Een jaar later, in de nacht van 9 op 10 november 1989, viel de Berlijnse Muur. Dat maakte destijds veel meer indruk. Maar als historici over een paar eeuwen terugkijken, dan zouden ze de introductie van de betaalpas wel eens belangrijker kunnen vinden dan de val van de Muur.

Technologische vernieuwingen hebben immers een grotere invloed op de ontwikkeling van de mensheid dan veranderingen van politiek regime. Heersers komen en gaan, maar kennis en techniek blijven bestaan.

Onvermoede effecten

Geldverkeer is heel belangrijk. Belangrijker dan het uitstervende postverkeer, waar PostNL het monopolie op heeft, of het treinverkeer dat NS zo moeizaam in stand weet te houden. In het betalingsverkeer worden steeds nieuwe technieken ingevoerd. Die hebben onvermoede maatschappelijke effecten.

Vroeger kon iedereen die geld had deelnemen aan het betalingsverkeer. In 1988 is de weg ingeslagen dat u daartoe klant moet zijn van een bank. Maar onlangs lekte via Follow the Money een interne video uit waarin Rabobank-directeur Philippe Vollot trots vertelde dat hij elke maand tienduizend klanten wegstuurt. Twee jaar geleden, voordat hij in dienst kwam, stuurde de bank slechts duizend klanten per maand weg. Maar dankzij Vollot raken dit jaar 120.000 mensen hun toegang tot betalen via de Rabobank kwijt. Even veel mensen als alle inwoners van Leeuwarden.

Weet u wat de functie van de heer Vollot is bij de Rabo? Chief Financial Economic Crime Officer (CFECO). Je zou zo’n titel eerder verwachten bij de FBI dan bij de Rabobank, in 1972 ontstaan uit een fusie tussen de Raiffeissenbank en de Boerenleenbank, trots op zijn wortels in de Nederlandse samenleving, zijn coöperatieve aanpak en zijn banden met het verenigingsleven. Das war einmal. Nu is de bank zo trots op zijn Chief Financial Economic Crime Officer dat ze hem 1,9 miljoen euro per jaar betaalt. Dat is meer dan de baas van kwijnend PostNL verdient (1,3 miljoen) en drie keer zoveel als de baas van de Nederlandse Spoorwegen krijgt. Dat zie ik de FBI niet betalen aan een chief crime officer.

Dat de Rabo dat wel doet, komt door de wetgever. Die heeft alle banken opgedragen om alle boeven uit het betalingsverkeer te weren en het Openbaar Ministerie legt gigantische boetes op aan wie dat niet enthousiast genoeg doet (775 miljoen euro voor ING; 480 miljoen euro voor ABN Amro). Het OM kijkt samen met De Nederlandsche Bank op dit moment of de Rabo ook zo’n boete verdient. De bank hoopt zijn antiwitwasbeleid eind dit jaar op orde te hebben en met justitie hijgend in de nek, mag dat wat kosten. In de eerste helft van het jaar waren 8.500 medewerkers klanten aan het ziften. Dat kostte de bank 500 miljoen euro (en 60.000 klanten).

Zulk wild smijten met geld krijg je wanneer de wetgever een sector van het private bedrijfsleven een publieke taak oplegt. Dat is hele slechte wetgeving.

Overheid knijpt contant betalen af

Door de komst van elektronisch betalen, in 1988 gemarkeerd aan het Osdorpplein, hebben de banken volledig inzicht in uw betalingsverkeer en ze moeten de overheid alles vertellen wat ze zien en wat misschien niet deugt. De legioenen van Vollot en zijn collega’s bij andere banken pluizen daarom iedere dag precies na aan wie u wat betaalt en van wie u wat ontvangt.

Zei iemand privacy? Een uitweg is er niet. U moet een bankrekening gebruiken. Want een treinkaartje kunt u alleen elektronisch betalen. En zonder betaalrekening kunt u vrijwel nergens tanken of parkeren. De wetgever vernauwt de fuik constant. Allemaal zogenaamd om witwassen, belastingontduiking en – wel ja – financiering van terrorisme te voorkomen. De grens voor contant mogen betalen staat nu op 3.000 euro, dus een nieuwe auto kopen of de aannemer betalen, kan ook niet meer gewoon met geld.

Het mag niet verwonderen dat de Consumentenbond ontdekte dat de prijs van betaalrekeningen in vijf jaar nog sneller is gestegen dan die van een postzegel of een treinkaartje. U kunt niet weg. U kunt alleen weggestuurd worden. Door de heer Vollot en zijn duizenden nijvere speurders.

Als al die tienduizend klanten die de Rabo per maand wegstuurt zich echt allemaal schuldig zouden hebben gemaakt aan witwassen, belastingontduiking en/of terrorismefinanciering, dan hebben we een groot probleem met criminaliteit. Misschien valt van een immigratiecrisis niet te spreken bij 1.000 asielzoekers per week, maar als één bank iedere maand 10.000 misdadigers onder zijn klanten vindt, dan moeten we toch wel spreken van een criminele crisis in Nederland? En de gevangenissen zitten al vol.

We weten dat de heer Vollot niemand onterecht de deur wijst. Want iedere bankier heeft gezworen altijd het belang van zijn cliënt voorop te stellen. Als de mensen van Vollot die eed massaal zouden overtreden, zou de toezichthouder ingrijpen en zware straffen uitdelen. Dat is niet gebeurd.

Aan de bestrijding van die criminaliteit crisis doet de private sector meer dan de overheid. De gezamenlijke banken hebben nu 13.000 medewerkers fulltime ingezet om de bankrekeningen van iedere Nederlander door te spitten. Terwijl de overheid in het hele land slechts 10.000 politierechercheurs inzet om boeven te zoeken.

De regering doet niks

De banken geven hier jaarlijks minstens 1,4 miljard euro aan uit en wat doet de overheid? Die had twee jaar geleden de Nationale Samewerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) opgericht. Bij die NSOC werkten de ministeries van Justitie (politie, Openbaar Ministerie), Financiën (douane, Belastingdienst, FIOD) en Defensie (Koninklijke Marechaussee) multidisciplinair samen als een soort FBI. Weet U hoeveel mensen die drie ministeries daartoe inzetten? Honderd! Inmiddels is de NSOC maar weer opgeheven. De Tweede Kamer vond dit de ‘zoveelste nieuwe organisatie waarvan de meerwaarde onduidelijk is’.  

De meerwaarde van alles wat de banken wel (moeten!) doen is ook zeer beperkt. Slechts 5 procent van de door de crime officers van de bancaire FBI bij justitie gemelde witwassignalen zijn daadwerkelijk verdachte transacties. En de banken wijzen er fijntjes op dat 90 procent van die 5 procent aan verdachte transacties reeds bekend was bij politie en justitie. De wetgever heeft de banken verplicht een gigantische bureaucratische machine op te zetten met bijna nul rendement.

Nieuwe machtsmiddelen

Niemand had dit in 1988 kunnen bedenken. Maar achteraf is deze ontwikkeling wel te verklaren. De betaalpas waar Ruding zijn speculaaspop mee kocht, perfectioneerde een machtsmiddel. Geld was dat altijd al. Niet voor niets stempelden koningen en keizers sinds mensenheugenis hun portret op klassieke betaalmiddelen. Door betalen elektronisch te maken, kan die macht indirect (via de heirscharen van Vollot) en onzichtbaar worden uitgeoefend. Digitale controle is het ideaal van de machthebber en inmiddels een groot succes. Elke (financiële) actie van elke Nederlander wordt nu ‘gemonitord’ en u betaalt daar zelf ook nog voor. Het is alsof er bij burgers een chip is ingebracht. Zo zien heersers het graag.

Al in de negentiende eeuw schreef Alexis de Tocqueville dat autocraten opzichtig hun macht uitoefenen, maar dat tirannie binnen een democratie juist onzichtbaar zal zijn. Daar ‘bedekt de politieke macht het individu met een netwerk van kleine, ingewikkelde, minutieuze en eenvormige regels waar de meest originele geesten en de sterkste zielen niet doorheen kunnen komen (…) Hij tiranniseert niet, hij hindert, hij onderdrukt, hij verstoort, hij dooft uit, hij stompt af en hij reduceert uiteindelijk elke natie tot een kudde schuchtere en vaardige dieren waarvan de staat de herder is.’

Dat een betaalpas hiertoe beter geschikt is dan een stenen muur met mitrailleurs erop, is misschien het overdenken waard wanneer u straks weer in een speculaaspop bijt.

PS Op woensdag 27 november organiseren De Nederlandsche Bank en de Nederlandse Vereniging van Banken de DNB Inhouse Day Financial Economic Crime Supervision. Alleen toegankelijk voor bankmedewerkers.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Het echte gevaar voor de democratie is uw betaalpas verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is zo jammer dat Knot zich gedraagt als dictator in plaats van als open toezichthouder, en dat ons parlement niet de guts heeft om hem te corrigeren. Overal in West-Europa, behalve in Nederland, is er een aparte toezichthouder voor pensioenfondsen. In al die andere landen is het toezicht op banken scherp, maar toezicht op pensioenfondsen meer collegiaal en met respect voor wat werknemers en bedrijven hebben gespaard.

