Duitsland.

Het Nederlandse bedrijfsleven exporteerde vorig jaar voor 166 miljard euro goederen en diensten naar de Bondsrepubliek. Naar de VS ging 52 miljard.

Hier geldt het gezegde: beter een goede (economische) buur dan een verre vriend. De VS zijn onze vriend, al ziet iedereen na de herverkiezing van Republikein Donald Trump dat deze vriend maar één belang heeft: het Amerikaanse economische en politieke belang. Dat was onder president Joe Biden overigens in grote lijnen hetzelfde.

Mediakakofonie

De VS zijn natuurlijk een supermacht en de belangrijkste leverancier en financier van onze militaire veiligheid in de NAVO. Maar toch steekt de aandacht voor de Duitse teloorgang schril af bij de Nederlandse mediakakofonie rondom de Amerikaanse verkiezingen.

Op dezelfde dag dat de Amerikaanse kiezers Trump een historisch mandaat gaven, implodeerde de Duitse coalitie van SPD, Groenen en FDP. Bondskanselier Olaf Scholz (SPD) ontsloeg zijn minister van Financiën Christian Lindner, tevens partijleider van de liberale FDP.

Duidelijker kan de tegenstelling niet zijn: de VS staan aan de vooravond van het economische programma van de dominante, maar onvoorspelbare president Trump. Duitsland, de leidende deelnemer aan de Europese Unie, is krachteloos, politiek verdeeld en stuurloos.

Twee korte observaties illustreren de tegenstelling. In Trumps plannen zit geen rem op extra overheidsschulden, terwijl Duitsland zo’n rem, de Schuldenbremse, in de wet heeft verankerd. Nummer twee: de invoering van importheffingen, Trumps favoriete woord, belemmert de Duitse export en maait de economische groei weg. 

En Nederland?

Het slechte nieuws is: Nederland kan zich niet onttrekken aan deze Duitse herfst. Decennia zeiden economen: als Duitsland niest, is Nederland verkouden. Zo erg is het niet meer, maar de economische relaties zijn zo hecht, dat nu al de eerste waarschuwingen klinken. Van ondernemers én vakbond.

Europese auto-industrie onderschatte China

Het middelpunt van de Duitse economische malaise is Volkswagen. De autofabrikant is overrompeld door de Chinese export naar Europa én de ‘kopersstaking’ in China van Duitse auto’s. VW wil dat de Duitse arbeiders 10 procent loon inleveren om de kosten omlaag te brengen. De vakbond wil juist 7 procent erbij. Volgens nog steeds onbevestigde berichten zou de directie ook drie fabrieken in Duitsland willen sluiten.

Dat is niet eerder vertoond. Genoeg brandstof voor sociale strijd. En bedenk wel: VW staat model voor de Duitse én Europese auto-industrie die de concurrentiekracht van Chinese producenten van elektrische auto’s als BYD ernstig heeft onderschat.

Nedcar

Nederland heeft eerder al een voorproefje gekregen van de neergang van de auto-industrie toen Nedcar in Born moest sluiten. Daar werkten op de piek van de markt ongeveer 5.000 arbeiders. De sluiting van Nedcar, omdat opdrachtgever BMW daar geen nieuwe auto’s meer wilde laten maken, volgt een bekend patroon. Eerst nemen de Duitse fabrikanten maatregelen tegen fabrieken in het buitenland. Dan probeer je nog wat kostenbesparingen uit je buitenlandse leveranciers te wringen. En als de nood maar blijft stijgen, moet ook je (Duitse) thuismarkt eraan geloven.

Inmiddels klinken ook in Nederland de waarschuwingen. Bestuurder Hans Wijers van vakbond FNV Metaal vreest bijvoorbeeld ontslagen bij Nederlandse toeleveranciers. ‘De orders stromen momenteel niet binnen.’

Minder, minder, minder

De invloed wordt breed gevoeld. Minder Duitse autoverkopen betekent minder orders voor staal bij Tata Steel in IJmuiden. Minder kunststofbumpers. Minder uitlaatpijpen. Minder schuifdaken. Allemaal producten die Nederlandse bedrijven aan Duitsland leveren. Minder autoproductie betekent ook minder doorvoer vanuit de Rotterdamse haven.

Minder auto’s betekent minder werk voor uitzendkrachten. Zij staan als eerste op straat. Dat zie je terug in de cijfers van Randstad, die ook voor de Duitse auto-industrie werkt. De omzet in Duitsland kromp in de eerste drie kwartalen van dit jaar met 14 procent ten opzichte van 2023 en de marktomstandigheden zijn ‘onverminderd zwaar’.

Denk bij toeleveranciers niet alleen aan producenten van hardware. In een auto zit tegenwoordig ook een hele lading software. En ook daarvan komt een deel uit Nederland, namelijk van NXP in Nijmegen. NXP was ooit een divisie van Philips, maar is nu een zelfstandige gigant. Topman Kurt Sievers waarschuwde vorige week voor ‘bredere economische zwakte’, lees: minder orders.

Als je uitzoomt van de auto-industrie naar de héle Duitse industrie zie je dat ook het kabinet-Schoof last kan krijgen van de industriële krimp. Een maatregel die in Duitsland de ronde doet is een verlaging van de stroomkosten, zodat industriële bedrijven goedkoper uit zijn. Laat nu uitgerekend het Nederlandse staatsbedrijf Tennet in Duitsland een prominente positie hebben in het hoogspanningsnet. Moeten Tennets tarieven omlaag? Compenseert de Duitse regering het verschil?

Duitsland wilde twee jaar geleden het Duitse Tennet-net wel kopen, maar haakte af. Geen geld. Inmiddels hebben de kabinetten RutteVier en Schoof maar liefst 44 miljard euro geleend aan Tennet om zijn investeringen in Duitsland te blijven doen. Wat een hoofdpijndossier.

Traagheid en achterstand

Scholz talmt met een stemming in het Duitse parlement over het voortbestaan van zijn vleugellamme regering. Als hij wordt weggestemd, wat zeker is, dan volgen in het voorjaar vervroegde verkiezingen.

In de VS regeert vanaf 20 januari Trump. Duitsland loopt achter de feiten aan en blijft dat doen. Made in Germany was decennialang een kwaliteitsstempel. Nu symboliseert het traagheid en achterstand. Voor buurland Nederland is dat een regelrechte economische bedreiging, misschien nog wel bedreigender dan Trumps invoerheffingen.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Duitse neergang is voor Nederland een regelrechte economische bedreiging verscheen eerst op Wynia's Week.

Duitsland maakt iets nieuws mee: de burgers blijken iets te kunnen bereiken als ze zich niet laten intimideren door moraliserende slogans. En politici beseffen dat ze niet meer alles kunnen doordrijven tegen de zin van mondige kiezers in. Komt er nu een democratisch keerpunt?

Congrescentrum Liederhalle in Stuttgart op een warme zaterdagochtend begin september: honderden mensen lopen over het plein naar het gebouw waaraan een groot spandoek met het opschrift ‘Bürgergipfel’ (burgertop) hangt. Het merendeel van die mensen trekt zich niets aan van ongeveer dertig demonstranten die er met hun vlaggen en posters ietwat verloren uitzien. Een linkse functionaris legt uit dat daarbinnen rechtse radicalen en klimaatontkenners samenkomen.

Als het congres begint, zitten er zo’n 900 gasten in de zaal, van wie een groot deel van ver komt. De demonstranten buiten verspreiden zich. Een paar van hen blijven staan en bieden de congresgangers ‘gesprekken’ aan ‘ter opheldering’. De gesprekshoek op het plein buiten blijft echter leeg; de bezoekers luisteren liever naar de lezingen van de voormalige Hamburgse SPD-milieusenator Fritz Vahrenholt, van mediawetenschapper Norbert Bolz, van staatsrechtdeskundige Ulrich Vosgerau, van Oliver Gorus, organisator van het congres, en van vele anderen. Henryk M. Broder en twee medewerkers van het mediaplatform ‘Achse des Guten’ (As van het Goede) staan op het programma, en er zal ook een discussie plaatsvinden met mede-organisator Roland Tichy en zijn auteurs, onder leiding van voormalig ZDF-presentator Wolfgang Herles.

Midden in de samenleving

Wie in de pauzes zijn oor te luisteren legt, krijgt een beetje een indruk van wie hier zijn samengekomen: een ambtenaar uit Baden-Württemberg die aanvankelijk aarzelde en zich had afgevraagd of hij misschien op zijn werk last zou krijgen met dit bezoek. ‘Ik ben toch gekomen,’ zegt hij. Ook een werknemer van een grote autoproducent is gekomen en vertelt over het verlies aan banen in zijn sector. Er zijn technici bij, medici, ondernemers uit het midden- en kleinbedrijf, zzp’ers. Kortom: mensen die midden in de samenleving staan. Die plannen geen revolutie, eerder het omgekeerde: hoe kunnen we de Duitse bevolking verdedigen tegen de transformatiegekte van maatschappijveranderaars die beweren dat er alleen een mooie toekomst in het verschiet ligt als we de samenleving eerst afbreken?

Iedereen die deze zaterdag naar de Liederhalle is gekomen en de toegangsprijs heeft betaald – die niet bepaald laag is – wil het land, om de woorden van Bondsdag-vicevoorzitter Katrin Göring-Eckardt te gebruiken, ‘niet drastisch zien veranderen’. Vooral niet op deze manier: met open grenzen, deïndustrialisatie en inkrimping van grondrechten.

Tegelijkertijd beseffen deze mensen dat ze uit hun comfortzone moeten stappen om die ontwikkeling een halt toe te roepen. En dat is precies wat er gebeurt, en wel in dit voorheen zo voldane en bezadigde land. Nog geen vijf jaar geleden zouden niet heel veel van deze ‘normale’ mensen het hebben aangedurfd om naar een bijeenkomst te komen die in de lokale media als ‘radicaal-rechts’ verketterd werd. De mensen krijgen langzaam in de gaten dat ze invloed hebben als zij zich uitspreken.

In het ook altijd heel rustige München, waar voorheen alleen door de media en de linkse politiek georganiseerde demonstraties ‘tegen rechts’ plaatsvonden, gaan tegenwoordig elke woensdag een paar honderd man de straat op met een bonte verzameling eisen: corona-verwerking, behoud van contant geld, meer directe democratie. Mainstream-journalisten en vertegenwoordigers van ngo’s stellen nu telkens vast dat termen als ‘rechts’ en ‘radicaal-rechts’ niet langer afschrikwekkend werken.

