Eén invalshoek is onderbelicht gebleven: wat betekent het vertrek van de Britten voor de Brits-Nederlandse verhoudingen?

De immer ambitieuze Britten hebben zich losgemaakt en gaan een eigen koers varen die vermoedelijk beter past in het Angelsaksisch model. In hoeverre kan Nederland blijven rekenen op het VK, waarmee we het de afgelopen decennia toch redelijk goed konden vinden en waarmee we eeuwenoude banden hebben?

Complexe relatie

Ik waag ik mij niet aan voorspellingen of politieke analyses. De vraagstelling komt voort uit de constatering dat het VK en Nederland altijd een complexe relatie hebben gehad. Een relatie die onder druk stond door cultuurverschillen,  oorlogen, gewekte verwachtingen, familiebanden tussen vorstenhuizen en politieke afhankelijkheid.

De jongere generatie zal vooral het Britse aandeel in de bevrijding van ons  land in gedachten hebben en meevaren op de pro-Britse stemming van nu. Zij zijn gewend aan de ‘verengelsing’ in het onderwijs, de film, reclame en media. Vóór WO II was de situatie compleet anders. De complexiteit van de relatie slaat vooral op het verschil in volkskarakter, omvang en politieke ambitie. Britten hebben iets wat wij niet hebben: trots!

Ons land was ooit het machtigste land ter wereld, maar kwam vanaf de achttiende eeuw in de schaduw te staan van de grote mogendheden. Het vredelievende, rechtlijnige en politiek naïeve Nederland  was geen partij voor het dominante en imperialistische ‘Britain’, dat zich met veel gevoel voor eigenwaarde en superioriteit graag onderscheidde van die Frogs, zoals de Nederlanders werden genoemd. Ze bemoeiden zich gevraagd en ongevraagd met onze binnenlandse aangelegenheden en wij lieten het gebeuren.

Die eigendunk hebben de Britten ook in de 47 jaar van hun EU-lidmaatschap laten zien. Tot een volmondige acceptatie en participatie is het nooit gekomen en de kritische Britse opstelling kwam ons land meestal wel goed uit.

Laten we het ‘collectieve geheugen’ nog eens opfrissen.

Hulp uit Engeland

De Engelse bemoeienis met onze staatszaken begon in 1585 met de komst van Robert Dudley, beter bekend als de graaf van Leicester. Dat was min of meer op eigen verzoek: na de afzwering van de Spaanse koning Filips II hadden  de Staten-Generaal van de Zeven Verenigde Nederlanden koningin Elizabeth I benaderd voor de functie van soeverein vorst. Een land moest toch een vorst hebben als hoogste gezag, zo was de gedachte.

De Engelse koningin wees het aanbod af – het zou een oorlogsverklaring aan Spanje betekenen – , maar was wel bereid militaire hulp te bieden.  De Engelse interventie bleek geen succes. De verwaande Dudley maakte er een potje van en keerde reeds in 1587 terug naar Engeland. De Staten- Generaal trokken bij gebrek aan beter het soevereine gezag naar zich toe: het begin van een nieuwe staatsvorm, die later ‘de Republiek’ is gaan heten met Johan van Oldenbarnevelt als regeringsleider.

Groeiende afgunst

De Republiek functioneerde boven verwachting en in de eerste helft van de zeventiende eeuw brak een periode van grote welvaart aan. De Hollanders bevoeren de wereldzeeën en de handel bloeide als nooit tevoren. Amsterdam werd het financiële centrum van de wereld. We hadden dankzij prins Maurits en zijn begaafde ‘ingenieur’ Simon Stevin het sterkste landleger.

De Hollands-Zeeuwse hegemonie op zee en op het gebied van handel en welvaart was onbetwist. Buitenlandse bezoekers keken hun ogen uit en verbaasden zich over het kleine land aan de Noordzee, waar standen er niet toe leken te doen, iedereen overal over meepraatte en waar alles leek te kunnen. Geen wonder dat met name Frankrijk en Engeland de ontwikkelingen met afgunst volgden en die hegemonie probeerden te breken.

Door huwelijk verbonden

In 1625 werd Frederik Hendrik stadhouder. De jongste zoon van Willem van Oranje had  de diplomatieke gave van zijn vader en het militaire talent van zijn halfbroer Maurits. Hij had van zijn moeder, Louise de Coligny, een Franse opvoeding gehad en was getrouwd met een voormalige hofdame, Amalia van Solms. Het was vrij logisch dat hij zich in de welvarende Republiek koninklijke allures aanmat. Het ging hem in vele opzichten voor de wind en mocht van de Franse koning met ‘hoogheid’ worden aangesproken.

De volgende stap was dat Frederik Hendrik voor zijn kinderen huwelijken van stand arrangeerde. Karel I van Engeland kon zijn toestemming voor het huwelijk van Willem II met zijn dochter Mary Stuart moeilijk weigeren: de vader van de bruidegom was zijn belangrijkste financier. Mary’s moeder, Henrietta Maria, dochter van de Franse koning Henri IV, kwam in 1642 naar de Republiek om geld in te zamelen voor de gewapende strijd van haar man. Een burgeroorlog was het gevolg en kostte Karel in 1649 letterlijk de kop.

Strijd om de hegemonie

Enkele jaren later waren de rollen omgedraaid. Oliver Cromwell schafte in Engeland de monarchie af, nam met harde hand het bewind over en ging bouwen aan een groot en machtig rijk. Werd hij geïnspireerd door de welvaart en macht van dat kleine landje aan de overkant? Was het jaloezie? Had de Republiek niet mede de burgeroorlog veroorzaakt? Wat moest hij denken van de familieband tussen de Oranjes en de Stuarts? Daar kwam nog bij dat de machtige Hollandse handelsvloot na de Vrede van Münster in 1648 weer handel dreef met Spanje en Portugal, wat ten koste ging van de Engelse broodwinning op zee.

In de Republiek was een precaire situatie ontstaan. De 24-jarige ambitieuze stadhouder Willem II deed in juli 1650 een poging tot een staatsgreep waarmee hij de goede naam van de Republiek en van Amsterdam te grabbel gooide. In oktober van dat jaar stierf hij aan de pokken; zijn zoon Willem III zou acht dagen daarna worden geboren. Het eerste stadhouderloze tijdperk was aangebroken.

