Luiten van Zanden is nu ook bezorgd. Niet zozeer omdat de euro voor Nederland te duur is, maar omdat de rentestand in het eurogebied – hoewel gemiddeld misschien correct – voor onze economie een aantal jaren veel te laag is geweest. Zo’n te lage rente maakt, zoals bekend, de huizenprijzen extra hoog, omdat huizenkopers goedkoper kunnen lenen.

Het meest sprekende voorbeeld van schade door een te lage rente zien we in Spanje. De euro verving de peseta en de Spaanse tienjaarsrente daalde tot drie procent in 2005, nadat die rente in de periode vóór de aanloop naar de euro gemiddeld dertien procent was geweest. Een enorme boom op de huizenmarkt was het gevolg. Jonge mannen maakten hun schoolopleiding niet af en werden bouwvakker, maar kunnen nu moeilijk ander werk vinden. Er werden overal nieuwe buitenwijken gebouwd waar nog steeds leegstand is.

Eén Europees rentetarief kan nooit goed zijn voor iedereen

Luiten van Zanden concludeerde terecht dat één munt voor twintig landen betekent dat de Europese Centrale Bank (ECB) een rente moet kiezen die niet passend kan zijn voor al die landen tegelijk.

Ook de Groningse emeritus hoogleraar en econoom Lex Hoogduin heeft kritiek op de euro. Hij was de rechterhand van Wim Duisenberg toen die vanaf 1998 de eerste president van de ECB was. Later was Hoogduin onder meer lid van de directie van De Nederlandsche Bank.

Hoogduin benadrukt graag de verschillen tussen Noord- en Zuid-Europa. Politici als Frits Bolkestein, Gerrit Zalm, Jeroen Dijsselbloem en Wopke Hoekstra deden dat ook al met  hun verhalen over de krekel (feestvierders aan de Middellandse zee) en de mier (hardwerkende en sobere Duitsers en Hollanders). Goed voor de Nederlandse bühne, maar niet behulpzaam om de echte problemen aan te pakken.

In de meer zakelijke analyse van Hoogduin zijn er twee belangrijke risico’s. De ECB is al sinds 2009 bezig om onder meer de Italianen te helpen bij het beheer van hun staatsschuld door veel van die schuld in Frankfurt op te kopen. Daardoor kunnen zwakke landen de sanering van hun economie uitstellen, maar zulke hulp, en op zo grote schaal, valt buiten het mandaat van de ECB.

Bovendien is er een (gelukkig kleine) kans op een enorm ongeluk met TARGET2, het interbancaire betalingssysteem van de eurozone op de rekening van de ECB. Dat gaat zo: als veel klanten van Italiaanse banken uit voorzorg de helft van hun saldo gaan onderbrengen in Duitsland of bij ons, krijgen de Bundesbank of DNB een claim op die Italiaanse banken.

Nu wordt daar niets mee gedaan. Maar als Italië stappen zou zetten om uit de euro te treden, gaan nog veel meer Italiaanse rekeninghouders hun saldi elders onderbrengen en dan moet Nederland maar zien of we onze 138 miljard euro (cijfer van eind september 2023, maar bij een crisis wordt dat nog veel meer) terugkrijgen van de Centrale Bank in Rome.  

Griekenland had goede redenen om de euro vaarwel te zeggen

Mij lijkt dat Luiten van Zanden en Hoogduin gelijk hebben met hun zorgen. Maar toch blijft Nederland in de euro. Om dezelfde politieke reden waarom ook Griekenland uiteindelijk in de euro bleef.

Tien jaar geleden had Griekenland goede redenen om een faillissement (technisch: ‘repudiation’) en een vertrek uit de euro te overwegen. Buitenlandse monetaire experts zagen dat als een serieus te overwegen scenario, maar geen enkele belangrijke Griekse politicus was er voorstander van. Waarom? Omdat politici kijken naar hun eigenbelang en risico’s anders afwegen dan wanneer het hen – onbaatzuchtig – louter zou gaan om het landsbelang. Laat ik dat uitleggen voor de Nederlandse situatie.

Stel politieke partij X wil een referendum over de euro en de uitkomst is een afscheid van de gemeenschappelijke munt en de introductie van een nieuwe gulden. Als Nederland als enige land een dergelijke stap zet, zullen miljoenen burgers – om hun financiële risico’s te spreiden – tijdig een bankrekening openen in Duitsland en daar een deel van hun geld onderbrengen.

Zodra vervolgens de nieuwe gulden wordt ingevoerd, wordt dat door de kapitaalvlucht waarschijnlijk een zwakke munt. Alle stuurlui aan de wal zullen dan zeggen: ‘Zo stom. We hadden dit ook nooit op eigen houtje moeten doen. Nu gaan al onze banken kapot. We hadden moeten wachten op referenda in Duitsland en Oostenrijk en moeten mikken op een Noord-Europese euro.’

Goed, vanwege dat risico besluiten onze politici tot afspraken met die twee landen, en mikken op een opstart van een Noord-euro die dan sterker kan worden dan de Zuid-euro van de achterblijvers. Maar misschien wordt de Noord-euro wel héél veel sterker, zoals nu de Zwitserse frank.

Zwitserland, moeten we daarbij bedenken, kan met een supersterke munt overleven, vooral omdat het land een veel kleinere sociale welvaartsstaat heeft dan Nederland en veel verdient met een bankensector die juist door de sterke Zwitserse Frank klanten aantrekt. Maar een supersterke nieuwe gulden in combinatie met superhoge tarieven voor elektriciteit, gas en benzine en een voortrekkersrol bij de energietransitie, zou van Nederland wel héél veel economische veerkracht vragen. In die situatie zou onze verzorgingsstaat onbetaalbaar kunnen worden.

Anderen de schuld geven is de veiligste optie

In beide scenario’s zullen de Nederlandse politici de schuld krijgen van hun besluit om de euro te verlaten. Blijft Nederland daarentegen de euro trouw, dan kunnen politici tegenslagen wijten aan – bijvoorbeeld – de Zuid-Europeanen. Die, zoals Jeroen Dijsselbloem in 2017 suggereerde, al hun geld uitgeven aan vrouwen en drank, en vervolgens anderen om bijstand vragen.

Dat is voor politici een veiliger strategie dan pleiten voor een euro-exit, met kans op een ramp waar zij zelf verantwoordelijk voor zullen worden gehouden. Zo was het destijds ook voor Griekse politici veiliger om bondskanselier Angela Merkel de schuld te geven van hun ellende, dan om hun staatsschuld niet terug te betalen en de drachme weer in te voeren.

Als we zeker wisten dat de nieuwe gulden even stabiel zou worden als de Deense kroon (7,5 kroon voor een euro twintig jaar geleden; 7,5 kroon voor een euro nu), dan zou ik Luiten van Zanden en Hoogduin volgen. Maar we weten dat niet zeker, en zowel een zwakke nieuwe gulden (met failliete banken) als een sterke nieuwe gulden (met een wankel bedrijfsleven en een onhoudbare welvaartsstaat) zijn horrorscenario’s. Dan toch maar liever op veilig spelen en met Duitsland en Oostenrijk in de euro blijven.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Wat is beter: Zuid-Europeanen verwijten dat ze al hun euro’s uitgeven aan vrouwen en drank, of herinvoering van de gulden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is een vreemd argument. Het digitale transactiesystem van de commerciële banken functioneert prima en bankrekeningen zijn tot 100.000 euro gegarandeerd.

De echte reden, die nooit wordt genoemd, is dat de monetaire autoriteiten meer grip willen op het financiële systeem. Centrale banken zijn steeds slechter in staat de geldhoeveelheid te sturen. De directe vorm van geldschepping, het printen van cash, heeft steeds minder impact. Contante betalingen zijn – vooral in Nederland – dramatisch teruggelopen. De meeste geldschepping komt tegenwoordig voor rekening van de commerciële banken.

Het opkopen van staatsobligaties is geen optie meer

De geldhoeveelheid kan ook worden gestuurd door centrale banken staatsobligaties te laten opkopen. Maar aangezien de totale berg aan opgekochte staatsobligaties in de eurozone inmiddels 5 biljoen euro bedraagt, is dat instrument nog maar beperkt bruikbaar. Nog meer opkopen is onverantwoord.

De centrale banken willen het evenwicht tussen hun geldschepping en die van de commerciële banken (was ongeveer 50/50 en is momenteel eerder 30/70) herstellen en hebben daarvoor een nieuw instrument nodig. Met een digitale euro kunnen centrale banken de commerciële banken omzeilen en met zogenoemd ‘helikoptergeld’ rechtstreeks de geldhoeveelheid verruimen.

Dat middel zal niet direct al worden ingezet. Het is de bekende werkwijze van de Europese Unie: eerst creëert men een onschuldig lijkend precedent, dat in de loop der tijd standaardbeleid wordt. Monetair econoom en voormalig directeur van De Nederlandsche Bank Lex Hoogduin noemt het ‘camel nosing’: eerst zie je in de kier van een deuropening alleen de neus van de kameel, later pas het hele beest.

