag en elders waar PVV-gemeentepolitici het goed willen houden met hun moslim-medeburgers). De media zullen dan de druk gaan voelen om minder vijandig en vooringenomen te rapporteren over de nieuwe teams van Commissarissen en burgemeesters van de PVV. Bovendien kunnen PVV, BBB en JA21 zo kandidaten trainen voor een toekomstige ministerspost.

Of liever eigenbelang op korte termijn?

Maar misschien heeft premier Rutte liever een kleinere VVD, die vanwege de aantallen in de Tweede Kamer wel is gedwongen tot samenwerking met D66, GL en PvdA en daar alle begrip en applaus voor krijgt van de elite, dan een grotere VVD die op rechts zou kunnen samenwerken, maar tot afschuw van NRC, Volkskrant, Trouw  en de Talkshows. En misschien heeft zijn partner D66 ook liever de voortgezette verkettering van PVV, BBB en JA21 in de media, dan de D66-droom van de gekozen burgemeester, want dat zou een platform bieden voor PVV, BBB en JA21 en D66-burgemeesters beperken tot een paar universiteitssteden. Sluw vanuit het eigenbelang van de VVD- en D66-ministers op de heel korte termijn, maar een gemiste kans op meer saamhorigheid en onderling begrip in Nederland.

Correctie: ik schreef in Wynia’s Week van 4 februari over een oud-directeur van het CPB, dr. Henk Don. Per abuis schreef ik drs. Don.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en  Monash  University. In 2002 was hij vicepremier in het kabinet Balkenende 1. Zie www.eduardbomhoff.com voor zijn boek ‘Blinde Ambitie’ over die periode.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Benoem na verkiezingen bestuurders uit kringen van PVV, BBB en JA21 waar die partijen het sterkste bleken verscheen eerst op Wynia's Week.

In deze Wynia’s Week een ruime voorpublicatie uit Reset. Over het nut van grenzen en over de lichtzinnigheid van de Europese regeringsleiders. ‘Alsof we zonder grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen.’

door Mark Elchardus

Een basisargument voor grenzen is dat mensen om goed en vreedzaam te kunnen samenleven een mate van eensgezindheid moeten bereiken over hoe ze waar en onwaar, rechtvaardig en onrechtvaardig, goed en slecht, kennis en onwetendheid van elkaar onderscheiden. Zonder een mate van eensgezindheid daarover is het heel moeilijk in eenzelfde rechtsorde, politieke, economische of sociale gemeenschap te leven.

Wantrouwen ten opzichte van de wetenschap kan het tijdens een pandemie bijvoorbeeld moeilijk of onmogelijk maken voldoende groepsimmuniteit te bereiken. Nu blijkt dat culturen en beschavingen nogal verschillen in de manier waarop zij die cruciale onderscheiden maken. Grenzen zijn een manier om die verschillen te laten bestaan en tegelijk binnen de eigen grenzen naar een grotere mate van eensgezindheid te streven. De grens maakt het mogelijk te zeggen: hier leven wij zoals wij willen, daar leven jullie zoals jullie dat willen.

Zowel Michel de Montaigne in de zestiende als Blaise Pascal in de zeventiende eeuw wezen er al op dat wat als waar wordt beschouwd aan deze kant van de bergen, als onwaar wordt beschouwd aan de andere kant. In de formuleringen van Montaigne en Pascal zorgt een natuurlijke grens voor de mogelijkheid, nooit de zekerheid, dat beide waarheden vreedzaam naast elkaar kunnen gelden. Iedereen leeft in en met zijn eigen waarheid.

Grenzen: duidelijk, bewaakt en gerespecteerd

De antropoloog Claude Lévi-Strauss spelt het uit: ‘Die relatieve incompatibiliteit is geen vrijgeleide om de waarden die wij verwerpen of hun vertegenwoordigers te vernielen. Op zich heeft zij niets verwerpelijks. Zij is misschien gewoon de prijs die we moeten betalen om de verschillende waardensystemen van de verschillende spirituele families of verschillende gemeenschappen te laten voortbestaan en hen de kans te geven in het eigen erfgoed de middelen te vinden om zich te vernieuwen.’

Duidelijke, bewaakte en gerespecteerde grenzen zijn een eerste middel om dat mogelijk te maken. Als we de mensheid in haar geheel bekijken, zijn grenzen de voorwaarde van diversiteit. Zij vloeien voort uit diversiteit en laten deze bloeien.

Afhankelijk van de uitgangspunten die je huldigt, hebben zowel grenzen als het respect voor diversiteit een heel andere betekenis, ook emotioneel. Liberalisme is grensoverschrijdend, gemeenschapsdenken grensrespecterend. Liberalisme wil grensverleggend zijn, gemeenschapsdenken grensbevestigend.

In de liberale verbeelding zijn markteconomie, liberale democratie, mensenrechten onstuitbaar grensverleggend, geroepen om zich over de wereld te verspreiden, grenzen te doen vervagen en verdwijnen. Gemeenschapsdenken keert daarentegen emotioneel terug naar de oudste muren van onze beschaving, die van Uruk.

In het vierduizend jaar oude verhaal, het eerste geschreven verhaal van de mensheid, streelt Gilgamesh de muren van zijn stad. Hij vraagt zich af of ze wel uit wijsheid zijn geboren. Als hij, later in het verhaal, beseft dat hij niet onsterfelijk is, dat het onmetelijke niet voor hem is weggelegd, bieden die muren troost. Zij beschermen, zo snapt hij, niet alleen de inwonenden, maar alles wat hem zal overleven, wat hij samen met zijn gemeenschap, haar verleden en toekomst, als onsterfelijkheid in zich draagt.

Een van de oudste literaire werken van de mensheid is meteen ook de eerste kritiek op de onmetelijkheid van abstract individualisme en universalisme. Respect voor wat zich aan gene zijde van de muur bevindt, wordt door liberalisme en gemeenschapsdenken ook heel verschillend bekeken.

Cliteur: liberaal of conservatief?

De rechtsfilosoof Paul Cliteur bijvoorbeeld, heeft een opvatting van relativisme die diametraal verschilt van de mijne. ‘Het cultuurrelativisme, dat alle culturen gelijkwaardig verklaart, is vrijblijvend gefilosofeer van politici in vredestijd die nooit echte verantwoordelijkheid hoeven te dragen voor de verdediging van hun cultuur.’

Cultuurrelativisme betekent voor mij zowat het tegenovergestelde, namelijk schroom om over andere culturen een oordeel te vellen in het licht van de criteria eigen aan mijn cultuur. Die houding impliceert twee dingen. Respect voor de eigenheid van andere culturen en de bereidheid de eigen cultuur binnen de eigen grenzen met hand en tand tegen externe en interne bedreigingen te verdedigen. Die bereidheid deel ik overigens met Cliteur, die soms schrijft als een liberaal, soms als een conservatief, terwijl die denktradities fundamenteel onverzoenbaar zijn.

Grenzen maken het mogelijk respect te hebben voor andere culturen en gehecht te zijn aan de eigen cultuur. Mensen die geen zicht hebben op, geen voeling met de grondslagen en de geschiedenis van hun cultuur, voor wie de inzichten, kennis, smaken, gevoeligheden die daaruit voortvloeien gewoon een kwestie zijn van persoonlijke smaak en preferentie – Roger Scruton omschrijft hen als de ‘oemma van de ontwortelden’ – zullen de zin en mogelijkheden van grenzen evenmin zien als liberalen die leven met de illusie dat hun vooroordelen universeel zijn.

