Volkswagen kondigde onlangs aan meerdere productielocaties in Duitsland te gaan sluiten. Het met de vakbonden afgesproken en al decennia van kracht zijnde verbod op collectieve ontslagen werd in september opgezegd. Het boegbeeld van de Duitse auto-industrie verkeert in slecht weer.

Klimaatkoplopers

Dat de Duitse industrie het moeilijk heeft, blijkt al jaren uit de cijfers. Het vertrouwen is laag, er wordt weinig geïnvesteerd en bedrijven verplaatsen productie naar het buitenland. Dat het vooral opvalt in Duitsland komt doordat het land als één van de weinige EU-landen nog een relatief grote industriesector heeft. In Nederland is het echter niet anders. Ook hier is het vertrouwen al jaren laag, maar wordt de slechte situatie deels aan het zicht onttrokken doordat de industriesector hier veel kleiner is en meer gediversifieerd. Zo deelt de relatief grote Nederlandse industrie van computerchips niet in de malaise.

De belangrijkste reden dat het nu slechter gaat met de industrie zijn de hoge energiekosten in West-Europa. Die worden gemakshalve op het conto geschreven van Poetin, maar dat is niet het juiste verhaal. EU-landen als Nederland en ook Duitsland willen koploper zijn als het gaat om klimaatbeleid. In Duitsland speelt ook een ongefundeerde angst voor nucleaire energie mee, die de aanzet gaf tot de ‘Energiewende’.

Binnen dat klimaatbeleid is geen toekomst voor fossiele energie. Reden waarom de politiek in veel EU-landen al tien jaar geleden is begonnen nieuwe winningsprojecten voor olie en gas zoveel mogelijk tegen te werken. En als zij het niet doen, dan doen (vaak rijkelijk gesubsidieerde) NGO’s dat wel door bij elk nieuw project meteen naar de rechter te lopen of via geestverwante bestuurders en parlementariërs vergunningen tegen te houden. Zo kan er op land vrijwel niet meer worden gewonnen en op zee maar mondjesmaat. Waar de EU zo’n vijftien jaar geleden voor een belangrijk deel zelf voorzag in haar energiebehoefte is het nu merendeels afhankelijk van importen.

Toen Poetin de oorlog tegen Oekraïne begon, voorzag Rusland voor een groot deel in de stijgende Europese energie-importbehoefte. Dit aanbod viel weg door de westerse boycotmaatregelen. Russische energie komt nu via een omweg tot ons en relatief dure producenten zijn in het gat gesprongen, zoals die van schaliegas uit de VS. Schaliegas dat wordt gewonnen via ‘fracking’. Dat is niet toegestaan in de EU, hoewel de methoden veel beter zijn geworden dan de techniek van twintig jaar geleden waarop de regeringen hier hun oordeel baseren.

Fossiele energie in EU veel duurder dan in VS

Een tweede component van het klimaatbeleid betreft het ook via bewust beleid duurder maken van fossiele energie. Dit soort politici gelooft sterk in prijsprikkels als het goederen duurder maakt waar ze een hekel aan hebben en het ook nog eens flink de schatkist vult. Dezelfde politici die nu moord en brand schreeuwen over de btw-verhoging op een aantal goederen en diensten, hebben de belastingen op energie de afgelopen jaren fors verhoogd. Dat laatste heeft een veel groter effect op de koopkracht. Wannabee koploper Nederland spant de kroon, maar ook andere EU-landen kunnen er wat van. De opbrengsten van dit soort belastingen zijn hard nodig om de miljardensubsidies op duurzamer geachte vormen van energie te kunnen financieren, die anders niet kunnen concurreren met olie en gas.

En zo komt het dat gas in de EU gemiddeld vijf keer duurder is dan in de VS en elektriciteit gemiddeld twee tot drie keer duurder.

Het zijn orde van groottes die meteen verklaren waarom energie-intensieve bedrijven in Europa ten dode zijn opgeschreven. Want energie in de VS is als gevolg van vier jaar Biden niet eens echt goedkoop en het land is niet langer zelfvoorzienend zoals onder Trump. Trump heeft aangekondigd flink in te gaan zetten op het winnen van fossiele energie, waardoor het prijsverschil met de VS eerder zal stijgen dan dalen.

Bedrijfsleven ingekapseld in klimaatbeleid

Hoe kan het nu dat we organisaties van werkgevers hier niet over horen in Nederland? Had VNO-NCW niet allang aan de bel moeten trekken? Te meer daar Nederland qua energiekosten zelfs binnen de EU de kroon spant.

De werkgevers klagen alleen over steunmaatregelen die andere EU-landen nemen. Kortom, het niveau van de energieprijzen is niet zo zeer het probleem, maar wel dat andere landen dat met subsidies proberen te drukken. De werkgeversorganisaties hebben zich jaren geleden aan de klimaattafels van Rutte III al gecommitteerd aan het klimaatbeleid van de afgelopen jaren. Ze hebben een kader dat, aangevoerd door D66-lid Ingrid Thijssen, vol inzet op de in VN-verband overeengekomen duurzame ontwikkelingsdoelen. Die zijn uitgewerkt in criteria op het terrein van Environment, Social and Governance (ESG), waarvan duurzame energie integraal deel uitmaakt.

Bedrijven worden afgerekend op de mate waarin zij voldoen aan ESG-doelstellingen. Zo niet, dan worden zij daar op aangesproken door activistische pensioenfondsen als het ABP onder leiding van Paul Rosenmöller tijdens aandeelhoudersvergaderingen, NGO’s als het zwaar gesubsidieerde Milieudefensie in de rechtszaal of Extinction Rebellion via acties en blokkades. Kortom het bedrijfsleven is ingekapseld in het klimaatbeleid en wie een ander geluid laat horen, zoals bijvoorbeeld Tata Steel, wordt in de politiek en de media weggezet als milieucrimineel. De landbouwsector kan daarover meepraten.

Maar, zult u tegenwerpen, het voorgaande is natuurlijk geklets. Zelfs de overheid geeft toe dat fossiele energie in Nederland zwaar wordt gesubsidieerd. Begon het een paar jaar geleden nog met enkele miljarden, inmiddels overtroeven de schattingen elkaar en zou het gaan om meer dan 40 miljard euro per jaar. Hoe kan zwaar ‘gesubsidieerd’ gas hier vijf keer duurder zijn dan in de VS, waar het niet wordt gesubsidieerd?

Een simpel voorbeeld over hoe deze ‘subsidies’ worden berekend kan dat duidelijk maken. Op een liter benzine wordt in Nederland een accijns geheven van 79 cent. Op een liter diesel is dat 52 cent. Het verschil van 27 cent is, vermenigvuldigd met een btw-tarief van 21%, een subsidie op fossiele energie. Dat vinden niet alleen klimaatactivisten en groene politici. Ook onze overheid denkt er zo over en een organisatie als de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde.

Accijns mag wel verhoogd worden maar niet verlaagd

Deze wordt bevolkt door tal van hoogleraren economie waarvan er geen één uitspreekt dat de keizer, zoals in het sprookje van Andersen, geen kleren aan heeft. Integendeel, zoals bij een vorige maand gehouden bijeenkomst over hoe deze subsidies zo snel mogelijk kunnen worden afgebouwd, gaat men braaf mee in het sprookje. Het sprookje waarin doelbewust de Engelse term subsidies, dat voor veel meer staat dan wat we in Nederland verstaan onder subsidies en ook belastingvrijstellingen of lagere tarieven omvat, wordt vertaald naar het Nederlandse subsidie.

In de redenering van al deze instanties is het afbouwen van deze fossiele subsidies maar op één manier mogelijk. Om terug te keren naar het eerdere cijfervoorbeeld is de fossiele subsidie op diesel pas verdwenen als de accijns op een liter diesel wordt opgetrokken naar 79 cent. De accijns op een liter benzine verlagen naar 52 cent mag niet.

Doel is fossiele energie zo duur mogelijk te maken

Dat geldt ook als je de belastingopbrengst gelijk houdt en een bijbehorend tarief vaststelt dat voor benzine en diesel gelijk is en ergens tussen 52 cent en 79 cent ligt. Het geeft wel aan dat de illusie van fossiele subsidies als stok bedoeld is om een zo groot mogelijke negatieve prijsprikkel te creëren tegen fossiele energie. Als de accijns op benzine en diesel volledig verdwijnt, is er helemaal geen fossiele subsidie meer.

Er is de afgelopen jaren een stelsel gecreëerd in West-Europa in het algemeen en, vanwege de wens om klimaatkoploper te zijn, in Nederland in het bijzonder, waarin energie schreeuwend duur is gemaakt. De consequenties daarvan voelt de gemiddelde burger al een aantal jaren in de portemonnee en de gevolgen worden nu ook zichtbaar in het bedrijfsleven.

Bedrijven die dit soort prijsstijgingen kunnen doorberekenen, zullen niet aarzelen dat te doen. Dat is een verklaring voor de hardnekkig hoge inflatie in ons land. Het sterke verband tussen energieprijzen en voedselprijzen wordt bijvoorbeeld graag genegeerd. Liever beschuldigt men bedrijven van graaien, hoewel het bewijs daarvoor ontbreekt en de winstgevendheid en marges van het bedrijfsleven niet zijn toegenomen.