De monetaire autoriteiten zijn bovendien bang voor de opmars van digitale cryptomunten, met name de bitcoin. Die zouden – als ze op grote schaal vertrouwen winnen en zo het betalingsverkeer overnemen – een einde kunnen maken aan de mogelijkheid van monetaire financiering. Dan is het afgelopen met het goedkope geldbeleid van de Europese Centrale Bank en met het uit de wind houden van de hogeschuldenlanden als Italië en Griekenland. Ook de optie om meer geld uit te geven dan er via belastingen binnenkomt – om zo de inflatie op te stuwen  – zou tot het verleden gaan behoren. Een eigen digitale munt lost dat probleem op.

Het aanstaande wetsvoorstel van de Europese Commissie is al grotendeels uitgelekt. Zodoende weten we dat de digitale euro niet alleen voor het bedrijfsleven beschikbaar komt, maar ook voor de burger.

De digitale euro wordt bovendien ‘legal tender’ en moet dus overal als betaalmiddel worden geaccepteerd, zowel online als offline (in de gedaante van een soort chipknip, die op termijn onderdeel wordt van de ‘European Digital Identity Wallet’). Voorlopig geldt een maximum van 3000 euro per rekening. Sparen heeft geen zin, want er wordt geen rente uitgekeerd.

De privacy is niet gegarandeerd

Bij hoog en laag wordt beweerd dat de digitale euro niet programmeerbaar is, hoewel transacties boven een bepaald bedrag onderhevig zullen zijn aan controle op witwas.

Software (die nog niet ontwikkeld is) moet ervoor zorgen dat centrale banken geen inzicht krijgen in de identiteit van de rekeninghouders. Hun privacy lijkt dus gegarandeerd. Die claim is echter niet geloofwaardig, zeker niet wanneer de digitale euro onderdeel wordt van de al genoemde ‘European Digital Identity Wallet’. Die komt er, ondanks een door de Tweede Kamer aangenomen motie, die door staatssecretaris van Financiën Alexandra van Huffelen (D66) naast zich neer werd gelegd.

Daarnaast is het de vraag of de autoriteiten de lonkende mogelijkheid om digitaal geld te ‘programmeren’ (manipuleren) weten te weerstaan. Dat zou kunnen door de digitale euro in te zetten voor politieke doeleinden, zoals het bestrijden van infectieziekten, ‘gezond’ eten, het stimuleren van de economie, het bevorderen van diversiteit en inclusiviteit, de woke-agenda of klimaatbeleid.

Wat mij betreft komt er geen digitale euro. Het risico van misbruik en privacyschending is gewoon te groot. Het huidige chartale en girale betalingssysteem – met contactloos betalen met de smartphone, tikkies en internetbankieren – is prima ingesteld op de moderne tijd. Daar is helemaal geen manipuleerbare digitale munt voor nodig.

Centrale banken kunnen hun functie prima uitoefenen met rentebeleid. Andere monetaire instrumenten zijn overbodig. Het overeind houden van de euro door de staatsobligaties van hoge schuldenlanden op te kopen (‘quantitative easing’) is kostbaar en nergens voor nodig. En met begrotingsbeleid en ‘fiscal policy’, bijvoorbeeld met helikoptergeld, hoeft de Europese Centrale Bank zich niet te bemoeien. Dat kan aan de regeringen van de lidstaten worden overgelaten. De Nederlandse belastingbetaler zit niet te wachten op een transferunie.

Cryptogeld is misschien wel een zegen voor de mensheid

En is het een ramp dat de bitcoin het klassieke ‘fiatgeld’ verdringt? Ik denk van niet. Cryptogeld zou over enkele decennia – in retroperspectief dus – wel eens als een zegen voor de mensheid kunnen worden beschouwd: vrij digitaal geld in plaats van de manipuleerbare en inflatiegenererende digitale euro.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De digitale euro komt er, maar de echte reden wordt niet genoemd verscheen eerst op Wynia's Week.

Knot vroeg zich af, Mamma Mia, of de problemen bij banken in de VS (SVB bankroet) en Europa (redding Credit Suisse) een herhaling zijn van vijftien jaar geleden. In 2008/2009 werden in Nederland ING en ABN Amro immers gered door overheidssteun?

Weer Amerikaanse bank failliet

De vraag van Knot, die een prominente rol speelt in het internationale centrale bankwereldje van toezichthouders, was afgelopen week nog weer wat actueler. Maandag ging de Amerikaanse bank First Republic failliet en werd vervolgens overgenomen door bankgigant JP Morgan. De speech was ook interessant om wat hij zei, maar ook om wat hij níet zei, terwijl dat wel relevant is.

Knot hamerde, zoals centrale banken dat doen sinds 2008/2009, op het belang van financiële buffers (kapitaal) en risicobeheer. Als er problemen ontstaan bij een grote bank, zoals bij Credit Suisse, hebben bankentoezichthouders een gereedschapskist om het kapitaal te fiksen.

Maar wat blijkt nu? Je hebt niks aan dat gereedschap als klanten, zoals bij SVB, bij First Republic en wellicht ook bij Credit Suisse, gewoon hun geld van de bank halen. Dankzij digitalisering à la minute: klik, klik, foetsie. Banken kunnen in dat geval wel een beroep doen op hun centrale bank voor tijdelijke geldsteun, maar dat kost tijd, terwijl het geld ondertussen wegstroomt.

Anders gezegd: met hun oproep buffers, buffers, buffers vechten de bankencontroleurs de vorige oorlog, die van de 2008/2009 crisis. Als een bank genoeg kapitaal heeft, geeft dat vertrouwen bij klanten, is de redenering. Maar deze redenering houdt geen rekening met het lerend vermogen van klanten (‘banken vallen zomaar om’).

Ze houden ook geen rekening met het gedrag van klanten als twijfel ontstaat (sociale media, geruchten) of een bank wel safe is. Dan is het rationeel om als eerste je geld weg te halen. Zoals de covid-pandemie heeft geleerd: de eerste hamsteraar heeft zoveel toiletrollen als ‘ie kan dragen, maar de honderdste niet meer.

Vertrouwensverlies

De gereedschapskist van toezichthouders fikst het kapitaal van een bank, maar fikst geen digitale bankrun. Misschien, maar daar begon Knot begrijpelijkerwijs niet over, hebben de klanten en de burgers inmiddels minder vertrouwen dat centrale banken en overheden zo’n bankrun kunnen stoppen. Wie weet sijpelt het door misstanden en fouten gegroeide wantrouwen in de overheid (van gasschade in Groningen tot toeslagenschandaal) door naar instituten als De Nederlandsche Bank zelf.

Ook bij de centrale bank kan de burger zich namelijk afvragen: hoeveel vertrouwen moet ik hebben?

De Nederlandsche Bank maakte vorig jaar verlies: 460 miljoen euro. De oorzaak van het verlies is de eigen rentepolitiek die zijn wortels heeft in de eurocrisis rond 2012. De ECB redde toen de euro en Italië door de rente te verlagen tot onder nul en bijna onbeperkt staatsobligaties op te kopen. Deze ongekende stimulansen moesten ook voorkomen dat de Europese economie in het drijfzand van prijsdalingen en malaise belandde.

DNB voelt de rente

Toen de inflatie al voor Poetins inval in Oekraïne opliep, wachtte de ECB met renteverhogingen om de inflatie te beteugelen. Vervolgens verhoogde de ECB de rente driester dan ooit. Dat voelt iedereen, ook De Nederlandsche Bank zelf.

De centrale bank betaalt rente op de tegoeden die commerciële banken bij haar stallen. Door de renteverhoging moet zij nu veel meer rente betalen dan zij zelf verdient op de ingekochte staatsobligaties. Vandaar dat verlies van 460 miljoen. Misschien is het zelfs nog wat geflatteerd. De centrale bank boekte vorig jaar namelijk ook maar liefst 245 miljoen euro winst op aandelenbeleggingen, terwijl de rest van de wereld koersverliezen leed. Uit het jaarverslag blijkt: dat is een kwestie van boekhouden, goedgekeurd door accountant KPMG.

Als de hoge rente aanhoudt, is de prognose van De Nederlandsche Bank een cumulatief verlies tot 2028 van ruim 10 miljard euro. De buffers om deze verliezen op te vangen zijn bijna 11 miljard euro. Als het tegenzit heeft de centrale bank tegen die tijd een vermogenstekort. Dan is het opgebouwde kapitaal van meer dan driekwart eeuw in luttele jaren verspeeld. Mamma Mia. Zover had men het niet moeten laten komen.

Kan de centrale bank op die manier bankroet gaan? Nee. Kan De Nederlandsche Bank functioneren met minimaal of negatief kapitaal? Ook nee. Miljardenverliezen wekken geen vertrouwen.