Een geniale uitvinding

Grenzen zijn nochtans de meest geniale uitvinding ooit. Uiteraard, perfecte oplossingen bestaan niet, alleen betere en minder goede. Over grenzen wordt veel gevochten, hoewel in afnemende mate sinds de vrede van Westfalen in 1648. Toch is er geen enkele andere menselijke uitvinding die evenzeer heeft bijgedragen tot vrede, veiligheid en welvaart. Binnen gerespecteerde grenzen kan een staat bouwen aan normatieve eensgezindheid zodat ethisch handelen en verbondenheid het gebruik van geweld en dwang in grote mate kunnen vervangen.

Echte grenzen zijn niet zoals zij worden voorgesteld op een landkaart, een lijn. Sociologisch is een grens het complexe geheel van de voorzieningen die worden gebruikt om een gemeenschap af te bakenen. Dat is om voldoende politieke, economische, sociale en culturele soevereiniteit te behouden om de eigenheid van de gemeenschap te bestendigen en verder te ontplooien.

De geschiedenis is vol van voorbeelden van gemeenschappen die, doorgaans ten gevolge van decadentie, ophouden te bestaan, hun eigenheid zodanig verliezen dat het moeilijk wordt nog werkbaar te zijn. Dat is precies de reden waarom gemeenschappen die daartoe nog de besluitvaardigheid en moed hebben naar afbakening streven. Een onderdeel van dat streven is die denkbeeldige lijn die door het landschap loopt en die, zelfs als ze niet op het asfalt geschilderd staat, vaak merkbaar is aan een verschil in bouwstijl, taal en gewoonten.

Grenzen selecteren

Sociologisch gezien reiken grenzen ver buiten de lijnen die op landkaarten staan afgebeeld. Grensbewaking is ingrijpen op de gebeurtenissen die ver buiten de eigen grenzen gebeuren, maar die de veiligheid, de eigenheid en de belangen van de gemeenschap raken. Grensbewaking is selectie: doorlaten van wat bijdraagt tot, tegenhouden van wat afbreuk doet aan het maatschappelijk project. Dat kan aan de grens gebeuren, maar in een interdependente wereld zal dat vaak ver daarbuiten moeten plaatsvinden.

Het is duidelijk dat grensbewaking in een wereld van sterk interdependente landen anders verloopt dan in een wereld met lage interdependentie. In een interdependente wereld impliceert effectieve grensbewaking dat er controle is op en verweer tegen al de kwetsbaarheden die voortvloeien uit die interdependentie, bijvoorbeeld dat er greep, verweer of vergeldingsmogelijkheid is tegen de hackers die je energievoorziening bedreigen of de landen die migratiestromen als machtsmiddel gebruiken.

De onverantwoordelijke leiders

Een van de grootste verdwazingen waarvan grote delen van de Europese elite de laatste halve eeuw het slachtoffer werden, is de trivialisering van grenzen: het geloof dat het volstaat te zeggen waarvoor een natie staat, zonder daaraan de verantwoordelijkheid van reële gemeenschapsafbakening en grensbewaking te koppelen. Die houding blijkt bijvoorbeeld onomwonden uit de Verklaring van Laken van december 2001, waarmee de Europese Unie de Conventie in het leven riep die een Europese grondwet moest voorbereiden. ‘De enige grens die de Europese Unie trekt, is die van de democratie en de mensenrechten.’

Een meer onverantwoordelijke houding is moeilijk denkbaar. Alsof we zonder gemeenschapsafbakening en effectieve grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen op dit kleine en kwetsbare continent. We kunnen ons nu, amper twintig jaar later, nog maar moeilijk voorstellen in wat voor (denk)wereld de mensen leefden die in een plechtige verklaring dergelijke wereldvreemdheid optekenden. In welke denkwereld heeft een deel van de Europese elite geleefd, leeft zij misschien nog?

Wat een hypocrisie ook blijkt uit die verklaring. De toenmalige Europese elite deed alsof grensbewaking en defensie-uitgaven overbodig, ja zelfs moreel verwerpelijk zijn. Zij deed dat echter, schuilend achter de hoge militaire uitgaven en harde machtspolitiek van de Verenigde Staten.

Dat was twintig jaar geleden. Delen van de Europese elite werden ondertussen nuchter. De Unie en de lidstaten leveren nu wel degelijk inspanningen om grenzen ver buiten de eigen buitengrenzen te bewaken. Europese landen bewaken hun grenzen in Afrika en in het Midden-Oosten, proberen irreguliere migratie richting Europa tegen te gaan.

De Europese Commissie die in 2020 aantrad omschreef zich als ‘geopolitiek’. De Franse president Macron spreekt van een ‘soeverein Europa’. Er worden inspanningen geleverd om Europeanen te overtuigen van de noodzaak van grensbewaking en hogere defensie-uitgaven.

Nu zijn het de lichtzinnige ngo’s

De onverantwoordelijkheid die twintig jaar geleden poseerde als hogere moraal is echter geenszins verdwenen. Talrijk zijn de organisaties en belangengroepen die militeren tegen doeltreffende grensbewaking en gemeenschapsafbakening. Dat terwijl bewaakte grenzen, niet een verzonnen natuur, het ware fundament van rechten en plichten zijn. Rechten bestaan slechts in de mate dat zij worden gegarandeerd door georganiseerde, werkbare gemeenschappen. Dat is wat Jean Jaurés deed zeggen dat de staat het enige eigendom is van de arme.

In Spheres of Justice verwoordde Michael Walzer diezelfde idee door te stellen dat het mooiste geschenk dat we elkaar kunnen geven, het lidmaatschap van een gemeenschap is. Om dat geschenk aan zijn kinderen te kunnen geven, dient het gemeenschapsproject bewaard te worden. Dat is één van de fundamenten van het gemeenschapsdenken.

Mensen hebben geen rechten als dusdanig, als mens, ten gevolge van een openbaring of een denkbeeldige natuur. Mensen hebben rechten doordat zij zich organiseren in gemeenschappen die tegelijk hun opvattingen over rechten inspireren en, indien het om werkbare gemeenschappen gaat, deze ook effectief kunnen garanderen.

Liberale denkers als Krastev en Holmes zullen mijn standpunt over grenzen als het echte fundament van rechten niet delen. Zij moeten echter wel toegeven: ‘Alles wel beschouwd, de meest effectieve mensenrechtenorganisatie in de wereld is de liberale natiestaat.’ Juister nog ware geweest te spreken van de democratische natiestaat, maar liberale denkers verwarren wel vaker liberalisme en democratie.

De moeilijke kunst van het grenzen trekken

Het is nogal evident dat mensen grenzen trekken rond gemeenschappen die in termen van wijzen van denken en voelen al een mate van interne homogeniteit vertonen en waarvan de leden zich onderling verbonden voelen. Nu is de geschiedenis van grenzen uitermate bewogen. Bij het trekken van grenzen werd zeker niet altijd gestreefd naar maximale interne homogeniteit en een zo duidelijk mogelijk onderscheid met wat zich buiten de grens bevindt.

We kunnen ons inbeelden dat we een heel gedetailleerde beschrijving hebben van het denken en voelen van alle mensen op deze planeet en dan via een statistische techniek (clusteranalyse) nagaan hoeveel landen we zouden moeten onderscheiden om tot een beperkt, handelbaar aantal landen te komen waarvan de burgers zoveel mogelijk op elkaar lijken en tevens zoveel mogelijk verschillen van de burgers van de andere landen.
Ik durf niet meteen te voorspellen hoeveel landen uit een dergelijke analyse zouden komen, maar het zouden in elk geval landen zijn gekenmerkt door een grotere mate van interne homogeniteit en onderling meer verschillend dan de huidige.

De hedendaagse grenzen zijn niet op die manier tot stand gekomen. Een anekdote wil dat Churchill pochte dat hij op een namiddag in Caïro het Midden-Oosten heeft opgedeeld, met potlood en liniaal, in één trek de grens tussen Syrië en Jordanië op de kaart heeft gezet. Los van die anekdote geldt dat vele landen in het Midden-Oosten, die na de Eerste Wereldoorlog ontstonden, arbitraire grenzen hebben, zonder wortels in het verleden, met het gevolg dat zij gebieden afbakenden die dan wel een staat, maar geen natie vormden. Het waren veeleer verzamelingen van individuen waarvan de contouren door de Franse en Britse grootmachten werden bepaald. De nefaste gevolgen daarvan laten zich tot vandaag voelen.