Geen racisten

Tijdens een bijeenkomst begin september van Beierse districtsbestuurders, in het Seeon-klooster, kwamen demonstranten bijeen om te protesteren tegen een geplande grootschalige opvang voor 500 asielzoekers in het stadje Rott am Inn, dat zelf maar 4000 inwoner telt. Zulke demonstraties vonden ook plaats in Upahl in Mecklenburg, in Tamm in Zwaben en elders. Ook al willen de media en linkse politici zichzelf en anderen van het tegendeel overtuigen: de demonstranten die daar bijeenkomen zijn geen racisten en extremisten, maar mensen die zien dat het in Berlijn bepaalde migratiebeleid het land dreigt te verscheuren.

Het startpunt voor deze openlijk geuite burgerlijke onvrede was de demonstratie in Erding, in Beieren, tegen het wetsontwerp van Groenen-minister Robert Habeck inzake energiebesparing, het ‘Heizungsgesetz’. In juni 2023 kwamen toen 13.000 mensen bijeen om te laten zien: niet bij ons!

Regeringsgezinde journalisten en volksvertegenwoordigers uit het linkse spectrum konden het nauwelijks geloven – burgers demonstreerden zonder dat de gebruikelijke brede alliantie van SPD, Groenen, ngo Attac, vakbond Verdi en de stakende studenten van Fridays for Future hen de straat op riep. In plaats daarvan organiseerde nu cabaretier Monika Gruber het protest, en de Beierse minister van Economische Zaken Hubert Aiwanger van de Freie Wähler kreeg bijval voor zijn oproep om de democratie terug te brengen. De Süddeutsche Zeitung voelde onmiddellijk een ‘rechts-populistische cultuurstrijd’ aankomen, het Groene Bondsdagslid Jamila Schäfer zag er een ‘dijkdoorbraak van waanzin’ in.

Het resultaat van de daaropvolgende deelstaatverkiezingen was duidelijk: de Groenen, die onderling de ministerposten al verdeeld hadden, eindigden op de derde plaats en de Freie Wähler van Aiwanger boekten grote winst. Onder die druk bleef er niet veel over van Habecks oorspronkelijke plan voor energiebesparing. Voor het eerst kregen de door de media zo verwende Groenen, die zichzelf graag voordeden als het nieuwe burgerlijke blok, te maken met burgerwoede, met mensen die riepen ‘Ophouden!’, wat tot dan toe als het privilege voor links gold.

Groenen verliezen jonge kiezers

Op dat moment hadden de Groenen nog een poging kunnen wagen om hun programmapunten niet coûte que coûte, tegen de wil van de meerderheid van de bevolking in, door te drukken. Maar nee, ze lieten het bij een paar tactische aanpassingen in de energiewet en wentelden zich verder in zelfmedelijden. De partij die ruim veertig jaar geleden was ontstaan uit protestbewegingen en die met de slagzin ‘Wie zich niet weert, doet het verkeerd’ groot is geworden, foeterde nu plotseling tegen demonstrerende burgers.

In de oostelijke deelstaten barstte in september in de stembureaus de onvrede los: de Groenen raakten in twee deelstaten hun parlementszetels kwijt, en in twee staten wist de SPD nog maar nipt boven de kiesdrempel van 5 procent te blijven. De Groenen stellen met grote bitterheid vast dat vooral jonge kiezers bij hen weglopen. Voor mensen die nu de arbeidsmarkt willen betreden, heeft het verlies van goede industriële banen andere gevolgen dan voor ouderen, die zichzelf misschien kunnen redden door vervroegd met pensioen te gaan. En wie zich na een feestje geen taxi kan veroorloven, ervaart de onveiligheid in de openbare ruimte heel anders.

Omdat een meerderheid van de kiezers de coalitiepartijen de rode kaart heeft gegeven, zijn er nu tenminste weer grenscontroles. Het verlies van mandaat heeft impact. Er komt nu werkelijk een einde aan de methode om het eigen ideologische programma met behulp van vooringenomen media koppig door te drukken, zelfs tegen een meerderheid in het land in.

Uit een hele reeks zaken blijkt inmiddels dat juridisch verzet ook de moeite waard is. Tichy’s Einblick, Junge Freiheit en de Berliner Zeitung hebben met succes juridisch actiegevoerd tegen het Beierse overheidsbureau ‘voor bescherming van de grondwet’. Dat bureau had deze media ‘vrienden van het Kremlin’ genoemd. De autoriteiten trokken dat standpunt na kritiek terug. En de rechters van het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe classificeerden het volgen van mobiele telefoons en het opvragen van passagiersgegevens van luchtvaartmaatschappijen door de binnenlandse geheime dienst als ongrondwettig.

Eenvoudig maar effectief

De machthebbers beseffen dat ze niet langer van alles kunnen afdwingen als burgers zichzelf verdedigen. En veel burgers ervaren nu dat zij wél macht hebben. De mensen die zich vandaag tegen de transformatie van de Bondsrepubliek verzetten, leren in zekere zin van de beginjaren van de Groenen. Als buitenstaanders die belachelijk werden gemaakt, bereikten die in de jaren tachtig en negentig verbazingwekkend veel, vooral door eenvoudige maar effectieve formuleringen te bedenken, zoals ‘zich ongemakkelijk voelen’ en ‘vragen stellen’ en slogans als: ‘Wie zich niet weert, doet het verkeerd.’

Nu is het motto van steeds meer burgers: ‘Alleen wie zich weert en gebruik maakt van zijn rechten, doet het goed’.

*Alexander Wendt is journalist en medewerker van het Duitse opinietijdschrift ‘Tichys Einblick’.

Vertaling en Nederlandse bewerking: Willy Hemelrijk

Het bericht Rood-groen is in Duitsland niet langer opgewassen tegen burgers die zichzelf verdedigen verscheen eerst op Wynia's Week.

In september 2025 worden Bondsdagverkiezingen gehouden. Bondskanselier zal Wagenknecht naar verwachting niet worden, maar ruim een kwart van de kiezers ziet haar partij BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht) als een serieuze stemoptie, bleek onlangs uit een opiniepeiling. Voor linkse kiezers geldt Wagenknecht als alternatief voor Die Linke of de SPD en voor rechtse kiezers als alternatief voor Alternative für Deutschland (AfD).

Met die laatste partij heeft Wagenknecht inhoudelijk misschien nog wel de meeste overeenkomsten. BSW staat net als AfD kritisch tegenover (illegale) immigratie, woke gedachtengoed, ‘ecologisch activisme’, wapensteun aan Oekraïne en de toenemende macht van de Europese Unie en de NAVO. In de laatste peilingen staat de partij van Wagenknecht op 6 tot 10 procent, voldoende om de kiesdrempel van 5 procent voor de Bondsdag te slechten. Ook bij de eerste echte krachtmetingen scoorde haar partij goed: BSW werd in september bij deelstaatverkiezingen in Thüringen, Saksen en Brandenburg de derde grootste partij.

Hans Heinz Holz

Wagenknechts bijnamen luiden al decennia ‘mooie Sahra’ en ‘rode Sahra’, afhankelijk of de bijnaamgever de nadruk wil leggen op vorm of inhoud. De knappe Wagenknecht dompelde zich al op jonge leeftijd onder in het werk van Karl Marx en Friedrich Hegel. In 1995 schreef ze zich in aan de RUG met een helder doel voor ogen: ‘Ik wilde afstuderen op de Hegelrezeption des jungen Marx. Maar in Duitsland vond ik geen geschikte scriptiebegeleider en in Groningen wel’, zei ze een paar jaar geleden in een kort interview op de website van de RUG.

Die scriptiebegeleider was Hans Heinz Holz, de marxistische filosoof die vanaf 1978 is verbonden aan de RUG. Holz had de universiteit van Marburg verlaten en vond een nieuw academisch thuis aan de Rijksuniversiteit. Vermoedelijk had zijn ‘vlucht’ naar Nederland te maken met het veranderende politieke klimaat in zijn thuisland, met de opkomst van de links-extremistische terreurgroep Rote Armee Fraktion als meest beruchte exponent. Marxistische en aanverwante theorieën raakten steeds meer uit de mode op de Duitse universiteiten. Aan de ‘liberalere’ RUG was vanaf de jaren 70 meer ruimte voor verschillende geluiden. Dat gold zeker voor de faculteit Filosofie waar toenmalig hoogleraar en een van de grondleggers van de faculteit Bernard Delfgaauw streefde naar pluriformiteit.

Wagenknecht werd geboren in 1969 en groeide op in het Oost-Duitse Jena. Sarha heette toen nog Sarah, maar ze zou de laatste twee letters van haar voornaam later omwisselen als eerbetoon aan haar Iraanse vader. Hij studeerde in de DDR, maar verdween definitief van het toneel nadat hij niet terugkeerde van een bezoek aan zijn thuisland. De zaadjes voor Wagenknechts latere gedachtengoed werden al op jonge leeftijd geplant, vertelde ze in 2017 in een interview met DW News. ‘Als jonge vrouw was ik al socialist. Ik las het werk van Karl Marx en Rosa Luxemburg en was ervan overtuigd dat de DDR niets met hun idealen te maken had.’ De pientere en principiële Sarha weigerde om na haar middelbare school de verplichte militaire training te volgen, onder het mom van medische klachten. De autoriteiten betichtten haar van sabotage, waarna het haar werd verboden in de DDR een studie te volgen.

Na de val van de muur maakte Wagenknecht dat ruimschoots goed en studeerde ze filosofie en Duitse literatuur aan de Friedrich-Schiller-Universität Jena en de Humboldt-Universität in Berlijn. Wagenknecht brak haar studie in Berlijn af omdat ze ‘geen begrip meer vond voor haar onderzoeksdoel’. In 1995 schreef ze een brief aan Holz met de vraag of haar kon begeleiden bij het schrijven van haar masterscriptie. De onorthodox-marxistische, West-Duitse filosoof was sinds 1993 officieel met pensioen, maar bleef als emeritus hoogleraar verbonden aan de vakgroep Dialectische Filosofie van de RUG. In 1996 resulteerde dat in Wagenknechts masterscriptie Zur Hegelkritik des jungen Marx.

Charmant Groningen

Holz hield kantoor in z’n huisje in de Blekerstraat, het bochtige straatje achter de toenmalige faculteit Geestenwetenschappen aan de Kraneweg. Daar ontving hij zijn studenten en werden ongetwijfeld lange, serieuze gesprekken gevoerd, onder meer over Marx en Hegel. Holz had een vast ritme; hij verbleef drie maanden aan de Blekerstraat om dan weer drie maanden onderzoek te doen in zijn huis in Sant’Abbondio, aan de Zwitserse kant van het Lago Maggiore.

Ook Wagenknecht verbleef in het studiejaar 1995/1996 niet permanent in Groningen. ‘Ik heb op en neer gependeld. Ik moet bekennen dat ik graag langer in Groningen had gestudeerd. De stad, met dat pand van de filosofische faculteit aan de Kraneweg, is zo charmant’, vertelde ze in 2014 aan het Dagblad van het Noorden, in een interview met Wierd Duk. Het is een van de weinige keren dat Wagenknecht terugblikt op haar Groningse periode. 

