Zo is het nu ook met gas- en stroomcontracten. U kunt elk contract krijgen dat u wilt, als het maar een kort contract is met een wisselend tarief. Zint u dat niet? Dan kiest u voor het huis zwart en koud.

Het wisselende tarief kan de leverancier als een monopolist vaststellen. Als monopolist? Ja, want de consumenten‘markt’ voor gas en stroom is kapot. Dat is ‘ie al een paar maanden en dat zal zeker nog een paar maanden zo blijven. Of langer.

Marktwerking is fictie

De gevolgen voelen miljoenen Nederlanders in hun portemonnee: de prijzen zijn omhoog geschoten, veel te kiezen is er niet meer. Het woord ‘markt’ heb ik een paar zinnen hierboven tussen aanhalingstekens gezet. Niet omdat ik iets tegen marktwerking heb, integendeel, ik ben er dol op. Maar bij gas en stroom is marktwerking nu fictie.

De energiebedrijven bieden geen langer lopende contracten met een vast tarief aan omdat ze doodsbang zijn dat hun aanbod wordt ingehaald door hogere prijzen voor het gas en de stroom die zij zelf moeten inkopen. Verschillende kleine aanbieders hebben al het loodje gelegd.

Op hun beurt verkeren consumenten in de hoogste staat van onzekerheid. Het aantal mensen dat overstapt naar een andere energiemaatschappij is inmiddels spectaculair gedaald: van 27 procent naar 14 procent. En dat zijn cijfers uit een enquête van eind maart! Uit dat onderzoek, in opdracht van energietoezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM), blijkt ook dat minder consumenten van plan zijn om de komende tijd over te stappen.

Een echte markt?

Op een markt, zeggen de economieboekjes, verkoopt een groot aantal aanbieders zijn producten en er is een legioen consumenten die kiezen wat ze willen kopen tegen welke prijs. Dat is theorie. Er zijn wel tientallen gas- en stroomaanbieders in Nederland, maar vier grote bedrijven maken de dienst uit.

Dat is Vattenfall, dat volledig in handen is van de Zweedse overheid. Essent (ook eigenaar van Vandebron), in handen van het Duitse energiebedrijf eon. Eneco (dat ook een aandelenbelang heeft in Greenchoice), grotendeels in handen van het Japanse concern Mitsubishi. En de Nutsgroep (Budget Energie, NLE) is voor de helft eigendom van Waterland, een Nederlandse financier.

De positie van deze grote, door reclame bekende aanbieders is de laatste maanden alleen maar sterker geworden. Bijna de helft (49 procent) van de consumenten zegt: aanbieders die ik niet ken, vertrouw ik niet. Dus wordt men geen klant, terwijl juist nieuwkomers de grote partijen scherp moeten houden.

Duizelingwekkend hoge gasprijs

Je kunt je zelfs afvragen of er vóór Poetins oorlog in Oekraïne eigenlijk sprake was van een concurrerende markt voor energie. Gas en stroom zijn allebei uniforme producten. Het werkt of het werkt niet. Een aanbieder kan nog wat variëren in de bron (meer of minder groene stroom bijvoorbeeld), maar dat is het wel. Op een overzichtelijke markt met uniforme producten hebben vergelijkingssites voor het beste/goedkoopste/betrouwbaarste aanbod dan ook geen bestaan. Wie raadpleegt een vergelijkingssite voordat hij naar de bakker gaat?

Bij gas en stroom is dat anders. De helft van de consumenten besteedt tot 2 uur aan het kiezen van een leverancier, blijkt uit onderzoek van de ACM. Als u zoveel tijd per product in de supermarkt zou nemen, kwam u niet meer toe aan werken en geld verdienen.

De oorlog, het afknijpen van de gasleveranties door Rusland en speculatie op de groothandelsmarkt hebben de gasprijs opgezweept tot duizelingwekkende hoogte. In het kielzog van de ontketende gasprijs volgt de prijs van elektriciteit.  

Vette subsidies

De extra invoer van vloeibaar gas heeft de prijzen de afgelopen weken weer wat getemperd. Daar staat tegenover dat de gasprijs daarvóór was opgedreven door aankopen van onder meer de Duitse en Nederlandse overheden om hun gasreserves zo veel mogelijk te vullen. Dat is gelukt, maar wel met vette subsidies.