Gaat Knot de hand ophouden bij Kaag?

Zo’n situatie van een minimaal of negatief vermogen roept twee ongemakkelijk vragen op. De eerste is: hoe onafhankelijk is een centrale bank die haar hand moet ophouden bij de overheid voor extra kapitaal? Want: wie betaalt, bepaalt. Over de onafhankelijkheid van de centrale bank bestaan toch al twijfels. Politieke doelstellingen (redden van Italië, klimaatbeleid) hebben prioriteit gekregen boven ECB-doelstelling nummer 1: inflatie beteugelen.

De tweede vraag is over de digitale euro, die centrale banken nu aan het bespreken zijn. Dat moet een veilig alternatief zijn voor geld dat mensen bij commerciële banken aanhouden. Daarmee wordt de centrale bank ook een beetje een gewone, commerciële bank.

Maar hoeveel vertrouwen kun je hebben in een centrale bank zonder adequaat kapitaal? Wie koopt een digitale euro van een centrale bank die volgens de normen van diezelfde centrale bank voor commerciële banken op omvallen staat?

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Knot wil stevige banken. Maar zijn eigen bank draait verlies. Kan De Nederlandsche Bank omvallen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Oftewel ‘doormodderen’, alle door de Kamerleden geuite zorgen en onheilsvoorspellingen ontkennend dan wel bagatelliserend. Nederland blijft gewoon in de euro en we zien wel waar het schip strandt. Deze houding van het cabinet RutteVier is onverstandig en zal ons duur komen te staan.

Euro heeft beloften niet waargemaakt

De titel ‘Toekomst van de euro’ was veelbelovend. Eindelijk zou er een fundamenteel debat plaatsvinden over de euro, over de muntunie die in 1992 in Maastricht was gecreëerd. Zijn na 30 jaar de roze geurende voorspellingen uitgekomen en de economieën van de lidstaten van de eurozone naar elkaar toegegroeid? Is er stabiliteit aan de interne markt toegevoegd en heeft de gemeenschappelijke munt een belangrijke plaats op het wereldtoneel veroverd?

De conclusie van de meerderheid van de Kamerleden is: niets van dit alles. De euro heeft de belofte geenszins waargemaakt. Integendeel, de economieën zijn alleen maar verder uit elkaar gegroeid met gigantische schuldenbergen van de achterblijvende economieën als gevolg. Stabiliteit is ver te zoeken gezien de eurocrisis die eind 2009 uitbrak en uiteindelijk slechts in 2012 met de nucleaire optie ‘whatever it takes’ van toenmalig ECB-president Draghi kon worden bezworen. En de dollar is nog steeds oppermachtig.

Gigantische herstructurering van schulden mogelijk

Bovendien vinden de meeste Kamerleden dat de vooruitzchten er niet beter op zijn geworden. De schuldenbergen blijven toenemen, de (zuidelijke) lidstaten willen of kunnen niet hervormen om hun concurrentiepositie te verbeteren en op die manier naar de andere (noordelijke) lidstaten toe te groeien.

Met als mogelijk gevolg dat zij, geconfronteerd met de renteverhogingen van de ECB om de inflatie te bestrijden, in de problemen komen en aan hun rente- en aflossingsverplichtingen van schulden, die meer dan 100 procent van hun bbp bedragen, niet langer kunnen voldoen.

Dan zal er een gigantische herstructurering van die schulden plaats moeten vinden, waarbij de herstructurering van de schuld van Griekenland van 2010 zal verbleken. Overleeft de euro(zone) een dergelijke zeer kostbare herstructurering van de Italiaanse schuld (en die van Spanje en wellicht nog andere lidstaten)? Of blijkt Italië in tegenstelling tot Griekenland ‘too big to bail-out’ en moet het de eurozone verlaten met als zeer waarschijnlijke uitkomst dat de euro klapt?

Stabiliteits en Groei Pact (SGP)

Een dergelijke voorgespiegelde gang van zaken werd door minister Kaag onwaarschijnlijk geacht. Het komende aangepaste Stabiliteits en Groei Pact (SGP) voorziet er volgens haar in dat de schuldenbergen over 4 tot 7 jaar worden afgebouwd en het Corona Herstelfonds, sinds kort NextGenerationEU geheten, zorgt ervoor dat de betrokken lidstaten weer op adem komen.

Het fonds dwingt af dat hervormingen eindelijk plaats zullen vinden en met het aangepaste SGP komt begrotingsdiscipline terug. Een eventueel noodzakelijke herstructurering van de schuld van zuidelijke lidstaten komt grotendeels voor rekening van de eigenaren van de schuld en voor het overblijvende deel bieden de EU-crisisbestrijdingsmiddelen ESM en het resolutiefonds voor banken soelaas.

Deze ‘visie’ van de regering, zoals neergelegd in een brief van afgelopen september aan de Kamer, is volgens veel Kamerleden puur wensdenken. Ze ontkent of bagatelliseert het doemscenario van een Italiaanse default en in versterkte mate van een default van meerdere lidstaten.

Opt-out

Terwijl een herstructurering van de schuld van Italië (en andere hoge schulden-lidstaten) Nederland een vermogen gaat kosten. De herstructurering van Griekenland zal Nederland waarschijnlijk tenminste 3,2 miljard euro kosten, mogelijk meer. Een bail-out van Italië zal een veelvoud van dat bedrag vergen.

Beter is volgens een aantal Kamerleden een Nederlandse opt-out bij nieuwe EU-fondsen. Als het fout gaat met de euro, dan staat ons land in ieder geval minder ‘aan de lat’.

Een begrotingsunie is duur

Een andere weg werd nog geprobeerd door Volt. Die partij wil een begrotingsunie met een eigen minister van Financiën en eigen belastinginkomsten, lees: een federale unie. De schulden zouden gemutualiseerd moeten worden en nieuw schuldpapier zou door de Europese Commissie moeten worden uitgegeven om in de hoge schuldenlanden investeringen te kunnen blijven doen.

Maar ook dit scenario kreeg geen applaus van de regering, hoewel ik minister Kaag zelf ervan verdenk dat zij een dergelijk scenario stiekem wel ziet zitten. Ondanks de kosten die dat met zich mee zou brengen. De Groningse hoogleraar economie Lex Hoogduin heeft uitgerekend dat een dergelijke begrotingsunie Nederland tenminste 21 miljard euro per jaar, mogelijk oplopend tot 35 miljard, gaat kosten.

Bovendien lost een begrotingsunie het probleem van divergentie (het uit elkaar groeien van de economieën van lidstaten) niet op. Hoge schulden-lidstaten zullen er zelfs mee aangemoedigd worden om een laks begrotingsbeleid te voeren, het bekende ‘moral hazard’ effect. Anderen betalen tenslotte de rekening …

Self-fulfilling prophecy

Het debat over de toekomst van de euro werd vervolgens kapot geslagen met de opmerking van minister Kaag dat een speculatie over doemscenario’s en een mogelijke uittreding van Nederland uit de eurozone om daaraan te ontsnappen gevaarlijk is. Het zou de financiële markten onnodig ongerust maken en zelfs een ‘self fulfilling prophecy’ kunnen zijn. Van een flexibel eurolidmaatschap wil zij niets weten.

Minister Kaag ziet kortom geen brood in de 3 scenario’s die door de Kamerleden werden bepleit:

1. Een transfer-, lees: schuldenunie.

2. Een opt-out bij nieuwe EU-fonds(en).

3. Een flexibel eurolidmaatschap.

Moties

Ingediende moties aan het einde van het debat om de regering te dwingen tot het opstellen van een noodscenario voor het geval de euro in de problemen komt of het aan de kaak stellen van onorthodoxe ingrepen van de ECB om de euro overeind te houden, werden door minister Kaag ‘ontraden’ en werden ook niet aangenomen. Het enige positieve puntje van het hele debat is de aangenomen motie van Pieter Omtzigt om als Nederland niet mee te doen aan nieuwe EU-fondsen à la het Herstelfonds.

Over het geheel genomen beschouw ik het debat over de toekomst van de euro als teleurstellend en een gemiste kans om Nederland op tijd voor te bereiden op doemscenario’s die naar alle waarschijnlijkheid gaan plaatsvinden. Ik kan met Derk Jan Eppink van JA21 niet anders concluderen dan dat de Nederlandse regering met open ogen het ravijn in loopt.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Onze regering loopt met open ogen het euroravijn in verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 9 maart is er een belangrijk Kamerdebat over de toekomst van de euro. Twee rapporten van Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid werpen een nieuw licht op de prijs van de euro en de EU voor Nederland.

Het eerste rapport vergelijkt de kosten van de euro en de EU voor een land als Nederland dat zowel in de EU als in de euro-muntunie zit, met landen met een andere verhouding tot EU en euro. Deze kosten belopen €25.000 tot €80.000 euro per Nederlands gezin, en zijn buitensporig hoog ten opzichte van andere landen, binnen of buiten EU en euro.