‘Ik studeerde in Jena en in die tijd, halverwege de jaren negentig, werden aan Oost-Duitse universiteiten veel hoogleraren ontslagen omdat ze politiek belast zouden zijn. Dat klopte niet, vond ik, want velen werden vervangen door docenten uit het Westen die aantoonbaar slechter waren’, vertelt Wagenknecht in hetzelfde interview. Hoewel ze Holz niet bij naam noemt en hij bovendien een West-Duitse achtergrond heeft, gold voor hem min of meer hetzelfde: dat er geen gunstige wind waaide voor z’n politieke opvattingen.

‘Toevallig hoorde ik dat in Groningen klassieke Duitse filosofie op hoog niveau werd gegeven, en in het Duits. Toen heb ik mij er ingeschreven. Het onderwijs, in kleine groepen, was in Groningen erg goed. Ik was verbaasd dat niet-Duitstaligen in staat waren om Hegels logica, waar ik al grote moeite mee had, in de oorspronkelijke taal te begrijpen’, aldus Wagenknecht.

Het was in diezelfde periode dat Wagenknecht de naam kreeg een lastige dame of zelfs ruziezoeker te zijn, al zou je haar met hetzelfde gemak standvastig of principieel kunnen noemen. Ondanks haar bedenkingen bij het DDR-regime, ontkwam ook Wagenknecht vlak voor de val van de muur niet aan het lidmaatschap van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands), de regerende communistische staatspartij. In het Duitsland van na de hereniging kreeg de SED een democratische opvolger, de PDS (Partei des Demokratischen Sozialismus).

Wagenknecht bleef lid en werd in 1991 gekozen in het partijbestuur. ‘Ik vond commentaar geven langs de zijlijn niet voldoende, want ik wilde daadwerkelijk verandering teweegbrengen. Maar dat wilde ik doen als vrijwilliger, niet als beroepspoliticus’, blikte ze terug tijdens een tv-interview bij DW News in 2017. ‘Als ik fulltime politicus zou worden zou ik geen tijd meer hebben gehad voor het schrijven van artikelen en boeken. Als beroepspoliticus heb je minder tijd om echt goed over de zaken na te denken, om te lezen en nieuwe ideeën te ontwikkelen.’

Communistisch Platform

Ze werd woordvoerder van het Communistisch Platform binnen de partij. Het merendeel van de PDS-leden wilde het belaste communistische SED-verleden juist van zich afschudden, maar Wagenknecht was het daar niet mee eens. ‘Het is mode geworden om gebeurtenissen uit het verleden los te zien van de historische context’, zei ze destijds. De spanningen tussen rode Sahra en het partijbestuur bereiken een kookpunt tijdens de partijdagen van de PDS in het Haus am Köllnischen Platz in Oost-Berlijn in 1995, dezelfde periode dat ze werkt aan haar masterscriptie. Ze wordt tijdens de roerige partijdagen de PDS uitgezet. Wagenknecht wordt door de partijtop gezien als te eigenwijs, te marxistisch en te weinig bereid tot compromis.

Ze wordt door tegenstanders binnen de partij ‘staliniste’ genoemd. Ook wordt ze vanaf die tijd regelmatig vergeleken met Rosa Luxemburg, met wie ze naast haar activistisme ook uiterlijke gelijkenissen vertoont. Dan al loopt Wagenknecht er piekfijn bij, volgens een van de verslagen van de partijdagen  ging ze ‘gehuld in zwarte suède laarzen, zwarte rok en witte blouse’. Ook in later jaren kleedt ze zich vaak in plechtig zwart en smetteloos wit, al gaat ze de laatste jaren ook steeds vaker gehuld in bont gekleurde mantelpakjes. Een opvallende verschijning was Wagenknecht al in haar jonge jaren en is ze sindsdien altijd gebleven.  

Volgens Jeroen Bartels, die in dezelfde periode als Holz onderdeel uitmaakt van de de vakgroep dialectische filosofie van de filosofische faculteit aan de RUG, ging de komst van Wagenknecht naar Groningen niet onopgemerkt voorbij. ‘Wagenknecht was toen nog grotendeels onbekend, al had ze al wel een bepaalde reputatie. Er hing een bepaalde lucht om haar heen: ze was communiste en een slimme dame.’

Haar komst was niet geheel onomstreden, vertelt Bartels, al had dat meer te maken met de status van Holz. ‘Er was wel wat onenigheid binnen de faculteit over de master van Wagenknecht bij Holz, die toen al enige jaren met emeritaat was. “Het is niet duidelijk of het formeel kan”, was bij velen de gedachte. “Het gebeurt een beetje achter onze rug” was vooral het punt van ontevredenheid over de gang van zaken.’

‘Maar Holz had wel enig gezag’, zegt Bartels, ’en dus verstomden de protesten vrij snel.’ Hoewel Holz minstens de helft van de tijd in zijn huis aan het Lago Maggiore vertoefde, werkte hij hard, herinnert Bartels zich. ‘Hij deed z’n arbeid in een hoog tempo en altijd zeer serieus. Dat heeft hij gemeen met Wagenknecht. Het zijn geen types die houden van hun tijd verdoen.’

Academicus én politicus

Haar onverwoestbare arbeidsethos blijkt wel uit het feit dat Wagenknecht ook in de decennia erna nooit echt een definitieve keus heeft gemaakt tussen een carrière als politicus en academicus, zonder dat een van de twee eronder lijkt te lijden. Haar masterscriptie werd in 1997 als boek uitgegeven, toen Wagenknecht alweer terug was in Duitsland. Het is haar eerste boekpublicatie in een lange reeks van meer dan twintig titels. Niet toevallig luistert de uitgever van haar masterscriptie naar de naam Pahl-Rugenstein-Verlag, de opvolger van de uitgever die tot 1989 door de DDR werd gefinancierd.

Het verdwijnen van Wagenknecht uit de PDS is van tijdelijke aard. Ze keert enkele jaren later terug en in 2004 wordt ze verkozen tot lid van het Europees Parlement. In 2009 neemt ze plaats in de Bondsdag voor Die Linke, de opvolger van de PDS. Terwijl ze parlementslid is, promoveert ze in 2012 cum laude als econoom aan de Technische Universität Chemnitz met het proefschrift The Limits of Choice: Saving Decisions and Basic Needs in Developed Countries, over de relatie tussen inkomen en sparen. In 2014 trouwt ze met Oskar Lafontaine, nadat de twee al jaren een geheime relatie hebben, iets waar met name Bild regelmatig smakelijk over bericht. De 26 jaar oudere Lafontaine geldt als een politiek zwaargewicht op links. Hij is oud-partijleider van de SPD en stapt later over naar Die Linke.

In haar laatste boek Die Selbstgerechten uit 2021, dat zich het beste laat vertalen als de ‘De zelfgenoegzamen’, zet Wagenknecht zich af tegen politiek links dat zich drukker maakt om het volgen van een bepaalde levensstijl dan om de sociale cohesie in de Duitse samenleving. Volgens Wagenknecht heeft links door de obsessie voor klimaat en identiteitspolitiek geen oog meer voor de noden van de gewone Duitser. Bijna dertig jaar na het gevecht van Wagenknecht met de partijtop van de PDS, herhaalt de geschiedenis zich. De partijbaronnen van Die Linke voelen zich aangesproken en dreigen haar uit de partij te zetten. Dat lukt aanvankelijk niet, maar eind 2023 regisseert ze dan toch zelf haar vertrek.

Machtigste politica sinds Merkel?

Fel, principieel en een ruziezoeker. Welk label je ook op Sahra Wagenknecht plakt, de politica wordt door vriend en vijand beschouwd als een charmante intellectueel en een steeds groter wordende factor binnen de Duitse politiek. In een onrustig politiek landschap lijken de standpunten van de verscheidene partijen zich steeds meer in de richting van de buitenkanten te bewegen, door politiek tegenstanders van BSW en AfD maar al te graag als ‘extremen’ aangeduid.

Of die beweging een voordeel of een nadeel is voor Wagenknecht, zal volgend jaar moeten blijken bij de landelijke verkiezingen. Dan weten we ook of oudgediende Friedrich Merz voldoende naar de buitenkant meebeweegt om zijn CDU/CSU naar winst te stuwen of dat Olaf Scholz tegen alle verwachtingen in zijn tweede termijn als Bondskanselier ingaat. Ook de vraag wie de machtigste vrouwelijke politicus sinds Angela Merkel wordt, zal worden beantwoord. Wordt het Alice Weidel van de AfD of – aan de andere kant van het hoefijzer – misschien toch rode Sahra?

Benno de Jongh is freelance journalist te Groningen en hij publiceert onder meer over sport, politiek en cultuur.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Groningse jaren van Sahra Wagenknecht: ‘Ze had toen al een reputatie’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De Europese ministers van Milieu hebben vorige week in Luxemburg striktere normen afgesproken voor luchtvervuiling. Ze beloven zero pollution tegen 2050, om zo ‘vroegtijdige doden’ door luchtvervuiling te voorkomen. Voortaan kunnen EU-burgers ook schadevergoeding eisen van de overheid als hun gezondheid onder luchtvervuiling lijdt.

De Europese Commissie wil al sinds 2022 een herziening van de Ambient Air Quality Directive (AAQD). Daarbij draait alles om twaalf zogezegde ‘polluenten’ of vervuilende stoffen. De belangrijkste is stikstof.

Die herziene richtlijn zou dan de drempelwaarden in overeenstemming moeten brengen met de adviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Dat gaat vooral over fijnstof, en over solfer- en stikstofoxides. Uitstoot die in verband gebracht wordt met het autoverkeer, de industrie en de verwarming van woningen met fossiele brandstoffen.

Machtige pressiegroep

Al deze regels komen niet uit de lucht vallen. Ze zijn het werk van de machtige pressiegroep ClientEarth. Deze ngo betaalt bijvoorbeeld de juridische campagnes tegen de nieuwe ethaankraker van chemiereus Ineos in de Antwerpse haven. Andere ngo’s of milieuactivisten hoeven alleen de dagvaarding te tekenen, de rest doet ClientEarth.

Dit keer lobbyde Emma Bud, de beruchte advocate van ClientEarth, bij de regeringen van België, Duitsland, Italië en Polen. Bud is specialiste lawfare: procederen om een politiek-ideologische agenda via de rechter af te dwingen. Een bekend voorbeeld daarvan was de klimaatzaak, maar het gaat ook over vergunningen van landbouwers, industrie, bouwsector, enzovoort.

ClientEarth heeft in dit luchtverontreinigingsdossier een belangrijke slag geslagen. Burgers en verenigingen krijgen de mogelijkheid naar de rechter te stappen tegen de eigen overheid als die faalt bij het beschermen tegen luchtvervuiling. De overheid moet in voorkomend geval een schadevergoeding betalen.