De door de wol geverfde raadpensionaris Adriaan Pauw zag het Engelse gevaar aankomen. Hij informeerde ‘vrijblijvend’ naar de mogelijkheden van een toetreding tot het Engelse Gemenebest. Cromwell nam de Hollandse suggestie serieuzer dan de bedoeling was. Hij deed een voorstel voor verdeling van de wereldwijde hegemonie: Afrika en Azië voor de Hollanders, Noord- en Zuid-Amerika voor de Engelsen en een gezamenlijke aanpak voor zuivering van Spaanse en Portugese invloeden.

Het deed de Hollandse Staten te veel denken aan de verdeling die Spanje en Portugal in 1494 met de zegen van de Paus hadden bekokstoofd (Verdrag van Tordesillas). Nee, de Staten zagen liever een vrijhandelsovereenkomst. Cromwell kon daarmee natuurlijk niet akkoord gaan. Het zou de Hollandse hegemonie alleen maar versterken. Dus koos hij voor de aanval, te beginnen met wetgeving, die Engeland de status van zelfbenoemde grootmacht moest geven.

Engelse schepen dienden voortaan uit respect als eerste te worden gegroet. Een uitgelokt vlagincident was aanleiding voor de eerste zeeoorlog met Engeland. De Republiek stond maritiem op achterstand en moest een inhaalslag maken. Ook toen al was de defensie sluitpost op de nationale begroting en dat is nooit veranderd; er werd liever in handel en innovatie geïnvesteerd.

Engelse machtspolitiek

In 1660 keerde met Karel II de monarchie terug in Engeland. Als kroonprins had hij lange tijd in ballingschap geleefd, onder andere in Den Haag en Breda en was regelmatig op zijn immorele gedrag aangesproken. Nu was hij plotseling een factor van betekenis en bovendien oom van onze Willem III, die volgens een geheime afspraak met de republikein Cromwell was uitgesloten van het stadhouderschap. Raadpensionaris Johan de Witt voelde de Engelse druk voor herstel van  het stadhouderschap en de tegendruk van de Staatse regenten.

De tienjarige Willem werd door zijn Engelse moeder bij elke gelegenheid op het schild geheven. Toen zij in 1661 overleed en haar testament openbaar werd, bleek haar  broer Karel II tot voogd te zijn benoemd. Willem had in de jaren die volgden regelmatig contact met zijn oom, die tussen de Staatsen en Oranjegezinden begon te stoken, terwijl Willem zijn vermeende rechten als legerleider en lid van de Raad van State begon op te eisen. In 1677 trouwde hij met zijn volle nicht Maria II, de dochter van Karels broer, de latere koning Jacobus II, hertog van York.

Karel II bedreef machtspolitiek ondanks zijn financieel belabberde situatie. Hij had grote schulden bij de Oranjes. De  Engelse koning had er dan ook belang bij zijn neef zoveel mogelijk te steunen en zette daarvoor een campagne op. De Hollandse bestuurders hadden nog geen idee van Karels volstrekt immorele politiek, waar de Hollandse naïviteit schril bij afstak.

Om te beginnen had Karel II Nieuw-Amsterdam aan zijn broer Jacobus beloofd. Deze nam de stad in 1664 in en vernoemde hem naar zichzelf: New York. Ook Curaçao werd veroverd. Hollandse schepen werden in beslag genomen. In de Republiek werden de Oranjegezinden openlijk gesteund. Ambassadeur George Downing (inderdaad: die van nummer 10) betaalde regenten voor strategische informatie, bespioneerde het doen en laten van Lord John, zoals Johan de Witt werd genoemd, en zaaide verdeeldheid in het Staatse kamp.

Karel wist precies waar onze regering mee bezig was. Hij sloot een verdrag met de bisschop van Münster om de Republiek in het oosten aan te vallen. Vervolgens verscheen een grote Engelse vloot voor onze kust, die de scheepvaart blokkeerde. De Tweede Engelse Oorlog (1665-1667) kon niet uitblijven. In augustus 1665 werd een voor anker liggende Hollandse koopvaardijvloot in het Vlie met branders vernietigd. Karel werd tenslotte door  de bekende Tocht naar Chatham gedwongen tot een vredesregeling.

Maar de Engelse koning wist van geen ophouden. Hij zon op wraak en kon de vernedering niet verkroppen. De HMS Royal Charles lag als oorlogsbuit in de haven van Hellevoetsluis, er was van  de Engelse nederlaag in Chatham een schilderij gemaakt en in Den Haag was op de overwinning getoost. Daarvoor eiste hij excuses en verbood een herdenkingsmunt te slaan. De Witt kwam de protesterende vorst ook nog een eind tegemoet…

In 1670 sloot Karel II een geheim bondgenootschap met Frankrijk. Karel was een neef van Lodewijk XIV en Lodewijks broer was getrouwd met een zus van Karel en Jacobus. Tijdens de geheime ‘familiereünie’ in Dover ging het over de Republiek die voor beide landen een ‘vette kluif’ betekende. Frankrijk en Engeland zouden beide aanvallen en Lodewijk beloofde Karel veel geld in ruil voor de belofte heel Engeland katholiek te maken. Er moest een aanleiding worden gevonden voor een allesvernietigende genadeklap. Dat lukte na weer een uitgelokt vlagincident en in beslagneming van de juist teruggekeerde kostbare Hollandse Smyrnavloot. 

In 1672 beleefde de Republiek zijn Rampjaar. De Ruyter wist een Engels-Franse invasie te voorkomen en de Franse koning Lodewijk XIV verslikte zich uiteindelijk in de  Hollandse Oorlog, rokende puinhopen, dood en verderf achterlatend. De Republiek kroop door het oog van de naald. Johan en Cornelis de Witt moesten het bekopen met hun leven; ze werden door een opgehitste menigte gelyncht. De weg was vrij voor het stadhouderschap van Willem III.