Vergeleken met het resultaat van clusteranalyse werkte het verleden betrekkelijk slordig. Toch was de clusterlogica niet helemaal afwezig. Politieke onafhankelijkheid, grenzen, werden vaak gewonnen door verzamelingen van mensen die zich natie voelden, verbonden waren met een territorium en die samenhangend en krachtig genoeg waren om nationale onafhankelijkheid af te dwingen. Op die manier hebben mensen als het ware een beperkte vorm van clusteranalyse doorgevoerd. Dat betekent ook dat bestaande naties, als we hen beoordelen op basis van homogeniteit van denken, voelen en doen, nooit meer zijn dan clusters met rafelranden in plaats van scherpe grenzen.

We zouden kunnen stellen dat gemeenschappen, zodra zij hun grenzen kunnen doen respecteren, clusters zijn met de heel bijzondere capaciteit om onder meer via onderwijs en cultuurbeleid hun homogeniteit te vergroten, hun uitwisseling en kruisbestuiving met andere clusters te controleren. We leven echter duidelijk in een wereld waarin grenzen op een onvolkomen wijze gemeenschappen afbakenen. Slechts een beperkt aantal landen is etnisch en linguïstisch homogeen, om enkel die kenmerken te noemen. Vandaar veel bloed en tranen, etnische strijd, instabiliteit, onbestuurbaarheid.

Terwijl we sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een verdere daling van conflicten tussen staten zien, zijn we getuige van een sterke stijging van conflicten binnen staten. De meeste daarvan vinden hun oorsprong in of zijn sterk verbonden met etnisch conflict. Deze vorm van geweld nam spectaculair toe tussen 1975 en 1990. Er is voor dergelijke kwalijke gevolgen van diversiteit slechts een beperkt aantal oplossingen, geen van alle perfect, maar beter dan moord en brand: hertekenen van grenzen, homogeniseren, en leren leven met verdeeldheid.

Grenzen kunnen worden hertekend, wat niet zelden gepaard gaat met verplaatsingen van bevolkingsgroepen. Ook als deze laatste vreedzaam verlopen – wat zelden het geval is – zijn zij een lijdensweg. Dat lijden dient echter te worden afgewogen tegen het risico op burgeroorlog, etnische zuivering en volkerenmoord.

Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Uitgeverij Ertsberg, 608 pagina’s, 39,95. Bestellen en informatie HIER

Het bericht Grenzen, de grootste aller uitvindingen verscheen eerst op Wynia's Week.

De Griekse filosoof Herakleitos beschouwt vuur als centrale bouwsteen van de wereld. Tegelijkertijd ziet hij in dat de mens uiteindelijk ondergeschikt is aan het vuur. Als er niet zorgvuldig mee wordt omgesprongen, gaat vuur overheersen. Uit mythen en rituelen komt een vergelijkbare boodschap naar voren. Vuur is gevaarlijk. Je kunt je eraan verbranden, en vuur kan ook verwoestend toeslaan. Je moet dus voorzichtig zijn met vuur. Devisch meent dat deze les uit antieke tijden is vergeten.

Onnadenkendheid met gevolgen

Sinds de industriële revolutie is de mens het vuur steeds meer gaan beheersen, maar tegelijkertijd is vuur steeds meer weggestopt. Denk maar eens aan de verbrandingsmotor. Daarbij wordt vuur ingezet om beheersbare beweging te genereren, waarbij alleen de uitlaat verraadt dat zich ergens diep in de motor vuur bevindt.

In de moderne tijd wordt vuur niet meer als problematisch ervaren. De filosofie heeft het de afgelopen paar honderd jaar ook niet meer over vuur gehad. Gedurende een fossiel verspillingsfeest van twee eeuwen geleden waren filosofen met andere zaken bezig.

Hoe dat mogelijk is? Volgens Devisch leidt juist de beheersing van het vuur tot filosofische onnadenkendheid over het thema. Die onnadenkendheid blijft echter niet zonder gevolgen: zie de huidige klimaatcrisis. Daarom plaatst Devisch het thema vuur opnieuw op de filosofische agenda plaatst.

Kokende aap

Toen ik vernam dat de lezing over vuur ging, dacht ik dat het over de eerste toepassing van vuur door de mens zou gaan. Mijn eerste vraag aan Devisch was waarom hij die toepassing niet besprak. Ik stelde dat de huidige mens met zijn kleine gebit, zijn kleine maagdarmkanaal, en zijn grote hersenen, zich pas dankzij de toepassing van vuur heeft kunnen ontwikkelen.

Dat de hersenen van Devisch groot genoeg zijn om te kunnen filosoferen, heeft hij te danken aan de uitvinding van het koken, het met behulp van vuur bereiden van voedsel. Bereid voedsel is namelijk lichter verteerbaar. Daardoor is er beduidend minder energie nodig voor de vertering, kunnen wij toe met een verkleind verteringsstelsel, en blijft er meer energie over voor grote hersenen.

Het antwoord van Devisch is dat hij zijn boek zowaar begint met de typering van primatoloog Richard Wrangham van de mens als kokende aap. Van Wrangham zelf heb ik begrepen dat hij die typering niet zelf heeft bedacht, maar heeft ontleend aan James Boswell (1773): ‘My definition of Man is a ‘Cooking Animal’. The beasts have memory, judgement, and all the faculties and passions of our mind, in a certain degree; but no beast is a cook.’

Maar het gaat uiteraard niet om die typering (de mens als kokende aap of als kokend dier) op zich maar om de uitleg die Wrangham daaraan geeft. Welnu, ik heb Devisch boek erop nageslagen. Devisch legt Wranghams theorie helemaal niet uit. Het enige dat erover in Devisch’ boek te lezen staat is: ‘Zonder de beheersing van het vuur zou er van de genus Homo geen sprake zijn. Dankzij vuur kunnen we koken, hebben we dag en nacht verlichting, kunnen we onze huizen verwarmen, ons verplaatsen en zo meer. Niet ‘money’ maar ‘fire is what makes the world go around’.

Vuur is de gangmaker van de menselijke vooruitgang. We hebben vuur nodig om te overleven en zowat elke prille beschaving lijkt hiervan doordrongen te zijn. Zonder vuur geen cultuur.’

Cultuurlijk en natuurlijk

Die laatste zin ‘zonder vuur geen cultuur’ lijkt aansprekend, maar dat is vooral omdat er een soort rijm in zit. Inhoudelijk is het  niet eens een zwak aftreksel van de stelling van Wrangham zoals verwoord in de eerste zin van het citaat.

Ik zie twee mogelijke interpretaties van die laatste zin. Vatten we vuur ‘cultuurlijk’ op, dan zegt de zin niet veel meer dan dat het maken van vuur als vroege culturele ontwikkeling aan de wieg staat van wat cultuur verder nog heeft voorgebracht. Ook wordt ermee gezegd dat het vuur als het ware geïncorporeerd is in latere cultuurproducten. Daarmee is niks verkeerds gezegd, maar ook niks dat we nog niet wisten.

Vatten we vuur natuurlijk op, dan is de bewering eigenlijk nog banaler. Dan zegt deze niet meer dan dat cultuur voortbouwt op natuur. Geen cultuur zonder natuur. Ook helemaal waar, maar ook weer niks nieuws.

De kwintessens van de stelling van Wrangham mist Devisch volledig: geen (menselijke) natuur zonder cultuur. Dat is wél een opzienbarende, en ook verrassende conclusie omdat deze de wereld op zijn kop zet. De filosofische implicatie van Wranghams theorie had Devisch toch mogen inzien.