Rampzalige gevolgen

Bedrijven die kostenstijgingen niet kunnen doorrekenen en die, zoals Volkswagen, niet alleen concurreren op de EU-markt die met tarieven kan worden beschermd, sluiten hun Europese vestigingen en verplaatsen de productie naar buiten de EU. Voor de generatie die denkt dat voedsel uit de supermarkt komt en auto’s uit de showroom is dat geen probleem. Tot het moment waarop zij worden geconfronteerd met schaarste en prijsstijgingen. Dan wordt de roep om overheidsingrijpen luid.

De overheid produceert echter geen auto’s en verbouwt geen voedsel en als ze het zou doen dan zou er niet genoeg zijn. Het huidige door ideologie gedreven beleid is kortzichtig en kan bij voortzetting alleen maar rampzalige gevolgen hebben als op een gegeven moment een nieuwe crisis de tekortkomingen ervan genadeloos bloot legt. 

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Klimaatbeleid zorgt voor schreeuwend dure energie, hoge voedselprijzen en vertrekkende bedrijven verscheen eerst op Wynia's Week.

Bovenstaande grafiek laat het duidelijk zien: in Duitsland, Frankrijk, Spanje en Nederland werd het bestaan vanaf 2022 fors duurder, maar bij ons het meest. Dat kwam omdat het vierde kabinet-Rutte van Nederland het land maakte met de hoogste energiekosten van heel Europa. Aanhangers van degrowth (de economie in z’n achteruit) juichten, maar ons bedrijfsleven kreeg een steeds grotere handicap.

Ongunstige uitzondering

Is het verschil tussen onze 3 procent inflatie en het Europese streefcijfer van 2 procent nu echt zo belangrijk en moeten we dat Kaag en Jetten echt zo hard aanrekenen? Ja, want dankzij de euro moeten we niet meer naar het ‘lopende’ inflatiepercentage kijken, maar cumulatief, dus of landen in de loop van de tijd bij elkaar blijven of dat ons land een ongunstige uitzondering wordt en steeds verder afwijkt van het gemiddelde.

In de tijden van aanpasbare wisselkoersen was dat anders. In mijn monetaristische dissertatie uit 1979 noemde ik ‘onzekerheid’ als het belangrijkste schadelijke gevolg van hogere inflatie, en die onzekerheid ging pas echt een rol spelen als de inflatie op weg ging naar de dubbele cijfers. Dan wisten bouwers en huizenkopers niet meer of ze wel een lening moesten afsluiten tegen de hoge rente, want misschien zou de inflatie weer dalen, en dan zaten zij vast aan hoge aflossingen. Ook waren spaarders dan bang dat, wanneer de inflatie nog verder omhoog zou gaan, hun spaargeld nog meer aan waarde zou verliezen. Hoge en variabele inflatie veroorzaakten per definitie problemen met lenen en sparen.

Dat was toen de correcte manier om over inflatie na te denken, want de internationale concurrentiepositie werd wel ongeveer in evenwicht gehouden door aanpassingen van de wisselkoers. In de zeventiger jaren was de inflatie in Nederland onder de kabinetten Den Uyl en Van Agt hoger dan in Duitsland, en dus devalueerde de gulden elke twee jaar. Dat kan sinds de euro niet meer. De hoge looneisen van vandaag worden de kostenstijgingen van volgend jaar.  Zo loopt Nederland in de grafiek straks nóg verder uit de pas met Duitsland, Frankrijk en Spanje, want de kleine verschillen van jaar tot jaar tellen zonder corrigerende devaluaties op tot een gevaarlijke kloof.

Reparatie van de schade

De huidige opgave om de schade van een te hoog prijspeil te repareren, is veel moeilijker dan de uitdaging destijds om bij flexibele wisselkoersen een te hoge inflatie af te remmen. Toen waren tijdelijke bezuinigingen en strak monetair beleid genoeg, want de aanval was alleen gericht op de meest recente inflatie, niet op de historische inflatie die al was weggepoetst door devaluaties.

De beste optie is nu om ons land qua efficiency wat meer te laten lijken op Zwitserland, want dat land is nog veel duurder dan Nederland maar lijkt daar niet onder te lijden. Ook zegt geen enkele Zwitser: ‘We moeten proberen om even goedkoop te worden als Oostenrijk.’ Wel is het zo dat Zwitserse mannen nog gemiddeld vijf dagen per week werken. In Oostenrijk is dat gemiddeld vier dagen en in Nederland inmiddels mínder dan vier dagen. Ook lijkt de Zwitserse cultuur van volksheld Wilhelm Tell beter afgestemd op het midden- en kleinbedrijf. De Zwitserse klimaatwet zegt in artikel 4: ‘De klimaatdoelen moeten economisch te dragen zijn.’

Hoe maken we in Nederland snel een paar grote stappen in de richting van Zwitserland? Er is één behulpzame factor: onze staatsschuld is omgerekend 175 miljard euro lager dan in Duitsland en een veelvoud lager dan in Frankrijk en Spanje, dus we kunnen een vliegende start maken met een tijdelijk hoger tekort.

Zó kan het:

Stap één: Verhoog de kinderbijslag (die is nu minder dan de helft van Zwitserland). Maak die bijvoorbeeld voor het eerste kind drie keer zo hoog, dus 300 euro per maand in plaats van 300 euro per kwartaal, zoals nu. Reken 400 euro per maand voor oudere kinderen. Maak de kinderbijslag voor volgende kinderen respectievelijk 250 en 350 euro per maand. Het mooie van de kinderbijslag – vergeleken met alle andere toeslagen – is dat die constant blijft, ook wanneer ouders meer uren gaan werken. Het is de enige toeslag zonder ‘armoedeval’.

Gedifferentieerde studiebeurzen

Stap twee: Hoop dat met de veel hogere kinderbijslag meer grootouders, buren en anderen bereid zijn om voor een vergoeding te helpen bij de kinderopvang thuis of bij een gastouder. Het voordeel van die route is dat we zo de officiële kinderopvang (met alle bekende personeelstekorten) minder belasten.

Stap drie: Hoop dat met het extra geld ook ambtenaren meer uren gaan werken. Zo wordt het makkelijker om een strenge vacaturestop door te zetten bij Rijk en gemeenten.

Stap vier: Schaf de bachelor bestuurskunde af en bouw bestuurskunde om tot een master voor wie al een ander vak heeft geleerd. Gebruik gedifferentieerde studiebeurzen ter vergroting van het aantal STEM-studenten (Science, Technology, Engineering, Mathematics): van de huidige 20 procent van de totale studentenpopulatie tot de Zwitserse 28 procent. Dat is erg belangrijk, nu Nederland van zeventien onderzochte landen de op een na onderste plaats inneemt voor STEM-studies, maar een recordpercentage studenten heeft voor bestuurskunde en andere sociale wetenschappen.

Toets voor klimaatregels

Stap vijf: Laat alle klimaatregels landelijk toetsen op hun kosten voor het mkb. Het mag niet zo zijn dat een PvdA-GroenLinks-D66-gemeente dwingend dieselbusjes verbiedt voor een minuscule CO2-winst en voorbijgaat aan alle kosten voor mkb-ondernemers. En ook is het helemaal fout wanneer mkb’ers steeds meer formulieren moeten invullen over de herkomst van hun materialen, het reisgedrag van hun werknemers en wat politici en ambtenaren nog meer dicteren. Geen probleem voor Shell of voor ING, maar een groot probleem voor het mkb.

Met deze stappen in de richting van Zwitserland kunnen we de door Kaag en Jetten aangerichte schade misschien toch nog repareren. Wachten we te lang, dan gaan we richting Italië. We worden dan geleidelijk steeds duurder, met overal afgestudeerden die maar barista worden en op hun vijfendertigste nog thuis wonen. 

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: willen we in Nederland op Italië gaan lijken of toch maar liever op Zwitserland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Heinen moet het liberale geluid uitdragen in de coalitie van de VVD met PVV, NSC en BBB. Maar nu al zit hij vast in conflicterende uitgangspunten van het hoofdlijnenakkoord van zijn eigen coalitie.

Dat wordt pijnlijk duidelijk als je kijkt naar de oorzaken van een nieuw, maar taai Nederlands knelpunt: onze hardnekkige inflatie. Daar was de burger niet meer aan gewend. Des te harder komen de prijsverhogingen aan.

Nederland bijna Europees kampioen

Jarenlang was ons land een toonbeeld van lage inflatie. De werkloosheid was aanzienlijk, de vakbonden waren gematigd. Nederland was met het Groningse aardgas zelfvoorzienend. De enige die roet in het eten gooide, was de overheid die met lastenverzwaringen zijn begroting op orde maakte, zoals de eerste Rutte-kabinetten.

Toen kwamen de coronapandemie, verstoringen in de aanvoer van producten en grondstoffen, Poetins inval in Oekraïne, ruimschoots verdubbelde gasprijzen, krapte op de arbeidsmarkt, de drastische inhaalslag van de lonen en uitgekookte prijsverhogingen van leveranciers.

Het resultaat? Nederland is nu na België het land in Europa met de hoogste inflatie. De inflatie in Europa was de afgelopen twaalf maanden 1,8 procent, in Nederland was het 3,3 procent (België: 4,5 procent). En de verwachtingen zijn niet iets om vrolijk van te worden. Daarover straks meer.