Koning-Stadhouder

In 1688 leken de rollen weer om te draaien. De schoonvader van Willem III, de katholiek geworden Jacobus II, kreeg geheel onverwacht een mannelijke opvolger, die ongetwijfeld katholiek zou worden opgevoed. De protestantse Willem liet zich door vooraanstaande Engelsen overhalen zijn schoonpapa van de troon te stoten. The Glorious Revolution was een feit. Toen Jacobus in 1690 een poging deed zijn koningschap te herstellen, werd hij bij de Boyne in Ierland door het leger van Willem III verslagen. Een gebeurtenis met blijvende  politieke impact.

Het koningschap van ‘William and Mary’ kwam de verhouding tussen beide staten en ook de rust in Europa ten goede, maar het was vooral Engeland dat profiteerde. Willem III wist er als eerste een parlementaire democratie te vestigen en maakte van Londen een financieel centrum, dankzij Amsterdamse know how. Engeland won hierdoor aan politieke en economische slagkracht. Ons land raakte zijn voorsprong op het wereldtoneel voorgoed kwijt.  

Over u en zonder u

In dit opzicht was de Vrede van Utrecht in 1713  een eerste markeringspunt. De Republiek vormde met Groot-Brittannië – sinds 1707 de aanduiding van Engeland, Schotland en Wales – de winnende coalitie in een conflict met Spanje en Frankrijk. Terwijl Utrecht zich maandenlang uitsloofde het de onderhandelaars van de grote mogendheden naar de zin te maken, bleef ons land buiten de onderhandeling en harkten de Britten alle winst binnen. Het voor de gelegenheid door Händel gecomponeerde Utrecht Te Deum and Jubilate werd in het bijzijn van Queen Anne in de Londense St Paul’s uitgevoerd.

Neergang van de Republiek

De Republiek werd door de Britten voortdurend gebruikt om hun positie te versterken. De Engelse koning George II maakte zich persoonlijk sterk voor een huwelijk tussen zijn dochter Anna van Hannover en de prins van Oranje, Willem IV. Er werd maar liefst twaalf jaar over onderhandeld. De luxe trouwpartij moest bij de onrustige Engelse bevolking associatie wekken met de ‘glorious days’ van William and Mary. De goedwillende maar weinig succesvolle stadhouder werd in 1766 opgevolgd door zijn zoon Willem V, die voor de functie totaal ongeschikt bleek en dankzij zijn Pruisische vrouw, Wilhelmina van Pruisen,  overeind bleef. In tijden van crisis – en die waren er volop – werd van twee kanten druk uitgeoefend op de stadhouder dan wel ‘hulp’ geboden: door zijn Engelse en/of haar Pruisische familie.

De bemoeienis van de patriottische factie met het Amerikaanse streven naar onafhankelijkheid – het ging om wapensmokkel, financiële en politieke steun –  hielp ook niet echt. Moederland Groot-Brittannië verklaarde ons in 1780 de oorlog en blokkeerde de aan- en afvoer over zee. In korte tijd werden in het Caraïbisch gebied zo’n 200 schepen opgebracht en de helft van de VOC-vloot viel in Britse handen. De economische schade was enorm en Willem V,  die het vrijheidsideaal van de Patriotten haatte, werd volledig door zijn Engelse familie ingepalmd.

De anti-Britse stemming in het land leidde tot grote verdeeldheid, wat door de Britten werd aangegrepen de Orangistische beweging flink op te stoken. Het land moest uit de invloedsfeer van aartsvijand Frankrijk worden gehouden en zo niet, ’dan kon het maar beter worden vernietigd’, aldus de Britse gezant James Harris. Hij liet Oranjeverenigingen oprichten en kocht regenten om die zich leenden voor opruiende acties.

Ons land als onderdeel van aartsvijand Frankrijk

Veel Patriotten, die zich Bataven noemden, verlieten het land en keerden later met de Franse ‘bevrijders’ terug. Ons land was van 1795-1806 een Franse vazalstaat, van 1806 tot 1810 een Frans gouvernement met de mooie titel ‘Koninkrijk Holland’ en na 1810 volledig bij Frankrijk ingelijfd, bestuurd door een Franse gouverneur-generaal met de wonderlijke titel ‘Stadhouder-prins’. Tijdens deze Franse periode beschouwden de Britten ons land als Frans gebied.

Dus eigenden de Britten zich onze laatste overzeese koloniën toe. Met dank aan stadhouder Willem V, die na zijn vlucht naar Engeland in 1795 op eigen houtje het mandaat over de koloniën aan de Engelse koning George III had overgedragen. Zijn opgezette bevrijdingsactie met een Engels-Russisch landingsleger in Noord-Holland mislukte. De Britse poging in 1809 de Schelde in handen te krijgen, leidde tot de vernietiging van Vlissingen en een smadelijke afgang van de Britten vanwege de Zeeuwse koorts.

De vorming van de Verenigde Nederlanden

De zoon van stadhouder Willem V, Willem Frederik, was in april 1813 naar Engeland afgereisd om zijn plannen voor de toekomst te bepleiten. Deze plannen hadden deels betrekking op zijn zoon, de latere Willem II, voor wie hij een grote militaire carrière voor zich zag en een huwelijk met kroonprinses Charlotte. Maar ook wilde hij zijn visie voorleggen over een toekomstig Europa en zijn eigen rol daarin. In de nadagen van Napoleon speelde hij in op de gedachte dat de grote geallieerde mogendheden Rusland, Pruisen, Oostenrijk en Engeland gebaat waren bij een stevige bufferzone voor de Franse grens. De oude Republiek en met name Holland en Zeeland waren belangrijk voor de veiligheid van Groot-Brittannië. 

In het plan van Willem Frederik zou België, Luxemburg en gebied tussen Maas, Moezel en Rijn moeten worden samengevoegd tot één onafhankelijke Nederlandse staat. Hij vond bij minister van Buitenlandse Zaken Lord Castlereagh een gewillig oor. Een sterke onafhankelijke staat aan de overkant van Het Kanaal paste in diens eigen plan, maar de geallieerde partners hadden ook hun wensen en eisen. De invloedrijke Castlereagh had een eigen agenda waar het de Nederlandse koloniën betrof en zijn bedenkingen bij de geschiktheid van de ‘Prins zonder Land’.