Krabben als het toch al jeukt

Met mijn tweede vraag ging ik in op het door Devisch terecht geconstateerde feit dat filosofen het laten afweten op het moment dat er wel al problemen ontstaan, maar deze nog niet aan de oppervlakte komen, nog niet voelbaar zijn. Filosoferen lijkt zodoende op krabben als het toch al jeukt. Wat is dan nog de meerwaarde van de filosofie?

Pas nu de waarschuwing dat de aarde dreigt op te warmen alomtegenwoordig is, worden ook filosofen wakker en beginnen ze over het klimaat te schrijven. In welke zin doen filosofen meer dan wat columnisten ook al doen: meebabbelen over wat toch al actueel is? Wat is dan de meerwaarde van d filosofie?

Anders gesteld: In welke zin kan filosofie dan wetenschappelijkheid claimen? Devisch stelt mij als wedervraag wat ik in deze context onder wetenschappelijkheid versta. Voor de beantwoording van die vraag haak ik in op Devisch voorstelling van zaken: waar de vakwetenschap zich focust op afzonderlijke details, daar kan de filosofie een soort overzicht over het geheel van feiten bieden. Onder wetenschappelijkheid versta ik dat de filosofie over een methodologie beschikt die blinde vlekken voortijdig kan opsporen.

Van instrumentele naar inclusieve rationaliteit

Als antwoord op mijn vraag verwijst Devisch eerst naar een boek waarin Peter Sloterdijk al eerder over het klimaat geschreven heeft. Dat boek met als titel Was geschah im 20. Jahrhundert? Unterwegs zu einer Kritik der extremistischen Vernunft is echter pas in 2016 verschenen. Toen was de discussie over klimaatverandering al aardig op dreef. Dan kun je dus niet zeggen dat Sloterdijk een blinde vlek ontdekt heeft. Sloterdijk sluit gewoon aan bij een maatschappelijk debat dat al gaande is. Nieuw is hoogstens dat hij de klimaatdiscussie cachet verleend door deze op een filosofisch niveau te tillen.

Vervolgens noemt Devisch het boek Dialektik der Aufklärung van de marxistische filosofen Max Horkheimer en Theodor Adorno. Dat boek is te lezen als een kritiek op het vooruitgangsdenken. Het is voor het eerst verschenen in 1944. Dat is inderdaad geruime tijd voor de  klimaatdiscussie. Maar het boek handelt dan ook niet over het klimaat. Het is een marxistisch werk dat zegt dat instrumentele rationaliteit uitgaat van de doeleinden van de bourgeoisie en daarom tekortschiet om ook de doeleinden van het proletariaat te dienen.

Hedendaags uitgedrukt stelt het boek dat een inclusieve rationaliteit die ieders doeleinden behartigt nodig is. Als je daar dan behalve de mensheid ook nog het dierenrijk en het plantenrijk onder schaart, dan krijg je inderdaad een soort inclusieve milieufilosofie (wat toch net nog iets anders is dan een klimaatfilosofie).

Maar dan moet je toch een heleboel in het boek lezen, wat er feitelijk niet instaat. Het boek gaat, net als het werk van Karl Marx, over hoe de industrialisatie de sociale verhoudingen vervormt. Het boek gaat niet over milieu, laat staan over klimaat.

De zon herinterpreteren

Sloterdijk poneert: ‘We moeten de zon herinterpreteren.’ Devisch doet een poging. Hij meent dat we ons anders ten opzichte van het vuur dienen te verhouden door, net als Nicolaas Copernicus, de zon centraal stellen. De relatie met vuur legt Devisch uit door de zon te omschrijven als een enorme vuurbol die de aarde vanaf grote afstand van energie voorziet. Fossiele brandstoffen ziet hij als gestolde zonne-energie. Gedurende de industriële revolutie waren we dus ook al indirect afhankelijk van de zon. Het gebrek aan aandacht voor de zon was dus onterecht. Devisch roept daarom op tot een soort heliocentrisme 2.0.

Verleden om het heden te herinterpreteren

Dat is mooi, denk ik dan, want bij de klimaatmodellen zoals het IPCC die voorschotelt, wordt de invloed van de zon, naar het schijnt, onvoldoende meegenomen. Allereerst is er een 11-jarige cyclus van zonneactiviteit die samenhangt met het aantal zonnevlekken. Zonnevlekken staan daarbij voor zonneactiviteit. Met name tussen 1940 en 2000 waren er relatief veel zonnevlekken, wat bijgedragen kan hebben aan de opwarming van de aarde.

Daarnaast zijn er ook schommelingen in de zonneactiviteit op de tijdschaal van eeuwen en millennia die gerelateerd kunnen worden aan de banen van de planeten om de zon. De Noorse hoogleraren Harald Yndestad en Jan-Erik Solheim hebben dat aangetoond. Maxima en minima van zonneactiviteit in de afgelopen eeuwen hebben zij zodoende kunnen koppelen aan koude en warme perioden in het verleden. Zo was er in de 17^de eeuw een kleine ijstijd met weinig zonneactiviteit, en van 1000 en 1350 juist een relatief warme periode met veel zonneactiviteit.

Devisch laat echter weten aan het klimaat van 500 jaar geleden geen boodschap te hebben. Het gaat hem erom dat het klimaat sinds de industriële revolutie uit haar voegen raakt. Daar wil ik dan tegenin brengen dat je klimaatschommelingen uit het verleden moet meewegen om recentere klimaatschommelingen te kunnen interpreteren. Dat zou hij als filosoof toch moeten begrijpen, want filosofen grijpen ook constant terug op uitspraken van filosofen van eeuwen geleden om juist het heden beter te begrijpen.

Heliocentrisme zonder aandacht voor de zon

Maar ook als je enkel naar relatief recente klimaatveranderingen kijkt, blijkt de zon daarbij een grotere rol te spelen dan het IPCC haar toebedeelt. Het ICPP gaat ervan uit dat de zonneactiviteit sinds 1750 vrij constant is geweest. In 2014 is echter, mede aan de hand van recente satellietgegevens, aannemelijk gemaakt dat de zonneactiviteit vanaf 1750 wel degelijk de nodige variatie heeft gekend, en dat de opwarming van de aarde sinds 1880 veel beter verklaard kan worden uit zonnevariabiliteit dan op basis van CO₂ in de atmosfeer.

Nog in juni 2021 verscheen een artikel van 23 wetenschappers op het gebied van solar physics en klimaatwetenschap uit 14 landen, waarin gesteld wordt dat het toeschrijven van de recente klimaatverandering aan enkel broeikasgassen prematuur is, en dat het IPCC ten onrechte belangrijke gegevens over de natuurlijke variatie van zonnestraling buiten beschouwing laat.

Nu ben ik geen klimaatdeskundige. Ik kan dus niet uitmaken in hoeverre broeikasgassen het klimaat beïnvloeden dan wel of de zon dat doet. Ik verwacht ook niet van Devisch dat hij dat kan. Maar als Devisch pleit voor heliocentrische filosofie, dan lijkt het me toch niet teveel gevraagd om in ieder geval oog te hebben voor een eventuele rol van de zon op ontwikkelingen in het klimaat, en die niet bij voorbaat uit te sluiten. Mijn derde vraag was daarom: hoe verhoudt Devisch zich als heliocentrist ten opzichte de mogelijke invloed van de zon op het klimaat?

Ik stelde die vraag pas toen de lezing al voorbij en het publiek al vertrokken was. Zo uitvoerig als hierboven, heb ik de aanleiding van mijn vraag helemaal niet uit de doeken kunnen doen. Devisch bleek nogal geïrriteerd over mijn vraag. Ik begreep dat hij ook niet blij was met mijn twee eerdere vragen. Hij kapte een verder gesprek af met het argument dat hij als filosoof niet kon beslissen over wetenschappelijke zaken. De kans om hem duidelijk te maken dat hij dat wat mij betreft ook niet hoeft, kreeg ik niet meer.