De hardnekkig inflatie roept zeker drie vragen op. Hoe kan het gebeuren? Wat is eraan te doen? En wat gaat er nog gebeuren?

Inflatie kan je overkomen, zoals de gasprijsverdubbeling in 2022. Maar inflatie kan je ook máken. Dat laatste is inmiddels volop zichtbaar. Wij maken onze inflatie zelf. In juli bleken de huren gemiddeld 5,4 procent hoger dan een jaar eerder. Dat was de grootste stijging in dertig jaar. De huren volgen de loonstijgingen.

Ook de loonsverhogingen in de dienstverlenende bedrijfstakken laten hun sporen achter. Dienstverlening is bij uitstek persoonsgebonden en als deze mannen en vrouwen hogere lonen weten te bedingen, gaan de prijzen op enig moment óók mee omhoog. Daarbij is het makkelijk om naar gulzige vakbonden te wijzen, maar dat is gemakspolitiek. Vakbonden sluiten cao’s af met de werkgevers. It takes two to tango. Dus elke werkgever die naar de vakbonden wijst, geeft zichzelf een brevet van onvermogen.

Nieuwe prijsverhogingen

Maar er is nóg een boosdoener: de overheid. Het kabinet-RutteVier heeft de belastingheffing op tabak (zogeheten accijns) per 1 april 2023 én per 1 april 2024 stevig verhoogd. Het officiële doel: (potentiële) rokers ontmoedigen. Mooi meegenomen: extra belastinginkomsten. De overheid waakt over onze gezondheid en pakt zelf een graantje mee.

Als ik vooruit kijk, dan blijft de inflatie op een hoog peil. Cao’s van de afgelopen maanden zullen tot nieuwe prijsverhogingen leiden. De NS betaalt gemiddeld 6,6 procent meer loon. Mede daardoor worden treinreizen duurder. En wat te denken van de loonsverhoging van rijksambtenaren met gemiddeld 9,7 procent, een cao met een looptijd van 19 maanden.

Inmiddels is ook de looneis van de FNV bekend: 7 procent erbij plus een vierdaagse werkweek.

Volgend jaar gaat de btw op boeken, cultuur en sport omhoog van 9 naar 21 procent. Heinen verdedigde de maatregel vorige week in het debat met de Tweede Kamer over zijn begrotingsbeleid met een beroep op de gewenste vereenvoudiging van de belastingen. Maar waarom kent deze vereenvoudiging dan toch weer uitzonderingen (bioscoopbezoek, kamperen bij de boer)? En waarom moet een vereenvoudiging juist een belastingverhóging zijn, terwijl er meer dan honderd fiscale regelingen zijn die bij een vereenvoudiging dan wel versobering juist geld ópleveren. Zodat de belastingtarieven voor burgers juist omlaag kunnen.

In het debat kreeg Heinen een standje van PVV-woordvoerder Tony van Dijck. Heinen en Van Dijck vinden dat de overheid minder moet uitgeven, maar Van Dijck hamerde ook op lagere belastingen. Hij wees erop dat 0,7 procent van de 3,3 procent inflatie gemaakt is door de overheid. Dus waarom draait Heinen bijvoorbeeld de accijnsverhoging op tabak niet terug?

Dat was een maatregel van RutteVier, erkende Heinen in het debat: ‘De eerlijkheid gebiedt ook te zeggen dat bij de totstandkoming van het hoofdlijnenakkoord er niet voor is gekozen om die terug te draaien.’ Alsof Van Dijck, die bij de onderhandelingen secondant was van PVV-leider Geert Wilders, dat niet wist.

Woorden, geen daden

PVV en VVD werken op deze manier eendrachtig samen bij het voortzetten van de eerdere lastenverhoging vanuit de overheid en het introduceren van nieuwe. Er is namelijk nog meer op komst. Het kabinet-Schoof wil het eigen risico van de zorgverzekering in 2027 halveren. Dat betekent een hogere zorgpremie. De energietransitie wordt elk jaar duurder. Hogere lonen en hogere heffingen voeden hogere prijzen, die weer hogere lonen uitlokken.

Linkse politici verhogen de lasten voor extra uitgaven, op rechts laat men de verhoging in stand, blijkt nu. Heinens eerdere waarschuwing tegen inflatie als sluipmoordenaar van de middenklasse is goed bedoeld. Maar het zijn woorden, geen daden.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Waarom alles zo duur is: links wil uitgeven en rechts laat het maar zo verscheen eerst op Wynia's Week.

Vervolgens kondigde de Belgische uitgever van de krant, De Persgroep (DPG), afgelopen vrijdag de overname aan van RTL Nederland à 1,1 miljard euro. Heeft hij geld nodig en moest de krant daarom duurder worden?

Begrijpelijke paniekpolitiek

De constatering én de verwachting dat alles duurder wordt, is na een decennium van lage inflatie en nog lagere rente verrassend snel ingeburgerd. De blikvangers waren de stijging van de gas- en elektriciteitsprijzen na de inval van Poetin in Oekraïne, februari 2022, en het staken van de toevoer van goedkoop Russisch gas naar West-Europa. Maar daarvóór liep de inflatie ook al op.

In allerijl nam het kabinet RutteVier vervolgens een suggestie van de linkse oppositie over om een prijsplafond in te stellen. Paniekpolitiek, maar wel begrijpelijk als je wilt blijven regeren. Inflatie velt politici. Plotselinge prijsstijgingen van eerste levensbehoeften kunnen voedselrellen en benzinewoede (gele hesjes) ontketenen.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen speelde inflatie vorige maand geen expliciete rol, maar afgeleide thema’s juist wel, zoals bestaanszekerheid en kosten van de gezondheidszorg. Is inflatie nog steeds beangstigend? Hoe staat Nederland er nu voor?

Eerst het goede nieuws. Kijk je naar de energieprijzen dan kunnen we als consumenten een stuk rustiger slapen. Op de groothandelsmarkt voor gas liggen de prijzen op een derde van een jaar geleden en zelfs 89 procent onder de piek in augustus 2022. Hoe kan dat? Consumenten en bedrijven besparen energie, bedrijven staken productie. De gasopslagen zijn gevuld. Er wordt op gasterminals niet gestaakt. Bovendien importeert Europa op grote schaal vloeibaar gas (LNG) uit de VS.

LNG is duur

Je ziet de prijsval langzaam ook doorwerken in de prijzen die consumenten betalen. Voor gas lag de piek eerder dit jaar in januari op bijna 2 euro per kubieke meter, nu is dat volgens statistiekbureau CBS 68 cent.

De extreme stijging is voorbij, maar nu het slechte nieuws. In december 2021, dus vóór de inval in Oekraïne, was de gemiddelde gasprijs voor consumenten 36 cent per kubieke meter, becijfert het CBS. Afgelopen maand was dat 68 cent. Dat is deels het gevolg van de LNG-import: de leveranties geven zekerheid, maar LNG is duur.

Prijs van energie bijna verdubbeld

Anders gezegd: de stijging van de energieprijzen speelt een steeds kleinere rol in de maandelijkse inflatiecijfers, maar ondertussen is de prijs van energie bijna verdubbeld ten opzichte van 2021. Dat stemt wel overeen met mijn eigen energiekosten. Gas en licht nemen een aanzienlijk grotere hap uit ons huishoudbudget dan twee jaar geleden. En dat voelt elk burger.

De dalende energiekosten moeten zich op afzienbare termijn ook vertalen in lagere prijzen voor talloze andere goederen, zou je denken. Het eerste waar u en ik naar kijken is natuurlijk het bonnetje in de winkels.

Lagere prijsstijgingen op een hoger absoluut niveau

Ook daar is het goede nieuws dat de inflatie van voeding en niet-alcoholische dranken op z’n retour is. In december 2022 was voeding en non-alcohol gemiddeld 16,8 procent duurder dan in december 2021. Nu (cijfers van vorige maand) is de inflatie 6,2 procent. Ook hier: lagere prijsstijgingen in de supermarkt, maar wel op een hoger absoluut niveau. En een hap uit de portemonnee. In het nieuwe jaar reken ik op meer prijsacties van de grote supermarkten om klanten te lokken.

Eén markt wordt, als het om inflatie gaat, meestal genegeerd. Dat is de vermogensmarkt, de markt waar aandelen en obligaties worden verhandeld. Ook als u zelf niet belegt, uw pensioenfonds en verzekeraar doen dat wel. In 2022 leden de pensioenfondsen kolossale verliezen. Maar dit jaar is beter. Een rendement van 7 à 8 procent moet haalbaar zijn. Dat maakt het gemakkelijker om de pensioenen te verhogen en de inflatie bij te benen.

Hebben de beleggingen dan geen last van de oorlogen, geen last van de Europese economische stagnatie, geen last van de hoge inflatie? Vast wel, maar de beleggers in de VS en Europa zagen de afgelopen weken niet een lichtpuntje, maar één hele grote lichtbundel die hen in hogere sferen bracht: de dalende rente.

Ook de prijs van geld (rente) is de afgelopen anderhalf jaar omhoog en omhoog gestuurd door het beleid van de centrale banken. De renteverhogingen maakten geld lenen duurder. De hogere rente moest de economische uitbundigheid temperen die na de coronacrisis was ontstaan. Consumenten zorgden toen voor een overweldigende inhaalvraag naar goederen en diensten, de arbeidsmarkt bleef krap, vakbonden dwongen hogere lonen af terwijl regeringen óók nog eens op het gaspedaal trapten en extra uitgaven deden.