Na de ondergang van het Franse leger bij Leipzig in oktober 1813 werd de restauratie van Europa plotseling heel actueel, nog versterkt door de druk van het Driemanschap onder leiding van Van Hogendorp, die de prins van Oranje zonder moeite wist over te halen om als soeverein vorst naar Nederland te komen. Castlereagh moest snel schakelen; onomkeerbare besluiten kon hij zich in dit stadium niet permitteren en dus nam hij de regie. Willem Frederik werd gedwongen zijn toekomst en dat van zijn toekomstige natie afhankelijk te maken van de Britse diplomatie.

Onder Brits voogdijschap

Willem Frederik landde op Scheveningen onder Brits escorte en in gezelschap van een in de haast benoemde Britse ambassadeur, Richard Le Poer  Trench, second Earl of Clancarty. Deze slimme en dominante diplomaat stond in nauw contact met Castlereagh.

Clancarty wees Amsterdam aan als hoofdstad van de nieuwe staat en als de plaats waar de acclamatie van soeverein en erfelijk vorst van de Verenigde Nederlanden moest plaatsvinden. Castlereagh had geen bezwaar tegen een monarchie, maar het was nog allerminst zeker of daar voldoende draagvlak voor was.

De nieuwe vorst was in het sterk verwaarloosde land niet onomstreden en onrust lag op de loer. Op het Congres van Wenen zou worden beslist over het samenvoegen van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. Groot-Brittannië was daar met Castlereagh één van de hoofdrolspelers en Clancarty fungeerde in de Nederlanden feitelijk als ‘onderkoning’ en verlengde arm van Castlereagh. Willem I werd bij tijd en wijle door Clancarty op het matje geroepen en niet andersom! In die positie bemoeide de Brit zich met alle staatszaken, maakte zich onmisbaar en zelden geliefd.

Daarbij was  ook de teruggave van de Nederlandse koloniën een punt, waarbij Castlereagh druk uitoefende op het beëindigen van de slavenhandel. De overdracht werd in 1814 bij verdrag geregeld: Groot-Brittannië behield de Kaapkolonie, Ceylon en de kustgebieden ten westen van Suriname. Willem I ging akkoord met de bepaling dat zou worden afgezien van betrokkenheid bij de handel in slaven; de slavenarbeid werd echter pas in 1863 officieel afgeschaft.

Na de terugkeer van Napoleon in maart 1815 vroeg Willem I toestemming aan Londen om de nog in de lucht hangende koningstitel te mogen aanvaarden. Het zou hem meer gezag opleveren de situatie te bezweren. De toestemming kwam en het Congres van Wenen erkende in haar verklaring van juni 1815 het Koninkrijk der Nederlanden met het Huis van Oranje-Nassau als regerend vorstenhuis.

Erfprins Willem II maakte in de Slag bij Waterloo veel indruk. De Russische tsaar Alexander I, bewonderaar van de jonge held, wiens verloving met de Britse kroonprinses Charlotte door haar was verbroken, bood zijn zuster Anna Paulowna  aan als echtgenoot. Zo’n aanbod kon natuurlijk niet geweigerd worden. Maar vader Willem I vroeg voor de zekerheid toch maar toestemming aan de Britse regering!

In juli 1815 verleende hij Clancarty de erfelijke titel Markies van Heusden,  vanwege zijn verdienste als ambassadeur.

Belgische afscheiding

De Belgische afscheiding bleek ook niet zonder de Britten te kunnen worden opgelost. Toen het zuiden in 1830 de onafhankelijkheid uitriep, was dat voor de grote mogendheden een zeer serieuze kwestie die de Europese vrede in gevaar kon brengen. Het was Engeland dat de knoop doorhakte: Willem I moest zijn verlies nemen.

Over de vorming van een zelfstandige Belgische staat werd in Londen onderhandeld, waarbij onze erfprins Willem II nog enige tijd kandidaat was voor het Belgische koningschap. De erkenning van België werd uiteindelijk bij verdrag in 1839 vastgelegd en Leopold van Saksen Coburg, die de Britse nationaliteit had vanwege zijn eerdere huwelijk met prinses Charlotte, werd de eerste koning. Koning Willem I gaf zijn verzet tegen de afscheiding op. Nederland was ‘voor eeuwig’ veroordeeld tot een bescheiden rol op het wereldtoneel.

De Boerenoorlog

Na de Napoleontische tijd profiteerde Groot-Brittannië van een ongekende technische en economische vooruitgang. Het wilde het grootste en machtigste rijk van de wereld worden en bouwde aan vooruitgang en expansie. Het Britse Rijk beleefde in de tweede helft van de negentiende eeuw tot het tweede decennium van de twintigste eeuw zijn economisch  hoogtepunt.

De teloorgang van dit machtige rijk werd ingezet door de toenemende behoefte aan zelfbestuur in de koloniale gebieden, die zelf de vruchten van de industriële vooruitgang plukten. Politiek gezien begon de afbraak van de Britse macht na de Tweede Boerenoorlog in 1902.

In 1814 had de formele overdracht van de Nederlandse Kaapkolonie aan de Britten plaatsgevonden. De oorspronkelijke Nederlandse bewoners, de Afrikaners, werden aan hun lot overgelaten. Het intimiderende Britse regime dwong de Boeren, zoals ze werden genoemd, eigen republieken te vestigen buiten de Britse Kaapkolonie. Desondanks werden ze niet met rust gelaten vanwege het diamant en goud dat er werd gevonden.

Pas toen de situatie in het laatste kwart van de negentiende eeuw begon te escaleren, trok Nederland zich het lot van de Boeren aan. Het gevoel van verbondenheid werd door de Britten en hun propagandamachine zelf in de hand gewerkt: de Boeren waren de ultieme slechteriken en werden door de Britten als Nederlanders beschouwd, die hun voormalige Nederlandse kolonie voor zich wilden behouden.