Filosoof die niet wil filosoferen

Eerlijk gezegd was het voor mij even wennen dat een filosoof niet geporteerd blijkt van kritische vragen. Het komt op mij over als een filosoof die niet wil filosoferen. Als filosoof leef je immers van kritische vragen om zaken op scherp te stellen. Desalniettemin sterkte juist de afwijzende houding van Devisch mij in de overtuiging dat mijn kritische vragen allerminst doel misten.

Het bericht Wat is eigenlijk het praktisch nut van filosofie? verscheen eerst op Wynia's Week.

PvdA en GroenLinks kondigden aan dat ze tijdens de formatie en daarna intensiever gaan samenwerken en slechts met elkaar tot een nieuw kabinet zullen toetreden. Beide partijen verloren tijdens de laatste verkiezingen, maar hebben hun macht juist weten te vergroten. Dat is onlogisch en roept de vraag op: hoe is het mogelijk dat de progressieve beweging onevenredig veel politieke macht kan uitoefenen?

De term ‘progressieve beweging’ verwijst hier naar de traditioneel linkse en centrum-linkse partijen en, zoals hieronder uitgelegd, de liberalen die ideologisch door hen worden gebruikt.

Kennis

Dat kennis macht is, begreep de progressieve beweging beter dan wie ook. Wanneer je de productie en verspreiding van kennis beheerst, kun je het beleid verkopen dat je wenst en grote groepen van de bevolking daar achter krijgen. Propaganda verhuld als kennis is immers veelal niet te onderscheiden van echte kennis.

Wetenschap en onderwijs zijn dan ook steevast belangrijke speerpunten van de lange termijn strategie van de progressieve beweging geweest. Onderwijs dat de nadruk legt op brede kennis en onafhankelijk denken, gaat niet samen met de opofferingen die nodig zijn voor het uitvoeren van de progressieve agenda. Omdat ook de publieke media zowel grote afnemers als verspreiders van kennis zijn, konden zij niet ontbreken in het plan. Onderwerpen als klimaatverandering, ‘diversiteit’ en immigratie krijgen om een strategische reden binnen deze drie instituties veel aandacht.

De cynische kennis van onwetendheid

Om de greep op de macht te versterken was traditionele kennis echter onvoldoende. Op papier waren onderwijs en publieke media in eerste instantie nog wel gericht op het goed informeren van burgers, maar ook minder goed geïnformeerde burgers hebben stemrecht en zijn vaak een stuk minder lastig. Met andere woorden, ‘kennis is macht’ en ‘onwetendheid geeft macht’.

Meer dan enige andere politieke groepering heeft de progressieve beweging kennis ontwikkeld die helpt bij het bespelen van de bevolking. Via onderwijs, wetenschap en media kun je immers het gedachtengoed van mensen goed sturen. Als je dat dan combineert met een slimme communicatiestrategie, dan sta je aan het roer. De investeringen in deze cynische kennis van onwetendheid hebben de beweging geen windeieren gelegd.

De vraagstukken waarmee moderne samenlevingen geconfronteerd worden zijn vaak complex. Vandaar dat wij een ‘technocratische bureaucratie’ hebben ingericht. Alleen om een enkel probleem goed te begrijpen ben je veel tijd kwijt, maar er zijn veel problemen. En dan hebben we het nog niet eens over de mogelijke oplossingen van ieder van die problemen en de voor- en nadelen daarvan.

Met andere woorden, het is een hele opgave, zo niet onmogelijk, om problemen en de voorgestelde oplossingen goed uit te leggen aan de burgers. Een grote hoeveelheid feiten en argumenten zouden effectief gecommuniceerd moeten worden. De progressieve beweging had daarvoor een oplossing.

Rede en diversiteit

In de Kantiaanse plichtenleer staat de rede centraal. Met de rede kun je langs de weg van de zogeheten ‘categorische imperatief’ morele plichten identificeren; handel zo dat je kunt willen dat ieder ander op die manier zou handelen. Omdat deze ethiek op de rede steunt, is het niet nodig om de daaruit voortvloeiende plichten af te dwingen; redelijke mensen handelen ernaar zonder dwang of drang. Hoe anders dat ligt bij de progressieve moraal, zien we hieronder.

In een liberale democratie zullen mensen uiteraard wel vaak sterk van mening verschillen over de vraag wat de ethische geboden precies betekenen voor het antwoord op een bepaald sociaal of politiek probleem. Dat is deel van onze intellectuele diversiteit; maar dat is precies de vorm van diversiteit die de progressieve beweging onderdrukt.

Propaganda in plaats van rede

De progressieve moraal heeft de Kantiaanse plichtenleer echter gecorrumpeerd en de rede vervangen door propaganda. Dat was relatief gemakkelijk doordat, zoals we hiervoor hebben gezien, het beantwoorden van de vraag wat waar is en wat niet, vaak grote inspanningen vergt. In een liberale democratie staat de propaganda van de ene politieke partij immers tegenover de propaganda van de andere partij. Consensus meestal ver weg.

De progressieven zagen echter in, dat propaganda gedragen door moraliteit het wint van ordinaire, populistische propaganda; ‘consensus’ volgt uit morele macht. Het geloof in de ‘progressieve imperatief’ kon zo wortel schieten – ‘goed’ is wat de ‘progressieve imperatief’ (lees: propaganda) voorschrijft, ‘kwaad’ is alles wat daarmee strijdt.

Feiten en moraal

De versmelting van propaganda en moraal heeft geleid tot het meteen moraliseren van sociale en politieke problemen vanaf de eerste confrontatie, zodat feiten en argumenten geen effect meer kunnen hebben. Deze moraal, die verder geen enkel beroep doet op de rede, bepaalt in detail welke gedachten, handelingen, en gedragingen als sociaal geoorloofd of wenselijk worden gezien.

Deze fusie had nog een ander belangrijk gevolg. In de progressieve moraal kun je politieke voorkeuren presenteren als ‘feiten.’ Marx ‘voorspelde’ de proletarische revolutie niet, maar schreef deze voor. De progressieve moraal bepaalt eerst ‘de soort van samenleving waarin wij willen leven,’ met ‘inclusiviteit’, diversiteit, sociale rechtvaardigheid en klimaatrechtvaardigheid en vervolgens de feiten die die doel ondersteunen.

Sociale druk

In de liberale democratie kun je de progressieve moraal niet altijd via de wet opleggen. Voordat je zover bent, moet je eerst gebruik maken van de sociale structuren. De consensus over de progressieve moraal wordt daarom afgedwongen door sociale prikkels en sociale sancties. Die prikkels zijn de lof en sociale inclusie die de aanhangers (ook wel ‘deugers’ genoemd) toekomt; ze horen er bij, zijn ‘maatschappelijk betrokken,’ ‘sociaal verantwoord,’ en hun carrière-vooruitzichten zijn goed, denken ze. Die verantwoordelijkheid houdt wel in dat ze hun objectiviteit en neutraliteit inruilen voor onvoorwaardelijke loyaliteit aan de progressieve moraal.

Sociale sancties treffen degenen die niet voldoen aan de progressieve moraal. Die sancties kunnen inhouden uitstoting, afkeuring, ‘scapegoating’ en stigmatisering. Label als ‘wij/zij-denker,’ ‘asociaal,’ ‘wappie’, ‘feiten-vrij,’ ‘ontkenner’ of ‘gevaarlijke populist’ wil iedereen graag vermijden. Om het afschrikkende effect van niet-deugen te vergroten zijn meer recent ook vergaande sociale repercussies toegevoegd, zoals het ‘cancellen.’ Een recent voorbeeld is de boycot van een boek dat vragen stelt bij woke transgender activisme. De sancties kunnen zelf personen treffen die zelf niets ‘fout’ hebben gedaan, afgezien van relaties onderhouden met personen die ‘fout’ zijn. De moraal van ‘divide et impera,’ verdeel en heers.