Prijzen jutten lonen op

Aan dat laatste komt langzamerhand een eind. Bezuinigen is straks weer het devies. Ook dat helpt om de inflatiestijging te dempen.

Maar na de schrik van inflatieschokken is de reactie ook: eerst zien dan geloven. Dat beluister je bij centrale banken en dat zie je aan de looneisen van de vakbonden. In de horeca, dienstensector bij uitstek, hebben werkgevers en vakbonden eerder deze maand een loonstijging van 8 tot 12 procent afgesproken. Bij de NS, ook een dienstverlener, eisen de bonden 6 tot 8 procent stijging. Per 1 januari gaat ook het wettelijk minimumloon omhoog.

Kortom: hogere lonen, hogere prijzen. Een loon-prijs-spiraal waarin de een de ander opjut is niet onmogelijk. En terwijl de prijsstijgingen bij goederen steeds verder afnemen, zullen diensten (horeca, vervoer, gezondheidszorg) dankzij de loonstijgingen wél steeds duurder blijven worden.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De inflatie daalt, maar duurder gas en duurder voedsel vreten aan uw portemonnee verscheen eerst op Wynia's Week.

Zoals demissionair minister van Economische Zaken en klimaat Micky Adriaansens (VVD) twee weken geleden op X (voorheen Twitter) schreef: de economie is nog eens minimaal gekrompen net als in het eerste kwartaal. De fundamenten van onze economie zijn goed.

De minister verwoordt de klassieke reactie van een regeringspartij bij slecht nieuws. De economie staat er structureel goed voor, wel jammer van de aanhoudende prijsstijgingen.

Economie geen speerpunt van de verkiezingscampagne

Met nog twaalf weken tot de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november, zijn de recessie en aanhoudende inflatie geen wervend resultaat van VVD-D66 regeringsbeleid. Deze twee partijen zullen – tot de publicatie van de groeicijfers over het derde kwartaal (14 november) – van de economie geen speerpunt maken in hun verkiezingscampagnes, vermoed ik.

Ook al komt de economie dit kwartaal wél uit het slop, de eerste prognoses voor de komende jaren zijn weinig rooskleurig. De zogeheten milde recessie lijkt namelijk een voorbode van een veel zwaardere economische én politieke krachtproef.

Ik zet wat van de hoofdpunten op een rijtje, onderverdeeld naar internationaal en nationaal. Sommige indicatoren zijn kortlopend en te kwantificeren, andere hebben een langetermijn karakter en zijn meer kwalitatief te duiden.

Eerst de internationale omgeving. Dat is voor Nederland als export- en doorvoerland van het grootste belang, maar grotendeels ook een gegeven. Er is vanuit politiek Den Haag weinig aan te veranderen.

Bedreiging nummer één is de economische malaise in Duitsland, onze grootste handelspartner en een belangrijke afzetmarkt (autofabrikanten) van industriële toeleveranciers. Is Duitsland opnieuw de zieke man van Europa, vroeg het Engelse weekblad The Economist zich onlangs af. De Duitse industrie genoot van goedkoop Russische aardgas en de koopkracht van de Chinese middenklasse. Het eerste is voorbij, het tweede mist groei. De Duitse krimp heeft zijn weerslag op Nederland.

Bedreiging nummer twee is de Europese economie. De zogeheten index van inkoopmanagers van S&P, een indicator die de kortetermijnverwachtingen aangeeft van het bedrijfsleven, laat al maanden achtereen een neergang zien. Eerst in de industrie, nu ook in de dienstensector.

De huizenprijzen krijgen een tik

Bedreiging nummer drie: de kans op verdere renteverhoging door de Europese Centrale Bank (ECB). De inflatie is nog steeds te hoog ten opzichte van de ECB-doelstelling.

Bedreiging nummer vier, maar ongewis: stijgende energieprijzen.

De internationale bedreigingen en de milde recessie zie je terug in de meest recente ramingen van het Centraal Planbureau (CPB). De economische groei valt dit jaar terug naar 0,7 procent (2022: 4,3 procent) en de doorsnee koopkracht van huishoudens krimpt. In 2024 gaat het met beide cijfers weer wat beter. Maar de huizenprijzen, een belangrijke ‘gevoelsindicator’ voor het humeur van de middenklasse, krijgen een tik van de gestegen rente. Ander slecht nieuws: de dalende nieuwbouwcijfers.

Naast de kortetermijnraming heeft het CPB ook vooruit gekeken tot augustus 2028. Dat is het economisch kader voor de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s, voor zover politieke partijen dat nog laten doen. In de periode 2024-2028 raamt het CPB een economische groei van gemiddeld 1,1 procent. Dat is aanzienlijk minder dan de laatste tien jaar. Verder lopen het overheidstekort én de staatsschuld tot 2028 verder op, waarbij het overheidstekort de Europese norm (3 procent) schendt.

Tegen de achtergrond van deze ramingen wordt duidelijk wat voor opvallende economische piekjaren 2021 en 2022 zijn geweest. En hoe deze jaren, als je kijkt naar het overheidsbeleid, verspild zijn aan een ellenlange kabinetsformatie en de eentonige politiek van het kabinet Rutte-IV met één oplossing voor elk vraagstuk: met geld smijten.

De overheid was een permanente aanjager van de economie. De tekorten op de arbeidsmarkt zijn daar ten dele het gevolg van. Kan het volgende kabinet deze politiek overnemen?

Nee.

Geld lenen kost weer geld. In 2028 raamt het CPB bijvoorbeeld een verdubbeling van de rente die de overheid moet betalen op zijn groeiende schuld. Van 7,5 miljard euro nu naar 14,7 miljard. Dat is geld dat niet aan onderwijs, gezondheidszorg of defensie besteed kan worden.

De publieke sector dreigt de marktsector op te peuzelen

Vandaar dat de discussie in Den Haag voor de miljoenennota 2024 weer gaat over bezuinigen. Ook dat is een reden dat de economie geen speerpunt wordt in de campagne van de meeste partijen. Bezuinigen is politiek van ná de verkiezingen.

Hoe belangrijk de volgende Miljoenennota en de ramingen ook zijn, in de CPB-vooruitblik zit ook een zinnetje verstopt dat zorgen baart. Het is geen cijfer, meer een verwachting. Het CPB ziet de werkgelegenheid in de gezondheidszorg sneller groeien dan er nieuwe mensen op de arbeidsmarkt komen. Het gevolg hiervan is dat er op de middellange termijn minder mensen beschikbaar zijn om in de marktsector te werken en dat de bijdrage van de marktsector aan de economische groei zal afnemen.

Dat is een veeg teken. Economische groei vloeit voort uit particulier ondernemerschap en de arbeidsproductiviteit van werknemers. De overheid stelt de kaders vast voor ondernemers, zelfstandigen en werknemers. Maar de publieke sector moet geen koekiemonster worden dat de marktsector oppeuzelt.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Hoezo ‘milde’ recessie? Voor VVD, CDA en D66 is het niet lekker campagne voeren nu het geld op is verscheen eerst op Wynia's Week.

De thermostaat stond deze winter een paar graden lager dan normaal. Dubbelglas en warmtepompen zijn niet aan te slepen. De campagne van minister voor Klimaat Rob Jetten (D66) om korter te douchen sloeg echter minder aan.

Thermostaat op 18 graden

Nederlanders zetten de thermostaat afgelopen winter op gemiddeld 18 graden, de laatste temperatuur van Europa. Wie wel eens in Oost-Europa of de Alpen komt weet: hoe kouder het land, hoe warmer binnen de kachel staat. Onderzoek van warmtefabrikant Tado bevestigt het. Duitsers houden de binnentemperatuur bijvoorbeeld op gemiddeld 19,4 graden.

Voorlichtingscentrum Milieu Centraal merkte over het jaar 2022 een enorme stijging van de belangstelling voor besparingstips. Volgens energiedeskundige Puk van Meegeren verdubbelde het webbezoek. Milieu Centraal heeft iets andere cijfers dan Tado. Zeven op de tien huishoudens met een cv-ketel zetten volgens hen de thermostaat gemiddeld twee graden lager, op 19 in plaats van 21 graden.

Dat was lange tijd ‘niet de meest populaire tip,’ zegt Van Meegeren, ‘en dan zie je dat door extreem hoge prijzen mensen echt wel een stap gezet hebben waar ze anders niet zomaar toe bereid waren’. De overheidscampagne ‘Zet ook de knop om’ adviseert om de thermostaat overdag op 19 en ’s nachts op 15 graden te zetten.

Ook wordt Nederlanders aangeraden om niet meer dan 5 minuten te douchen. Dat advies vindt nauwelijks gehoor, blijkt uit onderzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat naar de effectiviteit van de campagne, die een slordige 1 miljoen euro heeft gekost. Wel is het ministerie verheugd dat bijna alle Nederlanders – 96 procent – minstens één energiebesparende maatregel hebben getroffen.

Een kwart minder gasverbruik

Het gemiddelde aardgasverbruik per woning nam volgens het CBS vorig jaar met een kwart af. Twee vijfde van die daling zou zich laten verklaren door de zachte winter, drie vijfde door bewuste besparingsmaatregelen.