De lidstaten moeten na de beslissing van maandag de richtlijn eerst nog omzetten in nationale wetgeving. De deadline is 2030, maar Duitsland heeft in bepaalde gevallen alvast uitstel gekregen tot 2040. Bijvoorbeeld als de luchtvervuiling van over de grens komt. Op zich is dat ironisch, want het Duitse Ruhrgebied is al ruim een eeuw lang de grootste grensoverschrijdende vervuiler. En misschien nog veelzeggender: de Duitsers krijgen ook uitstel als het vervangen van verwarmingsinstallaties in woningen ‘niet beheersbare proporties’ zou aannemen.

Totaal onhaalbaar

In Berlijn beseffen ze heel goed wat de gevolgen van de nieuwe regels zijn. Vandaar dat de Duitse regering ook niet wil dat de Europese Commissie een rijverbod of de sluiting van fabrieken kan opleggen. Het zijn opmerkelijke uitzonderingssituaties, bedongen door een minister die lid is van de groene partij. De Duitse regering wekt op zijn minst de indruk dat ze de nieuwe regelgeving totaal onhaalbaar vindt.

Lode Goukens is journalist en docent. Dit artikel verscheen op 19 oktober op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht EU eist nul luchtverontreiniging in 2050: Duitsers vrezen rijverbod en stilvallen industrie verscheen eerst op Wynia's Week.

De ernst van de situatie rond de noodlijdende Europese auto-industrie wordt duidelijk in Duitsland waar zelfs de sluiting dreigt van productievestigingen van Volkswagen. In de malaise delen ook BMW en Mercedes. Zonder hulp van de politiek in de Bondsrepubliek en vanuit Europa wacht de motor van de hoofdzakelijk op fossiele brandstoffen draaiende Duitse auto-industrie een donkere toekomst.

Dit alles wordt toegeschreven aan oneerlijke concurrentie door China en de Verenigde Staten. In eigen gelederen leeft bij de oosterburen en ook in ons land breed de tunnelvisie dat de heilige graal van onze toekomstige mobiliteit de ‘milieuvriendelijke’ accu is.

Een reeks (kinder)ziektes

Vergeten wordt dat het rijden op de stekker alleen lukt als het zwaar wordt gesubsidieerd, als er niet bij wordt stilgestaan dat de productie niet bepaald milieuvriendelijk is en als we negeren dat de arbeidsomstandigheden in de grondstoflanden niet optimaal zijn. Ook dienen we te vergeten dat elektrische auto’s door hun accu sterk in gewicht zijn toegenomen, dat de banden en het wegdek daardoor veel sneller slijten en dat niet alle bruggen en garages op die extra zwaarte zijn berekend. Bovendien kan het elektriciteitsnet de stroomvraag die de accu’s genereren helemaal niet aan is ook de brandveiligheid van elektrische auto’s een punt van zorg, mede omdat bluswerkzaamheden niet bepaald eenvoudig zijn.

Het gaat bij de accu-techniek dus niet om een enkele kinderziekte, maar om een hele reeks. Daar komt bij dat niet kan worden uitgesloten dat er nog meer kwalen aan het daglicht komen. Hoe verstandig is het dan om alle kaarten op de accu-techniek te zetten?

Het kostenplaatje is bij het aanschaffen van een auto meestal doorslaggevend. Om elektrisch rijden in de markt te zetten als onderdeel van de heilig verklaarde energietransitie zijn accu-auto’s en andere voertuigen die geen CO2-uitstoot veroorzaken in ons land tot en met dit jaar vrijgesteld van wegenbelasting.

Tot en met 2030 geldt een tariefkorting voor emissievrije personenauto’s. Die bedraagt volgend jaar nog 75 procent en loopt fasegewijs terug naar nul in 2031. Dat kan dan een stevige bres slaan in de portemonnee van elektrische rijders.

Een auto-accu weegt al gauw vijfhonderd kilogram. De fiscus int daar zomaar duizend euro voor, wordt nu geschat. De strijd over die bedragen is nog niet gestreden. De ANWB denkt ter compensatie aan een gewichtscorrectie voor elektrische auto’s.

Wat maar al te makkelijk wordt vergeten, is dat de productie van een elektrische auto niet bepaald brandschoon is. Bovendien worden benodigde grondstoffen als lithium, kobalt en nikkel steeds schaarser. AutoWeek zette onlangs een aantal negatieve aspecten op rij.

De elektriciteit die in een accu-auto wordt gestopt, is voor de helft fossiel opgewekt. ‘Dat is een flinke hoeveelheid, want met een middenklasse-EV die 15.000 kilometer per jaar rijdt, verdubbelt het elektriciteitsverbruik van een gemiddeld huishouden.’

Gecompliceerde productie

China is een belangrijke leverancier van grondstoffen die nodig zijn om een elektrische auto te maken, zoals neodymiummagneet. ‘Een gemiddelde EV-motor heeft hiervan een kleine drie kilogram aan boord.’ Ook in veel huishoudelijke elektronica is het een onmisbaar onderdeel. Het Westen is daardoor in veel opzichten afhankelijk van dit geopolitiek onbetrouwbare land.

De Universiteit Leiden ging voor dit onderwerp te rade bij promovendus en industrieel ecoloog Chengjian Xu. ‘De productie van batterijen is vanuit industrieel oogpunt gecompliceerd. Er zijn materialen voor nodig, niet alleen schaarse grondstoffen. Er komt veel energie bij kijken om de batterijen te maken, wat met de huidige energiemix voor veel milieuvervuiling zorgt.’ Om dit te verbeteren, pleit Xu voor nieuwe productieprocessen die gebruikmaken van hernieuwbare energie.

De jongste generatie elektrische auto’s kenmerkt zich door een steeds steviger postuur. Het gewicht daarvan wekt zorgen bij parkeergarages. In Utrecht worden auto’s die zwaarder zijn dan 2500 kilogram uit veiligheidsoverweging niet meer in deze parkeervoorzieningen toegelaten.

Het onder autoliefhebbers populaire TopGear publiceerde een hitparade van ‘te zware’ auto’s. De elektrische Hummer voert met ruim 4100 kilo het klassement aan. In de top-vijf zitten de Mercedes EQS SUV van 2800 kilo, de Rolls-Royce Spectre (2975 kilo), de Ford F-150 Lightning (2989 kilo) en de Chvrolet Silverado EV van 3628 kilo. Ook een ‘eenvoudige’ Kia, in dit geval de EV9 van 2550 kilo, staat in het rijtje verboden voertuigen in parkeergarages, weliswaar op de onderste plaats.

Een ander risico is brand. Het blussen ervan is heel wat ingewikkelder dan bij een fossiel voertuig omdat een met water gevulde container moet worden ingezet voor een zogeheten dompelbad. Niet eenvoudig langs de grote weg of in een parkeergarage. De warmteontwikkeling op laatst genoemde locatie kan zelfs inwerken op het beton en zorgen voor instortingsgevaar.

In Duitsland is een inventarisatie gemaakt van versleten bruggen. Ze werden veelal decennia geleden opgeleverd en zijn nu aan vervanging toe. Bij ongeveer zestienhonderd exemplaren zou de toestand verdacht zijn. In sommige gevallen worden vrachtwagens al geweerd. Er zijn echter nog geen verboden bekend voor te zwaar geachte elektrische personenwagens.

Onmisbare diesels

Als de plannen doorgang vinden, mogen vanaf 2035 in de Europese Unie alleen nog auto’s worden verkocht die geen CO2 uitstoten. Dat zou het einde betekenen van de productie van auto’s op benzine en diesel, die dan echter niet van de ene op de andere dag uit het straatbeeld zullen zijn verdwenen.

De BOVAG verwacht dat het ver na 2050 zal zijn eer het hele wagenpark geëlektrificeerd is, ook als er na 2035 geen nieuwe auto’s met een brandstofmotor te koop zijn. ‘Auto’s gaan immers lang mee en een groot deel van het wagenpark bestaat uit tweedehands auto’s. In de tussentijd hebben we juist de zuinige diesel hard nodig voor het beperken van de CO2-uitstoot. Ten eerste zijn de moderne Euro6 diesels al veel schoner dan diesels van tien of twintig jaar oud. De uitstootwaarden zijn ook realistisch, omdat fabrikanten nu extra alert zijn op het opgeven van de juiste waardes na het dieselschandaal.’

Eén van de factoren waardoor Volkswagen diep in de problemen zit, is het dieselschandaal en het als gevolg daarvan moeten betalen van gigantische schadeclaims aan afnemers die zich terecht bedrogen voelden.

Chauvinistisch en merkentrouw

Aan de andere kant hebben de Duitse autofabrikanten de thuismarkt tegen. Als er één volk in Europa is dat weinig op heeft met elektrische auto’s, chauvinistisch is en merkentrouw, dan zijn het de Duitsers wel. Van vader op zoon zweren ze bij hun Audi, BMW, Opel, Porsche of Mercedes.

Geen andere industrie in Duitsland is zo belangrijk als de auto-industrie. Honderdduizenden werknemers zijn er direct en indirect van afhankelijk. Pak de Duitser niet zijn fossiele auto af. En niet zijn baan.

Als SPD-bondskanselier Olaf Scholz volgend jaar een kans wil maken om herkozen te worden dan moet hij zich opwerpen als de redder van de fossiele auto-industrie. De onpopulaire regeringsleider kan ter compensatie het klimaat een dienst bewijzen met de herstart van de door voorgangster Angela Merkel uitgeschakelde kernreactoren.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Elektrische accu is niet de heilige graal voor de wankelende Duitse auto-industrie verscheen eerst op Wynia's Week.

Das war einmal.

Hamburg, Duitslands grootste haven, komt voor bijna vijftig procent in Zwitserse handen; Schenker, de logistiekdochter van het Duitse spoorwegbedrijf Deutsche Bahn (DB), wordt verkocht aan het Deense DSV en de Commerzbank lijkt rijp voor overname en komt mogelijk in Italiaanse handen.

Buitenlandse investeerders

In het noordwesten van Europa maken drie havensteden de dienst uit: marktleider Rotterdam, Antwerpen als goede tweede en Hamburg. Het trio vormt de poort tot Europa voor bijna alle goederen die de consumenten hier ‘van buiten’ nodig hebben. De globalisering heeft de handelsstromen een enorme impuls gegeven, waardoor deze havens enorm in omvang zijn gegroeid. De keerzijde is dat met deze uitbreidingen zulke forse geldbedragen zijn gemoeid dat buitenlandse investeerders nauwelijks nog buiten de deur zijn te houden.

Beslissingen over scheepvaartroutes en ladingpakketten worden daardoor steeds minder vaak in Rotterdam genomen, ook al is dat de grootste haven van Europa, maar eerder aan vergadertafels in Shanghai, Hongkong of Tokio.