Taliban

Een ander voorbeeld is de uitspraak van oud-opperbevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten dat ‘klimaatverandering de oorzaak is van het succes van de Taliban’. Niet de radicale islam dus.

Zijn uitspraak illustreert niet alleen de totaliteit van de ondergang van rationaliteit bij de progressieve machthebbers en de bedwelmende invloed van hun moralistische ‘deugdenkkader,’ maar bovendien de normatieve kracht van ‘feiten’ in de progressieve moraal. Met zijn uitspraak maakt de generaal aan de goegemeente duidelijk dat hij de strijd tegen klimaatverandering steunt en dat hij bereid is de klimaatactivisten een extra argument aan te reiken.

Competitieve voordelen

Maar waarom heeft de progressieve moraal het gewonnen van andere, concurrerende moraliteiten? In de strijd met abstracte conservatieve (en, voor zover die identificeerbaar is, liberale) moraliteit had de progressieve moraal grote voordelen:

• De progressieve moraal is een eenvoudig toepasbaar ‘alles-in-een’ pakket; een combinatie van een concrete deontologie met een deterministisch consequentialisme, dat wil zeggen dat zeer specifieke morele plichten zijn gedefinieerd door goede intenties, die noodzakelijkerwijs tot goede uitkomsten moeten leiden. Daardoor is de rede niet alleen onnodig, maar zelfs onwenselijk. Het stuk onder ‘pseudo-moraal’ hierna en het voorbeeld van de ‘klimaatmoraal’ verduidelijken dit punt.

• De progressieve moraal kon gemakkelijk dominant worden door de dominantie die de beweging al had opgebouwd in wetenschap, onderwijs en de publieke media.

• De progressieve moraal werd ook uitgedragen door groepen die traditioneel niet tot de progressieve orde behoorden, met name, zoals hierna uitgelegd, door de liberalen.

Hypocriete pseudo-moraal

De progressieve moraal is in werkelijkheid slechts een pseudo-moraal, want de deontologie is een hypocriete plichtenleer die met twee maten meet en niet op rede berust maar op dogmatisch deugen. Het verbod op racisme bijvoorbeeld geldt niet voor bepaalde rassen en selectief ‘antiracisme’ is gewoon een kwestie van moeten. Discrimineren ‘voor het goede doel’ is vereist.

Grond- en mensenrechten zijn er niet voor iedereen, maar des te meer voor de deugers, die een ‘recht op een veilig klimaat’ hebben gekregen; de rechten van anderen, zoals het recht op huisvesting, het recht op werk en het recht op een eerlijk proces, delven dan het onderspit. De strijd tegen klimaatverandering heeft de hoogste prioriteit, maar de enige effectieve remedie, kernenergie, wordt tegengehouden, omdat deze veel progressieve programma’s overbodig zou maken. Diversiteit staat hoog in het vaandel, maar intellectuele diversiteit wordt tegengewerkt, omdat deze de progressieve imperatief bedreigt. In het coronabeleid gekenmerkt door avondklok en discriminatie van niet-gevaccineerden, is met de progressieve moraal ‘normaal gemaakt wat niet normaal is.’

Zelfbediening

Niet alleen de aanwezigheid van hypocriete voorschriften, maar ook de afwezigheid van ethisch noodzakelijke voorschriften kenmerken de progressieve moraal. Je hoeft niet ver te zoeken. Alleen al afgelopen week deden zich twee situaties voor waarin deze moraal het liet afweten en de machthebbers faciliteerde. De drie dubieuze staatssecretarissen gaven hun Kamerzetel pas op nadat hun dubbelfunctie politiek onhoudbaar was geworden; de progressieve moraal schreef hen niets voor.

Deze week werd ook bekend dat Minister van Nieuwenhuizen per 1 oktober lobbyist wordt voor de energiebranche en de overheid waaraan zij leiding gaf, gaat lobbyen. Ze “houdt zich aan de regels,” zegt ze; bij de Europese Unie zou dit niet zijn toegestaan. Wederom laat de zelfbedienende progressieve moraal het afweten. Van Nieuwenhuizen was overigens niet de eerste die vanuit het demissionaire kabinet de overstap maakte naar de lobbysector.

Gevolgen doen niet ter zake

Dat het om een pseudo-moraal gaat blijkt ook uit het feit dat de consequenties van de voorgeschreven gedachten en handelingen niet aan toetsing onderhevig zijn en concrete morele plichten dus niet op basis van ervaring kunnen worden bijgesteld. De gevolgen staan vast en zijn deel gemaakt van de morele plicht.

‘Antiracisme’ is goed omdat het altijd en overal goede gevolgen voor kwetsbare groepen heeft (niet dus).  Hetzelfde geldt voor ambitieus klimaatbeleid; of er een klimaatcrisis is, staat niet ter discussie (want ‘urgent’ of ‘klimaatontkenner’) en dat het beleid goed is voor het klimaat is, is een gegeven (want ‘wetenschap’). Of het wispelturige coronabeleid werkt maakt niet uit, want ‘vaccineren doe je voor de ander’. Enzovoorts. De sociale rechtvaardigheid blijkt keer op keer selectieve onrechtvaardigheid.

De progressieve overname van het liberale gedachtengoed

In de liberale doctrine staat vrijheid voorop, maar die vrijheid is niet onbeperkt en brengt verantwoordelijkheid met zich mee. Zoals John Stuart Mill al schreef, vrijheid betekent ook de verantwoordelijkheid te voorkomen dat schade ontstaat. Volgens het schade-beginsel eindigt vrijheid daar waar een handeling schade aan anderen zou toebrengen.

De progressieven begrepen dat dit de Achilleshiel van het liberalisme was. Het begrip ‘schade’ bleef in de liberale doctrine immers pover gedefinieerd. Wat als schade kan worden beschouwd, zagen de progressieven, is een functie van sociale opvattingen. De progressieve invulling van ‘schade’ kon zo de vrijheid uithollen.

‘Externaliteiten’

Daartoe grepen de progressieven het begrip ‘externaliteit’ aan. Dat begrip wekte bij de liberalen geen argwaan op, omdat het een traditionele economische rechtvaardiging gaf voor overheidsinterventie. ‘Schade aan het milieu’ werd immers ook door liberalen aangemerkt als een externaliteit die tot ingrijpen noodzaakt. Nadat milieuschade was geaccepteerd als een gerechtvaardigde beperking op de vrijheid, was de stap naar ‘schade aan het klimaat’ snel gemaakt. Het progressieve klimaat- en duurzaamheidsbeleid kon zo op liberale steun rekenen.

De verdere progressieve expansie van het begrip ‘schade’ was eenvoudig. Zo accepteerden liberalen al vlot dat ook woorden ‘schade’ kunnen veroorzaken. Beperking van de vrijheid van meningsuiting was dus noodzakelijk. Tegen het progressieve idee dat ongelijkheid, in welke vorm dan ook, eigenlijk ook een vorm van schade is, hadden de liberalen, niet gewapend met enige theorie, weinig in te brengen. Zelfs de stap naar het kwalificeren van ‘weerstand tegen subjectieve beleving van identiteit’ als ‘schade,’ kon gezet worden. Het volledige ‘woke’ beleid werd ook liberaal beleid.

Parasitair progressivisme

Zo heeft de progressieve beweging, als de sluipwesp die haar eieren legt in de rups maar de rups laat leven, de liberalen het progressieve gedachtengoed laten uitdragen. In Nederland was dat wel zeer gemakkelijk doordat de liberale leiders juist prat gingen op en hun pragmatisme en de afwezigheid van enige visie: “de olifant die het zicht belemmert.”