Het CBS heeft nog niet de cijfers voor het elektriciteitsverbruik per woning in 2022. Wel weet het bureau dat zowel gas- als elektriciteitsverbruik al jaren dalen. Het gemiddeld gasverbruik per woning nam tussen 2011 en 2021 met 12 procent af, het gemiddelde stroomverbruik met 14 procent. En dat laatste is ondanks de groeiende populariteit van inductiekookplaten en warmtepompen. Die apparaten worden namelijk ook steeds energiezuiniger.

Warmtepompen nuttiger dan elektrisch koken

De helft van de Nederlanders kiest inmiddels voor elektrisch koken wanneer ze een nieuwe kookplaat aanschaffen. Hoewel inductie minder besparing oplevert dan consumenten denken. ‘Mensen overschatten dat heel erg,’ zegt Van Meegeren. Koken is maar 3 procent van de gasrekening. Deelnemers aan een onderzoek van Milieu Centraal dachten aan 17 procent. Het heeft er volgens Van Meegeren mee te maken dat bij mediaberichten over gas vaak plaatjes van kookpitten worden geplaatst.

Twee derde van de gasrekening gaat op aan verwarming. Het groeiende aantal warmtepompen zet dus meer zoden aan de dijk. Er zijn er inmiddels 1,3 miljoen in Nederland, waarvan de helft sinds 2020 is geïnstalleerd. 940.000 warmtepompen staan in woningen, de rest in kantoren, scholen, winkels en kassen. Het kabinet Rutte Vier wil in 2026 (hybride) warmtepompen verplicht stellen wanneer de cv-ketel wordt vervangen.

Dat mag wat kosten. Een hybride warmtepomp kost al gauw 6.000 euro. De overheid geeft 30 procent subsidie. De verwachting is dat na 2026 jaarlijks 300.000 warmtepompen zullen worden geïnstalleerd. Dan moeten er nog flink wat installateurs worden opgeleid. Volgens de Vereniging Eigen Huis wachten kopers nu al gemiddeld een jaar.

Voor de energiecrisis hadden veel eigenwoningbezitters al geïnvesteerd in isolatie. Vrijwel alle eengezinswoningen gingen de energiecrisis in met dubbelglas. 79 procent had dakisolatie, 71 procent gevelisolatie en 61 procent vloerisolatie.

In Amsterdam zijn er nog 100.000 woningen met enkelglas, vooral monumentale panden. Om dubbelglas te installeren moet vaak het kozijn worden vervangen, en dat vergt een vergunning van 250 euro plus 3 procent van de bouwkosten. Wie subsidie krijgt van het Rijk, kan die zo direct overmaken op de rekening van de gemeente Amsterdam.

Vooral sociale huurders leven in energiearmoede

Huurders hebben het moeilijker. Volgens TNO kwamen er in twee jaar tijd zo’n 90.000 huishoudens bij die in ‘energiearmoede’ leven. Het totaal is nu 600.000. Zij wonen in een slecht geïsoleerd huis, hebben hoge energiekosten en een laag inkomen. Twee op de drie huren van een woningbouwcorporatie. Van de particuliere huurwoningen heeft nog 20 procent enkelglas.

Als de huurbaas niet investeert in isolatie, moeten bewoners tochtstrips plakken en minder vaak douchen. Gemeenten als Amsterdam en Den Haag geven tochtstrips en led-lampen weg. Een aantal wooncorporaties doet dat ook. In combinatie met radiatorfolie kan dat 5 euro per maand op de energierekening besparen.

Budgetcentrum Nibud ziet nog geen toename in huishoudens die worden afgesloten van het gas en licht. De betalingsachterstanden bij energieleveranciers nemen wel toe. 30 procent van de Nederlanders betaalde vorig jaar een rekening te laat. 37 procent zei moeite te hebben om rond te komen.

Zonder prijsplafond was het erger geweest

Zonder compensatie van de overheid – eerst tijdelijk lagere energiebelastingen, toen het prijsplafond – was het erger geweest. TNO denkt dat er dan 400.000 in plaats van 90.000 energiearmen bij waren gekomen.

‘Grote groepen zitten op dit moment structureel klem,’ zegt Nibud-directeur Arjan Vliegenthart, ‘en het is fijn dat nu de ergste paniek over de hoge energierekening eraf is, omdat de prijs wordt gedempt.’ Toch waarschuwt hij dat er groepen zijn voor wie het prijsplafond slechts beperkt soelaas biedt: chronisch zieken en ouderen die veel thuis zijn.

Vanaf 2030 mogen slecht geïsoleerde woningen niet meer worden verhuurd. De Woonbond, de belangenbehartiger van huurders, vindt dat niet snel genoeg gaan en pleit ervoor om enkelglas tot ‘gebrek’ te verklaren. ‘Dan moet de verhuurder het glas verbeteren.’ Gebeurt dit niet, dan zou de huur omlaag moeten. Een meerderheid van partijen in de Tweede Kamer steunde vorig jaar een voorstel van PvdA en GroenLinks met dezelfde strekking.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine twee keer per week,104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Nederlandse huizen zijn een stuk killer geworden verscheen eerst op Wynia's Week.

De economische gevoelstemperatuur is bar en boos. De kosten voor gas en stroom zijn in veel gevallen verdubbeld of erger, al limiteert het prijsplafond van de overheid de extremen. De inflatiesprongen hollen de koopkracht uit. De rap gestegen rente bijt in de prijs van koopwoningen én vertraagt de bouw van nieuwbouwhuizen. Het consumentenvertrouwen bungelt rond een historisch laag niveau. De boodschap van het consumentengevoel is: Nederland zit een zware economische recessie.

En nu: oververhitting!

In werkelijkheid is het economisch zomer. Hoogconjunctuur. Oververhitting. Kijk naar de onverminderde krapte op de arbeidsmarkt én de groei van het aantal mensen met een baan. Eind 2022 telde statistiekbureau CBS 11,5 miljoen banen, een half miljoen meer dan een jaar eerder.

Economische groei? Vorig jaar 4,5 procent. In 2021: 4,9 procent. De opbrengt van de winstbelasting in 2022 overtreft de raming met zo’n 40 procent, was maandag het nieuws.

Dan hoeft het niet te verbazen dat ook het aantal faillissementen historisch laag is. Vorig jaar waren het er 2.144. Alleen in 2021, een jaar met pandemiesteun én jubelend herstel na de lockdowns, waren de getallen lager.

Maar toch wringt er iets. Hoe kan een economie zoveel groei laten zien als de samenleving van crisis naar crisis stommelt? Klimaatcrisis. Coronacrisis. Oorlog-in-Europa crisis. Stikstofcrisis. Gasprijscrisis.

Er is maar één verklaring: de Rijksoverheid. De kabinetten RutteDrie en RutteVier stimuleren met hogere uitgaven en tijdelijke belastingverlagingen al jarenlang de economie met meer dan de gebruikelijke intensiteit. Meer dan gebruikelijk, want de overheid is een permante aanjager van de economie, een feit dat linkse partijen liever negeren.

De overheid heeft een chronisch begrotingstekort en leent dus voortdurend geld van beleggers om de opbrengst in de economie te steken (salarissen, uitkeringen). Maar de afgelopen drie jaar heeft de overheid zijn uitgaven de vrije loop gelaten. Permanente crisisbestrijding is uitgegroeid tot de kerntaak. Hoelang kan het kabinet deze geldinjecties in de economie nog volhouden?

Compensatie, compensatie

Nederland is inmiddels al zo’n duizend dagen een compensatiemaatschappij. De overheid heeft steeds weer nieuwe economische risico’s en tegenslagen overgenomen van bedrijven en burgers. Van loonkostensubsidies voor bedrijven tijdens de coronapandemie tot het prijsplafond voor burgers na de gasprijsuitbarsting.

De economie zit nog steeds in wat je de ‘pijnstillerfase’ kunt noemen: de compensaties werken als een verdoving, een beetje als een roes zelfs. Consumenten zéggen dat het barre tijden zijn, vandaar het lage consumentenvertrouwen, maar ze dóen het tegenovergestelde: ze consumeren meer.

De veerkrachtige consument

‘We zijn elke keer positief verrast over hoe veerkrachtig consumenten zijn’, zei Heinekentopman Dolf van den Brink twee weken geleden. Consumenten kopen meer spullen, maar ze consumeren vooral meer in de dienstensector, zoals horeca, persoonlijke verzorging en uitjes.

Allemaal vormen van consumptie die niet konden of niet mochten in de pandemie. Wat toen wél kon en wél mocht, namelijk internetwinkelen, zit nu in het slop. De omzet van webwinkel bol.com (dochter van Ahold Delhaize) is vorig jaar gedaald, de groei bij Coolblue is vrijwel tot stilstand gekomen.

Duizend dagen verdoving

Duizend dagen compensatiesamenleving voelt misschien als het gewone nieuwe leven, maar de verdoving zál verdwijnen. De overheid kan niet blijven compenseren. De rijksuitgaven gaan omlaag, de belastingen omhoog of allebei.

De Europese Centrale Bank zal de rente verder verhogen gezien de alarmerend hoge inflatie. Ondertussen zullen de stakingen en de looneisen van de vakbonden ook effect hebben. Geld lenen wordt duurder (renteverhoging), arbeid wordt duurder (hogere lonen) en de samenleving wordt duurder (gasprijsplafond op zijn retour, mogelijk extra belastingen).