Hoogleraar Rob de Wijk publiceerde hierover al in 2019 een waarschuwend boek: De nieuwe wereldorde; hoe China sluipenderwijs de macht overneemt. In het Griekse Piraeus en in de Italiaanse havensteden Triëst en Genua maken de Chinezen al de dienst uit. Volgens De Wijk maakt China er geen geheim van dat de daar geïnvesteerde miljarden ten doel hebben om het Rotterdam, Antwerpen en Hamburg niet makkelijker te maken. Een totale neergang wordt echter niet beoogd, want de Chinezen investeren ook ruimhartig in de Rotterdamse haven. Ze hebben er al tweederde van de containerterminals in bezit.

Europarlementariër Tom Berendsen (CDA) presenteerde er begin dit jaar een alarmerend rapport over. In een toelichting in Binnenlands Bestuur zei hij: ‘Als je geen controle meer hebt over je eigen havens, kan Europa worden lamgelegd door buitenlandse mogendheden.’

Signaal aan Berlijn

De haven van Hamburg haalt geen Chinezen in huis, maar Zwitsers. Mediterranien Shipping Company (MSC) is de grootste rederij ter wereld en wordt voor bijna vijftig procent aandeelhouder in het havenbedrijf van deze Duitse stadsdeelstaat.

Het is een strategische zet in de concurrentiestrijd met Rotterdam en Antwerpen, die het beide op het gebied van automatisering, digitalisering en snelheid van afwikkeling van containerstromen veel beter doen dan de Noord-Duitse havenstad.

Het is ook een signaal aan Berlijn. De stadsdeelstaat Hamburg doet de verkoop op eigen initiatief, zonder overleg met de regering van kanselier Olaf Scholz, die nota bene een verleden heeft in de Hamburgse politiek. Het is uit onvrede over het ontbreken van een havenagenda, waardoor Bremerhafen en Wilhelmshafen ook zelf moeten roeien met de riemen die ze hebben, bij gebrek aan nationale sturing vanuit de hoofdstad.

Megaschuld van tientallen miljarden

Het spoorvervoer van personen en goederen is in Duitsland praktisch geheel in handen van Deutsche Bahn (DB). Op Nederlandse wegen rijden veel transportwagens van DB-dochteronderneming Schenker dat gekocht is door het Deense DSV. DSV is in ons land bekend van de overname van transportbedrijf Koninklijke Frans Maas uit Venlo in 2006. Met deze aankoop ontwikkelde DSV zich van typisch Scandinavisch georiënteerde vervoerder tot een Europese gigant.

Deutsche Bahn doet de overname als een puur positieve ontwikkeling voorkomen. Het bedrijf wil zich in het vervolg alleen gaan toeleggen op spoorvervoer. De achterliggende reden is echter een megaschuld van tientallen miljarden die hoognodig moet worden afgelost om het Duitse spoor mee te kunnen laten gaan met de tijd.

Vijandige overname door Italiaanse bank dreigt

Italië heeft niet de reputatie het meest stabiele financiële land van Europa te zijn. Dit staat niet in de weg dat de Italiaanse bank UniCredit tot verrassing van de regering in Berlijn het oog heeft laten vallen op overname van de Commerzbank, een van de grotere Duitse geldinstellingen. De Italianen slaagden er al in om negen procent van de Commerzbank binnen te harken en analisten in de bondsrepubliek zien een vijandige overname in de lucht hangen.

Diezelfde deskundigen houden er rekening mee dat er in de Europese bankenwereld een consolidatie op komst is, waarbij slechts een handvol spelers zal overblijven. Geen goed nieuws voor Nederlandse spaarders die nu al in eigen land ondervinden wat een uitgedund concurrentieveld betekent voor de hoogte, beter gezegd de laagte van de rente.

Economische groei stagneert

De ontwikkelingen in de Duitse havensector, het transport en de bankenwereld duiden erop dat ‘de economische motor van Europa’ aan slijtage onderhevig is. Deze indruk wordt bevestigd door het Herfst-2024 rapport van het gezaghebbende, driekwart eeuw oude IFO-instituut dat spreekt over een al twee jaar durende crisis in Duitsland die behalve conjunctureel ook structureel is. Het bruto binnenlands product stagneert en zal in 2025 en 2026 naar verwachting niet harder groeien dan 0,9 tot maximaal 1,5 procent. 

Het zijn vooral hogere energiekosten in Duitsland ten opzichte van andere landen die de concurrentiepositie bemoeilijkt. Ook personeelskosten en personeelstekorten spelen een rol, alsmede stokkende automatisering en digitalisering.

Nu Duitsland niest, is het in tegenstelling tot vroeger niet vanzelfsprekend dat ons land verkouden wordt. Nederland herstelde na de coronacrisis beter dan de meeste andere landen en is – hoewel Duitsland nog altijd de belangrijkste handelspartner is – er minder afhankelijk van.

Is herstart kerncentrales mogelijk?

De Oosterburen hebben zich door de ‘Atom-ausstieg’ afhankelijker gemaakt van onzekere wind- en zonne-energie, alsmede van sterk vervuilende bruin- en steenkool. Nu de gevolgen van die radicale ommezwaai zichtbaar en voelbaar worden, wordt in Duitsland steeds vaker de vraag gesteld of herstart van uitgeschakelde kerncentrales nog mogelijk is.

Het is niet meer uit te sluiten dat ons land dank zij het nieuwe kabinet-Schoof de Duitsers rechts inhaalt met de bouw van twee nieuwe kerncentrales.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Duitsland verliest controle op zijn stagnerende economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Een goede gelegenheid om weer eens naar Cottbus te reizen, om haar te kunnen aanschouwen tijdens een manifestatie voor de ‘Stadthalle Cottbus’. In december 1989 was ik in dat stadje om een reportage te maken voor NRC Handelsblad over de ‘binnenlanden’ van de DDR, toen nog onbekend terrein. Cottbus, in het zuidoosten van Duitsland bij de Poolse grens met een intussen aardig gerestaureerde binnenstad, toont nog altijd de restanten van de DDR-architectuur. ‘Oost-Duitser’ kan bijna niet. En dat is vruchtbare aarde voor de campagne van Sahra Wagenknecht.

Van haar vader werd nooit meer vernomen

Voor de Stadthalle hebben zich enkele honderden mensen verzameld om het ‘fenomeen’ aan te horen. Ze verschijnt precies op tijd, überpünktlich, op het podium dat is afgeschermd met een ijzeren hek want in Erfurt werd ze onlangs aangevallen door een man die rode verf over haar sproeide. Beveiligers houden het publiek in de gaten en direct achter het podium staan twee auto’s: haar dienstauto en een zwarte Mercedes met zwaailicht. Ze kan niet meer alleen over straat.

Wagenknecht, geboren in Jena, met een Oost-Duitse moeder en een vader – uit het Perzië van de Sjah – die in West-Berlijn studeerde en vooral demonstreerde tegen de pauwentroon in Teheran. Hij keerde begin jaren zeventig – toen Sahra 3 jaar was – terug naar Perzië; van hem werd nooit meer vernomen.

Wagenknecht begon als communiste in de DDR en werd lid van de regerende Socialistische Eenheidspartij van Duitsland (SED), uitgerekend in 1989, toen de Berlijnse muur viel. Ze ontpopte zich tot overtuigd marxiste, wilde een ‘hervormde DDR’ behouden en was tegen de hereniging van Duitsland. Wie haar daar nu mee confronteert krijgt als antwoord, zoals recent in de Tagesspiegel, dat oud-bondskanselier Angela Merkel in de DDR ‘ooit secretaris was van de Freie Deutsche Jugend (FDJ), verantwoordelijk voor agitatie en propaganda. Ik neem aan dat daar ook mooie citaten van zijn, als je ernaar zoekt’.

De ommekeer bij Wagenknecht begon na haar vriendschap met Oskar Lafontaine (80) met wie ze in 2014 zou trouwen. Lafontaine was SPD-politicus, voormalig kandidaat om bondskanselier te worden en minister van Financiën ten tijde van bondskanselier Gerhard Schröder. Die combinatie leidde tot een uitbarsting en Lafontaine verliet de SPD.

Winnende formule

Hij werd een soort vaderfiguur die Wagenknecht manoeuvreerde naar de meer praktische inzichten van de sociale markteconomie. Haar marxistische achtergrond is nog wel te horen in haar strikt geordende toespraken; rechtlijnig zoals gedoceerd in de Parteischule. Retoriek is haar sterke punt, en een ‘practical joke’ komt niet voor in haar repertoire. West-Duitse politici zijn haar in het debat niet meester; zij domineert.

De winnende formule van Wagenknecht is dat BSW op economisch gebied links is maar op migratie rechts, en zich keert tegen woke dat ze vooral belachelijk maakt als een modeverschijnsel van de Duitse groenen, de ‘havermelk en café latte politici’. In Cottbus slaat dat aan.

Duitsland kan immigratiegolf niet aan

Wagenknecht markeert wel een verschil met de Alternative für Deutschland (AfD) door een zakelijk taalgebruik over migratie. Geen tirades tegen buitenlanders. Ze koppelt dit thema aan de gevolgen van overmatige immigratie voor huisvesting, onderwijs en zorg. ‘De situatie in het onderwijs is erbarmelijk, de meerderheid van de kinderen spreekt als ze beginnen op school geen Duits’.

Ze wijst ook op het woningtekort, terwijl steeds meer asielzoekers naar Duitsland reizen. Duitsland komt 700.000 woningen tekort, de huren stijgen, en vooral Oost-Duitsers komen in de knel. Conclusie: Duitsland kan deze immigratiegolf niet aan.

Tegen het geheven vingertje

Wagenknecht oogst luid applaus zodra ze begint over de oorlog in Oekraïne. Ze noemt de Russische inval in Oekraïne ‘een misdaad’, maar vindt dat er onmiddellijk een einde moet komen aan de wapenleveranties zodra Poetin instemt met een wapenstilstand aan de huidige frontlijn. ‘Dan moet er worden onderhandeld over wat er met die gebieden moet gebeuren. Het beste is de mensen in de Donbass en de Krim in een referendum onder VN-toezicht te vragen bij welk land ze willen horen.’

Wagenknecht brengt een morele equivalentie aan tussen Rusland en de Verenigde Staten. De toehoorders raken in extase als ze daarover begint, want de ‘Westbindung’ die West-Duitsland heeft gekenmerkt, is in Oost-Duitsland helemaal afwezig. ‘Hoeveel landen heeft de VS in de as gelegd, met miljoenen doden; hoeveel mensen heeft Amerika omgebracht met drone-aanvallen?’ Het gaat erin als zoete koek. Ze wil bij mogelijke coalitie-onderhandelingen in de deelstaten Saksen, Thüringen en Brandenburg de oorlog in Oekraïne aan de orde stellen.