De Eerste Boerenoorlog was voor de Britten een verloren zaak. De ‘rooinekken’  waren  voor de bewegelijke Boeren een gemakkelijker doelwit.  De Tweede Boerenoorlog wonnen de Britten dankzij een overkill aan militaire inzet, interneringskampen en tactiek van de verschroeide aarde.  Nederland was weer  ‘te netjes’ om stevig stelling te nemen. President ‘Oom Paul’ Krüger werd aan het einde door koningin Wilhelmina, na verkregen toestemming van de Britse regering(!), naar Nederland gehaald. Daar bleef het bij.

Churchill

Winston Churchill was tijdens de Boerenoorlog een succesvol correspondent. Deze oorlogservaring was bepalend voor zijn latere politieke carrière. Hij wilde niet dezelfde fouten maken. Churchill was bepaald niet bang rigoureuze maatregelen te nemen, maakte zich populair door zijn taalgebruik waarbij hij de overdrijving niet schuwde. Hij liet zich meermalen laatdunkend uit over Nederlanders en maakte zijn eigen rol en die van het VK graag groter dan die was. Zo zou Engeland ons hebben gered van de Spaanse terreur, van Lodewijk XIV en van Napoleon. De werkelijkheid is anders of op z’n minst genuanceerder.

Het was ook Churchill die ons de neutraliteit tijdens de Eerste Wereldoorlog verweet. Die ‘laffe houding’ zou de geallieerde zaak hebben geschaad. Vanuit ‘Den Haag’ werd daar anders tegenaan gekeken. Door de Engelse zeeblokkade kelderde onze economie achteruit. Nederlandse schepen werden geconfisqueerd om tegen de vijand te worden ingezet, wat door Wilhelmina en een aantal van haar ministers als een oorlogsdaad werd beschouwd.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef koningin Wilhelmina met haar vier oorlogskabinetten in Londen. Churchill had van deze ministersploeg geen hoge pet op. De enige ‘kerel’ in dat kabinet was volgens hem Wilhelmina, voor wie de Britse oorlogsleider respect kon opbrengen.

Het eerste Londense kabinet was in mei 1940 met de vorstin naar Engeland overgebracht en diende onder voorzitterschap van De Geer. De Nederlandse vorstin verving hem in september door Gerbrandy. De Geer had zich bij voortduring afgevraagd of het niet beter was de Duitse invloedsfeer in Europa maar te accepteren. Wilhelmina kon geen defaitisten gebruiken.

De hardwerkende Gerbrandy leidde vervolgens drie kabinetten, waarvan het laatste na vier maanden – zuidelijk Nederland was toen al bevrijd – plaats maakte voor het kabinet Schermerhorn-Drees. Het land moest onder een andere ploeg worden opgebouwd.

De regering in ballingschap had het niet gemakkelijk. Het is onder andere af te lezen aan de vele wisselingen van ministersportefeuilles, veelal het gevolg van meningsverschillen. Men moest besluiten nemen zonder parlement, was aangewezen op beperkte informatie en in alles afhankelijk van het Britse gastheerschap.

Van enige Nederlandse invloed op de geallieerde voorbereidingen en  operaties is achteraf niets gebleken. Koningin en ministers waren gepreoccupeerd met hun ideeën over het toekomstige Nederland, hadden daar verschillende zo niet tegengestelde verwachtingen van en waren bang voor de ‘afrekening’ die zeker zou komen.

Het Verenigd Koninkrijk in Europa

Het moet gezegd: van alle Europese landen heeft het VK zich consequent en met ‘bloed, zweet en tranen’ ingezet voor de bevrijding van de landen die slachtoffer waren geworden van het nazisme en fascisme. In deze zin hebben wij veel aan de Britten te danken.

Na twee wereldoorlogen was het VK er militair en economisch zeer slecht aan toe.

Churchill moest de ontstane wereldorde en het verlies aan politieke invloed als nieuwe realiteit erkennen. Als Lagerhuislid pleitte hij kort na de oorlog voor een Verenigd Europa, maar zag het VK niet als onderdeel daarvan, maar als eigenstandige grootmacht, naast de VS en Rusland. Het Britse Empire moest worden hersteld. De vrijwel lege staatskas stond deze overspannen ambitie echter niet toe en de Britse economie belandde van de ene crisis in de andere. Het VK werd afhankelijk van buitenlandse financiering en handelsbetrekkingen met het Europese continent. Het zag zich ingehaald door het Duitse Wirtschaftswunder.

Deze situatie leidde in 1961 tot een aanvraag lid te worden van de EEG, in feite uit nood geboren, want het moeten delen van de macht bleef en blijft een gevoelig punt. Maar Frankrijk, zelf uit op een  machtsstatus naast de VS en de Sovjet-Unie, ging ervoor liggen. Oude sentimenten tussen beide landen gingen een rol spelen en bovendien vertrouwde Frankrijk de VS niet. Pas na vertrek van president De Gaulle in 1969 kon over een Britse toetreding worden onderhandeld.

Luns

Nederland was als een van de oprichters de EGKS en EEG al vaker gebotst met het Franse ego. Frankrijk claimde een hoofdrol in de Europese samenwerking met behoud van eigen bevoegdheden (intergouvernementeel), los van de bestaande gemeenschappen. Volgens Nederland was het doel van samenwerking nu juist om een supranationaal evenwicht tussen soevereine staten te bewerkstelligen. Er moest voor alles een nieuwe oorlog worden voorkomen en worden afgerekend met oude sentimenten.

Nederland zocht in een Britse toetreding de gewenste tegenmacht. Nederland en het VK hadden dezelfde belangen als het om vrijhandel en vrij vervoer van goederen ging; Frankrijk en Duitsland betekenden een potentiële belemmering  voor de Rotterdamse haven. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns verzette zich met succes tegen de Franse plannen. Hij was bovendien groot voorstander van trans-Atlantische samenwerking. De pas opgerichte NAVO was nog kwetsbaar en het communistisch gevaar lag op de loer. Het VK trad in 1973 toe tot de EEG – mede dankzij de inspanningen van Luns.