Bovendien is er nog een vierde kostenpost die ondernemers lang voor zich uit hebben kunnen schuiven. In de pandemie konden ze uitstel van belastingen aanvragen. Deze onbetaalde rekeningen stegen tot 20 miljard euro. Hoe hoog ze nu zijn? Een bedrag van 19 miljard euro doet de ronde.

Bovenstaand kwartet van kostenposten zal slachtoffers maken. De economie koelt af. De werkloosheid stijgt. Aan de faillissementen kun je straks aflezen wanneer de pijnstillers van het kabinet zijn uitgewerkt. Op dit moment zie je de debacles onder bedrijven die snel willen doorgroeien, maar zonder evenredige inkomsten, zoals zonneautobouwer Lightyear en elektrischefietsenverhuurder Go Sharing. Typische voorbeelden van hoogconjunctuur optimisme. Als de economie afkoelt vallen de faillissementen waar ze altijd vallen: sport- en kledingwinkels, horeca, transport en bouw.

Op welke termijn zal dat gebeuren?

De toekomst is altijd ongewis, zo hebben de afgelopen drie jaar wel weer bewezen, maar dit zou vandaag mijn verwachting zijn. De rentepiek volgt in de loop van het jaar. De loonkosten lopen nu al op. Hogere overheidsheffingen en lagere compensatiebetalingen kunnen, onder normale omstandigheden, pas vanaf volgend jaar in het Belastingplan en in Miljoenennota 2024 ingevoerd worden. De achterstallige belastingen uit de pandemie gaan elke maand zwaarder drukken.

In het najaar van 2024 zou je de economische gevolgen moeten kunnen zien van de vier kostenposten. Maar hé, in maart of mei 2025 zijn er, als RutteVier overeind blijft, Tweede Kamerverkiezingen… Dus het zou zo maar kunnen dat er dan een politieke roep klinkt: om weer een nieuwe compensatie.

Menno Tamminga was redacteur en economisch columnist van NRC Handelsblad. Sinds augustus 2022 staan zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De staat compenseert al 1000 dagen de tegenvallers. Wanneer houdt het op? verscheen eerst op Wynia's Week.

De inflatie begint iets af te koelen. In november waren de prijzen nog 10 procent hoger dan een jaar geleden, maar wel 4,2 procent lager dan in de maand oktober. Dat komt vooral doordat de prijs van aardgas zakt, waardoor ook elektriciteit goedkoper wordt.

Uitschieters: vlees en zuivel

Toch blijven boodschappen duurder worden: volgens het CBS 16 procent, volgens de Rabobank 13 procent ten opzichte van een jaar geleden. Uitschieters zijn boter en margarine (in een jaar tijd 40 procent duurder), olie en frituurvet (31 procent), yoghurt (24 procent) en gehakt (22 procent). Vleesvervangers en wijn zijn in prijs bijna gelijk gebleven.

Laurens Sloot, algemeen directeur van EFMI Business School, en gespecialiseerd in de levensmiddelenbranche, ziet hetzelfde: ‘Uit een recente analyse die wij in samenwerking met Superscanner hebben gedaan komt naar voren dat de prijzen in de grote supermarktformules ten opzichte van een jaar geleden met zo’n 12-13 procent zijn gestegen.’ Vlees zit daar iets boven. Boter, eieren en kaas zijn zelfs fors duurder geworden.

Macaroni is twee keer zo duur

Eigen onderzoek bevestigt: Albert Heijn, Aldi, Jumbo en Plus hebben de prijzen van eieren, kipfilet, macaroni, melk, tomatenpuree en wasmiddelen aanzienlijk verhoogd.

Wynia’s Week vergeleek de prijzen in de vier supermarkten met deze zomer en een jaar geleden. Dierlijke producten werden al in de eerste helft van het jaar duurder, macaroni en tomatenpuree pas de laatste maanden. Een pak macaroni is zelfs twee keer zo duur geworden.

Nederland heeft vijf grote inkopers

Nederland heeft weliswaar een hele rits supermarktketens, maar slechts vijf grote inkopers domineren de markt.

Albert Heijn is met meer dan 1.000 winkels de grootste en heeft 36 procent marktaandeel. Jumbo volgt met net geen 700 winkels en 22 procent van de markt. Aldi en Lidl hebben samen zo’n 900 winkels en 15 procent. Coop, Deen, Dirk van den Broek, Hoogvliet, Plus en Spar vallen allemaal onder de Superunie, dat 1.500 winkels bevoorraadt en 26 procent van de markt in handen heeft. De biologische groothandel Udea, bekend van EkoPlaza en Marqt, is daarbij vergeleken een heel kleine speler.

Uit de merken van Superunie kozen we voor onze vergelijking Plus, dat 270 winkels heeft. Lidl heeft niet voor alle producten prijzen op de website en kon daarom niet worden meegenomen.

Melk

Melk is in de loop van het jaar bij alle supermarkten duurder geworden. Een jaar geleden vroeg Albert Heijn nog 1,15 euro voor een liter gangbare melk. Dat liep in januari op naar 1,25 euro, in augustus naar 1,35 euro en in december naar 1,49 euro: een stijging van 30 procent.

Bij de Aldi kostte een liter melk eind 2021 nog 95 eurocent. Inmiddels betalen klanten daar, en ook bij Jumbo, 1,25 euro: 32 procent meer.

Plus heeft alleen nog biologische melk in het assortiment. Het huismerk kost 1,98 euro per liter. Dat was in augustus 1,58 euro. Bij Albert Heijn en Jumbo betalen klanten dat nog steeds. Aldi verkoopt geen biomelk.

Aldi verkoopt ook geen A-merken. De prijs van Campina is in de andere drie supermarkten gelijk opgelopen. Een liter gangbare Campina-melk kost sinds de zomer 1,59 euro. De prijs van biologische Campina-melk varieert: van 1,93 euro bij de Jumbo tot 2,05 euro bij Albert Heijn. Een jaar geleden kostte hetzelfde pak nog anderhalve euro bij alledrie de supermarkten.

Eieren

Vrije uitloop eieren zijn opvallend goedkoop bij Albert Heijn: 1,39 euro voor een half-dozijn. Die prijs is in een half jaar niet gestegen. Bij Jumbo kosten zes eieren met twee sterren van het Beter Leven-keurmerk 2,69 euro. Dat was in mei nog 2,37 euro. Zes eieren van Aldi kosten 1,49 euro, twintig cent meer dan een jaar geleden.

Biologische eieren, met drie Beter Leven-sterren, zijn in prijs gelijk gebleven. Behalve bij de Aldi, waar een half-dozijn in mei nog 1,79 euro kostte en deze week 1,99 euro.

Kipfilet

Dan de kip zelf. Die kost bij Albert Heijn, Jumbo en Plus opvallend genoeg precies hetzelfde: 14,97 euro per kilo. Dat is kip met één Beter Leven-ster. Albert Heijn verkoopt geen kippenvlees zonder Beter Leven-keurmerk.

Aldi is goedkoper: 13,73 euro per kilo. Alleen bij Aldi is de oude prijs nog met enig speurwerk te achterhalen: eind 2021 kostte een kilo kipfilet daar 9,98 euro.

Oorlog is niet de enige oorzaak

Over de oorzaken zijn deskundigen het eens: de oorlog in Oekraïne. Veevoer is duurder geworden, omdat Oekraïne minder graan en tarwe exporteert. Voor de oorlog haalden Nederlandse veehouders 60 procent van hun voermaïs uit Oekraïne. Voerkosten bepalen weer 60 tot 80 procent van de prijs van eieren, vlees en zuivel.

Gas is duurder geworden door de sancties tegen Rusland en de Russische maatregelen, waardoor het meer kost om kassen te verwarmen en kunstmest te maken. Ook vergt de productie van verpakkingsmaterialen als glas en karton veel energie.

Komt bij: de vogelgriep. In een jaar tijd zijn op 104 pluimveebedrijven 5 miljoen eenden, kippen en vogels geruimd. Dat is zo’n 5 procent van het aantal eenden en kippen dat in Nederland wordt gehouden.

Dan is de dollar ook nog eens duurder geworden, en veel grondstoffen, zoals graan, koffie en oliezaden, worden wereldwijd in dollars verhandeld. Europese inkopers betalen dus meer.

En ook de voedselsector kampt met personeelstekorten en hoge looneisen. Als de salarissen in de landbouw, verwerkende industrie en supermarkten stijgen, werkt dat door in de prijs die consumenten betalen. Personeelskosten zijn zo’n 10 tot 20 procent van de verkoopprijs.

Supermarkten houden ‘signaalproducten’ goedkoop

Producenten van voedingsmiddelen kopen een groot deel van hun grondstoffen en energie op contractbasis. Deze leveringscontracten lopen volgens de Rabobank doorgaans van zes tot achttien maanden. Vandaar dat het een tijd heeft geduurd voor consumenten de gevolgen van hoge grondstof- en energieprijzen in de schappen terugzagen.

Supermarkten maken keuzes in de producten die zij duurder maken. ‘Dat gebeurt niet bij de signaalproducten waarvan klanten de prijzen kennen,’ vertelt Olivier Hagenbeek, directeur consumentengoederen bij adviesbureau Simon-Kucher & Partners, in het Noordhollands Dagblad. ‘Denk aan een pond rundergehakt, pasta of een kilo bananen.’ Als klanten merken dat die standaard boodschappen bij de Albert Heijn of de Plus duurder worden, gaan ze naar de Aldi of de Lidl.