In Nederland heeft het ministerie van Economische Zaken en Klimaat daarvoor 623 miljoen euro beschikbaar gesteld. De overheid had namelijk maar één doel: leveringszekerheid. Niemand zit deze winter in de kou, bezweert minister Rob Jetten (Klimaat en energie, D66). Maar pas op: straks is er wel zeker gas, maar wie kan het betalen?

De leveringszekerheid is niet gratis (miljoenensubsidies) en de prijsopdrijving die met de voortdurende aankopen samenhangt, werkt door in de tarieven die consumenten de komende tijd betalen. De energiebedrijven hebben de verwachte vraag van gas en stroom van hun klanten tegen de gestegen prijzen al ingekocht en berekenen dat door aan hun klanten. Daardoor gaan de tarieven schoksgewijs omhoog, zonder dat je als consument weet hoe dat tarief tot stand is gekomen. En wat je straks betaalt.

Een overweldigend aantal consumenten zei in maart al dat ze niet wisten welke tarieven ze zouden krijgen als ze overstapten. Afspraken over een prijsplafond veranderen daar niets aan. Alleen is het dan niet de consument, maar de overheid die een blanco cheque uitschrijft.

Wie controleert de tarieven die energiebedrijven nu bieden? Niet de markt. Niet de ACM. Niet Rob Jetten. Hoe lang hebben de energiebaronnen nog vrij spel?

Menno Tamminga publiceert iedere woensdag in Wynia’s Week zijn column over economie en bedrijven (en soms een beetje over politiek).

Maakt u al als donateur Wynia’s Week mogelijk? Graag! Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De leveranciers van gas en stroom hebben vrij spel met hun prijsverhogingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Met een dikke trui naar bed? Mijn vrouw en ik hebben recente ervaring door een logeerpartij bij de ouders van mijn Chinese promovenda. Die wonen in Foshan, China, een miljoenenstad ten zuiden van de Yangtze-rivier die China in tweeën deelt. Ten noorden van de Yangtze is er stadsverwarming; ten zuiden is er niets. Een elektrische straalkachel in de woonkamer helpt een beetje, maar toch een dikke trui bij het eten, drie dekens op het bed, en koude voeten op weg naar de douche. Wij hebben Chinese vrienden die Noord-China met de stadsverwarming in huis en een zonnige vrieskou buiten aangenamer vinden dan de waterkou van de winters in Zuid-China. In Foshan kwamen herinneringen terug aan mijn jeugd in Amsterdam na de oorlog, met in de winter ijsbloemen op de ruiten van de slaapkamer.

Misschien wordt dit het kleine offer dat u en ik twee jaar moeten brengen voor Oekraïne. De International Energy Agency (IEA) in Wenen adviseert om alle thermostaten nog flink wat lager in te stellen. Iedere graad lager komt neer op een besparing van één maand Russisch aardgas. Nodig is dat ook om aardgas veilig te stellen voor de industrie. Dit jaar gaat het onder andere om de industriële productie van kunstmest voor de landbouw. De prijs van kunstmest is op een record, want die hangt voor 75-90 procent af van de prijs van aardgas.

Luister naar Landbouw Universiteit Wageningen

In politiek Den Haag ligt dat niet eenvoudig: een fabriek die kunstmest maakt  klinkt niet erg ‘circulair’, en er is bovendien een permanente milieulobby voor minder gebruik van kunstmest. Alleen landbouwkundige en chemische specialisten weten genoeg van kunstmest, fosfaat en potassium om ons te vertellen hoe industrie en landbouw dit jaar het best kunnen helpen om hongersnood in arme landen te bestrijden. Ik leerde van een overzicht over kunstmest en bio-mest en wat wel en niet kan in de landbouw en veeteelt. Beter geluisterd naar experts uit Wageningen dan naar de simpele D66- en Groen-Links-slogans van voor de oorlog.

Twee maanden na het schrijven van het regeerakkoord is oorlog uitgebroken in Europa, met 25 procent minder graanuitvoer en met kunstmest die te duur is voor akkerbouw in arme landen, terwijl ook nog veel boeren in rijke landen  overschakelen van graan op soja (dat minder kunstmest nodig heeft). Geef in Gods naam een stuurgroep met experts van de Landbouw Universiteit  Wageningen snel de leiding en laat hen het kabinet adviseren over gas voor de agro-business.