Slecht geïnformeerd

Knot is helaas ook nog een slecht geïnformeerde dictator. Dit najaar moeten de pensioenfondsen opnieuw 10.000 scenario’s voor de komende honderd (!) jaar doorrekenen om aan DNB te laten zien dat ze robuust genoeg zijn om slecht nieuws over rente, beurs en inflatie te kunnen overleven. Maar ook dit keer deugen die scenario’s niet en is eerdere kritiek van ervaren oud-pensioenbestuurders genegeerd (en van uw columnist, zelf ook oud-bestuurder van twee grote pensioenfondsen en frequent auteur in Amerikaanse toptijdschriften over inflatie, rente en koersen).

De meest fundamentele fout gaat over de inflatie. Als de inflatie in de toekomst nog weer eens zo hoog wordt als in 2022 – 10 procent – is het niet alleen de vraag of de pensioenfondsen de bijbehorende hoge rente en dalende beurskoersen kunnen overleven, maar vooral ook of ze alle pensioenen met 10 procent kunnen compenseren.

Die vraag is echter geen onderdeel van de scenario-exercitie omdat DNB niet beseft dat inflatie een veel groter kwaad is voor pensioenfondsen dan schommelingen in de rente. Over de afgelopen tien jaar hebben pensioenfondsen door een foute obsessie van DNB met de korte rente gokproducten moeten aankopen bij Goldman Sachs en andere investment bankers. Zo werden tientallen miljarden vergokt, terwijl het echte risico – langdurig hoge inflatie – wordt genegeerd. Dat wordt straks alleen nog maar erger omdat de fondsen van DNB op een andere manier moeten gaan beleggen en daarmee nóg kwetsbaarder worden voor toekomstige inflatie.

(lees verder onder het kader)

Ook in de details zijn de 10.000 scenario’s die DNB dwingend oplegt idioot en niet behulpzaam bij risicomanagement. Ik geef ter illustratie twee rekenvoorbeelden met hulp van de scenario-bestanden voor het derde kwartaal van 2024.

De eerste vier jaren van de honderd (!) toekomstige jaren in de scenario’s zijn een mix van prognoses van DNB en van het Centraal Planbureau (CPB). Ik kijk daarom naar jaar vijf, dat is puur DNB. Dan blijkt dat in alle 10.000 scenario’s de inflatie in Nederland iets lager is dan gemiddeld in de eurozone. Dat zou mooi zijn, maar het hele idee van scenario’s is natuurlijk dat we mooie en tegenvallende cijfers allebei opnemen en analyseren.

De meest recente cijfers voor de inflatie zijn: eurozone 1,7 procent; Nederland 3,3 procent. En helaas zijn er krachten die een aanhoudend hogere inflatie in Nederland aannemelijk maken. Eerst waren er de D66-ministers Rob Jetten en Sigrid Kaag die kozen voor de duurste energie van heel Europa om maar de ‘transitie’ te versnellen. Nu blijkt Nederland nog eens 50 miljard euro extra nodig te hebben voor elektriciteitskabels en waterstoffabrieken als we die ‘transitie’ geforceerd willen doorzetten. Dus nóg duurdere energie. Dan is het toch absurd om in 10.000 scenario’s allerlei economische grootheden te variëren, maar 10.000 keer te rekenen dat de inflatie in Nederland beslist iets láger wordt dan in de Eurozone.

Weinig inflatie, zelfs als de beurs instort

Tweede ontwerpfout in de scenario’s: toekomstige schommelingen op de beurs. Ik keek ter controle naar het allerslechtste scenario voor de beurs uit de 10.000. De aandelenkoersen kelderen dan met driekwart in één jaar, maar omdat de voorspelformules voor beurs en inflatie niet goed zijn gekoppeld, gebeurt er in dat rampjaar niets bijzonders met het prijspeil.

Maar denk even na: als de aandelenkoersen wereldwijd zó verschrikkelijk instorten, dan moet er sprake zijn van een unieke ramp. Een kernoorlog misschien, of een enorme meteorietinslag of een nieuwe pandemie. Wie dan nog leeft, gaat hamsteren. Paniek leidt dan tot hoge inflatie, maar daar zien we niets van – de inflatie kabbelt rustig verder, zelfs in zo’n rampscenario, en in Nederland gegarandeerd iets lager dan elders.

Dat is niet serieus. 10.000 scenario’s ontwerpen is geen geringe opgave, maar de statistici bij DNB hebben kennelijk geleden onder de handicap dat bij het bewind van Knot alle opbouwende adviezen van buiten al vele jaren worden doodgezwegen. Niet alleen uw columnist in Wynia’s Week, maar ook de talrijke insiders van pensioenfondsen die na hun pensionering vrij konden schrijven. DNB wil de Nederlandse discussie onder controle houden, richtte daarvoor een eigen research-platform Netspar op, betaalt jonge researchers tienduizenden euro’s per artikel, maar houdt vast aan consequent doodzwijgen van critici en negeert hun opbouwend bedoelde commentaar over fouten in de wet, de scenario’s en het toezicht. Ook de dringende waarschuwingen van actuaris en Tweede Kamerlid Agnes ‘Cassandra’ Joseph (NSC) in haar maidenspeech uit januari 2024 zijn ter zijde gelegd.

Het enige wat DNB nu nog kan doen om de nieuwe pensioenwet voor de ondergang te behoeden, is frequent herhalen dat aanpassing van de pensioenen aan de inflatie onder de vigerende wet weliswaar kantje boord is, maar dat de gepensioneerden kunnen hopen op een mooie eenmalige bonus wanneer hun pensioenfonds ‘invaart’. Het kernwoord is hier ‘eenmalig’. De pensioenen worden omgerekend in een individueel ‘casinopensioen’ en dat vereist een herschikking van de beleggingen: minder in bedrijven en gebouwen en meer in staatsschuld.

Dat dempt het casino-effect maar gaat ten koste van het rendement op de langere termijn. In de woorden van Jelle Mensonides, directeur ABP-beleggingen in de goede tijd: ‘Het gevolg is een risicoavers beleggingsbeleid en voor de deelnemers slechte uitkomsten’. Mijn collega’s Coen Teulings, Arnout Boot en Paul de Beer schatten het verlies in 2021 op 2 procent per jaar. Over dertig jaar cumuleert dat verlies tot een heel veel lager pensioen (of hogere premies).

Een lastig beroep

Het presidentschap van DNB is een lastige functie. Je moet buitenlandse banken toelaten om in Nederland spaarrekeningen aan te bieden, want dat houdt ABN Amro, ING en Rabobank hopelijk scherp, maar dan luister je niet naar waarschuwingen en ontstaan ongelukken zoals met de IJslandse internetspaarbank Icesave. Je denkt dat het een goed idee is om ABN Amro en ING aan te moedigen tot een fusie – want dan word jij toezichthouder over een van de grootste banken in Europa – maar dan gaan ABN Amro en ING ter voorbereiding veel te riskant lenen, vallen om en moeten tegen hoge kosten worden gered door de belastingbetalers. Knot heeft die twee missers van zijn voorganger Nout Wellink vermeden, maar zijn foute pensioenwet en dictatoriaal toezicht hebben nog veel meer geld gekost.

Ik hoop nog steeds dat de Tweede Kamer luistert naar Agnes Joseph en andere critici, zodat het casinopensioen niet doorgaat, en vertrouw erop dat Knot dan ook een conclusie zal trekken.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.      

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff:  Eindspel van het Casinopensioen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het hele gesprek van SYP WYNIA met WILMA SCHROVER staat op DEZE VIDEO annex PODCAST van Wynia’s Week TV WWTV, vrij beschikbaar voor alle kijkers en luisteraars.

Wilma Schrover stelt dat de stelselverandering bij de pensioenen er in een reeks achterkamers doorgedrukt is, gebruikmakend van valse argumenten, zoals ‘we vergaderen er al 15 jaar over’. De Nederlandsche Bank vervult daarbij diverse dubbelrollen, van toezichthouder op zowel de financiële sector als de pensioenfondsen tot adviseur van de kabinetsformatie. De Nederlandsche Bank zit samen met ministeries, vakbonden, verzekeraars, vermogensbeheerders en pensioenfondsen ook weer in de pensioendenktank Netspar, dat de veronderstelde ‘wetenschappelijke’ begeleiding van dit monsterproject verzorgt.

Schrover verbaast zich over de rol van de vakbonden en de Eerste en Tweede Kamer, omdat dit bij uitstek de instellingen zijn die zich zouden moeten bekommeren om het belang van de deelnemers in de pensioenfondsen, tevens de grote meerderheid van de burgers van Nederland. In de praktijk hebben de bonden alle voorwaarden die ze vooraf stelden laten vallen. En de Kamerleden van partijen die hebben ingestemd met de nieuwe wet – partijen die de afgelopen jaren de kabinetten-Rutte op de been hielden – deden dat vaak met tegenzin, maar vanwege de fractiediscipline.