En de deelstaatregeringen moeten zich uitspreken tegen plaatsing van nieuwe Amerikaanse lange afstandsraketten in Duitsland. De rood-groene regering in Berlijn en ook de christendemocratische CDU/CSU griezelen bij de gedachte dat Oost-Duitse deelstaten een eigen ‘Ostpolitik’ gaan voeren. Ze typeert de rood-groene Bondsregering als ‘Moral Weltmeister’, wat in Nederland bekend staat als het geheven vingertje.

Met 13 tot 15 procent van de stemmen in Oost-Duitsland zit Wagenknecht in het centrum van de macht. Zowel de CDU als de SPD en Groenen sluiten AfD categorisch uit. Wat in Frankrijk en België een ‘cordon sanitaire’ heet, wordt in Duitsland, in de traditie van muren bouwen, een ‘Brandmauer’ genoemd. AfD is té zeer geradicaliseerd om deel te kunnen uitmaken van machtsvorming. De Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) vatte de situatie goed samen: ‘Sie ist Partei, sie ist Machtfaktor’. Wagenknecht heeft de sleutel in handen.

In Brandenburg regeert de SPD al sinds 1990 en minister-president Dietmar Woidke heeft de kiezers gedreigd met aftreden als de AfD groter wordt dan de SPD. De geschiedenis leert dat ‘ik of de chaos’ een riskante formule is ten tijde van boze kiezers. In peilingen staat AfD op de eerste plaats. De groenen sukkelen rond de kiesdrempel van 5% en de liberale FDP is in heel Oost-Duitsland van de kaart geveegd, evenals Die Linke, de vorige partij van Wagenknecht. Met de Brandmauer in Brandenburg krijgt Wagenknecht ook hier de sleutels in handen.

Petite histoire. Bij haar geboorte in de DDR werd Wagenknecht als Sarah in het bevolkingsregister ingeschreven. Ze wilde dit later wijzigen in de Perzische schrijfwijze van Sarah, Sahra, ter ere van haar vader. De DDR-autoriteiten wezen dat resoluut af. ‘Onwettig’. Bij haar inschrijving als lid van de Bondsdag maakte ze er Sahra van, en dát bleef. Ze is vasthoudend. Met Wagenknecht gaan onze oosterburen nog veel plezier beleven.

Derk Jan Eppink studeerde rechten in Amsterdam en werkte als journalist in Nederland, België en de Verenigde Staten. Hij was adviseur van Europees commissaris Frits Bolkestein en was lid van het Europees Parlement en van de Tweede Kamer. 

Op 9 oktober 2024 verschijnt van Derk Jan Eppink zijn nieuwe boek ‘Rechtsomkeert’, waarin hij in heldere taal schetst wat er zich afspeelt in de achterkamers van de actuele rechtse ommekeer in Europa, de VS en vooral  in Nederland. ‘Rechtsomkeert’ verschijnt bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het boek kost 22,95 en is nu al HIER voor te bestellen. Informatie voor media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Derk Jan Eppink: Sahra Wagenknecht heeft in Duitsland de sleutels tot de macht in handen verscheen eerst op Wynia's Week.

Minister Faber heeft aangekondigd dat het kabinet via een Koninklijk Besluit (dus buiten de Tweede Kamer om) de ‘noodtoestand’ zal afkondigen en de Vreemdelingenwet via enkele Algemene maatregelen van bestuur grotendeels buiten werking zal stellen. Dan heeft dit kabinet de handen vrij om de instroom van asielzoekers te beperken, onder andere door de gezinshereniging (tijdelijk) stop te zetten, geen verblijfsvergunningen voor onbeperkte duur meer af te geven, het ‘stapelen’ (het indienen van meerdere asielverzoeken) tegen te gaan en weer controles aan onze grenzen in te voeren. Deze inperking zal er ook voor zorgen dat het niet meer nodig zal zijn om gemeenten te dwingen om asielzoekers op te vangen.

Uitzonderingsbepaling

Het oppositionele deel van de Tweede Kamer is natuurlijk verbolgen over deze zet van Faber, en juristen roepen al dat ook dit helemaal niet kan omdat er in Nederland geen sprake is van de ‘uitzonderlijke situatie’ die noodmaatregelen zou rechtvaardigen. 

Volgens Faber is er wel van zo’n uitzonderlijke situatie sprake omdat ‘de mensen een asielcrisis ervaren, de systemen vastlopen op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting’, zodat de regering zijn grondwettelijke taken niet meer kan vervullen. De uitzonderingsbepaling van de Vreemdelingenwet 2000 maakt dan het uitroepen van een ‘noodsituatie’ mogelijk.

Deze nieuwe politiek is in een geheel ander perspectief komen te staan door de ontwikkelingen in Duitsland. Na de aanslag in Solingen en de verkiezingswinst van de AfD in Saksen en Thüringen – en het vooruitzicht van verkiezingen in Brandenburg, op 22 september – is het linkse kabinet van kanselier Olaf Scholz overgegaan tot onorthodoxe maatregelen. Er komen controles aan álle Duitse grenzen en asielzoekers die vanuit een veilig land in Duitsland asiel willen aanvragen, worden niet toegelaten. Merkels ‘Wir schaffen das’ is verleden tijd. De migratie, het islamitisch terrorisme en de grensoverschrijdende criminaliteit moet een halt worden toegeroepen. Nationale veiligheid en de openbare orde voorop. De verordening van Dublin staat deze beperking op het Schengenverdrag (open grenzen) toe, en sowieso: de Duitse Grondwet staat boven Europese wet- en regelgeving, zoals het Constitutioneel Hof in Karslruhe heeft vastgesteld.

Deze Duitse Wende maakt het voor Timmermans moeilijk om met een geloofwaardig verhaal de nieuwe kabinetsplannen te bestrijden. Als zijn politieke vrienden in Duitsland nationale belangen laten prevaleren op Europese afspraken, waarom zou Nederland dat in de huidige situatie dat dan niet kunnen doen? En als hij zich al bij Scholz zou willen aansluiten, dan zal de radicale chic van zijn GroenLinkse bondgenoot hem daarvan wel willen afhouden. De ontwikkelingen in Duitsland, in Frankrijk en in Zweden, en vooral de in november uitgedrukte volkswil maken het verzet van links tegen strenge migratieplannen bij voorbaat tot een verkrampt achterhoedegevecht – waarbij volgende week opnieuw de woorden ‘omvolking’, ‘onbarmhartig’ en ‘extreemrechts’ de lucht zullen vullen.

Scholz heeft Merz nodig

Maar het wordt vooral interessant hoe het CDA zich zal opstellen. Zoals Timmermans in verlegenheid wordt gebracht door Scholz, zo wordt Henri Bontenbal dat door Friedrich Merz. Dat vraagt misschien om enige toelichting.

Merz (1955) is de leider van de christendemocratische CDU (de grote broer van het CDA) en daarmee leider van de oppositie tegen de regering van SPD (sociaaldemocraten), FPD (liberalen) en Grünen (GroenLinks) die door Scholz wordt geleid. Maar Scholz heeft hem nodig. Om in de deelstaten meerderheidscoalities te kunnen vormen, en landelijk omdat de steun van de Grünen voor zijn migratieplannen allerminst zeker is. Scholz en Merz zijn nu dan ook in harde onderhandelingen met elkaar verwikkeld.

Merz is een interessante man. In 2002 verloor hij de strijd om het leiderschap van zijn partij van Angela Merkel, maar hij is terug. Hij is economisch liberaal en sociaal conservatief. Hij heeft sterke pleidooien gevoerd voor wat in Duitsland ‘Verfassungspatriotismus’ heet (Grondwetspatriotisme). Dat is een vorm van vaderlandsliefde (patriotisme) die niet op etniciteit is gebaseerd, maar op het delen van bepaalde waarden. Een natie is een gemeenschap van burgers die een bepaalde geschiedenis met elkaar delen, een cultuur en waarden die de grondslag van de democratie vormen. Dat heet ook wel ‘Leitkultur’, een leidende cultuur van onopgeefbare en ononderhandelbare kernwaarden. In Nederland heeft Maxime Verhagen het wel eens aangedurfd deze noties ter sprake te brengen – een vriend overigens van Merz, met wie hij samen in het Europees Parlement zat.

Het migratiedebat kent vele facetten maar gaat in de kern om de vraag of open grenzen niet tot de toestroom leiden van mensen die afkomstig zijn uit een cultuur met andere waarden, die uiteindelijk onverzoenlijk en onverenigbaar zijn met de westerse. Met andere woorden: of de opgehemelde diversiteit niet een bedreiging vormt voor de sociale cohesie en alle andere problemen die op tal van terreinen uit voortvloeien.

Democratisch ethos

Dit Grondwetspatriottisme is precies wat we in Nederland nodig hebben. In 1953 hebben we de fout gemaakt om grondwettelijk vast te leggen dat Europese regels niet alleen boven onze eigen wetten maar zelfs boven onze eigen Grondwet uitgaan. Zolang die fout niet is hersteld, moet iedere mogelijkheid om binnen de bestaande regelgeving (en de ontwikkelingen in Duitsland hebben onder andere duidelijk gemaakt dat er veel meer mogelijk is dan ons altijd wordt voorgehouden) het migratieprobleem scherp aan te pakken. De nationale orde en veiligheid staan immers op het spel, en iedere patriot gaat dat ter harte.

Als Bontenbal inderdaad een man van ‘democratisch ethos’ is, dan zou hij het concept van zijn grote Duitse broer expliciet moeten omarmen, en moeten begrijpen dat het uitroepen van een ‘noodtoestand’ nu inderdaad ‘Gebot der Stunde’ is. Ik ben benieuwd.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat we moeten overnemen van de Duitsers: Grondwetspatriottisme verscheen eerst op Wynia's Week.

De weerstand tegen maatregelen om de migratie – de ongeregelde migratie en asiel in het bijzonder – in te perken is traditioneel groot, vooral onder juristen en politiek links, maar niet alleen daar. Ook tijdens de coalitiebesprekingen die het nieuwe kabinet-Schoof produceerden, speelde onder de onduidelijke vlag ‘rechtsstaat’ dat er bij het inperken van de immigratie niet getornd mag worden aan wetten en verdragen.

Voorbij: ‘Wir schaffen das’

Daarover is nu uitgerekend in Duitsland wel het debat losgebarsten. De naoorlogse Bondsrepubliek probeerde traditioneel niemand voor de voeten te lopen, aardig te zijn voor immigranten voor allerlei slag en ook het beste jongetje van de Europese eenwording te zijn. Maar onder druk wordt alles vloeibaar. Zette de vorige CDU-bondskanselier, Angela Merkel, in 2015 de Duitse grenzen nog open onder het motto ‘Wir schaffen das’, deze week besloot de regering van SPD-bondskanselier Olaf Scholz om aan alle Duitse grenzen weer paspoortcontroles in te voeren, gericht tegen illegale migratie en import van islamitisch terrorisme en grensoverschrijdende misdaad.