Het tweede rapport verklaart de effecten van de euro voor Nederland, maar ook voor de andere landen van de euro-muntunie. Onze koopkrachtgroei blijkt door de invoering van de euro tot nu toe meer dan 18% lager dan bij het behoud van de gulden het geval zou zijn geweest.

Maar ook voor de andere landen is de euro nadelig. En zelfs als er een centraal bestuurde Verenigde Staten van Europa zou komen, zou dit economisch zeer nadelig zijn ten opzichte van een Europa met landen met eigen munten.

In dit artikel vat ik de rapporten samen aan de hand van de vier grafieken, die er de kern van vormen. Een uitgebreide samenvatting van beide rapporten vindt u via deze link.

Blootstelling van Nederland aan kosten van de EU en de euro

In de eerste kolom wordt ter vergelijking de staatsschuld in 2020 weergegeven

De kolom daarnaast (Totaalbedrag) geeft voor Nederland een bedrag van €475 miljard aan totale ‘blootstelling’, zoals uit de stukken van de EU is afgeleid.
De derde kolom geeft het totaal aan geld dat we sowieso kwijt zijn, zoals bijvoorbeeld de EU-bijdrage, en betaalde subsidies aan Zuid-Europese landen.

De vierde kolom betreft de situatie bij een grote Europese financiële crisis, waarbij de slechte leningen afgeschreven moeten worden en de gegeven garanties uitbetaald moeten worden.

De uitkomst is dat we in 2020 sowieso 100 miljard euro kwijt waren aan EU en euro.
En bij een grote crisis waren we blootgesteld aan een bedrag van €355 miljard, ruim 80% van onze staatsschuld.

Blootstelling van Nederland ten opzichte van niet-EU en niet-eurozone leden

Interessant wordt het als deze blootstelling wordt vergeleken met landen met een andere relatie tot de EU en de euro. De uitkomsten zijn in deze grafiek vervat, in euro per vierpersoonsgezin, met Griekenland in het geel op de eerste rij, en Nederland in het rood op de achterste rij.

Weinigen zullen tot nu toe beseft hebben dat de cumulatieve kosten van EU en euro nu al sowieso €25.000 per Nederlands gezin bedragen, en bij een crisis volgens de grafiek kunnen oplopen tot ruim €80.000 aan welvaartsverlies per Nederlands gezin.

Opvallend is verder dat Nederland als netto bijdrager aan de EU en als eurozone-lid buitensporig hoge lasten draagt, in vergelijking met niet-euro en niet-EU-landen, maar ook vergeleken met de ontvangende EU-landen.

Direct daarna valt op dat Denemarken (blauw), dat economisch redelijk vergelijkbaar is met Nederland, en dat ook in verhouding evenveel bijdraagt aan het EU-budget, maar niet de euro voert, nog geen kwart betaalt van Nederland. Blijkbaar zijn ¾ van de kosten gerelateerd aan deelname aan de eurozone, en ¼ aan deelname aan de EU.

Onze achterblijvende koopkracht en de euro

Het tweede rapport analyseert de al 20 jaar stagnerende koopkracht in ons land, terwijl de economie sterk groeide.

Monetaire Welvaartoptimalisatie

In de situatie vóór de euro was de gulden de facto een onafhankelijke munt, waarvan de waarde steeg als het handelsoverschot toenam. Daardoor daalde in Nederland de prijs van energie en andere importgoederen, en daardoor steeg de koopkracht. (Koopkrachtgroei wordt hier weergegeven als de percentuele groei van de inflatiegecorrigeerde inkomsten van de huishoudens (1998 = 100%), dus de netto toename van het vermogen van de huishoudens om iets te kopen.)

Onze eigen producten werden juist duurder door de sterke gulden, waardoor de exportgroei beperkt bleef, en onze industrie moest innoveren om concurrerend te blijven. Dit leidde tot een geremde maar stabiele groei: koopkracht, GDP en overheidsuitgaven gingen tussen 1970 en 2000 keurig gelijk op: de economie was in evenwicht, ondanks een diepe economische crisis in de 80er jaren. En onze bedrijven werden de innovatiefste van de wereld.

Het rapport stelt dat dit monetaire mechanisme zorgt voor een optimale groei van de economie en een maximale groei van de welvaart, en – vooral – dat deze welvaart via de koopkracht optimaal verdeeld wordt over de bevolking. Het mechanisme krijgt daarom de naam ‘Monetaire welvaartoptimalisatie’.

Na 2000 zien we de koopkracht stagneren (groei 25% in 20 jaar) en sterk achterblijven bij het BBP (groei 40%) en de overheidsuitgaven (groei 50%): de economie is volledig uit balans. Dit valt samen met het invoeren van de euro, en dat is geen toeval: de euro maakte een einde aan de monetaire welvaartoptimalisatie.

Handelsoverschot

We zien dat door de (voor Nederland) veel te goedkope euro het handelsoverschot absurde proporties heeft aangenomen: een stijging van 200%. Zelfs in absolute zin (in euro’s dus) is het handelsoverschot van Nederland inmiddels het derde van de wereld, na China en Duitsland, als je de energie-exporteurs buiten beschouwing laat.

De oorzaak hiervan is dat de euro zeker 25%, maar waarschijnlijk meer dan 50% minder waard is dan de gulden waard zou zijn als we niet in de euro gestapt waren. Onze producten gaan dus wereldwijd voor ramsjprijzen over de toonbank.

Koopkracht en verstoorde arbeidsmarkt

Prachtig resultaat zou je zeggen, en veel dank aan de zwakke euro! Maar het probleem is dat we als bevolking bijna niets meer hebben aan een enorm handelsoverschot, omdat het de koopkracht niet meer vergroot. Het creëert banen, dat is fijn, maar daaraan is helemaal geen tekort, integendeel.

De voor ons veel te zwakke euro werkt eerder verstorend: exporterende bedrijven lopen binnen, en kunnen best hogere lonen betalen, maar het MKB en de overheid (zorg, onderwijs, uitkeringen), samen veruit het grootste deel van de economie, kunnen zich geen hogere lonen permitteren: het MKB omdat de koopkracht achterblijft en dus ook de bestedingen, en de overheid omdat hogere lonen de overheidsuitgaven nog verder omhoog zouden jagen dan sinds de euro al het geval was.

Zonder de monetaire welvaartoptimalisatie van een zelfstandige munt is het evenwichtig verhogen van de koopkracht een groot probleem, ook al groeit de economie.

Dat onze economie sinds invoering van de euro uit evenwicht is, leidt dus tot een achterblijvende koopkracht, tot een verstoorde arbeidsmarkt, tot afnemende innovatie in het bedrijfsleven en tot een rem op de productiviteitsgroei.

Ook een houdbare muntunie is slecht voor de welvaart

Om te kijken of een muntunie houdbaar is, gebruiken economen de ‘optimal currency area criteria’ van Mundel. Het rapport gaat echter een stap verder dan deze criteria. Het stelt dat zelfs een houdbare muntunie, zoals een centraal geregeerd Europa dat bovendien zou voldoen aan de ‘optimal currency area criteria’ vergelijkbaar met de VS, economisch slecht is voor de aangesloten landen. Binnen een muntunie trekken de zwakke landen zich niet op aan de sterke, maar worden de sterke mee omlaag gezogen door de zwakke. Door het wegvallen van de ‘monetaire welvaartoptimalisatie’ voor alle afzonderlijke landen daalt de welvaart in de muntunie als geheel.

Het opgaan in een Federale Europese staat, bestuurd vanuit Brussel, is dus geen oplossing van de problemen die de euro veroorzaakt. Niet voor de sterke en niet voor de zwakke landen.

Dat is dan ook de belangrijkste conclusie die uit het rapport te trekken is.

De auteur van bovenstaand artikel, Theo Wolters, is voorzitter van de Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De euro is heel slecht voor de koopkracht van de Nederlanders verscheen eerst op Wynia's Week.

De euro dreigt een zwakke munt te worden, met hoge inflatie en lage rente. Een soort Italiaanse lire – een Latijnse munt dus. Het Nederlandse kapitaalgedekte pensioenstelsel wordt daardoor onhoudbaar. Het belegde vermogen van 1500 miljard euro zal snel in waarde afnemen.

De overige lidstaten van de eurozone zal het een zorg zijn, zij hebben een omslagstelsel (pensioen wordt uit de lopende begroting betaald) en geen last van verdamping. Integendeel, de waardevermindering van hun hoge schulden komt hen alleen maar goed uit.

De pensioenwet helpt hier niet bij

De nieuwe pensioenwet – als deze er onverhoopt komt – biedt geen soelaas. Het Nederlandse pensioenstelsel blijft kapitaalgedekt.