Deelnemers de verliezers

De burgers, tevens de deelnemers in de pensioenfondsen, ziet Schrover als de grote verliezers en de pensioenfondsen en vooral de particuliere financiële sector ziet ze als de grote winnaars. ‘Het risico van de pensioenbeleggingen komt volledig bij de deelnemers, hun rechten nemen af. Het is een opzichtige verslechtering voor de burger. Mensen moeten hun leven lang een vijfde van hun loon afgeven bij een pensioenfonds dat ze niet zelf kunnen kiezen en het wordt beheerd door vakbonden en werkgeversbonden – weer zonder dat ze er persoonlijk iets over te vertellen hebben. Maar het is voor de meesten wel verreweg de grootste spaarpot die ze hebben.’

De lachende derde is in de ogen van Wilma Schrover de particuliere financiële sector die niet voor niets sinds de aanname van de wet tv-reclame maakt voor ‘een extra pensioenpotje’. Eerder was het werknemerspensioen samen met de AOW voldoende om na pensionering je levensstijl te kunnen voortzetten, nu moet er ‘een extra pensioenpotje’ aan te pas komen – waar financiële bedrijven logischerwijs wel brood in zien.

Kan het nog anders?

Is er nog kans om de stelselherziening terug te draaien? Wilma Schrover is niet optimistisch, want de pensioenlobby is zeer machtig. Maar ze ziet nog wel wat mogelijkheden. ‘Het beste zou zijn om de wet in te trekken, maar van de nu formerende partijen komt dat vooral de VVD niet goed uit, want die stond er als regeringspartij steeds achter. Een mogelijkheid om het nieuwe stelsel alleen voor jongeren in te laten gaan is ook niet erg kansrijk.’ De meeste kansen ziet ze voor een plan van NSC van Pieter Omtzigt: deelnemers van pensioenfondsen per fonds laten stemmen of ze het wel willen. Als er een meerderheid tegen is, gaat bij dat fonds de stelselherziening niet door. Maar alles hangt uiteraard af van het verdere verloop van de formatie.

Schrover: ‘We hadden het beste stelsel van de wereld, maar het is sinds de eeuwwisseling alleen maar verslechterd. En dan gaan ze nu een gigantische stelselherziening aan, terwijl allang gebleken is dat de Nederlandse overheid daar helemaal niet goed in is. Pikant is dat het deze keer een riskant experiment is met private gelden, van de burgers van Nederland. Want dat is het.’

Wilma Schrover is in de vijftien jaar dat ze nu directeur van KBO-Brabant is niet blijer geworden over de Nederlandse pensioenwereld. Die ze ziet als een gesloten bunker, waar ook journalisten – zoals tv-journalist Cees Grimbergen van Omroep MAX – met alle middelen worden geweerd.

‘Een gesloten bolwerk’

Schrover: ‘Er wordt 1.500 miljard euro van 10 miljoen Nederlanders beheerd. Maar het is een gesloten bolwerk.’ Niet alleen hebben de miljoenen deelnemers tot dusver niets te zeggen gehad over het nieuwe stelsel, maar veel pensioenfondsen nemen ook allerlei politieke beleggingsbeslissingen, zoals het niet beleggen in Shell of juist wel in de wapenindustrie.’

‘Nu bieden de pensioenfondsen weer aan om pensioengeld te steken in het ‘groene’ stroomnetwerk van Nederland, hoewel niet vaststaat dat het een goede belegging is. De primaire afweging die pensioenfondsen moeten maken bij hun beleggingen is of  de koopkracht van (toekomstige) gepensioneerden ermee gediend is. Andere afwegingen zijn uiteraard denkbaar, maar secundair.’

Wynia’s Week gaat ook de komende weken en maanden door met onderzoek naar wat er met de belangen van burgers van Nederland wordt gedaan. De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Steunt u ook dit onafhankelijke journalistieke werk? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe wet verslechtert pensioenen en is verdienmodel voor de financiële sector’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Knot sprak over het toerisme en legde uit dat het wel veel geld binnenbrengt, maar gevaarlijk is voor de biodiversiteit. Hij onderstreepte de noodzaak om andere bronnen van welvaart te ontwikkelen (jammer genoeg kon hij geen voorbeeld geven). Hij stipuleerde dat de eilanden moeten overschakelen van olie en gas naar zon en wind (nucleair noemde hij niet), en dat Curaçao en Sint Maarten daarom zo snel mogelijk groot geld nodig hebben (subsidie uit Nederland?) voor het opslaan van die fluctuerende energie als de wind minder waait.

Vroeger was bankieren leuker

De nadruk op klimaat en biodiversiteit bij DNB wordt almaar groter. Intussen heeft DNB ook de eisen aangescherpt voor iedereen die werkt bij een bank, verzekeraar of pensioenfonds en wordt voorgedragen voor een hogere functie. DNB verlangt dan instemming met de ‘klimaatneutrale’ economie en eist van iedere kandidaat kennis van de ‘wetgeving’ op het gebied van klimaat en milieu.

In de jaren voor mijn emigratie was ik als hoogleraar monetaire economie jarenlang lid van het bestuur van twee grote pensioenfondsen. Nu zou dat nooit meer lukken: wél enthousiast openbaar vervoer-reiziger en afvalscheider, maar zonder de nu geëiste detailkennis van de ‘wetgeving’ over klimaat en milieu. Wie die wetgeving niet beheerst en wordt afgekeurd mag volgens de door DNB vastgestelde procedure bij DNB zelf nog in beroep gaan.

Ik sprak op een kerstbijeenkomst met een oud-bankier van ABN-AMRO die lang in Azië had gewerkt en verzuchtte dat het bankieren  vroeger wel leuker was, vooral omdat bankiers toen meer tijd hadden voor hun cliënten.

Het jaarverslag van DNB voor 2021 had 184 keer de term ‘klimaat’; dat is gemiddeld twee verwijzingen naar ‘klimaat’ per pagina – zes keer zo vaak als bijvoorbeeld het woord ‘pensioenfonds’ en vier keer zo frequent als ‘inflatie’; in 2022 waren we terug tot 129 keer ‘klimaat’; minder, maar nog steeds extreem in vergelijking met de vermeldingen van inflatie en pensioen. En biodiversiteit komt nu op bij DNB: veertien keer vermeld in het vorige jaarverslag, maar zelfs bij een zo vaak herhaald refrein blijft de link naar inflatie en wisselkoers onduidelijk. 

Bijensterfte en ketchup

Afgelopen maandag 4 maart publiceerde DNB een heel belangrijk inzicht over risicomanagement in de financiële sector, dit keer over het grote belang van de wereld van de insecten: ‘Neem een fabrikant van tomatensauzen. Die is voor zijn productie en inkomen afhankelijk van tomatentelers. Als die door plotselinge bijensterfte worden getroffen en daardoor geen tomaten meer kunnen leveren, kan de sauzenproducent geen inkomsten genereren.’

Over zo’n bericht kunnen we verschillend denken. Bijvoorbeeld: wat fijn dat DNB de staf flink mag uitbreiden (twee jaar geleden ook al tachtig medewerkers erbij, met name voor klimaatstudies). En één enkele entomoloog is dan natuurlijk niet genoeg om de risico’s voor de aandelenkoers van ketchup-fabrikant Kraft Heinz origineel en deskundig in kaart te brengen, want er zijn al 23 analisten op de beurs van New York die dat ook doen en DNB moet als 24^e nieuwkomer vanwege noblesse oblige natuurlijk boven die 23 excelleren.

Moet DNB geen prioriteiten stellen?

Overigens ligt het koersrisico voor Kraft Heinz niet bij de ingrediënten, maar bij het terugbrengen van de hoeveelheid suiker in de producten en bij de perceptie dat Heinz ouderwets is en niet gezond genoeg voor moderne consumenten. DNB kan daarom beter snel ook diëtisten en marketing-deskundigen aannemen om haar deuntje mee te blijven zingen met die 23 andere analisten. 

We zouden ook kunnen vinden dat een studie door DNB naar de ingrediënten van ketchup en wat die zouden kunnen betekenen voor de aandelenkoers van Kraft Heinz, en wat dat dan weer mogelijkerwijs voor gevolg heeft voor de banken die geld lenen aan die onderneming wel super-ver is gezocht en dat DNB moet leren om prioriteiten te stellen in het onderzoek.

Daarbij komt nog het reputatierisico voor Klaas Knot. De president van DNB wordt benoemd voor twee periodes van zeven jaar en moet ook nog een solide reputatie hebben in zijn laatste jaar. Knot begint nu aan jaar veertien en zijn standing is zeer omstreden – naar mijn gevoel is hij nog meer beschadigd dan zijn voorganger Nout Wellink en zeker veel meer dan Wim Duisenberg.

In zijn eerste dertien jaar heeft Knot al moeten meemaken dat zijn voorspellingen van de inflatie slecht uitkwamen en dat de in zijn huis ontwikkelde pensioenwet nu zo impopulair is dat de nieuwe Tweede Kamer erover denkt om die wet op een zijspoor te rangeren. Niemand vindt de nieuwe wet inzichtelijker dan de vorige, en de pensioenen worden lager. Dan wil je naast misslagen op eigen terrein toch niet ook nog in allerlei controverses duiken op terreinen die maar heel zijdelings te maken hebben met rente, inflatie en wisselkoers?