Tot slot

In de eeuwenoude relatie met het VK draaide het altijd om de Britse eer, ook al waren Nederlanders beter. De Britten zijn bang voor externe dominantie, waren tegen de Duitse eenwording en voorstander van de forse EU-uitbreiding na 1989 in de verwachting dat de Brusselse bemoeizucht wel zou worden geneutraliseerd door zoveel lidstaten die het toch nooit eens worden. Daar stond dan weer het groeiend aandeel in de Europese begroting en de toestroom van Oost-Europeanen tegenover. Net als in Nederland zijn dat effecten die in de beeldvorming vooral als negatief worden gezien.

Na alles wat er gebeurd is willen de Britten hun trots terug. Hun gereserveerde houding, hun taal en cultuur blijven voor ons een gesloten boek, ook al denken we ze te doorgronden. De samenwerking na de BREXIT zal ongetwijfeld goed verlopen, maar het zijn de Britten die uiteindelijk in de onderlinge relatie de dienst uitmaken.

Otto F.C. van der Leer is auteur van: Vrijheid, rode draad in de Nederlandse geschiedenis (2021).

Het bericht Hoe gaat het na Brexit verder met Nederland en het VK? verscheen eerst op Wynia's Week.

Normaliter staat Bower bekend als de ‘huurmoordenaar’ omdat zijn ongeautoriseerde biografieën fel zijn en uitkomen op het meest ongunstigste moment voor het onderwerp. Zijn biografie van ‘BoJo’ is anders, misschien omdat Bower’s vrouw goed met Johnson bevriend is. Hoewel hij Johnson’s karakterfouten en misstappen erkent, presenteert hij hem in een positief licht. Alsof hij wil zeggen: ‘ondanks’ deze onbenullige foutjes, doet Johnson het uitstekend.

Dit begint al met de vergelijking tussen Boris Johnson en zijn vader Stanley. Veel slechte karaktereigenschappen heeft Boris Johnson van zijn vader overgenomen: rokkenjagen, tomeloze ambitie gecombineerd met onwilligheid om hard te werken. Zijn anti-EU houding zou zelfs een diepe psychologische oorzaak hebben omdat zijn jeugd in Brussel, waar zijn vader voor de Europese Commissie werkte, ontzettend ongelukkig was. De merkwaardige jeugd die Boris Johnson heeft gehad, blijft hem als een donkere wolk zijn hele leven lang achtervolgen – maar in tegenstelling tot zijn vader boekt hij wel grote successen.

Een schelmenroman

Het boek bestaat uit vier delen: Johnson’s jeugd en carrière als journalist; zijn rol als burgemeester van Londen; zijn periode in het kabinet; en zijn premierschap tot aan – ongeveer – medio-2020 met Covid-19 als centraal onderwerp.

Het eerste deel leest als een schelmenroman: met sympathieke brutaliteit banjert Boris Johnson door Eton en Oxford, wint en verliest hij zijn eerste baan als Times-journalist, en rapporteert daarna voor de Telegraph over de EU. Zijn stijl van EU-rapportages slaat aan: een anders droog onderwerp wordt sappig en humoristisch, hij karakteriseert de EU als een schertsbureaucratie die wil reguleren hoe krom bananen precies mogen zijn.

Johnson raakt er enorm bekend door, alsook door zijn felle tegenstand tegen het Verdrag van Maastricht. Het deert hem niet dat hij vaak een loopje nam met de waarheid om zijn verhalen wat pit te geven. Johnson’s bekendheid geeft hem wind in de zeilen: hij wordt hoofdredacteur van het tijdschrift the Spectator, verkozen in het Lagerhuis, en kandidaat voor het burgemeesterschap van Londen.

Terugkerende thema’s

In dit eerste deel krijgen we een inkijkje in vier belangrijke thema’s in het leven van Johnson: zijn euroscepticisme, zijn behaagzieke doch tegendraadse karakter, zijn gebrek aan organisatie, en de vrouwen in zijn leven.

De discussies lopen hoog op als het op Johnson’s euroscepticisme aankomt: was hij altijd al eurosceptisch, of werd hij dat in 2016 pas toen het hem de beste kans bood om een gooi naar het premierschap te doen? Tom Bower zegt het niet expliciet, maar lijkt te suggeren dat Johnson’s euroscepticisme oprecht is. Hij identificeert kantelpunten waar Johnson de centraliserende tendens van de EU voorziet en er van schrikt.

Deze tijd als EU-correspondent in Brussel is ook typerend voor Johnson: enerzijds leeft hij voor de adoratie van zijn fans, anderzijds wordt hij omschreven als een ‘acteur… [en die] herinneren zich altijd die ene persoon in het publiek die níét klapte.’ Het probleem van Johnson lijkt eerder te zijn dat hij een cabaretier is, die alleen ten koste van één deel van zijn publiek grapjes kan maken. Na afloop van de show rent hij dan op de geschoffeerde toeschouwers af om alles met een grapje goed te praten.

Ten derde wordt Johnson omschreven als een man met een chaotische, ongedisciplineerde werkstijl. Als hij het leuk vindt, kan hij hard werken en op de details letten – maar anders niet. Deadlines worden niet gehaald, zijn eerste baan bij consultancy LEK vindt hij na een week al niet leuk want hij viel in slaap van het kijken naar grafieken. Niet voor niets heet het tweede deel van het boek ‘de eerste keer in zijn leven dat hij moest werken’.

En als vierde punt: Johnson’s complexe relatie met vrouwen. In het eerste deel scheidt hij van Allegra Mostyn-Owens, zijn eerste vrouw, om met jeugdvriendin Marina Wheeler te trouwen. Zij is de moeder van zijn kinderen, maar het duurt niet lang voor hij wéér aan een affaire begint. Affaires, het goedmaken, en nog meer affaires is een terugkerend thema in het leven van Johnson.

Burgemeester, minister, premier: delen twee tot en met vier

Johnson wint nipt de verkiezingen van de omstreden Ken Livingstone en begint in 2008 als burgemeester van Londen. Een aantal onderwerpen zullen zijn burgemeesterschap definiëren: de Olympische Spelen; criminaliteit en het functioneren van de politie; woningnood.

