Maar wat is dat nu precies, fascisme? Het nieuw fascisme manifesteert zich niet meer als zwart glimmende stampende laarzen op straat, ’s nachts de klop op de deur, ‘Aufmachen!’ en vernietigingskampen met prikkeldraad onder hoogspanning. De geschiedenis herhaalt zich want de mensheid is helaas een kudde repetitive morons, wezens met beperkte verstandelijke vermogens en gebrekkige zintuigen die denken dat ze heel wat zijn. Gelukkig komt de geschiedenis telkens weer in een andere, nieuwe en frisse vorm terug.

De cult of personality was een vast patroon in het vroege fascisme, maar is in dit nieuw narcistische tijdperk een constante, zowel in politiek als cultuur. De essentie van het fascisme, vrij naar Hannah Ahrendt, is een totalitair en repressief systeem met autoritaire instituties die geen tegenspraak dulden. Er is altijd een ideologie met een absolute waarheidsclaim, vaak verpakt als heilsleer. Dissidenten werden onder ouderwetse fascistische regimes simpelweg fysiek geëlimineerd. Maar omdat dit zo lelijk staat en we nu goede manieren hebben geleerd, worden andersdenkenden tegenwoordig geïntimideerd, genegeerd, belachelijk hetzij monddood gemaakt, gestigmatiseerd, gecancelled, gedeplatformed, gedetineerd, het leven onmogelijk gemaakt met tijdrovende, uitputtende, slopende juridische procedures.

Een populist is nog geen fascist

Trump heeft een eclectisch electoraat. Van miljonairs tot de urban poor, van een intellectuele bovenklasse tot boeren, vissers, arbeiders, dwars door alle rassengrenzen heen. Natuurlijk zit er ook fout volk onder zijn aanhangers dat wel eens met verkeerde vlaggen wil zwaaien. Incidenten die door anti-Trumpisten steevast breed worden uitgemeten. Trump vertolkt de stem van het blue collar proletariaat, kleine middenstanders, meer dan de helft van de Amerikanen die zich door een kosmopolitische, hoogopgeleide bovenlaag (waar ik, schrijver van dit artikel, ook deel van uitmaak) in de steek gelaten voelen.

Trump is geen fascist, maar een populist met autoritaire trekjes die eerder thuishoort in de categorie Caudillo, de Latijns-Amerikaanse sterke leiders uit de vorige eeuw. Het echte fascisme woekert waar we bijstaan, recht onder onze neus, en kent drie nieuwe varianten:

1. De meest primitieve en lompe vorm is het Islamofascisme. Dit uit zich, in chronologische volgorde, in redacties afslachten, concertzalen platmitrailleren, leraren de kop afsnijden etcetera. Na het Hamasbloedbad van 7 oktober 2023 is de beer helemaal los en nu manifesteert het zich regelmatig in alle hoofdsteden van Europa. De afgelopen week was het volle bak Jodenjacht in Amsterdam na de voetbalwedstrijd Maccabi-Ajax. Het Islamo-facisme komt in verschillende gedaantes: De ultra’s van ISIS en Al Qaeda die wereldheerschappij van de Islam ambiëren, propagandisten die Islamkritiek gelijk willen stellen met Islamofobie en het vervolgens strafbaar willen maken tot een gematigde maar zwijgende meerderheid van meelopers.

2. Het semi-Stalinistische kennistheoretisch fascisme van de Critical Race Theory, de Social Justice Warriors, identiteitspolitiek of welke namen men ook maar aan de Woke-beweging geeft. De paradigma’s van deze ideologie, in feite een nieuwe religie, zijn onfeilbaar. De doctrine duldt geen tegenspraak. Critici hebben last van white privilige en bevestigen juist het gelijk van de theorie. Langzaam neemt het de academische wereld over. De pluriformiteit van meningen is daar nagenoeg verdwenen. Veel denken dat het wel meevalt, omdat de wokies immers het beste voorhebben met marginale groepen. Helen Pluckrose en James Lindsay hebben in hun boek Cynical Theories het gevaarlijke karakter van dit koekoeksjong blootgelegd

3. En tenslotte het stiekeme, sluimerende, slijmerige, sluipende totalitarisme van de grote supranationale instituties en bemoeizuchtige overheden. Die pakken steeds meer macht af van zowel soevereine natiestaten als autonome burgers. Deze instituties verheerlijken het multiculturalisme en faciliteren een ‘rapid population transformation’ waar de meeste burgers niet op zitten te wachten, behalve zij die er geld aan verdienen en in beschermde enclaves wonen. Kritisch zijn over migratie is het nieuwe taboe. In het Verenigd Koninkrijk zien we dat verbaal minderbegaafde burgers die onhandig hun bezorgdheid uitspreken soms voor jaren achter de tralies verdwijnen.