Eigen klimaatbeleid niet nodig

Er komen gelukkig ook signalen uit de eigen organisatie. In DNB- Working Paper 792 van oktober 2023 bespreken drie economen of het een goed idee is wanneer DNB en de Europese Centrale Bank (ECB) een lijst aanleggen van sympathieke ondernemingen en dan de banken zó aansturen dat die aan sympathieke bedrijven tegen een extra lage rente kunnen lenen.

De auteurs willen laten zien hoe dat technisch zou kunnen – daar zijn het bekwame econometristen voor – maar waarschuwen dan: ‘De ECB moet niet te ver gaan in het bepalen van het klimaatbeleid dat buiten haar mandaat en deskundigheid valt (Ioannidis et al., 2021). Aangezien er op EU-niveau al veel beleid bestaat met betrekking tot het klimaat, is het niet nodig dat de ECB autonoom beleid maakt over klimaat.’

Tik van de windmolen

Dat zou duidelijk genoeg moeten zijn, en waarom blijft Knot dan toch in zijn zelfgekozen rol als Nederlands best betaalde klimaatactivist? Zijn DNB loopt nu al enorm reputatie-risico want er komen onvermijdelijke misslagen.

Knot maakt op Curaçao reclame voor windmolens, maar straks ergeren de toeristen zich: tussen de wuivende palmbomen staan 200 meter hoge windmolens, en op het strand liggen de verminkte resten van tropische vogels die een tik kregen van zo’n windmolen. ‘Volgende keer niet meer luisteren naar DNB’ zullen ze dan zeggen op Curaçao.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Staf van De Nederlandsche Bank waarschuwt president Klaas Knot tegen diens zelfgekozen rol van klimaatactivist verscheen eerst op Wynia's Week.

Als het ‘oude’, demissionaire kabinet-Rutte zijn zin krijgt gaat vanaf 2025 het nieuwe pensioenstelsel in. Maar als Bomhoff zijn zin krijgt komt het er niet van: ‘Ik hoop dat de nieuwe pensioenwet onder zijn eigen gewicht bezwijkt. Want de pensioenen worden lager en slechter. Ik hoop vurig dat die wet ons bespaard blijft.’

Bomhoff houdt vooral De Nederlandsche Bank verantwoordelijk voor het nieuwe stelsel. De juristen daar wilden voorkomen de schuld te krijgen van tegenslagen bij de pensioenfondsen. Bomhoff denkt dat de werkgeversorganisaties op hun beurt heimelijk een lagere pensioenpremie willen om zo de arbeidskosten te verlagen. De vakbonden zijn geweken voor dreigementen van De Nederlandsche Bank. En Kamerleden lieten zich vermurwen met non-argumenten als ‘we praten er al zo lang over’.

De pensioenrechten staan toch al onder druk, omdat pensioenfondsen toegeven aan actiegroepen die willen dat er bijvoorbeeld niet meer in ‘fossiele’ bedrijven en wapenfabrikanten wordt belegd. Dat klinkt nobel, maar het risico van slechtere rendementen ligt op de loer.

Bomhoff heeft zijn hoop gevestigd op de nieuwgekozen Tweede Kamer. Hij denkt dat bestaande pensionado’s wel eens uitgezonderd zouden kunnen worden van het nieuwe stelsel. Als dat eenmaal gebeurt, is het hek van de dam, want als dat bekend wordt willen de andere pensioengerechtigden het slechtere pensioen evenmin.

WWTV is er ook als podcast. Kijk op https://www.wyniasweek.nl/podcast/

Wynia’s Week maakt meer dan honderd internetkranten en vijftig video-interviews per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eduard Bomhoff: ‘Tien miljoen Nederlanders krijgen een schraler pensioen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

We waren vertrokken in de zomer van 2003, op tijd voor de start van het semester aan mijn nieuwe universiteit in Bahrein. Daarna nog negentien gelukkige jaren in het verre Oosten. Waarom vertrokken? Wel, liever werk dan wachtgeld, en sollicitaties in Nederland mislukten keer op keer vanwege haat tegen de LPF. Zoals één universiteitsvoorzitter me uitlegde: ‘We kunnen praten maar dan moet je eerst duidelijk afstand nemen van de LPF.’

Observaties

Ik ben er met zulke bizarre eigen ervaringen ook niet optimistisch over dat de elite in 2023 royaal en rechtvaardig ruimte gaat maken voor PVV’ers. In 2002 hoopte de elite dat de LPF snel zou uitdoven – en dat gebeurde – en nu ben ik bang dat die elite in 2024 nog meer afgeschermd leeft van de werkelijkheid, en denkt dat ze de PVV weg kan werken (de formatie lang rekken en  hopen dat Wilders een fout maakt? Wachten op uitglijden van onervaren PVV-ministers? Hopen dat PVV-aanhangers doorschieten in hun woede over de regenten? Valse informatie verspreiden over de PVV, à la de leugens over Donald Trump in 2016?).

Mijn collega’s in Wynia’s Week zullen zeker ook in 2024 kritisch schrijven op het gebied van hun eigen expertise. Ik vul dat vandaag aan met observaties over ‘boven en beneden’ op drie terreinen die ik al eerder besprak in Wynia’s Week.

Universiteit – meer vrouwen (eindelijk), maar slechter bestuur  

Een van mijn weinige vrouwelijke studenten in de monetaire economie aan de Erasmus Universiteit maakte internationaal carrière bij de Amro-bank, maar vertelde vijftien jaar later: ‘Ik neem de telefoon op en zeg: ‘Carla X, Capital Markets’, en de vent aan de andere kant zegt: dag juffrouw, kunt u mij doorverbinden met iemand van Capital Markets?’

Dat gebeurt zo niet meer. Maar droevig is dat het doel van de Erasmus Universiteit intussen is verschoven van ‘onderwijs en onderzoek’ naar ‘alle hens aan dek voor minder CO2’. Dat lijkt sympathiek, maar is voor een universiteit helemaal fout. Prudenter en zuiverder is om als instelling geen positie in te nemen en het over te laten aan individuele wetenschappers om te kiezen tussen de opties voor CO2-beleid. In steno: in eigen land verplicht warmtepompen installeren of met dat geld andere landen helpen met de overgang naar atoomenergie?  

Als het bestuur van de universiteit in zo’n controverse positie kiest  (en namens wie is dat dan eigenlijk?), dreigen vergissingen en simplificaties, en voelen intussen staf en studenten met een andere mening over de beste maatregelen tegen CO2 zich onder druk gezet.

Milieu- klimaat- en natuurambtenaren: er zijn er veel te veel, en ze tonen geen respect voor ‘beneden’

Veel te veel ministers en ambtenaren bemoeien zich met de landbouw. Niet altijd deskundig (Rob Jetten: ‘een verstikkende deken van stikstof ligt over het land’), maar allemaal bang om de CO2-activisten tegen zich te krijgen. Gretta Thunberg heeft nu meer invloed op het landbouwbeleid dan Louise Fresco.

En de ambtenaren die nu zo moedig durven te demonstreren tegen Israël, hadden tijdens Rutte-4 niet de moed om minister Van der Wal en de vijf andere ministers voor natuur en milieu te waarschuwen dat het stikstofbeleid op niets berustte maar wel boeren en bouwers in onmogelijke posities dwong.

De Nederlandsche Bank (DNB): zelfs geen poging meer om normaal en respectvol te communiceren

Arrogantie is niets nieuws bij de DNB. Wij hebben niet de cultuur van Amerika, Australië en vooral Nieuw-Zeeland waar de Governor  volgens de wet twee keer per jaar verantwoording aflegt en kan worden ontheven uit het ambt wanneer hij tekort schiet: ‘The governor be removed from office for ..inadequate performance.’ Ik heb het de Governor eens op een conferentie opgewekt zo horen uitleggen: ik moet twee keer per jaar naar het parlement en steeds met twee documenten: een verslag over de afgelopen zes maanden en een ongedateerde ontslagbrief. Het parlement besluit dan welk van de twee ze in ontvangst nemen.

We zijn nu toch bijna op dat punt in Nederland. Actuaris Agnes Joseph gaat voorstellen om de nieuwe pensioenwet grondig in te perken en alleen toe te passen op nieuw ingelegde premies en dan pas vanaf 2027 of 2028. DNB-President Knot zal op het schaakbord zijn laatste zet doen: postuleren dat de pensioenfondsen alleen mogen compenseren voor eerdere inflatie wanneer ze ook de gepensioneerden en alle deelnemers met terugwerkende kracht blootstellen aan de nieuwe wet. Dan zal de Kamer hem oproepen om dat uit te leggen.

PVV, NSC en BBB zullen zeker ook aan Knot vragen of oud-pensioenbestuurder Jelle Mensonides vorige week gelijk had met de claim dat er veel te veel is gegokt met rentederivaten en dat de fondsen daarmee onnodig tientallen miljarden hebben verloren.