De enige remedie is: terug naar de afspraken van Maastricht (1992) met een strikt begrotingsbeleid, terug naar een sterke euro. Lukt dit niet, dan resteert slechts één ding, uit de euro. Dat zal de Nederlandse inzet moeten zijn bij de komende onderhandelingen over het begrotingsbeleid in de eurozone, over de aanpassing van het Stabiliteits en Groei Pact (SGP).

Onhoudbaar

In een interview met Syp Wynia heeft voormalig directeur van de Nederlandse Bank Lex Hoogduin het onomwonden gezegd. Als Nederland in de eurozone blijft, het huidige ECB-beleid niet verandert en de hoge schulden van de zuidelijke lidstaten niet worden afgebouwd, met als gevolg een persistente hoge inflatie, wordt ons kapitaalgedekte pensioenstelsel onhoudbaar. Het spaargeld van de Nederlanders, hun uitgestelde loon, zal verdampen als sneeuw voor de zon.

Het is niet moeilijk in te zien waarom dit gebeurt. Om de hoge schuldenlanden als Griekenland (193 % staatsschuld), Italië (150 %), Spanje en Portugal (ruim boven de 100 %) en zelfs Frankrijk (113 %) uit de wind te houden – niet failliet te laten gaan – houdt de ECB de rente kunstmatig laag. Teneinde de huidige torenhoge inflatie te bedwingen had de ECB de rente – evenals de FED in de VS dat gedaan heeft – drastisch moeten verhogen, maar deed dat niet.

Slechts mondjesmaat werd de rente door de ECB aangepast. Ver beneden de vereiste rente om de inflatie de kop in te drukken verhoogde de ECB de rente tot slechts 1,5 % en is de verwachting dat daar niet veel bij zal komen, hooguit zal worden opgehoogd tot 2,5 %. Terwijl volgens de zogenaamde Taylor-rule deze 6,4 % had moeten zijn.

Het effect laat zich raden. De inflatie wordt niet voldoende bedwongen. Fijn voor de hoge-schulden-landen, die hun schulden met hoge inflatie zien verdampen. Desastreus voor Nederland, dat als enige land in de eurozone een kapitaalgedekt pensioenstelsel heeft. Van de pot van circa 1500 miljard euro zal weinig overblijven. Nominaal blijft het bedrag wel gelijk, maar in reële termen, in koopkracht, zal het sterk verminderen.

Rendement

De nieuwe pensioenwet biedt geen soelaas. Het probleem van een zwakkere euro – met een hogere rente in de VS wordt de euro ten opzichte van de dollar steeds minder waard – wordt alleen maar verergerd. In de nieuwe wet mag voor ouderen nog slechts voor maximaal 35 procent in lucratieve aandelen worden belegd.

Het overgrote beleggingsdeel dient besteed aan (slecht renderende) staatsobligaties en groene (eveneneens slecht renderende) investeringen. Het Algemeen Burgelijk Pensioenfonds (ABP) loopt al voor de muziek uit en maakte onlangs een miljardeninvestering in een windpark op de Noordzee bekend.

De koop van staatsobligaties en groene investeringen is leuk voor de overheid (financiering van het jaarlijkse begrotingstekort en steun voor het klimaatbeleid) – die om die reden deze voorwaarden ook in de nieuwe wet heeft opgenomen – maar slecht voor de gepensioneerden. Want niet alleen verliest de gepensioneerde koopkracht door het ECB-beleid, met een lager dan haalbaar rendement op het belegde vermogen krijgen de pensioengerechtigden nóg minder inkomen.

Eerste Kamer

Het is derhalve te hopen dat de nieuwe pensioenwet niet wordt aangenomen. De coalitie probeert deze er door te drukken, maar heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer. Wellicht dat GroenLinks en de PvdA zich voor een karretje laten spannen (paar mooie burgemeestersfuncties, verdere nivellering of nog wat ‘leuke dingen voor de mensen’) en de coalitie in de EK aan een meerderheid helpen, maar als de discussie te lang duurt – en daar ziet het naar uit – zal het wetsvoorstel aan de nieuwe EK moeten worden voorgelegd. De verhoudingen zouden daar wel eens anders kunnen zijn.

Als de peilingen het bij het rechte eind hebben, zou er voor de nieuwe pensioenwet wel eens een blokkerende meerderheid in de Eerste Kamer kunnen ontstaan. De coalitie heeft volgens de laatste peiling van Maurice de Hond nog maar 43 zetels in de Tweede Kamer over. Samen met de verwachte steun van Groenlinks en PvdA zijn het er 65. Extrapoleren we dit resultaat naar de Eerste Kamer, dan is er geen meerderheid voor de nieuwe pensioenwet.

Geen soelaas

Maar afgezien van deze hoopvolle omstandigheid: het biedt geen soelaas. Het Nederlandse pensioenstelsel blijft kapitaalgedekt. Het voorkomen van verdamping van het uitgestelde loon van de Nederlanders zal derhalve uit een andere hoek moeten komen. Uit de euro stappen om precies te zijn. Een dergelijke stap lijkt de enige remedie.

Niet iedereen is echter tot een dergelijke vrij rigoreuze stap bereid. De cummunis opinio in de coalitie is dat het zo’n vaart niet zal lopen. Met een verstandige aanpassing van het Stabiliteits- en GroeiPact en een betere handhaving zouden de hoge schulden van de zuidelijke lidstaten worden afgebouwd en met hervormingen, afgedwongen door het Herstelfonds, zou de convergentie binnen de EU toenemen en zal de ECB niet langer een goedkoop-geld-beleid hoeven te voeren om hen uit de wind te houden.

Het is een mooie gedachte, maar puur wensdenken. Sinds de invoering van de euro is het nog nooit gelukt om de economieën tussen de noordelijke en de zuidelijke lidstaten te laten convergeren. Hervormingen bleken keer op keer niet te lukken of te worden teruggedraaid. Waarom zou dit nu opeens anders zijn?

Realistischer is de veronderstelling dat hervormingen zullen blijven mislukken en convergentie een illusie blijft. Met als consequentie dat de ECB haar beleid niet zal kunnen/willen veranderen en de eurozone een hogere dan haalbare inflatie houdt. Dan is er maar één oplossing: uit de euro.

Uit de euro

Binnen de huidige EU-verdragen is dat nog niet mogelijk. Alleen volledig uit de EU stappen kan, op basis van art 50 VEU (Brexit). Maar met de komende onderhandelingen over de aanpassing van het Stabiliteits en Groei Pact (SGP) kan Nederland een flexibel eurozonelidmaatschap als voorwaarde stellen om in te stemmen met door de Europese Commissie en de zuidelijke lidstaten gewenste aanpassingen.

Indien – of beter gezegd, wanneer – de afgesproken hervormingen wederom mislukken en de hoge schulden niet (substantieel) worden afgebouwd, moet Nederland de mogelijkheid krijgen om op een ordelijke wijze de euro te verlaten. Of – als alternatief: de lidstaten die niet hervormen en niet afbouwen gedwongen moeten de eurozone verlaten.

Onderhandelingen

In de loop van volgend jaar beginnen de onderhandelingen. Het is zaak dat Nederland daar goed beslagen ten ijs aan begint. Daar is nog tijd voor. In januari zal er in de Tweede Kamer een fundamenteel debat plaatsvinden over de ‘toekomst van de euro’ (initiatief Omtzigt/Dassen). Het is dé gelegenheid om het Nederlandse belang goed op het netvlies te krijgen en de regering op te roepen de SGP-onderhandelingen in te gaan met de eis het eurolidmaatschap flexibel te maken.

Wordt deze eis niet ingewilligd – het ligt niet onmiddelijk voor de hand, want waarschijnlijk zijn verdragswijziging en unanimiteit vereist – dan staat Nederland voor een moeilijke keuze. Dan is een ordelijke uittreding niet mogelijk en zal Nederland eenzijdig uit de euro moeten stappen, indien blijkt dat de goede voornemens om te hervormen en de hoge schulden af te bouwen op niets uitlopen.

De enige weg

Het is niet een leuk afscheid, een noodscenario zal met beroering op de financiële markten gepaard gaan. Maar het is de enige begaanbare weg om het rendabele Nederlandse pensioenstelsel te behouden en te voorkomen dat Nederland in de fuik van een transfer- en zwakke muntunie zwemt.

Dit noodscenario met herinvoering van een eigen munt – waarschijnlijk weer de gulden – ligt overigens al klaar. Tijdens de voorlaatste bijeenkomst van de commissie Financiën van de Tweede Kamer heeft minister Sigrid Kaag (Financiën) op sterk aandringen van enkele fracties toegezegd de Tweede Kamer vertrouwelijk inzage van dat scenario te geven.

Johannes Vervloed is columnist en was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaaten onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Nederlandse pensioenen verdampen als de euro een Latijnse munt wordt verscheen eerst op Wynia's Week.

Toen tien jaar geleden de eurocrisis dagelijks in het nieuws was, werden ook scenario’s over de splitsing van de eurozone in een noordelijke en zuidelijke (‘neuro’ en ‘zeuro’), over de terugkeer van Nederland naar de gulden en de uitstap van Griekenland (of zelfs Italië) openlijk bediscussieerd, ook in Nederland.