Het bizarre is dat deze drie fascistische mutaties verschillende achtergronden en doeleinden hebben, maar elkaar wel ondersteunen, elkaar overlappen, elkaar wederzijds complementeren in een complexe en fluïde matrix die moeilijk valt te definiëren. Veel intelligentsia in de Oude Wereld collaboreren met dit complex door schaamteloos te pleiten voor beperking van de vrijheid van meningsuiting door sociale media te controleren en bepaalde meningen tot Verboten te verklaren.

Trump kan ook goed uitpakken

Trump geeft hoop. Hij haalt de bezem door Woke, is ondubbelzinnig over de radicale Islam en moet niets hebben van supranationale gezwellen. Dat is de aantrekkingskracht van het populisme van Trump. We leven in een gecompliceerde wereld waar de meeste leiders – Xi Jinping, Sinwar, Putin, Assad, Khamenei, Kim Jong Un, Nasrallah – weliswaar niet allemaal rücksichtlose macho schoften zijn/waren, maar op zijn minst toch wel brutale alfamannetjes met wie zoete broodje bakken geen zin heeft.

Met een badass motherfucker als Trump, a felon who’s been shot, valt niet te spotten. Er is een kans dat hij de oorlogen in Oekraïne en Gaza tot een einde zal brengen en uiteindelijk een vredesengel blijkt te zijn die in een verkeerd lichaam is geboren. Kortom, give Donald a chance. Laten we ons niet door hysterische vooroordelen leiden, maar laten we de goede man beoordelen op wat hij voor elkaar gaat krijgen.

Teun Voeten studeerde culturele antropologie en filosofie in Leiden. Hij is al meer dan 30 jaar oorlogsfotograaf en schreef boeken over de ondergrondse daklozen in New York en de oorlog in Sierra Leone. In 2018 promoveerde hij op het Mexicaanse Drugsgeweld.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 zijn er weer 156 edities en tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het geschreeuw over fascisme verhult de nieuwe gedaantes van het fascisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Die aantijging komt niet uit het niets, want Meloni is in haar jonge jaren (ze is nu 45) lid geweest van de MSI, de neofascistische partij. Nu zou fascisme in de praktijk moeten betekenen dat Giorgia Meloni de democratie wil afschaffen en dictator wil worden. Zoals Mussolini.

Geen einde democratie

Daar is echter geen sprake van, dat zegt zelfs een van haar linkse opponenten, voormalig premier Matteo Renzi van een van – de vele verliezende – linkse partijen, namelijk Italia Viva. Op CNN noemde hij suggesties als zou de democratie in Italië nu in gevaar zijn ‘fake news’.

Voorzitter Ursula van der Leyen van de Europese Commissie dacht daar in de aanloop naar de verkiezingen anders over toen zij dreigend meldde dat de EU ‘tools’ had om in te grijpen, mocht het in Italië ‘wrong’ gaan. Met haar Duitse tongval leek ze zo uit ‘Allo allo’ weggelopen. Rechts Italië was zeer verontwaardigd over haar poging om de verkiezingen te beïnvloeden.

Nu moet gezegd dat Giorgia Meloni niet bang is om een sfeer op te roepen die in Italië direct met het fascisme geassocieerd wordt. Ze doet haar vroegere fascistische sympathieën af als jeugdige onbezonnenheid, maar haar campagne werd gekenmerkt door veel vlaggen, veel luid geschreeuw tijdens speeches (‘Ik ben Giorgia, ik ben moeder, ik ben vrouw, ik ben Italiaanse, ik ben christen’), een grote nadruk op ‘familiewaarden’; problemen maken van marginale zaken als dat twee homo’s een kind mogen adopteren; felle uithalen tegen abortus en euthanasie. Maar ook geschreeuw tegen het globalisme en het grootkapitaal dat volgens haar van alle Italianen dociele consumenten probeert te maken.