Eerder kwam die kritiek al van Martin van Rooijen. Knot en zijn directeur onderzoek Tjerk Kroes vonden dat zo’n Kamerlid van een éénpersoons-partij en een paar kritische hoogleraren veilig konden worden doodgezwegen. Onder Knots voorgangers Wellink en Duisenberg zocht DNB soms nog wel naar een compromis wanneer er fouten waren gemaakt in het toezichtsbeleid. Nooit genoeg voor de gerenommeerde DNB-belager Pieter Lakeman van SOBI, maar wel meer dan niets.

Knot en Kroes nemen daarentegen van boven af een keiharde positie in, en negeren alle waarschuwingen. Als de Kamer doorvraagt over de schade van de gokpartijen – allemaal vanwege dwaze renteregels van Knot – wordt het buigen of barsten voor de DNB-president, en gezien diens houding tot nog toe, is buigen onwaarschijnlijk.

Stage op een echte boerderij

Maaike van Charante zegt gelukkig ook: ‘Er moet altijd hoop blijven dat we weer met elkaar in gesprek komen.’ Op Harvard University hebben twee weken geleden drie hoogleraren op uitnodiging gedineerd met het bestuur en uitgelegd hoe die beroemde universiteit haar motto ‘Veritas’ [Waarheid] had verloochend. Nu zullen een aantal bestuursleden wel aftreden en plaats maken voor nieuwe bestuurders die wél inzetten op die Veritas.

In Den Haag moet de volgende minister van Landbouw alle arrogante ‘beleidsmedewerkers’ maar eens voor een half jaar op werkstage sturen naar een echte boerderij, voordat ze hem weer mogen adviseren. Enthousiaste steun daarvoor van PVV en BBB is zeker. En bij DNB kan een nieuwe president (is Lex Hoogduin nog beschikbaar?) de schade van Knot snel repareren.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Voor de president van De Nederlandsche Bank wordt het buigen of barsten verscheen eerst op Wynia's Week.

Joseph kan ook rekenen op de steun van PVV, BBB en een aantal kleinere partijen, die de nieuwe pensioenwet in zijn geheel verwerpen. Met de aldus tot stand gekomen Kamermeerderheid begint dan het eindspel over de wet.

De kiezers (behalve dan de commerciële promotors en belanghebbenden bij het uiterst kostbare en arbeidsintensieve ‘invaren’) zullen zich afvragen waarom de reikwijdte van nieuwe wet direct al zo drastisch wordt beperkt. Is dat nieuwe, individuele pensioen dan toch niet zo gunstig? Was de wet dan toch een verslechtering? Heeft de Britse toezichthouder op de pensioenen wellicht gelijk wanneer ze op haar website schrijft dat een systeem met defined benefits – ons huidige stelsel dus – in het algemeen beter is?

Harde oppositie van De Nederlandsche Bank

Denk bijvoorbeeld aan een leraar of verpleegkundige van 60 jaar met 32 dienstjaren die volgens Joseph alleen voor de laatste paar jaar een eigen potje moet opbouwen. Die krijgt dan zo’n driekwart van het eerdere beloofde pensioen voor de al gewerkte dienstjaren en daarboven een zuinig nieuw potje.

Volgens De Nederlandsche Bank moet iemand op die leeftijd voor de laatste paar jaren individueel sparen op een soort renterekening. Dat wordt dan hooguit 2 procent per jaar voor het nieuwe potje. Die wat oudere werkende zal – denk ik – Joseph vragen of ze niet beter kan zorgen dat alles bij het oude blijft. Zodat de premie ook in die laatste paar gespreid wordt belegd, en het eerder toegezegde pensioen volledig kan worden uitgekeerd.

Harde oppositie kan Joseph verwachten van De Nederlandsche Bank (DNB). President Klaas Knot huilde vorige week een paar tranen in zijn kerstinterview met het Algemeen Dagblad en liet weten dat hij zo vaak moet denken aan de 20 procent achterstand bij de pensioenen. Volgens Knot kan hij daar pas iets aan doen nadat de nieuwe pensioenwet onherroepelijk is ingevoerd.

Knot huilde krokodillentranen, want die achterstand van 20 procent komt uitsluitend door extreme berekeningen van zijn eigen DNB. Laat de nieuwe Tweede Kamer Knot maar eens ondervragen, samen met Tjerk Kroes, directeur Economisch Beleid en Onderzoek bij DNB. Eerst een vraag voor Kroes en dan vier voor Knot.

Vraag voor Kroes: Is het waar dat u bij de Kamercommissie uw eigen beleid niet kon verdedigen? Dat u op dringende vragen over de rekenrente van DNB letterlijk zei: ‘Het lijkt me beter om daar maar niet meer over te praten’. Was dat niet een schoffering van de Kamercommissie?

Vraag één voor Knot: Veel pensioenfondsen in het buitenland die, net als in Nederland met de oude wet, een systeem kennen met defined benefits mogen zelf kiezen hoe hun in-house actuaris de verplichtingen en de bezittingen taxeert. In Nederland was u tot december 2005 zo’n toezichthouder, die keek of de fondsactuaris binnen redelijke grenzen bleef – niet zo moeilijk, want actuariaat is geen studiekeuze voor wildemannen en -vrouwen. Waarom wilde u vanaf 2006 alle rekenregels verplicht opleggen? Bent u dan nog een toezichthouder of eigenlijk eerder een dictator?

Wij begrijpen dat een grondig toezicht gewenst is voor de dekking van de pensioenen die al zijn ingegaan. Maar u stelt dwingende eisen voor de dekking van het pensioen van álle actieve werknemers. Hebt u als enige in Nederland de beste voorspelling voor de komende tachtig jaar (ja, zover denkt de DNB vooruit) van de salarissen van alle mensen die dan nog werken? Hangt dat niet af van de toekomst van onze economie en van de bedrijfstakken? Is het daarom niet wijzer om, zoals bijvoorbeeld in Engeland, strikt te zijn voor de dekking van de al ingegane pensioenen, maar wat meer vrijheid te bieden aan de actuarissen voor hun prognoses betreffende de toekomst?

Een gokpartij die 14 miljard euro kostte

Vraag twee voor Knot: U eist dat de pensioenfondsen ieder jaar actuele rentestanden gebruiken om de last van hun verplichtingen te berekenen. Zelfs als wij daarin meegaan, is uw berekening in dat genre extreem. Wilt u uw cijfers vergelijken met die van Mercer, ’s werelds bekendste consulent voor defined benefits-pensioenen? Is het juist dat de discount yield curve van Mercer precies berekent wat u óók wilt berekenen, maar wel ieder jaar resultaten geeft die gemiddeld zo’n 1 tot 1,3 procent hoger (gunstiger) zijn dan uw cijfers?

Vraag drie voor Knot: In een ultieme poging om de nieuwe wet te forceren, hebt u gesuggereerd dat pensioenfondsen die plechtig beloven om iedereen ‘in te varen’ – zelfs de kwetsbare gepensioneerden – eerder de opgelopen achterstand van 20 procent mogen inhalen. Is het juist dat als u de discount yield curve van Mercer had gehanteerd in plaats van uw zelfontwikkelde rentestructuren, er misschien twee of drie jaar reden was geweest om voorzichtig te zijn, maar dat in alle andere jaren sinds 2009 – en ook nu – geen enkele aanleiding zou zijn geweest om de pensioenen te bevriezen?

Vraag vier voor Knot: Is het waar dat u in de jaren 2021-2022 in Frankfurt (terecht) pleitte voor hogere rentes en ook bij gelegenheid uitlegde waarom de rente moest stijgen om de inflatie te beperken? En is het ook waar dat u in diezelfde jaren onze pensioenfondsen dringend bleef adviseren om niettemin door te gaan met gokproducten die met zekerheid miljarden zouden kosten wanneer de rente inderdaad zou stijgen? Is het juist dat die gokpartijen die u wenste, hoewel ze dwars ingingen tegen uw eigen beleid, de pensioenfondsen ongeveer 14 miljard euro hebben gekost?

Een feestavond in het verschiet

Mijn voorspelling: in januari komt Agnes Joseph met een motie om de nieuwe pensioenwet in te perken. Vervolgens groeit het wantrouwen over de wet. Dan volgt een laatste campagne van DNB om de wet toch door te zetten, met beloftes om alleen in dat geval de pensioenen te verbeteren. Daarna ontstaat een breed gevoel dat dit neerkomt op chantage en dat Klaas Knot te veel dictator heeft willen zijn.

En dan – tot slot – de overwinning van Agnes Joseph. Met een feestavond voor haar, maar ook voor 50Plus-senator Martin van Rooijen, tegenstander van het eerste uur, en alle anderen (onder wie met overtuiging uw columnist) die voortdurend waarschuwden voor de dictatuur van De Nederlandsche Bank.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Er komt een pensioenclash tussen Agnes Joseph en Klaas Knot – en de winnaar laat zich raden verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelden heeft ons parlement een wet aangenomen met zó weinig voorstanders. Afgezien van een paar beroepsmatig verplichte bestuurders, klonk gedurende de behandeling in het parlement een groot koor van critici, terwijl De Nederlandsche Bank (DNB), originator van de nieuwe wet en souffleur van de minister, consequent weigerde om de discussie aan te gaan.