Referendum over de euro?

Nu overheerst de stilte, en dat ondanks het feit dat de eurozone voor belangrijke beslissingen staat, zoals het oprekken van de regels voor begrotingstekort en staatsschuld. Nederland was daar altijd tegen (doorgaans samen met Duitsland), maar tot leedwezen van Hoogduin lijkt Duitsland het nu zonder ‘full swing’ steun van het kabinet RutteVier te moeten stellen.

Het voorstel van Hoogduin om te overwegen uit de euro te stappen maar in de Europese Unie te blijven komt in de buurt van wat de partij JA21 vorig jaar bepleitte in haar verkiezingsprogramma: ’een afgeslankte, meer flexibele samenwerking tussen EU-lidstaten met een focus op economische samenwerking.’ JA21 wilde een referendum over de euro.

De SGP – lid van dezelfde Eurofractie als JA21 – probeerde in 2020 een debat over de toekomst van de muntunie op gang te brengen. Europarlementariër Bert-Jan Ruissen zei destijds: ‘We moeten in Europa toe naar een flexibelere unie. Lidstaten moeten, wat ons betreft, desgewenst de eurozone kunnen verlaten terwijl zij tegelijkertijd lid van de Europese Unie blijven. In de praktijk kan dit, denk aan Denemarken.’ De SGP vroeg de regering om een onderzoek naar alternatieven voor de euro. Dat kwam er niet.

VVD: geen transferunie

De VVD pleitte in haar verkiezingsprogramma van 2021 voor automatische sancties voor landen die de begrotingsregels uit het Stabiliteits- en Groeipact overtreden; regels die volgens Hoogduin boterzacht bleken, want geen land heeft ooit een boete gekregen voor het schenden van de afspraken.

De VVD verzette zich in haar programma tegen een Europese ‘transferunie’ – waar Hoogduin zich ook tegen keert – en waarin permanent geld van noord naar zuid zou worden gepompt. Het CDA laakte ‘eurobonds’, gedeelde schulden. Die zijn er toch gekomen, om het coronaherstelfonds te financieren. Waar Italië, als land dat het zwaarste door de pandemie werd getroffen, het meeste geld uit krijgt: 222 miljard. De transferunie is zo weer een stapje dichterbij gekomen.

Er zijn ook twee partijen die niet alleen van de euro af willen, maar de hele Europese Unie willen verlaten: PVV en FvD. Forum koerste enige tijd op een compromis (een referendum over het lidmaatschap van de EU), maar over die volksuitspraak wordt sinds de afsplitsing van JA21 weinig meer vernomen.

SP deelt de analyse van Hoogduin

Uit de Tweede Kamer komt op het eerste gezicht misschien verrassende steun voor het pleidooi van Lex Hoogduin – van de SP. ‘De euro blijkt in de huidige vorm telkens onhoudbaar,’ zegt Tweede Kamerlid Mahir Alkaya, ‘omdat de economieën die er bij horen onderling te veel van elkaar verschillen.’

Alkaya, voormalig beleidsmedewerker op het ministerie van Economische Zaken, ziet net als econoom Hoogduin dat monetair beleid dat goed is voor het ene land, slecht uitpakt voor het andere. Zo wakkert een lage rentestand inflatie aan, waardoor de staatsschuld van landen als Italië en Griekenland in relatieve zin afneemt, maar waardoor ook de beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen, onder meer in staatsobligaties, minder waard worden.

‘Alleen als landen soevereiniteit inleveren en de economieën daadwerkelijk gaan convergeren, kan de euro behouden blijven,’ zegt Alkaya. ‘Maar de SP is geen voorstander van het afdwingen daarvan. En telkens blijkt dat de bevolking dit ook niet wil.’ De euro is volgens Alkaya op termijn onhoudbaar. ‘Ordentelijke ontvlechting’ zou als optie moeten worden onderzocht.

Wynia’s Week is er iedere woensdag en zaterdag. Dat wordt mogelijk gemaakt door alle grote en kleine donateurs. Zo valt Wynia’s Week ook in 2023 weer 104 keer bij tienduizenden lezers in de mailbox. Doet u ook mee? Hartelijk dank!

Het bericht Debat over een mogelijke Nederlandse uitstap uit de euro moet nog op gang komen verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoogduin was de rechterhand van Wim Duisenberg toen die vanaf 1998 de eerste president van de Europese Centrale Bank was. Later was Hoogduin onder meer lid van de directie van De Nederlandsche Bank. Hij is een van de meest gerespecteerde Nederlandse economen en werd tien jaar geleden gezien als de belangrijkste kandidaat om de toenmalige president van De Nederlandsche Bank, Nout Wellink, op te volgen.

Nederlandse pensioenen smelten weg

De eurozone heeft vrijwel alle in de jaren negentig afgesproken regels genegeerd en krijgt nu de trekken van een Latijnse (Zuid-Europese dan wel Frans-Italiaanse) muntunie. Zo’n Latijnse muntunie heeft onder meer hoge inflatie en lage rente en in zo’n omgeving is een kapitaalgedekt pensioenstelsel onhoudbaar, stelt Hoogduin. Nederland is het enige van de 19 landen van de eurozone dat zo’n kapitaalgedekt pensioenstelsel heeft.

Het spaartegoed van de pensioengerechtigden in zo’n kapitaalgedekt systeem smelt weg met een hoge inflatie en een lage rente. Hoogduin geeft met terugwerkende kracht de toenmalige VVD-leider Frits Bolkestein gelijk, die voor de eeuwwisseling al waarschuwde dat het Nederlandse pensioenstelsel binnen de eurozone onhoudbaar zou blijken. Hoogduin: ‘Bolkesteins analyse was spot-on. Bij dit gevaar voor het pensioen in Nederland verbleekt de huidige discussie over naar welk stelsel we moeten.’

1000 miljard of meer Nederlandse ‘transfers’ naar andere landen

Daar blijft het niet bij. Er is in Brussel nu 800 miljard euro uitgetrokken voor het zogenaamde ‘Coronaherstelfonds’ dat voor een onevenredig groot deel naar Italië gaat en deels betaald wordt uit door de Europese Commissie uitgegeven aandelen.

Hoogduin en zijn collega in Groningen Christiaan van der Kwaak becijferden aan de hand van de Amerikaanse ervaring (dat land is immers al een federale begrotingsunie), dat het aannemelijk is dat er in een begrotingsunie jaarlijks 21 miljard (euro’s van 2021) van Nederland naar mediterrane en andere armere landen zou kunnen gaan. Het kan minder worden, maar ook meer. Hoogduin en Van der Kwaak gaan uit van 2,5 procent van de Nederlandse economie (bbp) per jaar en Hoogduin ziet dat als een ‘conservatieve schatting’.

Over 40 jaar opgeteld (‘contante waarde’) zou het zelfs gaan om een transferoverdracht van tussen 645 miljard en 1075 miljard euro dat uit Nederland verdwijnt. Daar kan nog jaarlijks rond 10 miljard euro en in totaal 250-390 miljard euro bijkomen als – wat schuldenlanden als Frankrijk en Italië waarschijnlijk graag willen – de staatsschulden binnen de eurozone worden opgeteld en over alle deelnemende landen worden verdeeld.

De eurozone wordt een Latijnse muntunie

De Latijnse muntunie die Hoogduin vreest heeft de trekken die Italië al langere tijd heeft. Toen Italië monetair nog zelfstandig was en de lire had, erodeerde de Italiaanse staatsschuld door een hoge inflatie en voortdurende devaluaties. De Italiaanse rente was relatief hoog en zou dat nog steeds zijn, ware het niet dat de Europese Centrale Bank in Frankfurt er alles aan lijkt te doen om schuldenland Italië ter wille te zijn.

Maar Italië heeft ook een lage – of geen – economische groei, de economie is weinig dynamisch omdat kansloze bedrijven en branches kunstmatig op de been worden gehouden en jonge Italianen zoeken hun heil elders in de westerse wereld. De waarde van de euro zal vermoedelijk structureel zakken ten opzichte van de dollar in het scenario van een Latijnse muntunie, verwacht Hoogduin. Nederland boert op allerlei terreinen achteruit in een dergelijke eurozone, constateert hij.

Duitsland en Nederland verkeken zich

Duitsland en Nederland dachten in de jaren negentig dat ze met afspraken en regels en met een strenge Europese Centrale Bank een ‘harde’ euro naar voorbeeld van de Duitse mark (en de gulden) konden verwachten. Dat is op een teleurstelling uitgelopen, constateert Hoogduin. ‘De regels zijn nooit nageleefd. We zijn daar ver van weggedreven.’