2. Pensioenen nu corrigeren

Er is één evidente manier om veel mensen snel hulp te bieden tegen de laaiende inflatie: correctie van de pensioenen. Miljoenen Nederlanders hebben nog geld tegoed van hun pensioenfonds. Dat is nu veertien jaar geblokkeerd door De Nederlandsche Bank (DNB), maar onterecht. Zoals KNAW-lid Van Praag, een van Nederlands twee meest geciteerde economen, heeft aangetoond, is er meer dan genoeg in kas om alle schade van de geldontwaarding met terugwerkende kracht en per direct goed te maken. Nu is het moment om dat te doen. Dat helpt niet iedereen, maar we horen al verhalen van mensen die hun pensioengeld zo graag willen ontvangen om hun kinderen te helpen.

Correctie van de pensioenen geeft miljoenen werknemers de koopkracht waar ze altijd al recht op hadden. Nu wordt die discussie vertroebeld doordat Sociale Zaken ten onrechte DNB napraat dat correctie pas kan wanneer de nieuwe pensioenwet is aangenomen. Die twee zaken hebben niets met elkaar te maken –  het gaat er alleen maar om dat DNB een schaamlap zoekt om de fouten van veertien jaar extreem ingrijpen minder zichtbaar te maken. De staatssecretaris van Sociale Zaken moet zich goed laten voorlichten door deskundigen als Van Praag, en ook Frijns, Mensonides en Sluimers (ex-toppers van ABP en APG), afstand nemen van DNB, de pensioenen laten corrigeren en pas dan met de Kamer spreken over de toekomst.

3. Twee jaar geen krimp op het boerenland

De New York Times schreef vorige week over Ierland dat daar de ‘mind-set’ die nodig is in oorlogstijd niet slechts te zien is bij het ministerie van Defensie. Vanwege tekorten en al maar hogere prijzen voor energie, veevoer en kunstmest, heeft Ierland nu een natonale ‘Veevoer en Voedselveiligheid Commissie’, om de voedselvoorziening zo goed mogelijk op peil te houden. Ierse boeren krijgen geld voor iedere extra hectare die ze planten met graan, haver of proteïne-rijke peulvruchten.

Bij ons in Nederland is het door de oorlog en de daardoor dreigende  hongersnood evenzeer wreed om te praten over inkrimpen van landbouw en veeteelt. In een hoofdartikel schrijft de Financial Times (23 maart) dat hongersnood in de moderne tijd bijna altijd valt te wijten aan regeringen – de wereld is rijk genoeg om lokale honger vanwege slecht weer of een misoogst op te vangen. Nee, hongersnood is werk van misdadigers.

Poetin heeft een oorlog gestart, en het is onze morele plicht om te zorgen dat die niet ook nog leidt tot hongersnood. Bij ons in Nederland betekent duur aardgas dat de bloemen in de kassen langzamer groeien en niet hun volle lengte krijgen. In arme landen zijn het mensenkinderen die niet hun volle groei bereiken. In landen als India, Nigeria, Pakistan is een kwart van de kinderen ‘stunted’ (ondervoed) met gevolgen ook voor hun cognitieve ontwikkeling. Egypte heeft 20 procent ondervoede kinderen; de prijs van een brood – het belangrijkste voedsel voor armere Egyptenaren – is nu al een kwart hoger dan voor de crisis.

Laat boeren juist meer produceren

Ook hier geldt dat de ministers in oorlogstijd andere adviseurs nodig hebben. Ierland is nu koploper in Europa – leer daarvan. Publiceer snel nieuwe, tijdelijke regels voor twee jaar om boeren niet te betalen als ze krimpen of de boerderij sluiten, maar om ze geld te geven om meer te produceren en zo de prijzen op de wereldmarkt binnen ons vermogen wat te dempen.

Vorig jaar zagen D66’ers Kaag en Jetten het als hun belangrijkste taak om hun aanhang te laten zien dat ze volop lid waren van de linkse familie. Toen brak de oorlog uit. In Nederland woedt de ergste inflatie in veertig jaar; buiten Nederland is nu al hongersnood en zijn er miljoenen ondervoede kinderen die hun hele leven achterstand houden. De laatste jaren was het percentage ondervoede kinderen wereldwijd afgenomen; dit jaar neemt het toe door de oorlog. Onze ministers kunnen ten minste helpen om die toename af te zwakken met expertise uit Wageningen en met Nederlands voedsel voor de wereldmarkt.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff publiceert zijn column wekelijks in Wynia’s Week. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Oorlogstijd: zet thermostaat lager, corrigeer pensioenen en laat boeren meer produceren verscheen eerst op Wynia's Week.