Was Klaas Knot maar nooit pensioendictator geworden

Aanvoerder van die oppositie was vanaf het begin 50-Plus politicus Martin van Rooijen die gaten schoot in de idiote rekenrente van DNB. Op zijn vraag om andere landen te noemen met zo’n extreme rekenrente, kwam van DNB niet meer dan één verwijzing naar de literatuur, maar die betrof een artikel uit Californië, waar pensioenfondsen niet, zoals in Nederland, de flexibiliteit hebben om indexatie van de pensioenen zo nodig uit te stellen. Dat artikel ging over de volgorde van crediteuren bij een hypothetisch faillissement – een juridisch thema dat hier niet aan de orde was.

De standaard wereldwijd is een rekenrente van 3-4 procent voor het schatten van de huidige en toekomstige verplichtingen, zoals wij die ook hadden totdat president Klaas Knot van DNB die afschafte (was Knot maar nooit dictator geworden van de pensioenfondsen, en dat werd hij volgens insiders alleen omdat Knot bang was dat hij personeel moest ontslaan nadat het takenpakket van DNB was gekrompen met de komst van de Europese Centrale Bank).

Deze week alweer vier jaar geleden schreef uw columnist hier in Wynia’s Week zijn eerste kritiek op Knots rekenrente. Ook waren er bijdragen van Bernard van Praag, lid van de KNAW, en vele anderen uit praktijk en wetenschap.

Toen duidelijk werd dat DNB de pensioenfondsen ook nog ging dwingen om bij de beleggingen de mix van aandelen, onroerend goed en staatsschuld te verschuiven naar steeds meer staatsschuld met negatief gevolg voor de hoogte van de pensioenen, schreef ik ook daarover uitvoerig in WW, in overeenstemming met research van collega’s Boot, Teulings en De Beer.

Beter aandelen dan staatsschuld

Juristen van DNB stelden dat aandelen te riskant waren voor de pensioenpot van de oudere deelnemers. Insiders uit de pensioenwereld vertelden mij dat ze ook niet begrepen waarom de economen bij DNB de juristen niet konden uitleggen dat de dagkoersen van aandelen weliswaar meer variëren dan staatsschuld, maar dat aandelen op wat langere termijn veel meer bescherming bieden tegen inflatie. Wordt alles duurder, dan maken bedrijven ook gemiddeld hogere winsten, en dat komt terecht in de koersen van de aandelen. Staatsschuld betaalt wel een vast bedrag terug bij aflossing op de einddatum, maar in geld dat door inflatie intussen misschien veel minder waard is geworden.

Directeur onderzoek bij DNB, Tjerk Kroes, (in tegenstelling tot internationaal gerespecteerde voorgangers als Jacques Polak en Martin Fase zelf gestopt met onderzoek direct na zijn promotie) voelde zich thuis in politieke discussies over wat DNB eigenlijk nog liever had gewild (een puur individueel stelsel waar commerciële verzekeraars direct in konden stappen), maar weigerde steeds om Van Rooijen, Van Praag en andere economische en actuariële critici serieus te nemen. 

Gedetailleerde berekeningen nodig

Steeds meer werd duidelijk dat de wet meer zou worden aangenomen omdat politieke partijen zich in 2017 daarop hadden vastgelegd dan omdat de wet zo’n prachtig nieuw fundament bood onder de pensioenen. Nu valt op dat we van geen enkele politicus horen dat de fondsen moeten opschieten om die prachtige nieuwe wet zo snel mogelijk in te voeren.

Dit jaar kwam er  nog een nieuwe golf van kritiek, aangevoerd door actuaris Agnes Joseph. Zij benadrukte dat de overgang op individuele ‘pensioenpotten’ gedetailleerde berekeningen vereist waarbij voor ieder dienstjaar achteraf moet worden berekend hoeveel dat bijdraagt tot die ‘pot’. Veel gegevens ontbreken en moeten worden geschat voor belegde pensioenpremies van dertig tot veertig jaar geleden. Het zal jaren kosten voordat het zogenaamde ‘invaren’ in het nieuwe stelsel kan beginnen. Miljarden pensioengeld zijn nodig om de kosten aan deskundigen te betalen, en dat is geld dat de deelnemers moeten opbrengen zonder dat ooit om hun instemming is gevraagd.

Meezwemmen met troebele stroom

Ik sprak op diens verzoek kort voor de stemming met de pensioen-woordvoerder van een grote politieke partij. Die zei op mijn nieuwsgierige vraag naar de voordelen van de nieuwe wet alleen maar: ‘we kunnen het [naam fractievoorzitter] niet aandoen om met alle andere problemen nu ook nog deze wet in dit late stadium te laten vallen’. Geen spoor van enthousiasme, maar meezwemmen met de troebele stroom aan het Binnenhof.

De twee grote nieuwe politieke partijen, NSC (Omtzigt) en BBB, zijn tegen de nieuwe wet. Caroline van der Plas noemde die ‘onvoorspelbaar en instabiel’, Omtzigt is kwaad omdat minister Schouten een (misschien negatief) advies van de Landsadvocaat van jaren geleden nog steeds niet wil publiceren. We kennen Omtzigt en hij zal nooit instemmen met verder invoeren van de pensioenwet totdat we weten wat de Landsadvocaat vond en totdat deenemers inspraak krijgen over de aanval op hun rechten.

De pensioenfondsen staan onder zware druk van DNB, zullen zich daarom niet uitspreken, maar kunnen wel traineren. Nu is het een geluk bij een ongeluk dat de nieuwe wet zó ingewikkeld is dat de fondsen kunnen claimen dat ze nog vele jaren nodig hebben. De voorzitter van pensioenfonds Zorg en Welzijn schreef deze zomer: ‘De komende twee jaar zullen we stapsgewijs steeds meer duidelijkheid kunnen geven.’ (Dat is wat nog resteert van de eerdere claim dat de nieuwe wet eenvoudiger en duidelijker zou zijn en de deelnemers meer zou betrekken bij hun pensioen).

FNV-voorzitter belooft geen hogere pensioenen meer

Toen de Tweede Kamer in december 2022 stemde voor de nieuwe pensioenwet leek het nog op een nederlaag voor Martin van Rooyen, en zijn deskundige collega’s in de Kamer als Pieter Omtzigt, Bart van Kent (SP) en Leon de Jong (PVV). De critici uit de wetenschap en uit de sector (Mensonides, Frijns, Sluimers, allen ex-toppers van ABP), hadden verloren van de ‘stonewall’ van Tjerk Kroes en de juristen bij DNB.

Negen maanden later gloort hoop. Een wet met zó weinig voorstanders gaat van uitstel naar afstel.

Hier is tot slot nog één extra hoopgevend signaal. De laatste luidruchtige kampioen van de nieuwe pensioenwet, voorzitter Tuur Elzinga van de FNV, is gestopt met zijn claim dat de nieuwe wet hogere pensioenen zou opleveren. De website van de FNV biedt een volle pagina met de plannen en ambities van haar voorzitter, noemt wél dat de AOW-leeftijd langzamer moet stijgen, maar zegt niets ten gunste van de nieuwe pensioenwet.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Steeds meer hoopgevende signalen dat de pensioenwet van uitstel naar afstel gaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is de actualiteit van tekortschietende marktwerking in de bancaire sector. En dat is, helaas, niet nieuw. In 1977, inmiddels 46 jaar geleden, introduceerde de toen demissionaire minister van Financiën Wim Duisenberg (PvdA) het wetsontwerp voor de oprichting van de Postbank.

In deze nieuwe bank moesten de Rijkspostspaarbank en de Postcheque- en Girodienst samengaan. Een van de twee doelstellingen van deze fusie was: de concurrentie in het bankwezen opstoken.

De spaarder krijgt de schuld

Een nieuwe krachtige marktpartij is in het belang van een gezonde mededinging in het bankwezen, meenden Duisenberg en toenmalig staatssecretaris Michel van Hulten (PPR, later opgegaan in GroenLinks), die over de girodienst ging. ‘De ontwikkelingen in het bankwezen hebben tot een concentratie geleid met een structuur, die gevaren kan inhouden voor kartelmatig optreden’, schreven zij. ‘Het is in deze situatie gewenst dat de overheid de belangen van de afnemers van de diensten van het bankwezen zoveel mogelijk beschermt.’ 

De banken profiteerden dit jaar volop van de niet eerder vertoonde rentepolitiek van de Europese Centrale Bank. De ECB verhoogde de rente met stappen en sprongen om de inflatie te beteugelen. Dankzij de renteverhogingen kunnen de banken stelselmatig steeds hogere rentetarieven vragen op hun kredieten en leningen, zoals woninghypotheken.

Ze berekenen de rentestijging zo snel mogelijk door aan hun afnemers, maar ze wachten daarentegen zo lang mogelijk met het verhogen van rente op spaargelden. En wie geven zij de schuld als er wordt geklaagd? De spaarder. Die moet maar gaan winkelen bij andere banken of in het buitenland, waar de rente soms hoger is.