De naam van Meloni’s partij ademt ook die nationalistische sfeer en dat is heel knap bedacht. Fratelli d’Italia (Broeders van Italië) is de titel en de openingszin van het Italiaanse volkslied. Bij elke internationale voetbalwedstrijd in Italië zingt dus nu bijna het hele stadion uit volle borst de naam van Meloni’s partij.

Twee bondgenoten

Er zijn nog twee rechtse partijen: de Lega van Matteo Salvini en Forza Italia van de oude Silvio Berlusconi. In het ingewikkelde Italiaanse kiessysteem, deels een districtenstelsel, zijn die twee partijen een verbinding aangegaan met de Fratelli; ze leverden in de districten een gezamenlijke kandidaat.

De linkse en middenpartijen konden geen overeenstemming bereiken over zo’n samenwerking en gingen onafhankelijk van elkaar de verkiezingen in. Dat heeft rechts de overwinning gebracht, maar de stemmen zijn voornamelijk naar Meloni gegaan: ongeveer 26 procent voor de Fratelli, terwijl Salvini en Berlusconi het ieder met rond de 8 procent moeten doen. Meloni was de enige van deze drie die oppositie kon voeren tijdens de campagne. Ze was niet in de brede coalitie onder leiding van premier Mario Draghi gestapt die vanaf februari 2021 tot aan deze verkiezingen heeft geregeerd.

In de regering die nu gevormd gaat worden door deze drie rechtse partijen zal Meloni haar gewicht in de schaal kunnen gooien. Want haar houding jegens de Europese Unie verschilt nogal van die van Salvini’s Lega. Die partij is – althans in theorie – rabiaat tegen de EU. Nu moet gezegd dat in Italië iedereen verontwaardigd is over de bezuinigingseisen die de EU aan het land stelt.

Maar daar staan de 209 miljard euro tegenover die de EU vanuit het (Corona-)Herstelfonds in tranches in de Italiaanse economie gaat pompen. Dat vergoedt veel. Ook bij Meloni. Bovendien staat zij anders dan Salvini en Berlusconi aan de kant van Oekraïne. Ze heeft niets op met Poetin, ook al niet omdat zij uit een rechtse hoek komt die in het verleden fel gekant was tegen het communisme van de Sovjet-Unie waarin Poetin opgroeide en waarvan hij de ondergang als een historisch drama ziet.

Blokkade van de Middellandse Zee?

Alle drie de partijen uit de nieuw te vormen coalitie willen de komst van asielzoekers over zee beperken of eigenlijk volledig stoppen. Een blokkade in de Middellandse Zee, zo opperen ze. Ook als de EU daar niet mee akkoord zal gaan. Maar of het zover zal komen, is de vraag. Ursula heeft inderdaad ‘tools’, want Italië heeft die Europese miljarden dringend nodig. En Meloni is praktisch ingesteld. De soep wordt bij haar waarschijnlijk niet zo heet gegeten als links vreest.

Op Twitter klaagt een jonge Italiaanse dat we twee jaar in lockdown hebben gezeten om de oudjes te redden en dat die als dank nu Meloni in het zadel hebben geholpen. En inderdaad ligt Meloni vooral bij de oudere generaties goed. De LHBTI-gemeenschap in Italië is heel bezorgd. Op Twitter praten jonge mensen over emigreren. Homostellen laten filmpjes zien van hun kinderen en vragen zich af of die nu afgepakt zullen worden.

De soep wordt niet zo heet gegeten

Direct na haar overwinning sloeg Meloni echter een veel verzoenender toon aan. Ze wil er zijn voor ‘alle Italianen’ en ze zal geen maatregelen terugdraaien. Dat is een verstrekkende belofte.

Zo heel anders zal het inderdaad allemaal wel niet worden. Een berustende Twitteraar verzucht troostend: ‘Eén ding is zeker: over anderhalf jaar moet er weer een nieuwe regering gevormd worden.’ Want zo gaat het altijd.

Regeringen komen en gaan bijna jaarlijks in Italië en ook de levenscyclus van partijen is korter dan bij ons. Enfant terrible in de Italiaanse politiek, Salvini, blijkt nu de leider van de oudste Italiaanse partij, hoewel de Lega pas eind jaren tachtig is opgericht. De Fratelli stammen uit 2012. Meloni leidt de partij sinds 2014. Maar als ze de EU aan haar zijde weet te houden kunnen die 209 miljard euro haar tot een zeer succesvolle premier maken.