Hoogduin vindt dat hij naïef is geweest, omdat hij destijds dacht dat de regels – zoals voor schuld en begrotingstekort en de prijsstabiliteit bij de ECB – hun werk zouden doen. In de praktijk werden Duitsland en Nederland zowel in Frankfurt als in Brussel doorgaans overstemd door de door Frankrijk geleide schuldenlanden binnen de eurozone. Hoogduin: ‘Ik geloofde toen nog in de regels voor de euro, maar die fout maak ik niet nog een keer. Fransen denken politiek, strategisch en in het Franse belang. Dat doen ze heel knap.’

Waarom steunt Kaag Duitsland niet?

Hoogduin maakt zich ook ernstig zorgen over de actuele discussie over het verder oprekken van de regels voor schuld en tekort (‘Stabiliteitspact’) in de eurolanden, waarbij het Nederlandse kabinet RutteVier zich nu opvallend meegaand betoont.

Minister Sigrid Kaag van Financiën (D66) schreef zelfs een voorstel met haar Spaanse collega, waar haar voorgangers als minister van Financiën doorgaans coalities met ‘zuinige’ Noordelijke landen sloten. Hoogduin: ‘Ik zie niet in wat we daarmee kunnen winnen.’ ‘Het is verontrustend dat de minister van Financiën, dat het hele Nederlandse kabinet niet voluit het Duitse standpunt steunt.’

De ‘Nederlandse’ zorgen van Hoogduin beperken zich niet tot de eurozone, maar betreffen ook de Europese Unie als geheel. De beoogde ‘strategische autonomie’ van de EU en de trend in de richting van Europees ‘industriebeleid’ leiden tot minder concurrerende economieën, tot overheidsbescherming van bedrijven en bedrijfstakken en tot economisch protectionisme.

Hoewel Hoogduin daar in Nederland onder het huidige kabinet nu ook trekken van ziet, passen protectionisme en industriepolitiek traditioneel meer in het Franse economische en politieke model. ‘Die industriepolitiek gaat dan vooral de grote landen steunen. Nederland wordt periferie. Daar word je niet vrolijk van.’

Variant: Nederland niet uit de Europese Unie, wel uit de euro

Dat alles komt allemaal bovenop de financiële overdrachten die nu al ten koste van Nederland plaatsvinden binnen de EU en de eurozone en het verlies aan soevereiniteit rond de euro die Hoogduin er toe brengen om de optie om uit de euro te stappen als Nederland beschikbaar te willen hebben.

Nederland zou daarbij niet uit de Europese Unie en de daarbij behorende interne markt hoeven te stappen betoogt Hoogduin, zoals landen als Zweden en Denemarken immers ook lidstaat van de Europese Unie zijn maar hebben afgezien van deelname aan de euro. Hoogduin: ‘Als je al die kosten van het in de euro blijven voor Nederland in ogenschouw neemt zul je dus ook moeten kijken naar weliswaar binnen de EU blijven, maar uit de euro treden.’ Hij dringt er op aan dat het debat daarover snel op gang komt.

De kabinetten-Rutte hebben volgens premier Rutte nooit overwogen uit de euro te stappen of daar zelfs maar mee gedreigd. Dat zei hij althans in het voorjaar van 2016 naar aanleiding van berichten dat Nederland in 2012 zou hebben gedreigd uit de euro te stappen. Rutte erkende wel dat er van Nederlandse zijde toen fundamentele bezwaren tegen een ‘transferunie’ waren en dat hij ‘eventueel bereid was dit te blokkeren’.

Het videogesprek van Syp Wynia met prof. Lex Hoogduin is HIER te horen en te zien op Wynia’s Week TV WWTV en HIER als podcast.

Wynia’s Week is er iedere week twee keer, 104 keer per jaar. Wynia’s Week heeft de formule van de toekomst: geen betaalmuur, maar volledig en vrijwillig gefinancierd door de donateurs: lezers, kijkers en luisteraars die onze artikelen, video’s en podcasts niet willen missen. Doet u mee? Hartelijk dank!

Dit artikel verscheen ook in het Engels, in vertaling van Nick Ottens. Kijk HIER.

Het bericht Lex Hoogduin: ‘Nederland moet de mogelijkheid hebben om uit euro te stappen.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat constateren PIM van GALEN en SYP WYNIA in hun maandelijkse videogesprek over de Nederlandse politiek. ‘De Europese Centrale Bank doet alles om Italië in de euro te houden. Een land als Nederland heeft inmiddels alle begrotingsregels losgelaten. En net als Italië altijd al deed, profiteert ook de Nederlandse staatsschuld van de inflatie. Schulden smelten immers weg door geldontwaarding.’

U kunt het videogesprek van Pim van Galen en Syp Wynia HIER bekijken. De podcast van hetzelfde gesprek vindt u HIER.

Op Prinsjesdag bleek de Miljoenennota nog niet klaar. Inmiddels is de begroting voor 2023 volledig over de kop gegooid, omdat het kabinet RutteVier uiteindelijk toch een miljardenplan – idee van PvdA en GroenLinks – heeft omarmd om volgend jaar de meerkosten van de modale energierekening voor rekening van de overheid te nemen. Afhankelijk van de prijs van olie en gas en van de duur van de compensatie zouden de kosten kunnen oplopen tot 40 miljard euro.

Tot enkele jaren geleden golden aan het Binnenhof de Zalmnorm en andere begrotingsregels. Bij begrotingsdebatten in de Tweede Kamer diende een partij die ergens meer aan uit wilde geven ook aan te geven hoe dat betaald moest worden (een bezuiniging elders, of een belastingverzwaring). Maar anno 2022 lijken alle remmen los.

Waar de minister van Financiën doorgaans de hand op de knip heeft kan minister Sigrid Kaag (D66) nu niet eens vertellen wat de energiecompensatie gaat kosten en hoe lang die gaat duren. De Miljoenennota staat dus op drijfzand. Dat is ongekend. En eigenlijk ook in strijd met een basisrecht van het parlement in een democratie: het budgetrecht. Nu moet de Tweede Kamer tekenen voor een blanco cheque.

De eerste kabinetten-Rutte waren in de jaren 2012-2016 juist heel streng op de overheidsfinanciën. Nederland dreigde in 2013 in het euro-strafbankje te belanden en met dat vooruitzicht vergaderde het eerste kabinet Rutte (VVD, CDA) in voorjaar 2012 wekenlang met gedoogpartner Geert Wilders in het Catshuis om een te groot begrotingstekort te voorkomen. Uiteindelijk weigerde Wilders aan het pakket van VVD en CDA mee te doen.

Het kabinet viel, maar D66, GroenLinks, ChristenUnie, SGP – en later dat jaar ook de PvdA – schoten te hulp. Er werd in die jaren voor zo’n 50 miljard bezuinigd en lasten verzwaard, met dramatische gevolgen voor de economie – en indirect ook voor de overheidsfinanciën, want er kwam door het afknijpen van de economie minder belastingen binnen, waardoor er door het kabinet RutteTwee nog weer verder bezuinigd moest worden.

Het gelijk van Wilders

De Nederlandse economie deed het door het afknijpbeleid in 2013 slechter dan enig ander euroland, op Portugal na. Hoewel inmiddels vrijwel alle Haagse politici – op Mark Rutte na – nu erkennen dat de ingrepen in de jaren 2012-2016 economisch schadelijk zijn geweest, krijgt Geert Wilders alleen achter de schermen, tot aan de PvdA toe, erkend dat hij het in 2012 bij het juiste eind had door niet overmatig aan de Brusselse normen mee te willen doen.

Sterker: Rutte en andere VVD’ers verwijten de PVV’er nog steeds dat hij in 2012 is ‘weggelopen’ uit het Catshuis. Een verwijt aan Rutte dat hij – die andere eurolanden immers graag financieel de maat nam – uit angst in Brussel weggehoond te worden de Nederlandse economie heeft afgeknepen zou meer op zijn plaats zijn.

Maar kijk dan nu!

Al minstens sinds 2019 hebben de kabinetten-Rutte alle remmen los gegooid. Hoezeer de tijden veranderd zijn bleek in de zomer van 2019, toen minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) als donderslag bij heldere hemel voorstelde om als staat tientallen extra miljarden te lenen: niet omdat het geld nodig was, maar omdat de rente zo laag was dat er geld mee verdiend kon worden of de economie er mee gestimuleerd kon worden. Het was een historisch unicum: de Nederlandse schatkistbeheerder die zonder noodzaak extra geld wilde lenen omdat de rente toch laag (of zelfs negatief) was. En toen moest Corona nog komen.

In 2020 gingen de remmen verder los, nu om banen te redden in de pandemiecrisis. Rekening: zo’n 80 miljard. Het fonds van Wiebes kwam er ook: twintig miljard. Toen RutteVier aantrad kwamen er nog twee fondsen: 35 miljard voor het klimaat en 25 miljard voor de stikstof.