De Europese Commissie in Brussel werd braaf geïnformeerd, maar het idee dat die er verder nog iets over te zeggen had, leefde niet sterk in Berlijn. Sterker nog: in Duitslands grootste oppositiepartij, de christendemocratische combinatie CDU/CSU, en onder vooraanstaande Duitse juristen zwelt de roep aan om te benadrukken dat de Duitse binnenlandse veiligheid – waar de ongeregelde immigratie toe wordt gerekend – belangrijker is dan Brusselse regels.

Berlijn buigt niet automatisch voor Brussel

Ook dat is hoogst interessant voor Nederlands gebruik, omdat Nederlandse juristen, politiek links en anderen die koketteren met het slecht gedefinieerde begrip ‘rechtsstaat’ graag benadrukken dat internationale verdragsregels en Europees recht boven de Nederlandse wet en zelfs boven de Nederlandse Grondwet staan. Dat is feitelijk juist, maar wel omdat Nederland dat zelf in 1953 in de eigen Grondwet vastlegde.

Minder bekend is, dat dat in andere Europese landen minder duidelijk is. In Duitsland staat de eigen Grondwet zelfs boven het Europese recht en het Europese recht staat in Duitsland zelfs maar nipt boven de ‘gewone’ Duitse wetten. Het Europese recht dat in Brussel, Luxemburg en Straatsburg wordt geproduceerd, wordt in Duitsland min of meer gedoogd en gerespecteerd, zolang dat Europese recht naar Duits inzicht de burger net zo beschermt als de eigen Duitse grondwet dat doet.

Een vooraanstaande Duitse jurist, oud-voorzitter Hans Jürgen Papier van het Grondwettelijk Hof, riep in lijn met die gedachte deze week de Duitse regering op om alle asielzoekers al bij aankomst bij de Duitse grens af te wijzen omdat die over land altijd uit een ander veilig land komen, ook al zou dat in strijd zijn met Brusselse regels.

Belangrijker is, dat zo’n ingreep in lijn is met de Duitse asielwet, aldus Papier. ‘Ik beschouw de bestaande praktijk, waarbij in feite iedereen die aan de grens het woord ‘’asiel’’ roept wordt toegelaten als onacceptabel,’ aldus Papier. ‘Het kerngebied van de Duitse soevereiniteit is onschendbaar.’

Merz: weg van Merkel

De Duitse christendemocraten zoeken onder leiding van de nieuwe leider Friedrich Merz ook de grenzen op van wat volgens Europese regels nog net of net niet meer zou mogen. Het besluit van de regering-Scholz om met ingang van komende maandag bij alle Duitse grenzen paspoortcontroles in te voeren, kwam tot stand onder druk van Merz. Scholz kon de steun van Merz – ook in de deelstaten – goed gebruiken, al was het maar omdat hij zijn eigen coalitiepartner De Groenen weliswaar binnenboord probeert te houden, maar die partij als vanouds vooral Brusselse regels en rechten van immigranten wil respecteren. Merz haakte afgelopen dinsdag trouwens nog af bij zijn nog verse samenwerking met Scholz: hij vindt de maatregelen van SPD-minister Nancy Faeser te omslachtig en wil – al zou dat volgens Brusselse regels niet mogen – dat iedereen die zich uit een veilig (Europees) land naar Duitsland komt aan de grens teruggestuurd moet worden.

De ontwikkelingen in Duitsland worden aangejaagd door de recente terroristische aanslag in Solingen door een afgewezen Syrische asielzoeker (die had terug gemoeten naar Bulgarije, waar hij de EU binnenkwam) en – kort daarna – verkiezingsoverwinningen van de rechtse anti-migratiepartij AfD – met extreemrechtse vleugels – in twee Oost-Duitse deelstaten. Minstens zo belangrijk: volgende week zondag staan er weer deelstaatverkiezingen in de voormalige DDR op de rol, nu in Brandenburg. Het politieke establishment trilt op zijn benen, met als één van de effecten dat Scholz nu steun zoekt bij Merz.

Ter Apel: 6 kilometer van Duitsland

In Den Haag bleken zowel de partijleiders Geert Wilders (PVV) als Dilan Yesilgöz (VVD) danig enthousiast over het Duitse besluit om ook aan de Nederlandse grens paspoortcontroles in te voeren en zagen dat als een vrijbrief om dat omgekeerd ook te doen. Dat zou voor Nederland wellicht nog effectiever kunnen zijn dan voor Duitsland.

Het belangrijkste Nederlandse aanmeldcentrum voor asielzoekers bevindt zich immers in het Groningse Ter Apel, op 6 kilometer van de dichtstbijzijnde grenspost met Duitsland. Het is niet onaannemelijk dat veel ‘Nederlandse’ asielzoekers via het veilige Europese land Duitsland in Ter Apel belanden. Als Duitsland in lijn met de zogeheten Dublin-afspraken asielzoekers terugstuurt naar het vorige veilige Europese land, kan dat bij toepassing door Nederland ertoe leiden dat veel asielzoekers nabij Ter Apel of elders aan de Duitse grens rechtsomkeert naar Duitsland zouden moeten maken.

In Duitsland wordt gehoopt op een ‘domino-effect’: als Duitsland asielzoekers en andere illegalen aan de grens terugstuurt zullen andere EU-landen dat ook doen en zal het uiteindelijk tot betere grensbewaking aan de EU-buitengrensbewaking leiden. SPD-minister Nancy Faeser zegt ook openlijk dat haar maatregelen alleszins gerechtvaardigd zijn omdat pas over twee jaar recente Europese afspraken over asiel tot uitvoering komen.

Schaamte voorbij, Europa niet heilig

Wat dit allemaal zegt? Het zegt dat Duitsland, de grootste EU-lidstaat, de schaamte voorbij is en onder druk van kiezers en van reeksen incidenten met asielzoekers zich nadrukkelijk voegt in de reeks landen waar het geduld op is. Het zegt dat de Duitse sociaaldemocraten – net als hun Deense geestverwanten – beseffen dat het terugwinnen van kiezers niet kan zonder ingrijpende beperking van de asielinstroom. Het zegt ook dat de tijd van de buitenproportionele invloed van groene en ‘progressieve’ politiek op het beleid niet alleen in Duitsland en Nederland, maar ook in Brussel op zijn retour is – omdat de prijs die traditionele partijen daarvoor betalen te hoog is.

Het zegt ook, dat wie denkt dat de Europese Unie onafwendbaar onderweg is naar een steeds federaler, centralistisch Europa met steeds meer macht in Brussel het mis heeft. Uitgerekend het altijd zo schuldbewuste Duitsland rammelt aan de rechten van Brussel. En dat om maar één reden: Brussel zit de Duitse belangen in de weg. De gevolgen kunnen groot zijn, ook op andere terreinen.

Waar is Frans Timmermans?

Wat dat betekent voor Nederland? Dat niet de ‘rechtse’ regering in Den Haag de weg wijst in Europa als het gaat om migratie en asiel, maar dat het machtige Duitsland Nederland daarbij de weg wijst. Het maakt ook zichtbaar dat het Haagse mantra dat alle wetten en verdragen en ‘de rechtsstaat’ zich verzetten tegen inperking van migratie en dat Nederland dus niet meer over zijn eigen grenzen gaat nogal betrekkelijk is. Waar een wil is, is een weg. En onder druk – zeker van Duitse kiezers – wordt alles vloeibaar.

Het zegt trouwens ook, dat de oppositieleider in Den Haag – Frans Timmermans van GroenLinks-PvdA – met lege handen staat. Niet alleen zijn geestverwanten in Denemarken en elders, maar nu zelfs in Duitsland, zijn aan het ingrijpen in migratie en zijn Europese bevoegdheden aan het trotseren op een manier waaraan onze ‘rechtse’ regering – waartegen te hoop wordt gelopen – nog een puntje kan zuigen. Timmermans zou misschien wel anders willen, maar wordt gegijzeld door GroenLinks. En staat met lege handen.

Syp Wynia is hoofredacteur van Wynia’s Week, dat deze week het eerste lustrum viert. Wynia’s Week verschijnt sinds deze week ook drie keer per week: op dinsdag, donderdag en zaterdag.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? U bent van harte welkom. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘kan niet, mag niet’? Onder druk wordt Europees asielrecht zelfs bij links in Duitsland vloeibaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Henryk Broder, de befaamde columnist van de Duitse krant Die Welt, is sinds de Hamas-pogrom van 7 oktober vorig jaar, nog somberder over het lot van de Joden dan hij daarvoor al was: Er zijn nu wereldwijd ongeveer 14 miljoen Joden. En aan die 14 miljoen storen de mensen zich blijkbaar. Ik weet niet waarom, maar de wereld heeft blijkbaar een rekening te vereffenen met de Joden. En om het nog duidelijker te zeggen: het karwei dat halverwege 1945 werd afgebroken, moet worden afgemaakt. Dit keer in Palestina, from the river to the sea.’

Uw journalistieke strijd tegen antisemieten in Duitsland is legendarisch en heeft vaak voor veel ophef gezorgd. Na de terreuraanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 is het antisemitisme in Duitsland hoger opgelaaid dan misschien zelfs u had verwacht.

‘Als je het hebt over antisemitisme in Duitsland, volstaat het om Karl Lagerfeld te citeren, want daarmee is eigenlijk alles wel gezegd: “Zelfs als er tientallen jaren tussen zitten, kun je niet eerst miljoenen Joden doden en dan later miljoenen van hun ergste vijanden het land in halen.” Dat kan natuurlijk wel, maar je moet wel weten welke gevolgen zoiets heeft.’

Waar was u op 7 oktober 2023?

‘Ik was in Berlijn en ik geloofde er in eerste instantie niets van. Het leek mij volkomen onmogelijk dat de Israëli’s zich zo konden laten overvallen; dat ze zo in de val gelokt konden worden en dat het in dat kleine land uren zou kosten om de politie en militaire eenheden van A naar B te krijgen. Erger kan de overheid niet falen. Tot nu toe heb ik altijd alleen in Duitsland naar extreme voorbeelden van overheidsfalen gezocht, en ze ook gevonden. Maar wat er nu in Israël is gebeurd, slaat alles.’

‘Het wordt met de dag erger. Gaza zou een beperkte operatie worden. Maar blijkbaar heeft het voormalige hoofd van de Israëlische binnenlandse inlichtingendienst, Ami Ayalon, gelijk als hij zegt: “Je kunt Hamas niet militair verslaan.” En ik denk ook niet dat je ze met andere middelen kunt verslaan. Dat gevoel heb ik al relatief snel na 7 oktober gekregen en het laat me sindsdien niet meer los. Het verlamt mij ook, want ik vrees dat dit het historische begin van het einde van Israël kan worden.’