Willy Hemelrijk is vertaalster Italiaans-Nederlands.

Wynia’s Week bericht ook uit de buurlanden en uit de rest van Europa. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Brussel dreigt Italië dan wel, maar zo heel veel anders zal het met de ‘fascistische’ Meloni niet worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is fascisme dan wel? Daar zijn boeken over volgeschreven. Ik zal proberen kort weer te geven hoe ik het zie.

Ik meen dat fascisme een vorm van onderwerping is. Het fascisme gaat ervan uit dat de mens ‘slechts’ een politiek wezen is en dat hij één wordt met de staat, in een vorm van versmelting.

Mussolini

Fascisme ziet de eigen cultuur als superieur. In het fascisme overheerst een sterke trots op de eigen beschaving, binnen een geordende cultuur die uiting vindt via groots uiterlijk vertoon en militarisme.

Fascisme blijft boeien. De Tilburgse hoogleraar Paul Scheffer schrijft in zijn NRC-column van 30 juli onder de kop ‘Mussolini biedt een spiegel voor onze tijd’ een recensie van Antonio Scurati’s biografie over duce Benito Mussolini.

Eerst marxist, toen fascist

Scheffer vertelt dat Scurati in 1.400 bladzijden Mussolini’s leven bijna op dagbasis beschrijft. Ik heb Scurati’s werk niet gelezen, maar in die 1.400 pagina’s zal dan ook staan dat Mussolini als marxist begon en pas later fascist werd.

Scheffer begon zelf ook als marxist en was lid van de Communistische Partij Nederland, de CPN; hij stapte later over naar de PvdA. Hij weet ongetwijfeld dat Mussolini marxist was, maar laat na dit te vermelden.

Fascisme komt voort uit marxisme

In de tijd van Mussolini waren veel intellectuelen eerst marxist en later fascist. Het fascisme is ontstaan uit het marxisme. De Italiaanse filosoof Giovanni Gentile schreef als eerste een indringende kritiek op het marxisme en gaf een interpretatie van die ideologie in La filosofia di Marx in 1899.

Marxisme wordt veelal als een minder schadelijke ideologie gezien dan fascisme, maar niets is minder waar. Het aantal doden onder het marxisme van Stalin beloopt naar schatting 50 miljoen en onder Mao 100 miljoen.

Utopisch, collectivistisch, gewelddadig

Ook in de jaren zestig toonde het marxisme in West-Europa zijn gewelddadige kant. En ook nu blijkt het marxisme, zoals in de BLM- beweging, gewelddadig. Maar bij het marxisme draait het om de (vermeend) onderdrukte mens en dan heiligt het doel blijkbaar voor sommigen de middelen.

Links gebruikt het woord ‘fascist’als scheldwoord. Dat is gebaseerd op de gedachte dat fascisme een rechts fenomeen is. Maar het fascisme is, net als het marxisme, links. Beide zijn utopisch, collectivistisch en gewelddadig. Ze zijn keerzijden van dezelfde medaille. Maar blijkbaar is die pil voor links te bitter om te slikken.

Adam Smith en Karl Marx

De grondlegger van rechts is Adam Smith (1723-1779). Hij legde de fundamenten van het klassieke liberalisme. Smith meende dat het nastreven van het eigen individuele belang ook in het grootste maatschappelijke belang zou resulteren via de ‘onzichtbare hand’ als optimaal sturingsmechanisme van de markt.

De grondlegger van links is Karl Marx (1818-1883). Maar wie is de filosoof van fascisme? Vrijwel niemand weet dat. Dat komt omdat de ideoloog van het fascisme categorisch uit de boeken is weggewerkt, achtergehouden en daardoor vergeten is.

Giovanni Gentile

Giovanni Gentile is de Italiaanse filosoof van het fascisme, in 1875 geboren in Castelvetrano en in 1944 vermoord in Florence. Hij was de theoreticus van het fascisme en ghostwriter van Benito Mussolini, in 1883 in Predappio geboren en in 1945 te Giulino vermoord.

Mussolini was een Italiaanse politicus, journalist, onderwijzer en was van 1922 tot 1943 minister-president van Italië. Na de mars op Rome kwam Mussolini aan de macht en maakte van Italië een fascistische staat.