Ondanks het wetsontwerp in 1977 is de Postbank nooit de waakhond geworden die opkwam voor meer concurrentie in de bankwereld. Waarom niet? De opvolgers van Duisenberg trokken de Postbank effectief de tanden uit. Toen de Postbank in 1986 eindelijk van start ging, was concurrentiebevordering uit het mandaat verdwenen. Drie jaar later werd de bank opgeslokt door de Nederlandsche Middenstandsbank (NMB) en in 1991 werd het hele spul samen met verzekeraar Nationale-Nederlanden het financiële conglomeraat ING.

Deze fusiedrift vat in één zin samen wat het beleid was van de overheid én van De Nederlandsche Bank die toezicht moet houden op de financiële wereld: schaalvergroting. Hoe groter, hoe beter. Dat is goed voor de positie van Nederland in Europa én de wereld.

Hoe groter de bank, hoe minder kans op ongelukken, dacht De Nederlandsche Bank ook. En de bestuurders van de grootbanken werkten er graag aan mee: grotere banken, meer status, hogere beloningen. Dat de bankwereld dankzij het overheidsbeleid een kartelachtige structuur behield, nam men voor kennisgeving aan.

Vijf grote banken delen de lakens uit

De kredietcrisis van 2008 was wel een onderbreking van deze trend van samenklontering, maar geen wezenlijke aantasting van de structuur van het Nederlandse bankwezen. In ruil voor de staatssteun werd ING opgeknipt, maar de markt voor sparen en bedrijfskredieten ín Nederland bleef ongemoeid.

Dezelfde geldgiganten van toen beheersen nog steeds de markt: ABN Amro, ING en Rabobank. De vijf grootste banken zijn samen goed voor 84 procent van het balanstotaal van het Nederlandse bankwezen, een percentage dat niet veel is veranderd door de jaren heen.

Wat te doen? In een debat in de Tweede Kamer in 2019 schoof toenmalig minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) de oplossing door naar De Nederlandsche Bank en concurrentiewaakhond Autoriteit Consument & Markt (ACM), voor zover zij zelf hier een taak zouden zien, voegde hij er voorzichtig aan toe.

Zijn opvolger, de inmiddels demissionaire Sigrid Kaag (D66), zei in mei, toen de bankwinsten over het eerste kwartaal al tot verbazing en ongenoegen leidden, dat ze uitleg wilde van de banken wanneer ze de spaarrente gingen verhogen.

Dat schiet niet op. Tijd voor actie om de geldbazen te prikkelen. Concrete maatregel één: maak het meenemen van je bankrekening naar een andere bank makkelijker door de vier letters van de bank uit het nummer te schrappen.

Tweede concrete maatregel: zorg voor meer concurrentie in bankenland. Uit metingen van De Nederlandsche Bank blijkt dat het marktaandeel van de binnenlandse banken op de Nederlandse markt toeneemt en toeneemt tot inmiddels 94 procent. Dus óf Nederland is (ondanks de winstuitwassen) niet interessant voor buitenlandse financiële instellingen óf de gevestigde partijen in Nederland weten de markt goed af te schermen.

Maak van de Volksbank een prijsvechter

Anders gezegd: de interne Europese markt werkt niet. De Europese markt zou een weldaad voor de consument zijn, maar wat blijkt? U staat op het menu van een bankenfeestje. De Nederlandse ACM en de Europese Commissie kunnen dat toch niet over hun kan laten gaan?

De derde concrete maatregel: maak de structuur van de bankenmarkt dienstbaar aan concurrentie. De geldgiganten opbreken in kleinere banken die steviger met elkaar wedijveren zal wel niet zomaar kunnen.

Maar er is, net als in 1977, ook een politieke oplossing denkbaar. De overheid is sinds de reddingsacties van 2008 eigenaar van de Volksbank. Geen grote bank, maar groot genoeg om haar tanden te laten zien. Geef de Volksbank (goeie naam!) een nieuwe rol. Als prijsvechter.  

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Lage spaarrentes, hoge hypotheekrentes, vette winsten: hoog tijd dat de overheid het bankenkartel te grazen neemt verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik ben actuaris en lid van het Actuarieel Genootschap. In onze beroepsregels staat kort gezegd dat onze berekeningen altijd betrouwbaar moeten zijn, wat daarvan ook de consequenties zijn. Ik heb uit vakmatige interesse geanalyseerd hoe het nu zat met de rekenrente, zekerheid en het beheren van risico’s. Daarbij ontdekte ik dat de huidige manier van rekenen vaktechnisch gezien fout is.  

Als je zo’n fout op school maakt, dan krijg je een onvoldoende, maar dan heeft verder niemand daar last van. Maar deze fout had gevolgen voor miljoenen mensen. Daarom ben ik opgestaan om de fout te herstellen.  Ik maak u graag deelgenoot van wat ik ontdekt heb en hoe ik denk dat op te lossen. En dat is niet, om misverstanden te voorkomen, om voor een of de andere doelgroep tot een zo gunstig mogelijke uitkomst te komen. 

De modelfout in het Financieel ToetsingsKader voor pensioenfondsen 

Het Financieel ToetsingsKader (FTK) is het rekenmodel van het zojuist afgeschafte pensioenstelsel. Het bevat onder andere de risicovrije rente als rekenrente en stringente regels om te mogen indexeren. 

Het FTK is begin deze eeuw ontwikkeld bij de Pensioen- & Verzekeringskamer, die in 2004 is opgegaan in De Nederlandsche Bank (DNB). Het is gebouwd door mensen die ervaring met en kennis van modellen voor beleggingsfondsen en optiehandel hebben.  

Zij gebruikten deze kennis en ervaring bij het bouwen van het FTK. In die tijd was dat behoorlijk innovatief. Maar er kleefde een groot nadeel aan deze aanpak: de modelbouwers maakten de begrijpelijke, maar uiteindelijk desastreuze fout om het verschil in karakter tussen pensioenfondsen (en verzekeraars) en beleggingsfondsen te miskennen.  

Een in het oog springend verschil in karakter is bijvoorbeeld het feit dat een beleggingsfonds elke dag een koers moet publiceren, terwijl een pensioenfonds een horizon van tientallen jaren heeft. Daarnaast zijn bij een beleggingsfonds alle verplichtingen hard, terwijl een pensioenfonds ook zachte verplichtingen kent, waarvan de indexatieambitie de belangrijkste is.  

De basis voor het FTK-model wordt gevormd door de theorie van de marktwaardering. Om die uit te leggen maak ik onderscheid tussen waarde en prijs. De waarde van een belegging is de opbrengst die een belegger uit de belegging verwacht te ontvangen, gecorrigeerd voor de tijd die hij op zijn geld moet wachten en voor de onzekerheid dat hij die opbrengst ook daadwerkelijk gaat krijgen. Waarde is dus een subjectief begrip. De prijs is gewoon de beurskoers.  

De prijs is een goede weergave van de waarde 

Als de waarde voor een belegger hoger is dan de prijs, dan zal hij de belegging kopen; is de waarde lager dan de prijs, dan zal hij verkopen. Als er meer beleggers zijn die willen kopen dan beleggers die willen verkopen, dan zal de prijs stijgen totdat er evenwicht is. De prijs die zo gevormd wordt, is dus gelijk aan de waarde voor de gemiddelde belegger.  

De theorie van marktwaardering gaat er nu vanuit, dat de zo gevormde prijs ook een goede weergave is van wat DE waarde van de belegging is. De gemiddelde inschatting van een groot aantal beleggers wordt namelijk als een weloverwogen inschatting gezien. Die redenering wordt ook andersom toegepast: als twee beleggingen op hetzelfde moment dezelfde uitkering geven, maar in prijs verschillen, dan is de ene belegging dus risicovoller dan de andere en uit het prijsverschil wordt afgeleid hoe risicovoller.  

Het waarderingsperspectief bij pensioenen 

Voor beleggingsfondsen is deze theorie uitermate geschikt en het is vanuit die achtergrond dan ook niet vreemd dat de bouwers van het FTK hun model voor de risico’s van pensioenfondsen op deze theorie bouwden.  

Ze definieerden een pensioen als een serie verplichte uitkeringen. De waarde daarvan is dan afhankelijk van de hoogte van de respectievelijke uitkeringen, van het risico dat de uitkering lager uitvalt en het tijdstip van de uitkering. Het gaat hier om een harde verplichting die met 100% zekerheid moet worden nagekomen en dus wordt het risico op nul gesteld. Hieruit volgt de risicovrije rente als logische rente voor pensioenfondsen. Ik noem deze methode om de rekenrente en in bredere zin de waarde van pensioenen te bepalen het waarderingsperspectief.  

Theorie van marktwaardering gaat uit van een vrije markt 

Waarom is deze methode nu fout als ze op pensioenen wordt toegepast? 

Daar zijn verschillende redenen voor. Ten eerste is in deze aanpak de indexatieambitie niet meegenomen. De theorie van marktwaardering kent alleen harde verplichtingen en kan een zachte verplichting zoals een ambitie dus niet verwerken. De modelbouwers hebben die ambitie daarom maar helemaal buiten beschouwing gelaten. In de latere wetgeving is indexatie zelfs gemodelleerd als een bedreiging van de harde verplichtingen met als gevolg dat er allerlei voorwaarden kwamen om te mogen indexeren. 