Dankzij goede adjudanten blijft de schade van Johnson’s chaotische managementstijl beperkt. De wissel van burgemeesters werkt ook heilzaam voor het functioneren van stadhuis: onder Livingstone ontstond er een disfunctionele cultuur die te veel op vriendjespolitiek dan beleid afging.

Het interessantste onderdeel is Johnson’s relatie met de rest van de Conservatieve partij, in het bijzonder David Cameron. Johnson’s populariteit en bekendheid worden gestut door zijn ongrijpbaarheid. Hij is populair omdat hij tegen de orthodoxie van de Conservatieve partij ingaat. De partij maakt dankbaar gebruik van die populariteit om in 2010 de verkiezingen nipt te winnen, maar ergert zich aan zijn stellingname en onvoorspelbare gedrag.

Het besef dat Johnson niet én populair kan zijn én naar hun pijpen kan dansen, lijkt de partijtop te ontgaan. Bower beeldt Cameron af als een managementconsultant die op basis van peilinguitkomsten beslissingen neemt, Johnson als een man die gevoel heeft voor wat er onder de mensen leeft.

Ditzelfde gevoel zou Johnson er toe hebben geleid om in 2016 zijn gewicht te werpen achter Vote Leave, de campagne om bij het Brexit-referendum in te stemmen met het verlaten van de EU. Bower presenteert dit als een principiële keuze van Johnson, gedreven door zijn oprechte euroscepticisme dat in het eerste deel al wordt aangevoerd.

Bower leidt ons langs de domino’s die achter elkaar omvallen na het referendum: de machtsstrijd die ontstaat als Cameron zijn ontslag indient; Johnson’s beslissing zich niet kandidaat te stellen.

Vanaf deel drie: zijn periode als minister van Buitenlandse Zaken; zijn rebelse houding ten opzichte van Theresa May en haar soft Brexit-beleid; en zijn succesvolle greep naar het hoogste ambt.

Uiteraard blijven zijn meerdere affaires en de scheiding van zijn vrouw Marina Wheeler niet onbenoemd. In het laatste deel van het boek worden in twee hoofdstukken, ‘Covid I’ en ‘Covid II’ zijn leiderschap bij het uitbreken van de Covid-crisis behandeld.

Moeilijk een oordeel te vellen

De laatste drie delen van het boek lezen soms als een serie krantenkoppen die na elkaar worden voorgelezen. Het zou gemakkelijker te volgen zijn geweest als Tom Bower overkoepelende thema’s identificeerde om de lezer door het boek te loodsen. Ook is het boek duidelijk voor een Brits publiek geschreven: zo wordt uitgelegd dat Berlusconi die bunga-bunga Italiaanse premier is (je mag toch verwachten dat men dit weet), maar wordt er verwacht dat de lezer al bekend is met meerdere Britse personages.

Pas over drie jaar zijn er weer verkiezing voor het Britse Lagerhuis en Bower weerhoudt zich ervan een duidelijk negatief of positief oordeel te vellen over Johnson. Het is duidelijk dat hij neigt naar positief: Johnson’s miskleunen als (eerste) minister worden geweten aan zijn misplaatst vertrouwen in experts binnen de regering. Hij heeft er duidelijk ontzag voor dat Johnson het aandurfde stelling te nemen voor Brexit. Hierdoor vraag je je soms af: worden beide kanten van het verhaal wel gepresenteerd?

Een sobere beoordeling van Johnson zal pas over decennia mogelijk zijn, als de gevolgen van Brexit goed in te schatten zijn. Die biograaf zal, waarschijnlijk met een klein legertje aan assistenten, ruim de tijd kunnen nemen om Johnson te analyseren. Wie een historisch verantwoorde biografie van Johnson wil lezen, zal hier op moeten wachten. Wie een journalistische biografie zoekt, die ondanks wat schoonheidsfoutjes wel lekker weg leest, is met ‘Boris Johnson: Een Geboren Gokker’ aan het goede adres.

Het bericht Boris Johnson: Een Geboren Gokker. Voor wie écht niet kan wachten op de ‘officiële’ biografie verscheen eerst op Wynia's Week.

Op toernooien als het wereldkampioenschap of het Europese kampioenschap is het nog belangrijker dat het Engelse elftal zo snel mogelijk wordt uitgeschakeld, zodat we zo snel mogelijk af zijn van het verschrikkelijke gedrag van de meute, zoals van een besmettelijke ziekte die mild is in de kindertijd maar ernstig op volwassen leeftijd. Het afschuwelijke gedrag van duizenden fans voor en na de EK-finale tegen Italië laat zien hoe waar dit is.

Duizend verwijderde scheldtweets

Duizenden, zelfs tienduizenden mensen vormen natuurlijk maar een heel klein deel van een bevolking van tientallen miljoenen, maar hun gedrag is de extreme manifestatie van de vulgariteit van onze volkscultuur. Andere landen hoeven zich echter niet zelfvoldaan superieur te voelen; ze vertonen vaak duidelijke tekenen van imitatie.

Na de nederlaag van Engeland na een strafschoppenreeks, waarbij door een ongelukkig toeval drie zwarte spelers misten, werden deze het slachtoffer van een raciale scheldpartij op Twitter. Het platform verwijderde zo’n duizend scheldtweets.

Omdat deze boodschappen zijn verwijderd en niet gepubliceerd zijn weet niemand wat er in stond, maar ik geloof onmiddellijk dat ze vuil en abject waren. Iedereen die bekend is met het niet-raciale gescheld dat regelmatig op internet en de sociale media te zien is, kan zich zonder probleem het lage niveau ervan voorstellen.

Duizend is nu ook weer niet zo veel

Maar wat is de betekenis van deze boodschappen? De Runnymede Trust, een anti-racistische organisatie die racisme even hard nodig heeft als een oliemaatschappij olie, heeft ze gebruikt ter ondersteuning van haar rapport aan de Verenigde Naties dat Engeland ‘systematisch racistisch’ is.

Maar 1000 is eigenlijk niet een zeer groot aantal, en het is ook niet zeker waar die tweets vandaan komen. Volgens experts in het onderzoek naar online-scheldpartijen – wat erg dat een dergelijke expertise nodig is! – kwam een deel van de scheldtweets, mogelijk een groot deel, niet eens uit Engeland. Helaas is dat soort gescheld – vaak in het Frans of Spaans – gebruikelijk na voetbalwedstrijden.