Zelfopoffering

Gentile schreef voor Mussolini het essay ‘La dottrina del fascismo’ (1932), waarin hij karakter en noodzaak van het fascisme uiteenzette.

Gentile riep het individu op tot een idealistische ethiek van gehoorzaamheid, werk en zelfopoffering om tot een nationale gemeenschap te komen in een dynamische rebellie tegen vermeend bedrog van het imperialisme.

Van Übermensch naar Uomo Fascista

Gentile was hoogleraar historische filosofie aan de universiteiten van Palermo,  Rome en Pisa. Marx, Nietzsche en Hegel waren zijn inspiratiebronnen. Hij was aanvankelijk marxist, maar viel later van dat geloof af.

Met kennis van het socialisme ontwikkelde hij zijn eigen fascistische theorie, waarin hij Nietzsche’s ‘Übermensch’ vertaalde als ‘Uomo Fascista’.

Ultieme solidariteit

Gentile meende dat er twee vormen van democratie tegenover elkaar staan: de liberale democratie zoals in de VS, die hij als te liberaal, te individualistisch en te egoïstisch wegzette.

De andere vorm van democratie, die Gentile aanbeveelt, is de fascistische democratie, waarin individuen zich vrijwillig onderwerpen aan de staat in een vorm van ultieme solidariteit van de leden van de gemeenschap.

Wurgslang voor het individu

Evenals zijn geestelijke mentor Karl Marx wilde hij een gemeenschap creëren die op de familie gelijkt. Hierin dienen allen de gemeenschap in een gezamenlijk belang, de dienstbaarheid.

Het is belangrijk goed te begrijpen dat het fascisme de staat personifieert. Er ontstaat een synthese tussen individu en staat. Dat is de kern van het fascisme. Dát is de wurgslang voor het individu.

De staat als opperfiguur

Dat Mussolini via een democratisch proces aan de macht kwam is niet opmerkelijk. Gentile wijdt in Origine and Doctrine aandacht aan het democratische karakter van het fascisme.

Daarnaast is het belangrijk te weten dat Gentile een lijn in de geschiedenis waarneemt die loopt van transcendent naar immanent. Het fascisme is radicale immanentie met de staat als opper/superfiguur, de ultieme uitkomst van het atheïsme.

Onderwerping aan de staat

Fascisme verenigt mensen op basis van hun nationale identiteit en gemeenschapsgevoel. Er wordt wel gezegd dat fascisten socialisten zijn met een nationale identiteit.

Cultuur, publiek belang en particulier belang lopen in elkaar over en worden identiek. Onderwerping aan de maatschappij betekent onderwerping aan de staat. Alles wordt politiek, zoals beschreven door Gentile.

Rechts wil juist een kleine overheid

Dit staat haaks op het rechtse gedachtegoed. Rechts wil immers juist een kleine overheid, zodat het individu de ruimte krijgt om zich te ontplooien. Rechts wenst een zo liberaal mogelijk marktsysteem, zonder dat kapitaalgoederen in dienst staan van de staat.

Links wenst – net als het fascisme van Gentile – het tegenovergestelde, namelijk een omvangrijke centraal sturende overheid en een marktsysteem dat aan de staat onderworpen is. Hier ontwaren we een treffende overeenkomst met de centraal geleide volkshuishouding van het communisme.

Linkse wortels van fascisme worden als hinderlijk ervaren

Historicus Robin te Slaa schrijft in zijn boek Wat is fascisme: ‘Geheel naar waarheid schreef Gentile dat Mussolini en veel fascisten hun eerste vorming hadden gekregen  in de school van Karl Marx en de syndicalistische theoreticus Georges Sorel. De linkse wortels van het Italiaanse fascisme is voor velen(met name voor links, FB)nog altijd een uitermate hinderlijk feit.’  

Links zal inderdaad nooit toegeven dat het fascisme diep verankerd zit in het linkse gedachtegoed. Links heeft er alle belang bij om Giovanni Gentile te houden waar hij nu is: dood, begraven en vergeten.

Al sinds de Tweede Wereldoorlog wil links dit niet weten. Maar de 20ste eeuw was de eeuw van extreem gewelddadig links. Te Slaa’s boek Wat is fascisme? maakt de conclusie onontkoombaar dat het fascisme links is.

Het bericht Het fascisme is links verscheen eerst op Wynia's Week.