Inmiddels was de Europese begroting in Brussel zo ongeveer verdubbeld met Corona als aanleiding. Rutte stribbelde nog wat tegen, maar er ging onder meer 200 miljard naar Italië, deels betaald uit via Brussel geleend geld. Italië was ook al minstens sinds 2012 vanuit Brussel en door de Europese Centrale Bank in Frankfurt met talloze honderden miljarden in de euro gehouden. Frankfurt had met dat doel de inflatie opgedreven, staatsobligaties opgekocht en de rente laag (of zelfs negatief) gehouden.

De euro werd zuidelijk

Voorlopige conclusie: na de bankencrisis, de eurocrisis, de Coronacrisis en de energiecrisis is er van de belofte in Duitsland en Nederland dat de euro een harde munt zou worden en dat de ECB de inflatie in toom zou houden niets uitgekomen. Duitsland ging twee jaar geleden zelf akkoord met Europese staatsleningen (eurobonds) die er inmiddels feitelijk zijn. En de begrotingsdiscipline van Berlijn en Den Haag is na Corona en energiecrisis zoek.

Enerzijds is de chaos compleet, omdat de ECB ondanks een dreigende recessie de rente wel omhoog moet gooien omdat de inflatie immers de pan uit rijst.

Anderzijds is de helderheid compleet: na ruim twee decennia euro zijn niet de zuidelijke eurolanden onder Duitse en Nederlandse handen gedisciplineerd, maar zijn Duitsland en Nederland qua begrotings- en staatsschuldbeleid Italiaans geworden. Zelfs het aangaan van schulden omdat die toch wel eroderen door inflatie – dankzij Poetin dan wel dankzij Frankfurt – is een aloude Italiaanse traditie.

In het zicht van de invoering van de girale euro per 1 januari 1999 waarschuwde VVD-leider Frits Bolkestein dat de nieuwe Europese munt net zo hard diende te zijn als de gulden tot dan toe was geweest. Dus geen munt die willens en wetens in waarde zou afbrokkelen om zo staatsschulden te laten wegsmelten. Bolkestein kreeg die garantie van toenmalig premier Wim Kok (PvdA). Waarop Bolkestein aankondigde die belofte van Kok in te zullen lijsten en boven zijn bed zou hangen.

Van de belofte van Kok is anno 2022 evenwel weinig terechtgekomen. Kok maakt het niet meer mee, maar Gerrit Zalm, de jarenlange VVD-minister van Financiën onder Kok (en Balkenende) wel. Zowel Bolkestein als Zalm hebben in de jaren 1996-1988 onder meer door bezoeken aan Duitsland nog pogingen gedaan om het financieel onbetrouwbare Italië buiten de euro te houden.

Duitse en Nederlandse financiële topambtenaren hadden eerder, in 1991, ook al geprobeerd om de euroregels zo op te stellen dat Italië niet – en misschien wel nooit – in de euro zou komen. Zij werden overtroefd door hun bazen in Bonn en Parijs en trouwens ook door Wim Kok die toen nog Nederlands minister van Financiën was.

De rollen omgedraaid

Alle pogingen de Italianen buiten de euro te houden mislukten destijds, niet in de laatste plaats omdat de Fransen de Italianen er koste wat kost bij wilden hebben en de Duitsers (bondskanselier Helmut Kohl, met name) de Fransen – en eigenlijk ook de Italianen – niet voor het hoofd wilde stoten. In Italië zelf was er een slimme topambtenaar, Mario Draghi, die de zaken zodanig bij elkaar sjoemelde dat het leek alsof Italië aan de voorwaarden voldeed om vanaf den beginnen aan de euro te voldoen. Zo geschiedde.

Mario Draghi was in 2012 opgeklommen tot president van de ECB in Frankfurt en beloofde in die hoedanigheid dat hij niets zou nalaten om de euro te redden (hij bedoelde: Italië in de euro te houden). Dat heeft hij gedaan. En de euro is geen harde munt, de euro is geen mark of gulden maar eerder de boterzachte Italiaanse lire. Italië heeft ook geen Duits of Nederlands begrotingsbeleid gekregen. Nederland en Duitsland hebben wel een Italiaans begrotingsbeleid.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar, vaak met video en podcast. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland heeft nu Italiaans begrotingsbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Alle Italianen konden de afgelopen maanden, als ze minsten 50 keer in een half jaar met hun pinpas afrekenden, van de overheid 10% terugkrijgen van wat ze betaalden. Met een maximum van 15 euro cashback per keer, dat wel. En maximaal 150 euro in totaal. Daarnaast waren er extra bonussen van 1500 euro voor wie het vaakst met zijn pinpas betaalde.

Zwart geld

De bedoeling was de Italianen af te helpen van hun grote voorkeur voor contant betaalverkeer. De Italiaanse overheid loopt veel inkomsten mis doordat nogal wat van dat contante geld zwart van eigenaar wisselt. Consumenten en winkeliers hadden voorheen weinig reden om een kassabon op prijs te stellen.

Met de in december 2020 ingevoerde cashback (een vreemde benaming voor iets wat cash geld juist moet terugdringen) hoopte de regering daar verandering in te brengen. Ook moest de cashback een boost geven aan de koopkracht van de Italianen: ze zouden meer kunnen uitgeven.

Draghi’s bezwaren

Maar een nieuwe cashback-ronde zit er voorlopig niet in. Premier Giuseppe Conte, die het systeem vorig jaar had ingevoerd, is inmiddels vervangen door Mario Draghi, en diens oordeel over de eerste cashback blijkt niet mals te zijn. De regering heeft de volgende cashback nu uitgesteld tot 2022, maar Draghi is deze week met zoveel bezwaren gekomen dat van uitstel wellicht afstel zal komen.

Draghi vindt de cashback ‘regressief’ van aard, waarmee hij bedoelt dat het geen progressieve maatregel is. De burgers die het meeste baat hebben bij zulke cashback-acties, zo heeft Draghi het ministerie van Financiën op basis van het aantal pinbetalingen laten becijferen, zijn jonger dan 65 jaar, hebben een bovenmodaal inkomen en wonen in een van de steden in het rijkere noorden van Italië. Geen arbeiders en werklozen.

Er is nu bijna 5 miljard euro opgegaan aan de eerste cashback (zou daar ook geld uit het Europese herstelfonds bij zitten?) en al die miljarden blijken dus voornamelijk bij de hogere inkomens terecht te zijn gekomen. In diezelfde corona-periode zijn een miljoen Italianen in armoede geraakt, aldus Draghi.

Het zwartgeldcircuit is er niet kleiner op geworden, want elektronisch betalen doen de consumenten vooral bij grote supermarkten en warenhuizen, waar toch al geen sprake is van zwarte handel. Ook zullen die 150 euro per persoon juist de rijkere Italianen nauwelijks tot een ruimer bestedingspatroon hebben aangezet.

Daarbij komt dat ook nergens uit is gebleken dat er in de cashback-periode meer met de pinpas betaald werd in winkels. On-line inkopen, waar natuurlijk nooit cash geld aan te pas komt, telden voor de cashback niet mee.

73% van de Italiaanse gezinnen komt met zijn pinbetalingen bij winkels sowieso allang boven die drempel van 150 euro cashback uit en ontvangt dus zonder extra inspanning de maximale bonus. Wel bleken die gezinnen nu hun betalingen in kleinere bedragen te hebben opgeknipt, in de hoop tot de gelukkigen te behoren die ook nog eens de extra bonus van 1500 euro voor de meeste transacties in de wacht zouden slepen. Maar dat zet geen zoden aan de dijk voor de overheid.

De 20% armste gezinnen zouden bijna 40% meer met de pinpas moeten gaan afrekenen om de vruchten van de cashback te plukken. En daar hebben ze simpelweg het geld niet voor.

Conte en de Vijf-sterren-beweging zijn boos

Het zijn allemaal argumenten waar op het eerste gezicht weinig tegen in te brengen valt. Maar voormalig premier Giuseppe Conte stond aan de wieg van het cashbackplan. En dus is zijn partij, de Partito Democratico, verontwaardigd over het uitstel.

En de Vijf-sterren-beweging hoopt ook van harte dat de beslissing kan worden teruggedraaid: ‘Zes miljoen Italianen hebben tot 150 euro bonus gekregen. De actie was een enorm succes, vooral onder jongeren en zal zichzelf zeker terugbetalen.’ De partij recapituleert de cijfers van het afgelopen half jaar: ‘8,9 miljoen burgers hebben meegedaan, er waren in totaal 784,4 miljoen transacties. Het is een programma tegen belastingontduiking dat goed functioneerde.’

Maar Matteo Salvini van de Lega is juist tevreden dat er een eind komt aan de cashback. Hij vindt dat iedereen zijn boodschappen moet kunnen betalen zoals hij zelf wil. En ‘vier miljard investeren, niet in een bonnetjesloterij, maar in steun aan bedrijven’ vindt hij een beter plan.

Het bericht Paardenmiddel om Italianen aan de betaalpas te krijgen is al weer ingetrokken verscheen eerst op Wynia's Week.