Gehuld in de mantel van vrijheid en democratie kon dit gedachtengoed zich zonder al teveel weerstand verder verspreiden. Slechts weinigen zagen de wolf in schaapskleren die de progressieve pseudo-moraal is. Zelfs instituties als de rechterlijke macht bleven niet gespaard. In 1992 proclameerde de latere ombudsman Alex Brenninkmeijer al dat ‘het primaat van de politiek’ niet meer bestaat.

De progressieve rechter

Sindsdien zijn rechters steeds meer opgeschoven van het toepassen van de wet, hun wettige taak, naar het oplossen van sociale problemen, de taak die zij zichzelf hebben toebedeeld. Er zijn geen grenzen aan deze doctrine van rechterlijke bevoegdheid. Na het Urgenda-arrest, waarin de rechter op de stoel van de wetgever is gaan zitten, heeft de rechter in de zaak van Milieudefensie tegen Shell onlangs de bedrijfsvoering van Shell Groep wereldwijd overgenomen.

Ondertussen voelt het Europese Hof voor de Rechten van de Mens zich in de strijd voor de progressieve zaak aan geen enkele regel meer gebonden. In de DUARTE klimaatzaak heeft het Hof zich niet alleen meermalen partijdig uitgesproken, maar ook de eisen voor ontvankelijkheid ten gunste van de eisers opzij gezet, de evident onontvankelijke en niet-urgente zaak prioriteit gegeven, op eigen houtje ‘foltering’ aan de tenlastelegging toegevoegd en alleen derde partijen toegelaten die de ‘goede zaak’ steunen. De hoogste rechter heeft de naam van zijn Hof omgedoopt tot het ‘Europese Klimaatveranderingshof’ en al voor aanvang van het proces laten weten dat “niemand de klimaatcrisis legitiem kan ontkennen.” Partijdiger en onwettiger kan het niet worden. 

Wanneer een onderwerp progressief gemoraliseerd is, dan definieert de moraal het probleem én bepaalt het de oplossing. We worden bedreigd door een urgente klimaatcrisis, daarom moeten we ambitieus klimaatbeleid voeren. Er is systemisch racisme, daarom moet je antiracisme steunen.

De progressieve moraal is nu zo sterk geworden dat deze niet alleen domineert, maar zelfs de uitroeiing kan eisen van concurrerende morele opvattingen. Feiten en argumenten zijn niet alleen ineffectief, maar zelfs verdacht of verwerpelijk. De filosoof Karl Popper waarschuwde al voor dit gevaar in zijn beroemde werk “Utopia and Violence” uit 1947.

Klimaatdebat

Hoe de progressieve moralisering het politiek debat heeft doodgeslagen blijkt prachtig in ‘het klimaatdebat’ (of wat daarvoor doorgaat). Het progressieve morele dictaat is even dictatoriaal als simplistisch: ‘Er is een urgente klimaatcrisis, de planeet en de mensheid worden ernstig bedreigd en daarom is drastische klimaatactie nu nodig.’

Degenen die het wagen om naar de definitie van het begrip ‘klimaatcrisis’ te vragen of naar het bewijs voor het bestaan ervan, of wetenschappelijke feiten aandragen die aantonen dat er geen klimaatcrisis is, worden als ‘klimaatontkenners’ bestempeld die ‘onze kinderen’ geen toekomst gunnen en alleen aan zichzelf denken. Debat gesloten; de progressieve imperatief wint.

Immigratie

Eenzelfde simplistische, maar monopolistische moraal beheerst het immigratiedebat. Immigratie is voor alle politieke partijen en bijna alle burgers niet een kwestie van ‘voor’ of ‘tegen’, maar van de mate waarin en de voorwaarden waaronder immigratie dient plaats te vinden. De progressieve moraal bepaalt echter dat iemand die vragen stelt bij de huidige gang van zaken of feiten presenteert over de kosten van immigratie of het lot van immigranten in Nederland, ‘xenofoob’ of ‘racistisch’ is. Daarmee wordt debat in de kiem gesmoord.

Zo kunnen we de lijst van progressieve speerpunten afwerken en steeds zien we eenzelfde patroon. In de diversiteitsdiscussie zijn andersdenkenden ‘homofoob’ of erger. Waar het gaat over de rechtsstaat zijn ze ‘fascisten, ’populisten’ of ‘antidemocraten’. Wanneer ‘woke’ aan de orde is, kan het ieder van de labels zijn. En als de progressieve moraal geen van deze termen toelaat, dan zeg je gewoon dat het een ‘achterlijk idee’ is, zoals Tweede Kamerlid Bente Becker, verantwoordelijk voor ‘integratie en inburgering’, onlangs deed, waar het ging over gescheiden Islamitisch onderwijs. In ieder van deze gevallen is dissent steeds ‘gevaarlijk populisme.’ Debat zal daardoor niet ontstaan, hoogstens een scheldpartij.

Het voordeel van het voorkomen van debat

Men kan zich afvragen: waarom zouden de progressieven zoveel investeren in deze moralisering van politieke vraagstukken als ze hun voorstellen ook gewoon politiek kunnen verdedigen? Dat is een goede vraag en het antwoord ligt in de feitelijke onderbouwing van de progressieve denkbeelden, of, beter gezegd, het gebrek daaraan.

Niets is dodelijker voor progressieve voorstellen dan de confrontatie met feiten en rede. Niet alleen feiten betreffende het probleem dat aan de orde is, maar ook feiten over de voorgestelde oplossingen, gevolgd door redeneren op basis daarvan. Wat blijft er bijvoorbeeld nog over van het progressieve klimaatbeleid als je naar de feiten kijkt en rationeel debatteert? Bar weinig.

Morele superioriteit geeft macht

Dat moraal belangrijk is voor de bevolking van grotendeels protestantse landen als Nederland was bekend. Sinds Kant zit het idee van de plichtenleer diep verankerd in de protestantse cultuur. Deze ethiek is door de progressieven geperverteerd om hun politiek programma in een nieuwe hypocriete pseudo-moraal te verpakken. Daarna wisten ze een belangrijk deel van de bevolking rond deze superieure moraal te mobiliseren teneinde rationeel debat te onderdrukken. Een strategie die de moraal helaas ontdeed van hetgeen haar functioneel maakte, de rede.

Kortom, de progressieve beweging heeft zijn ziel verloochend om macht te verwerven. De waarheid in pacht hebben was niet genoeg, ze wilden ook de moraal in pacht hebben. ‘Kennis is macht’ is aangevuld met ‘onwetendheid geeft macht’.

Zo heeft de beweging langs de weg van ‘morele superioriteit’ onevenredig veel macht verworven en het politieke debat doodgeslagen, want ‘it is futile to try to talk facts and analysis to people who are enjoying a sense of moral superiority in their ignorance’.

Het bericht Hoe progressieven de macht grijpen door zich moreel superieur voor te doen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik moest hieraan denken nu ik deze zomer onder andere besteed aan het herlezen van het werk van drie Franse vrienden: Rémi Brague (1947), Alain Finkielkraut (1949) en Pierre Manent (1949). Helaas zijn zij in Nederland nog niet zo bekend.

‘Hoe een conservatief-liberaal-socialist te zijn?’

Ik moest terugdenken aan het interview dat ik jaren geleden (mei 2007) met Finkielkraut had. Ik bezocht hem in zijn imponerende appartement in het zesde arrondissement van Parijs. We spraken over aanstaande verkiezingen, nationale identiteit, vaderlandsliefde en immigratie, en het verraad van oude idealen. Over politiek dus. En over conservatisme in het onderwijs: ‘Een kind is een nieuwkomer op deze aarde en de school moet de nieuwkomer inwijden in een wereld die ouder is dan het kind zelf, zodat het kind erfgenaam wordt en het vermogen tot innovatie gestalte krijgt’. En over conservatisme in de politiek, waarbij Finkielkraut een ‘korte en magnifieke’ tekst citeerde van Leszek Kolakowski: ‘Hoe een conservatief-liberaal-socialist te zijn?’