‘Prijsverhogingen gebeuren in de niet-signaalproducten,’ volgens Hagenbeek, ‘waaruit het grootste deel van het supermarktassortiment bestaat, zoals een speciaal soort brood, een ananas of kruiden.’

Andere producten worden extra duur

Terug naar ons winkelmandje. Dan valt op dat tomatenpuree flink duurder is geworden. Het huismerk van zowel Albert Heijn als Plus kostte deze zomer 5 euro per kilo. Dat is opgelopen tot 6,43 euro per kilo bij AH en 5,57 euro per kilo bij Plus.

Aldi is met 5,45 euro per kilo goedkoper. Klanten van Jumbo betalen slechts 4,21 euro. Dat was een half jaar geleden nog 2,79 euro: een prijsstijging van 51 procent.

Ook tomatenpuree van Heinz – bij Aldi niet verkrijgbaar – is duurder geworden. Eerder dit jaar vroegen alledrie de supermarkten 6,43 euro per kilo. Inmiddels ligt de prijs bij Jumbo op 6,86 euro, bij Plus op 7 euro en bij Albert Heijn zelfs op 8,43 euro: een stijging van 31 procent.

Nog een voorbeeld: vloeibaar wasmiddel. In januari kostte het huismerk van AH en Aldi 2,79 euro. Inmiddels vragen beide supermarkten 3,69 euro voor dezelfde fles van 1,1 liter: 32 procent meer.

Een fles Robijn-wasmiddel kostte deze zomer 16,35 euro bij Jumbo en Plus en 16,99 euro bij Albert Heijn. Deze week vroegen de eerste twee supermarkten 17,52 euro per fles en AH 17,79 euro.

Macaroni is grootste prijsstijger

De grootste prijsstijger blijkt macaroni. Eind vorig jaar kostte een kilo nog geen euro. Inmiddels brengen AH, Aldi en Jumbo 1,78 euro per kilo in rekening voor hun huismerken en Plus zelfs 1,98.

Een pak 700 gram Honig-macaroni kostte een jaar geleden nog omgerekend 1,64 euro per kilo. De prijs steeg in mei naar 1,99 euro. Albert Heijn vraagt inmiddels 2,27 euro, Jumbo 2,19 euro en Plus 2,21 euro.

Toegeven, supermarkten stunten geregeld met producten. Zo kon je bij Jumbo deze week twee flessen vloeibaar wasmiddel van Robijn kopen voor de prijs van één. Plus heeft ook voordeelpakken van Honig in het assortiment. Dan betaal je 1,69 euro voor een kilopak.

Supermarkten gaan stevig onderhandelen

Er komen nog meer prijsstijgingen aan, vertelt een woordvoerder van Aldi: ‘Wij vinden het oneerlijk om de verhogingen op het gebied van onder meer energie-, transport- en verpakkingskosten enkel door de leveranciers te laten betalen. Dit is economisch ook onhaalbaar.’ Rabobank schat dat producenten van levensmiddelen nog een verhoging van 10 tot 20 procent nodig hebben om hun kosten te dekken.

Dat geldt niet voor iedereen. Zo verdubbelde FrieslandCampina in de eerste helft van dit jaar de nettowinst tot bijna 140 miljoen euro. Goed voor melkveehouders, die jarenlang bijna tegen kostprijs produceerden, maar grote kans dat supermarkten de onderhandelingen met de zuivelgigant hard gaan voeren.

Lisa Martis, woordvoerder van de branchevereniging Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, zegt daarover: ‘Uiteraard hebben supermarkten begrip voor de kostenstijgingen waar ook andere partijen in de voedselketen mee te maken hebben. Tegelijkertijd is het de taak van de supermarkt om ervoor te zorgen dat de prijsstijgingen die zij door willen berekenen verklaarbaar en reëel zijn. Daarom worden er intensieve gesprekken gevoerd met producenten en leveranciers.’

Winstmarges van supermarkten zijn laag

Supermarkten hebben zelf ook ingeleverd. ‘De marges van supermarkten zijn – in tegenstelling tot wat soms wordt gedacht – klein’, zegt Martis.

Het moederbedrijf van Albert Heijn, Ahold Delhaize, draaide in Europa een winst van 3,7 procent in het derde kwartaal. Dat was een kwartaal eerder nog 4,4 procent. ‘Dit beeld herken ik ook als ik met supermarktondernemers van andere formules praat’, zegt Sloot. De bedrijfsresultaten waren begin 2022 nog redelijk, maar zullen dit jaar al met al waarschijnlijk lager uitpakken dan vorig jaar.

Dus moeten supermarkten kiezen, schrijven Rabobank-economen Sebastiaan Schreijen en Cyrille Filott: ‘óf mogelijk niet meer geleverd krijgen als ze de prijsverhogingen van de producenten niet accepteren óf klanten de winkel uitjagen met nóg hogere prijzen.’

Eerder dit jaar ontbrak Nestlé bijvoorbeeld een tijdje in de Albert Heijn-winkels omdat de onderhandelingen waren vastgelopen.

Zonder concurrentie was het erger geweest

Prijsafspraken zijn volgens de deskundigen onwaarschijnlijk. ‘Er is sprake van een enorme onderlinge concurrentie bij de Nederlandse supermarkten,’ vertelt Sloot. ‘Ze houden elkaar qua prijs scherp in de gaten en al helemaal nu de consument zo prijsgevoelig is geworden.’

Volgens Schrijen is de Nederlandse supermarktsector zelfs ‘één van de meest competitieve in Europa.’

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt de prijsvorming in supermarkten niet nauwlettend in de gaten. Maar ook zij weten: ‘Supermarkten concurreren flink met elkaar.’

Wel doet de ACM al drie jaar onderzoek naar de margeverdeling binnen de voedselketen. Daaruit blijkt dat grofweg een derde van de winstmarge op de meeste producten naar boeren gaat, een derde naar de tussenhandel en verwerkende industrie, en een derde naar supermarkten. Uitzonderingen zijn uien, waarop supermarkten opvallend veel winst nemen, en melk en vlees, waarop juist meer winst naar de boer, en minder naar de tussenpartijen gaat.

Nick Ottens stelt voor Wynia’s Week de vragen die u graag beantwoord ziet worden.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook straks weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Supermarkten verhogen vooral de prijzen waar u niet zo op let verscheen eerst op Wynia's Week.

Dus is de vraag: hoe staat de economie ervoor? Waar gaat het naartoe?

Goed nieuws

Gelukkig is er goed nieuws in overvloed. De werkloosheid is nog steeds sensationeel laag. In september hadden 123.000 mannen en vrouwen in de meest productieve en door werkgevers gewilde leeftijdsgroep (tussen 25 en 45 jaar) geen baan. Dat is 3,1 procent van hun leeftijdsgroep. Zo laag was het maar zelden. In deze leeftijdsgroep waren 3,85 miljoen mensen aan het werk. Een record. Banen zijn inkomens en inkomens zijn consumptieve bestedingen.

Nog meer goed nieuws: ondernemers in de industrie hebben er nog steeds vertrouwen in. Zij zijn de exporteurs bij uitstek, de ruggengraat van de economie. Als de ondernemers er geloof in houden is dat goed nieuws.

Het beste nieuws van de laatste weken: de gasprijs daalt hard. Overheden in Nederland, Duitsland en elders hebben hun gasreserves helemaal gevuld. Hun aankopen ter waarde van tientallen miljarden euro op de gasmarkt zijn weggevallen. Minder vraag, prijs daalt. De prijsdaling is verder versterkt door het voorjaarsweer in oktober in West-Europa.

Wanhoop nabij

Voorjaar? Maar zo voelt het helemaal niet. De gevoelstemperatuur onder consumenten is winters, waterkoud en rillerig. Het consumentenvertrouwen, zeg maar: de barometer van de economische verwachtingen van u en mij en onze buren, staat op bijna wanhopig. Al maanden. Nederland was nog nooit zo pessimistisch over de komende twaalf maanden, constateerde statistiekbureau CBS twee weken geleden. Maar ook hier is er nog goed nieuws bij slecht nieuws. Ook bijna wanhopige consumenten stoppen niet van de ene op de andere dag met geld uitgeven.

Het rillerige gevoel heerst inmiddels ook op de huizenmarkt. Niet zo raar. Kopers moeten meer rente betalen. Banken worden misschien al wel zuiniger. Zoals president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank met zijn kenmerkende Groningse nuchterheid afgelopen zondag in tv-programma Buitenhof opmerkte: bij een hypotheekrente van 4 procent horen lagere huizenprijzen dan bij een rente van 1 procent.

Het goede nieuws bij het slechte nieuws is: op korte termijn leidt de rentestijging niet tot ontwrichting. De prijzen van huizen reageren altijd traag op kenteringen in de economie. Ja, de rente speelt een hoofdrol, maar de werkloosheid ook. Zolang de laatste laag blijft, volgt er geen huizencrash. Maar dalende huizenprijzen beroven de economie wél van een echte groeimotor.

Orakels, welke orakels?