De tweede reden is fundamenteler. De theorie van marktwaardering gaat namelijk uit van een vrije markt. Dat betekent dat ervan wordt uitgegaan dat iedereen die een verschil ziet tussen waarde en prijs van een product onbelemmerd kan kopen of verkopen.  

We hebben door de dalende rekenrente het afgelopen decennium echter gezien dat de prijs van pensioen steeds hoger werd. Tegelijk hebben we gezien dat veel deelnemers – met name jongeren – het vertrouwen in het stelsel verloren. De gedachte was bij jongeren algemeen dat als zij eenmaal aan pensioen toekwamen er geen geld meer in de pot zou zitten. Dat was volkomen ten onrechte, maar het was wel de perceptie van de deelnemer.  

Voor deze deelnemers was hun pensioen dus iets waarvan de waarde (verwachte opbrengst in de toekomst) heel laag was, terwijl de prijs (het bedrag dat pensioenfondsen moeten aanhouden om de pensioenverplichting waar te maken) heel hoog was. Als de theorie van marktwerking op zou gaan, dan zouden deze deelnemers massaal de markt op gaan om hun pensioen te verkopen. Dat is niet gebeurd om de simpele reden dat dit wettelijk (en mogelijk ook contractueel) niet is toegestaan. Zowel het pensioenfonds als de deelnemer zitten dwingend aan elkaar vast en kunnen alleen onder heel stringente voorwaarden van elkaar af.  

Risicovrije rente is een ondeugdelijke rekenrente 

Met andere woorden: de basisveronderstelling van een vrije markt waarop de theorie van marktwaardering steunt gaat bij pensioenverplichtingen niet op. Bijgevolg is het waarderingsperspectief een ondeugdelijke manier om de verplichtingen van een pensioenfonds vast te stellen.  

Dat betekent dat de risicovrije rente een ondeugdelijke rekenrente is voor pensioenfondsen en dat de berekening van het Vereist Eigen Vermogen volgens de formules die er nu zijn een ondeugdelijke manier is om de risico’s van pensioenfondsen vast te stellen.  

De modelfout in de Wet toekomst pensioenen 

Na invoering van het FTK is de risicovrije rente (en bijgevolg de rekenrente voor pensioenfondsen) naar een ongekend en onverwacht lage diepte gezakt. Bijgevolg daalden de dekkingsgraden van pensioenfondsen naar een ongekend en ongewenst niveau en maakte de discussie over indexatie plaats voor een discussie over kortingen op de nominale uitkeringen en aanspraken.  

Kortingen werden echter politiek onwenselijk gevonden en er werd een oplossing gezocht. Deze oplossing werd – nog steeds denkend vanuit het waarderingsperspectief – gevonden in het verhogen van het risico. 

Immers, de waarde van een pensioen wordt binnen het waarderingsperspectief bepaald door de rekenrente en het risico. Accepteren we een risico nul dan moeten we met de risicovrije rente werken. Als het risico verhoogd wordt dan zal de rekenrente hoger kunnen zijn en zal de waarde van de verplichtingen dalen. De dekkingsgraden zullen dan stijgen en er zal ruimte komen voor indexering. Deze gedachte was de basis voor het pensioenakkoord.  

DNB schafte solidariteit tussen generaties af  

De Nederlandsche Bank bleef echter heel recht in de leer van het waarderingsperspectief en koos voor een heel stringente uitleg. De opvatting van De Nederlandsche Bank was dat een hoger risico wél invloed zou mogen hebben op de buffers, die dan lager zouden mogen zijn, maar niet op de rekenrente. Wil men ‘bevrijd’ worden van de dagelijkse zorgen om de dekkingsgraden dan moet men overstappen op een premiestelsel en afstappen van het huidige uitkeringsstelsel. Bij een premiestelsel is immers het beschikbare vermogen bepalend voor de uitkering. Daarmee is de dekkingsgraad per definitie altijd 100%. 

In de uitwerking werd daarom gekozen voor een premiestelsel waarmee alle risico’s bij individuele deelnemers en pensioengerechtigden zouden komen te liggen. Maar gaandeweg werd daarnaast een nieuw doel geïntroduceerd: afschaffen van de solidariteit tussen generaties. Uiteraard werden hiervoor andere termen bedacht, namelijk voorkómen van herverdelingseffecten en aanpassen aan de veranderde arbeidsmarkt.   

Solidariteit (als wiskundige heb ik het liever over risicospreiding of diversificatie) levert echter welvaartswinst op. Actuarieel is het spreiden van risico’s een middel om risico’s te verlagen zonder rendement in te leveren. 

Als solidariteit welvaartswinst oplevert, dan levert het afschaffen van solidariteit dus welvaartsverlies op. Dit welvaartsverlies manifesteert zich heel concreet. Het is voor gepensioneerden in dit nieuwe stelsel namelijk onmogelijk geworden om volledige indexatie te bereiken. 

De actuaris Henk Bets heeft dit rekenkundig aangetoond en in de parlementaire discussie ingebracht. Om een inflatie van 2% met indexatie bij te houden is een belegging van 50% in aandelen nodig. In 2008 is de AEX met 52% gedaald. Als je je pensioen voor 50% daarin belegd zou hebben, zou dat dus een hap van 26% uit het pensioenvermogen hebben betekend.  

Ook al kun je dit resultaat spreiden en is dit vanaf 2009 en de jaren daarna wel weer goed gekomen, daar wil je een ingegaan pensioen niet aan blootstellen. Gepensioneerden kunnen zich dus niet voldoende risico veroorloven om het rendement te maken dat op lange termijn nodig is voor volledige indexatie. 

Het ROL-model 

ROL Pensioenfondsen is een nieuw risicomodel voor pensioenfondsen. ROL staat voor Risicobeheer Op Lange termijn.  

ROL stapt af van het waarderingsperspectief en keert terug naar wat ik het begrotingsperspectief noem, het uitgangspunt waar de rekenrente tot 2007 op gebaseerd was. Bij het begrotingsperspectief wordt de rekenrente benaderd alsof het onderdeel is van een meerjarige begroting op heel lange termijn. Met andere woorden: het gaat uit van wat er aan opbrengsten verwacht mag worden en houdt daarbij  voorzichtigheidshalve rekening met het risico dat het wat minder kan worden. 

ROL Pensioenfondsen wil vier verschillende rekenrentes introduceren, respectievelijk voor vastrentende waarden, aandelen, vastgoed en grondstoffen. Voor vastrentende waarden zal de rekenrente grofweg overeenkomen met de vaste rente; voor de andere drie zal er op basis van langjarige statistieken een verwacht rendement en een risico worden bepaald.  

De rekenrente voor het deel van de verplichtingen dat door de desbetreffende categorie gedekt wordt, zal gelijk zijn aan het verwachte rendement minus het risico. Voor verplichtingen die heel ver weg liggen, zal dat risico klein zijn, omdat het over de jaren uitmiddelt; voor verplichtingen op korte termijn zal het risico groot zijn omdat er dan minder gemiddeld kan worden. Zo zal de rekenrente voor de korte termijn dus laag zijn, waarschijnlijk zelfs negatief, maar voor de lange termijn steeds hoger.  

Welk risico acceptabel is zal de politiek moeten bepalen naar aanleiding van nog te maken berekeningen. Gedacht moet worden aan 90% of 95% zekerheid.  

Dit is overigens de zekerheid dat de premie die in één bepaald jaar wordt ingelegd, toereikend is voor de pensioenuitkering in één bepaald toekomstig jaar. Doordat het pensioen in vele jaren wordt opgebouwd en ook de uitkeringen vele jaren duren is door risicospreiding over inlegjaren en uitkeringsjaren de werkelijke zekerheid nog veel hoger. 

De buffers in dit systeem zitten al in de rekenrente. Er hoeven dus bovenop de technische voorzieningen feitelijk geen extra buffers te worden aangehouden.  

Indexatieambitie 

Een pensioenfonds moet ook een indexatieambitie formuleren. Als de dekkingsgraad op basis van dit systeem boven de 100% ligt moet het fonds indexeren volgens de ambitie, niet meer en niet minder. Voor zover de indexatie tenminste gefinancierd kan worden uit het overschot boven de 100%. Inhaalindexatie mag dus alleen als het fonds dit in de ambitie heeft verwoord. 

Is de dekkingsgraad beneden de 100%, dan maakt het fonds een tweede berekening. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van een tweede rekenrente, gebaseerd op het verwachte rendement zonder aftrek voor risico. Heeft het fonds op basis van die tweede berekening voldoende middelen, dan hoeft er niet gekort te worden. Wel moeten dan de meevallers eerst besteed worden aan het aanvullen van het tekort, voordat er geïndexeerd mag worden.  

*Arno Eijgenraam schreef dit artikel als gastauteur in Wynia’s Week. Eijgenraam is actuaris en voorzitter van de stichting ROL Pensioenfondsen. Zie www.rol-pensioenfondsen.nl. 

Wynia’s Week neemt nooit vakantie. Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Hoe pensioenen weer volledig geïndexeerd kunnen worden verscheen eerst op Wynia's Week.