Kolakowski kende ik omdat ook NRC-columnist J. L. Heldring regelmatig naar hem verwees. Ik had zelfs een keer, zomer 1992, naast hem gestaan in een antiquariaat in Oxford, maar ik durfde niets tegen hem te zeggen. En hij zag niet eens dat ik met een exemplaar van zijn boek Chrétiens sans Église in mijn handen stond.

Maar goed. Wat is er zo ‘magnifiek’ aan deze tekst van Kolakowski? Ik denk dat hij laat zien dat de drie belangrijkste politieke posities – de conservatieve, liberale en socialistische – idealen hebben geformuleerd en uitgedragen die ten diepste niet onverenigbaar zijn met elkaar. Hij begint zijn essay dan ook met de anekdote over de tramchauffeur in Warschau.

Om vooruit te komen moeten het initiatief en de vindingrijkheid van het individu ruimte krijgen. Het lot van de achtergestelden moet door economische en culturele verheffing worden verbeterd, zonder dat zij die het beter hebben naar beneden worden gehaald. In deze zin zijn wij liberaal.

Van de socialisten hebben we geleerd dat de vrijheid van economisch handelen nooit onbeperkt kan zijn. En dat het streven naar winst daarbij nooit de enige leidraad mag zijn.

Van de conservatieven hebben we drie belangrijke dingen geleerd. Er komt geen einde aan de geschiedenis. Dat wil zeggen: de grote ideologische conflicten tussen vrijheid en gelijkheid zullen nooit ergens volledig worden opgeheven. De duivel kan niet worden verlost. Dat wil zeggen: het kwaad zit niet in maatschappelijke instellingen, maar is met de menselijke natuur gegeven. En de kwaliteit en het voortbestaan van samenlevingen zijn gediend met levensvormen die ons uit de traditie zijn overgeleverd, zoals het gezin, religieuze groepen en rituelen.

Idealen sluiten elkaar niet uit

Al deze idealen uit de drie grote politieke stromingen zijn dus niet onverzoenlijk en sluiten elkaar niet uit. We hebben de creativiteit van de markt nodig, maar de markt kan niet zonder restricties zijn. En de menselijke natuur vraagt om permanentie, om duurzaamheid. Dit inzicht wordt geschraagd door de belangrijkste deugd: de prudentie, de gematigdheid, die voortvloeit uit en transcendent inzicht biedt in de kwetsbaarheid van alle leven.

Ik voor mij heb altijd geloofd dat deze grote idealen een bedding hebben gevonden in de politieke familie van de christendemocratie. Maar de partij die deze familie onderdak bood, lijkt weggezakt in een comateuze toestand, en in een diepgaand, intern conflict waaruit geen uitweg mogelijk lijkt. Tenzij de nieuwe bewegingen van Appèltje-Eitje en Sociale Christendemocratie geen fouten maken en het CDA weer weten te bepalen bij wat het behoort te zijn: een fatsoenlijk alternatief als brug tussen traditie en toekomst. Zeer velen kijken daar reikhalzend naar uit.

Het bericht Kan het CDA een fatsoenlijke brug worden, tussen traditie en toekomst? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hierbij wel de aantekening dat we zien dat elementen van sociocentrisme in westerse samenlevingen toenemen. Ik gaf het voorbeeld van ‘inclusie’ dat erop gericht is om groepen mensen in bedrijven en organisaties te introduceren op basis van groepskenmerken als geslacht, herkomst, kleur, seksuele geaardheid.

Deze trend, geïnstigeerd door de woke-ideologie en gestimuleerd door politiek correcte lieden, zorgt voor een toenemende onvrede bij mensen die individualisme voorstaan, de conservatieven en populisten.

Progressief en conservatief menen het morele gelijk te bezitten

Sociaal-psycholoog Jonathan Haidt duikt nog een laag dieper in de menselijke psyche. In zijn boek Het Rechtvaardigheidsgevoel voert hij de olifant met zijn berijder op. De olifant staat model voor onze intuïtie, ons sentiment. De berijder staat model voor de rede en beredeneert en bevestigt de richting die de olifant is ingeslagen.

De politiek-correcte mens meent aan de goede kant van de historie te staan, ‘wij hebben het morele gelijk aan onze zijde’. De conservatieve mens denkt echter idem dito. Beiden weten dit met behulp van de rede te beargumenteren.

Met de ratio kom je nergens

Sinds de Verlichting en de ontwikkeling van de wetenschap zijn wij er  immers aan gewend de ratio te hanteren en voorheen was ook Plato een man van de rede. Maar daar waar sprake is van twee verschillende morele systemen, te weten sociocentrisme en individualisme, zul je met de ratio nergens komen.

De twee horen elkaar aan, discussiëren, maar praten volledig langs elkaar heen. De olifanten gaan ieder een andere richting op. De wederzijdse olifanten, de intuïties, de sentimenten, sporen niet met elkaar en de ratio wordt enkel ingezet om aan te tonen – al dan niet terecht – dat de ander ongelijk heeft.

Sentiment is drijvende kracht achter onze moraal

Deze conclusie van Haidt is niet nieuw. De Schotse empirische filosoof David Hume (1711-1776) kwam tot dezelfde conclusie. Hij is door de Verlichting in vergetelheid geraakt, maar nu in ere hersteld. Hume was zijn tijd ver vooruit.

In zijn boek A treatise on human nature benadrukte hij de grenzen van de menselijke rede. Hij ontdekte dat ‘sentiment’, in Haidt’s termen de intuïtie, de olifant, de drijvende kracht is van ons morele leven. Ons redeneren, de berijder van de olifant, is onmachtig. Die berijder is bevooroordeeld en dient enkel als dienaar van de intuïtie.

Wederzijdse weerzin

Volgens Hume (en Haidt) dienen morele percepties niet te worden ingedeeld bij de rede, maar bij de sentimenten. En slechts daar zouden de twee kemphanen elkaar kunnen vinden. De olifanten moeten elkaar in sentiment, intuïtie, ontmoeten.

Haidt doet in zijn boek een poging om diverse sentimenten te klassificeren om een zeker bewustzijn te kunnen kweken waar die sentimenten in het brein gelokaliseerd zijn en waar eventueel ‘common ground’ te vinden is.

We ontwaren echter dagelijks welke weerzin beide partijen tot elkaar voelen en hoe moeilijk, zoniet onbegonnen, het is tot overeenstemming te komen. 

Machteloze kabinetsformatie

Zie de machteloze kabinetsformatie die we momenteel ondergaan. Om uit de misère te komen en enigermate tot overeenstemming te komen is het nodig dat men wederzijds bereid is in elkaars sentiment, moreel systeem, te duiken en daar enig begrip voor op te brengen. Dat is nogal wat als je enkel afschuw voelt voor de ander.

It takes two to tango, dus ‘de liefde’ kan niet van een kant komen. Voorbeeld: de CDA-olifant gaat alle kanten op en berijder Hoekstra weet absoluut niet waarheen en kan dus de rede niet inzetten om  richting te geven.

Einde democratie?

De andere olifanten zijn bereid tot enig compromis en iets bijsturen, maar als het om de principiële richting gaat wordt er niet bijgestuurd. Einde democratie, zo lijkt het.

Toen Hume stierf in 1776 had hij een voortreffelijke basis gelegd voor de wetenschap der moraal. Dankzij hem hebben we meer begrip gekregen van onze diepe roerselen en morele systemen die ons gescheiden houden. Boeiend en interessant, maar wie brengt de olifanten tot elkaar?

Het bericht Wopke weet niet waar de CDA-olifant heen wil verscheen eerst op Wynia's Week.