Resumerend: er is genoeg goed nieuws, maar met zijn allen hebben de Nederlanders er geen goed gevoel bij. En het bijzondere op dit moment is: elke consument, elke zzp’er, elke ondernemer is op dit moment een economisch baken. De traditionele orakels, zoals De Nederlandsche Bank, het Centraal Planbureau en het Internationaal Monetair Fonds, zitten in dezelfde mistbanken als u en ik. Hun economische modellen zijn niet gewend aan de extreme uitslagen (gasprijs, inflatie, wanhopige consumentenstemming) van de afgelopen maanden. Ze moeten de nabije toekomst verhelderen, maar ze manoeuvreren door onbekend terrein.

De laatste raming van het Centraal Planbureau is een koopkrachtdaling van bijna 7 procent dit jaar en een herstel van 4 procent volgend jaar. De raming dateert van begin september. Sindsdien heeft het kabinet een prijsplafond ingesteld voor gas en stroom én 190 euro energietoeslag toegezegd per huishouden in november en december. Hoe deze maatregelen koopkracht én economisch sentiment zullen beïnvloeden, zit nog in de glazen bol van economen.

Twee observaties

Wat gebeurt er ondertussen in de ‘echte’ economie? Twee observaties. Vorige week schetsten twee grote producenten van (duurdere) merkartikelen hun vooruitzichten. De een, Heineken, ziet de eerste tekenen van teruglopende bestedingen in enkele Europese landen. De ander, Unilever, producent van verzorgingsproducten en cosmetica, blijft zijn prijzen verhogen en rekent erop dat consumenten zijn duurdere A-merken blijven kopen. In een economische crisis gunnen klanten zich betaalbare luxe. Zou het?

Tweede observatie: Nederlandse pakhuizen liggen vol, meldde het Financieele Dagblad vorige week, omdat consumenten minder kopen dan verwacht.

Verschillende consumenten

Wat gaat er in de 53 dagen tot Kerst gebeuren? De verschillen tussen consumenten zullen groter dan ooit zijn. Aan de ene kant de mensen met spaargeld uit de coronatijd. Werknemers met een loonstijging van 10 procent of meer. Burgers die meer geld hebben teruggekregen van de fiscus omdat ze eerder teveel belasting op hun spaargeld hebben betaald. En natuurlijk de mensen met lage energiekosten voor wie de 190 euro extra cadeautjes zijn.

Maar aan de andere kant staan de huishoudens voor wie dat allemaal niet geldt, die zonder financiële buffers zitten, zonder loonexplosie, of met een nieuw duur energiecontract. De eerste groep kan zoveel geld laten rollen dat hun bestedingen nog wel eens een macro-economische verrassing kunnen opleveren.

Maar dat is koffiedik kijken. Eén ding is zeker. Er komt gezien de volle pakhuizen een daverende uitverkoop. Het moment dat de opruiming begint, is de beste barometer van de economie. Hoe vroeger de uitverkoop begint, hoe vertwijfelder ondernemers en klanten en des te beroerder de economische vooruitzichten.

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad. Sinds de zomer van 2022 staat zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe eerder de uitverkoop begint, hoe beroerder de economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Als supermarkten ergens bedreven in zijn, is het wel om ons als klanten het gevoel te geven dat ze voordelig zijn. Altijd. Elke dag. Dat je bij de deur van de winkel je moedeloze gevoel kunt achterlaten dat alles de laatste tijd alleen maar duurder wordt. De inflatie van 17 procent is dan wel ongehoord, maar de supermarkten proberen met hun aanbiedingen de stemming erin te houden.

Het is niet alleen gas en licht

Help de burgers de winter door, is het motto van het kabinet RutteVier. Leve een prijsplafond voor gas en stroom in 2023. En alstublieft: 190 euro in november en december om de energierekening te drukken. In supermarkttaal: een warmtemazzeltje.

De ingreep in de energiemarkt is net zo ongehoord als de prijsstijgingen die het gevolg zijn van het staken van de Russische gasaanvoer. Maar als het kabinet niet bang is voor historische ingrepen in de liberale energiemarkt, kijk dan ook naar die ándere markt, die een grote hap neemt uit de portemonnee van de doorsnee consument. De supermarkt.

Marktmacht

Energieverkopers en supermarkten lijken op elkaar. De meest opvallende overeenkomst is de structuur van de markt. Op de energiemarkt maken vier grote concerns, Eneco, Essent, Vattenfall en de Nuts Groep de dienst uit. Onder de supermarkten heb je twee leiders, Albert Heijn en Jumbo, een aantal middelgrote die zichzelf aanprijzen als voordelig (Lidl, Aldi, Dirk) en kleinere, regionale ketens. De meeste zijn Nederlandse bedrijven, vaak nog in familiehanden.

De ordening van de markt doet ertoe. Op een markt met maar een paar grote aanbieders (banken, telecom, zorgverzekeraars, oliemaatschappijen, energie, supermarkten), hebben de grote concerns schaalvoordelen en ‘marktmacht’. Ze kunnen makkelijker de prijzen verhogen dan bij pure concurrentie. De rest van de aanbieders volgt hun hogere prijs. Iedereen blij, behalve de consument.

Supermarkten zijn ook producenten

Nog een overeenkomst: supermarkten en energiebedrijven zijn niet alleen vérkopers, maar ook ínkopers. Sommige energiebedrijven hebben eigen elektriciteitscentrales of windparken. Andere kopen het in op de groothandelsmarkt. Bij supermarkten is dat net zo. Ze kopen hun producten in bij A-merk producenten, zoals Unilever (van Andrélon tot Zwitsal) en Heineken. Maar ze laten ook heel wat producten zelf maken en plakken daar hun huismerk-etiket op. A-merken zijn duurder, huismerken goedkoper.

Het grote verschil tussen energiebedrijven en supermarkten zit in de aard van hun producten. Stroom en gas zijn homogene producten. Een nieuwe verpakking? Een nieuw smaakje toevoegen? Zinloos. In de supermarkten is dat andersom: duizenden en nog eens duizenden producten, allemaal net iets anders van gewicht, verpakking, kwaliteit en prijs. Stuk voor stuk heterogene producten.

Daarom is er niet zoiets als één supermarktprijs. De prijzen kunnen van dag tot dag verschillen. Sterker nog: sommige supermarkten verkopen producten tegen een hogere prijs als ze weten dat er in de buurt geen noemenswaardige concurrent zit.

Ook al verschillen de producten, er is wel een overeenkomst tussen energieleveranciers en supermarkten: de markt is niet transparant. De klant in supermarkt A betaalt een andere prijs voor hetzelfde product dan de klant van supermarkt B. Bij energiebedrijven zijn de prijsverschillen veel bedenkelijker: hetzelfde bedrijf rekent klant A een totaal andere prijs dan klant B, terwijl het product identiek is.

Ondoorzichtige prijzen

De ondoorzichtige prijzen bij supermarkten zijn een feest voor vergelijkingssites en consumentenprogramma’s. Waar is deze week de boerenkool het goedkoopst? De website supermarktsecanner.nl wijst de weg. Waar zijn de boodschappen het meest in prijs gestegen?

Tv-programma Kassa (BNNVARA) vulde bij zes supermarkten het boodschappenmandje met de goedkoopste variant van 26 alledaagse producten, zoals jam, thee en aardappelen. Bij Lidl stegen de prijzen de afgelopen tweeëneenhalf jaar het minst (14 procent), bij Jumbo (29 procent) het meest. Maar kijk je naar het bedrag dan wint Dirk (47,41 euro) en is Aldi verrassenderwijs het duurst (53,88 euro), met Albert Heijn een fractie duurder dan Jumbo: 52,46 euro versus 52,07.

Op een ondoorzichtige markt zijn voordeeltjes te behalen. Voor klanten. Maar ook voor supermarkten zelf. Ze kunnen hun prijzen net iets meer verhogen om hun winstmarge op te krikken zonder dat de klant, die het toch al duizelt van inflatiecijfers, dat merkt. Omdat dé supermarktprijs niet bestaat is het ondoenlijk om cijfermatig bewijs daarvoor te leveren.

Maar stel, theoretisch: een grote supermarkt knijpt de prijsverhoging van een A-merk af en dreigt: anders blijft het winkelschap leeg. De A-merk producent stemt knarsetandend toe, maar de supermarkt verhoogt de winkelprijs toch nog een beetje extra, zodat er voor hem meer winst overblijft. Je kunt het niet uitsluiten.

Wat zegt de beurskoers?

Met een kleine omweg kun je het spanningsveld illustreren tussen een A-merk producent, laten we hem Unilever noemen, en de supermarkt, laten we die Ahold Delhaize noemen. De omweg is de beurskoers van de twee bedrijven. Er spelen allerlei factoren bij een beurskoers, maar een daarvan is de eerdergenoemde marktmacht: wie kan zijn prijzen wél verhogen in inflatietijden, wie niet?

Sinds de gasprijzen en de inflatie in juli 2021 gingen oplopen is de koers van Unilever tot nu toe met 10 procent gedaald. Die van Ahold is in deze periode een paar procent gestegen. Kortom: beleggers slaan de marktmacht van Ahold hoger aan. Wat in de winkel voor de klant een bonusvoordeel lijkt, is kassa voor beleggers.

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad. Sinds begin augustus 2022 publiceert hij zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Stoken de supermarkten net als de energiebedrijven de inflatie op? verscheen eerst op Wynia's Week.