Is Engeland systematisch racistisch?

Is Engeland een systematisch racistisch land? Er bevinden zich natuurlijk racisten onder de bevolking, dat wil zeggen mensen die mensen van andere rassen als het ware ambtshalve – zuiver en alleen omdat ze van een ander ras zijn – haten, en die hen de toegang tot banen zouden willen ontzeggen of hen helemaal uit het land zouden willen zetten; maar of er meer racisten in Engeland zijn dan in andere, gelijksoortige landen, betwijfel ik.

Zeker is het racisme in Engeland niet zo erg of intens dat het mensen van andere rassen ervan weerhoudt er naartoe te gaan. Alleen al de afgelopen 12 maanden zijn er 100.000 Chinezen uit Hongkong aangekomen in Engeland om er te gaan wonen. De meeste mensen vinden dit een positieve ontwikkeling, die het land zal verrijken zonder dat het tot extra culturele problemen zal leiden.

Boe tegen kniebuiging

Een zwarte speler van het Engelse elftal beschuldigde de minister van Binnenlandse Zaken ervan de rassenhaat die zich manifesteerde in de 1000 verwijderde tweets te hebben aangewakkerd omdat ze zei dat het volkomen in orde was dat de massa met boegeroep reageerde toen het Engelse team een kniebuiging maakte als eerbetoon aan de sterk autoritaire en intellectueel onbenullige Black Lives Matter-beweging.

Ze verklaarde dat die kniebuiging een politiek gebaar was, en dat elke burger het recht had zich daartegen te verzetten; en aangezien zij zelf van een raciale minderheid is, dochter van vluchtelingen die zelf vaak racistisch bejegend is, zowel in haar jeugd als meer recent online, is het niet waarschijnlijk dat zij een sterke sympathie heeft voor racisten.

Bovendien waren de toeschouwers die het elftal uitjouwden vanwege de kniebuiging niet racistisch: daarna juichten ze het Engelse team toe,  ondanks het onevenredig hoge aantal zwarte spelers daarin, die ze als Engelsen beschouwden. Hun boegeroep was gericht tegen het specifiek politieke gebaar – en terecht volgens mij.

Onheilspellend

In een artikel in het eerbiedwaardige linkse politieke weekblad de New Statesman werd op de 1000 tweets gereageerd met deze verklaring:

‘Als we racisme willen stoppen, hoeven we de sociale media niet te stoppen of te veranderen – tenminste niet alleen. We moeten de mensen stoppen of veranderen.’

Deze woorden hebben, in elk geval in het Engels, een zeer onheilspellende klank. De auteur zegt niet dat we mensen moeten overtuigen. Het idee om mensen te stoppen en te veranderen is inherent totalitair: het suggereert dat ze moeten worden aangehouden, wellicht, en naar een heropvoedingskamp gestuurd.

Tientallen miljoenen racisten?

En om te illustreren hoe ver het net moet worden uitgeworpen, volgens de auteur, voegt hij eraan toe:

‘En ja, dat omvat ook de premier en de minister van Binnenlandse Zaken.’

Je hoeft geen groot bewonderaar (dat ben ik niet) van Boris Johnson of Pritti Patel, de minister van Binnenlandse Zaken, te zijn om te beseffen dat dit een grove smaad jegens hen beiden is – want het beschuldigt hen van racisme. En als zij racisten zijn, dan zijn tientallen miljoenen mensen in Groot-Brittannië racisten, vandaar vermoedelijk dat ze gestopt en veranderd moeten worden.

Hoe dit aangepakt moet worden wordt natuurlijk niet vermeld maar het zou op z’n allerminst grootscheepse, permanente en langdurige propaganda en indoctrinatie behelzen.

Let wel, de noodzaak om deze miljoenen mensen te stoppen en te veranderen wordt verkondigd op grond van 1000 tweets waarvan de oorsprong tot nu toe onbekend is. Niets kan beter illustreren dat de huidige obsessie met ras en racisme niet voortkomt uit de wens om een wijdverspreid kwaad uit te roeien maar om de macht te grijpen. Het is belachelijk om racisme in Engeland als een zo ernstig probleem af te schilderen dat het een totalitaire oplossing vereist.

Blanke arbeiderskinderen hebben slechtste vooruitzichten

Sikhs hebben gemiddeld een hoger inkomen dan blanken, hoewel ze arm waren toen zij het land binnenkwamen, en zowel Sikhs als hindoes kennen een lagere jeugdwerkloosheid dan blanken. Ze hebben ook lagere detentiecijfers; een kwart van alle geneeskunde-studenten is afkomstig van het Indiase subcontinent, hoewel zij een veel kleiner aandeel in de bevolking hebben.

De kinderen die in dit land de slechtste vooruitzichten hebben, zijn de kinderen van de blanke arbeidersklasse in de voormalige industriesteden.

Beroerd gedrag komt niet door armoede

Dit wil niet zeggen dat er geen raciale vooroordelen bestaan, maar alleen dat die niet zo ernstig zijn dat ze sociale stijging of integratie belemmeren – tenminste als raciale minderheden dat willen.

Het wil ook niet zeggen dat er geen zeer ernstige sociale problemen zijn in Groot-Brittannië. Een daarvan is het zeer lage culturele niveau dat blijkt uit het lompe gedrag van grote aantallen voetbalfans die tenslotte niet onder de armoedegrens hebben geleefd en zich dus niet zo beroerd gedragen uit pure economische wanhoop.

Onze volkscultuur hoeft niet racistisch te zijn om abject te zijn, en armoede heeft met die abjectheid niets te maken. In feite is antiracisme nu een veel ernstiger sociaal probleem dan racisme. Het antitracisme wil geen einde maken aan racisme, maar macht uitoefenen. Daarom wakkert het voortdurend conflict en rancune aan.

Vertaling: Chris Rutenfrans

Het bericht Antiracisme is een ernstiger probleem dan racisme verscheen eerst op Wynia's Week.