Zo pessimistisch?

‘Ja. Ten eerste: alles wat fout kan gaan, zal op een gegeven moment ook fout gaan. Ten tweede: er is eenvoudigweg een grens aan wat zo’n klein land kan volhouden. Dit land is zo klein, de naam past niet eens op een landkaart. Je kunt een hightech-natie niet verdedigen tegen een horde barbaren. Je kunt niet de modernste middelen inzetten en veel bloed vergieten en denken dat je de oorlog daarmee zult winnen. In dit geval geldt wat Osama bin Laden ooit zo beeldend heeft gezegd: “Jullie houden van het leven, wij houden van de dood.” En je kunt niets beginnen tegen een massa barbaren die van de dood houdt.’

Helpt het dan niet dat Israël in de afgelopen jaren via de Abraham-akkoorden belangrijke stappen heeft gezet in de richting van vrede met zijn Arabische buren? Je kunt nu zelfs koosjer Pesach vieren in Abu Dhabi. En in de herfst van 2023 had Israël zulke afspraken ook al bijna gemaakt met Saoedi-Arabië, het land waar de Kaaba, het islamitische heilige der heiligen, zich bevindt. Dat zou Hamas waarschijnlijk wel het ergste vinden.

‘Helemaal niet. Dat is juist geweldig voor Hamas, omdat het daarmee een reden heeft om eindeloos, grenzeloos en planmatig mensen op te offeren. Het past juist precies in het concept van Hamas. Bovendien hebben wij allemaal – de Israëlische Joden, de Joden in andere landen, iedereen die pro-Israël is, iedereen die anti-Israël is – allemaal hebben we de situatie verkeerd ingeschat. We dachten allemaal dat er nu vrede met de Arabische wereld aan zat te komen.

‘En de meest idiote oplossing waarvoor je daarbij kunt kiezen is de tweestatenoplossing. Omdat de tweestatenoplossing een Europese fictie is, een hersenschim die de Europeanen moet helpen vergeten hoe fantasieloos ze de afgelopen vijftig jaar zijn geweest. De tweestatenoplossing is een voorbeeld van hoe weinig Europeanen afweten van het Midden-Oosten en hoe ze in hun eigen wereldbeeld trappen, net zoals ze in het idee trapten dat socialisme een menselijk gezicht had.’

‘Wat ik vind van de reacties in Duitsland en Europa na 7 oktober? Ik heb nooit gedacht dat er een Europa zonder antisemitisme zou kunnen bestaan. Wel moet gezegd worden dat Engeland en Frankrijk op dit moment veel sterker besmet zijn met antisemitisme dan Duitsland, en niet pas sinds 7 oktober. Er is geen overheidsantisemitisme in Duitsland, integendeel. En onder het grote publiek is het antisemitisme ook niet zo sterk aanwezig als in Frankrijk en Engeland.

‘Hoewel dat in Frankrijk en Engeland waarschijnlijk te wijten is aan het feit dat de massa-immigratie daar veel eerder op gang is gekomen en kwantitatief veel groter is dan in Duitsland. Het nieuwe Duitse antisemitisme komt onder het mom van kritiek op Israël. Het zijn jonge mensen die roepen: “From the river to the sea, Palestine will be free!” Jonge mensen die voor het ministerie van Buitenlandse Zaken sit‑ins houden en ‘Bevrijd Gaza van de Duitse schuld!’ eisen. Waar de mensen in de tijd van opa en oma riepen: ‘Joden eruit, naar Palestina!’, heet het vandaag: ‘Joden uit Palestina!’ Het gaat niet om een tweestatenoplossing, maar om de eenstaatoplossing: Israël moet weg! Daarmee vergeleken is de vogelpoep-zin van Alexander Gauland…’ (AfD-politicus Alexander Gauland noemde onlangs de nazi-tijd ‘slechts een vogelpoepje in de lange Duitse geschiedenis’.)

‘…eigenlijk gewoon vogelpoep. Een domme zin, maar geen dreigement voor een Endlösung van het jodenvraagstuk in het Midden-Oosten. Ik was in ieder geval niet verrast door de reacties op 7 oktober, want het antisemitische potentieel is er nog altijd, maar het is nu geïmporteerd antisemitisme en daar sluiten veel mensen nog steeds de ogen voor. Antisemitisme is in Duitsland immers onvermijdelijk verbonden met Auschwitz. Maar antisemitisme gaat met de tijd mee en heeft vele gezichten. Ik ben het beu om het steeds opnieuw te publiceren, omdat ik het al duizend keer heb geschreven.’

‘Auschwitz is nu een Disneyland van de dood.’ Dat is een citaat van u. Het stond op 27 januari 2014 in Die Welt. Staat u nog steeds achter deze uitspraak?

‘Ja, natuurlijk sta ik daar nog steeds achter. De zin klopt ook helemaal. In tegenstelling tot de slogan “Nooit meer Auschwitz” of “Auschwitz mag nooit meer in gebruik worden genomen”. Met dezelfde logica zou je ook kunnen zeggen dat de Titanic niet opnieuw mag zinken.
Bovendien zijn er allerlei redenen waarom ze Auschwitz nooit meer, God verhoede, in gebruik zullen nemen. Ten eerste zouden de Polen het tegenhouden. Dat konden ze destijds niet. En ten tweede: je kunt geen eco-neutrale concentratiekampen bouwen, dat is volstrekt onmogelijk. Nieuwbouw zou stuklopen op milieuregelgeving en CO2-uitstoot.’

‘Er was dus antisemitisme vóór Auschwitz, antisemitisme na Auschwitz, en er is altijd links en rechts antisemitisme geweest. Links antisemitisme is geen uitvinding van Alain Finkielkraut (Franse filosoof) en mij. Het was er aldoor al. Het was al groot sinds Marx, en vóór Marx zag je het al in de publicaties van de anarchisten. Voltaire was een antisemiet, Richard Wagner was er één – en wat voor een! – en natuurlijk mogen we ook Martin Luther, de grootste antisemiet in de Duitse geschiedenis, niet vergeten. En die hebben niet gewacht tot de nazi’s Auschwitz openden. Ze waren er gewoon.

‘Maar in ons collectief geheugen is antisemitisme het werk van de nazi’s. Toch is antisemitisme niet rechts en niet links. Het interesseert de antisemiet niet wat de Jood doet. Het stoort hem dat er Joden zijn, dat ze bestaan. Maar proberen de mensen dat aan het verstand te peuteren is een mission impossible.’

U noemde Alexander Gauland. Maar Björn Höcke nog niet, de AfD-partijleider in Thüringen. En de strafzaken tegen hem ook nog niet.

‘Höcke speelt een fantastische rol in dit land: hij is gepromoveerd tot staatsvijand nummer één. Alles kan op hem afgeschoven worden. Höcke wordt veroordeeld omdat hij publiekelijk de zinsnede “Alles voor Duitsland” heeft uitgesproken, waarvan ik tot dan toe niet wist dat het een SA-slogan was, en alle mensen die ik ken, wisten het ook niet. Deze processen tegen Höcke zijn een gerechtelijke aanfluiting. “Alles voor Duitsland” – ik snap niet hoe dat een antisemitisch, racistisch of nationaal-socialistisch motto zou kunnen zijn. In de jaren twintig was het een slogan van de SPD. En of de bruinhemden die kreet al dan niet gebruikten, daar stond die slogan bij de SPD los van. Dan zou “Make America Great Again” of “America First” misschien ook een racistische slogan zijn.

‘Höcke is hier uiteraard de zondebok. Ik vind hem buitengewoon onsympathiek, niet alleen vanwege zijn uitspraken over de geschiedenis, die inderdaad heel vreemd zijn, maar gewoon als type. Hij pleit voor een andere herinneringscultuur. Claudia Roth (van de  Groenen) wil ook het herdenken en herinneren hervormen. Die vind ik ook onsympathiek. Maar als je alle mensen die ik onaangenaam vind uit de politiek zou bannen en ze zou opsluiten, zouden de gevangenissen heel snel vol raken.

‘Volgens een uitspraak van de hoogste Beierse bestuursrechter is “From the river to the sea Palestine will be free” geen antisemitische, anti-Israëlische slogan maar een meningsuiting. Ik kan alleen maar vragen: wie is gevaarlijker voor de meningsvorming – Höcke of de hoogste Beierse bestuursrechter?’

Meneer Broder, we kennen elkaar al dertig jaar, en in die tijd heb ik u verschillende keren op tv en in kranten geïnterviewd. We zijn allebei wat ouder geworden, en ik denk dat ik u nu wel kan vragen om de balans van uw leven op te maken. U hebt het antisemitisme altijd zeer resoluut bestreden. Wat voor nut heeft dat gehad?

‘Helemaal geen. Het had geen enkele invloed. Maar ik ben ook nooit geïnteresseerd geweest in invloed. Ik ben Kurt Tucholsky of Karl Kraus niet en ik ben niet zo slim als de Beierse neuroloog Oskar Panizza, die het zo prachtig formuleerde: ‘Als waanzin epidemisch wordt, noemen we het gezond verstand.’

‘Kent u de trap met de drie treden die Tucholsky kort voor zijn dood getekend heeft? Op de onderste tree staat “spreken”, op de middelste “schrijven” en op de hoogste staat “stilte”. Ik ben nooit op zoek geweest naar invloed, bedoel ik daarmee te zeggen, want ik weet dat er geen invloed is. Hoogstens is er hoop op invloed, maar die is volkomen onvoorspelbaar. Niemand had er rekening mee gehouden dat de Berlijnse Muur zou vallen. Niemand had gedacht dat de Israëliërs uiteindelijk de Jom-Kippoeroorlog van 1973 zouden winnen.’

Hebt u nu de bovenste trede bereikt, namelijk de stilte?

‘Nee, nog niet. Ik kan niet zwijgen, want van zwijgen word ik ziek. Ik heb waarschijnlijk nog niet eens genoeg geschreven. Het gaat niet om invloed, het gaat om het registreren. Kort voordat de historicus Simon Dubnow in 1941 in Riga werd doodgeschoten, riep hij tegen de andere Joden: “Schrijf alles op!” Dat is het motto van mijn leven. Ik weet dat het geen zin heeft, maar ik moet het doen.’

In een interview uit juli 2006 zei u: ‘In principe heb ik er niets tegen dat er nu moslims naar Europa komen, integendeel.’ En een tweede citaat uit hetzelfde interview: ‘Wat ik echt een goede zaak vind, is dat we de huidige demografische structuur van Europa niet langer zo kunnen handhaven. Hoe eerder de Europeanen dat beseffen, hoe beter. Een paar steden zijn al best kleurrijk en niet langer ‘Arisch’ wit, en dat is helemaal niet verkeerd.’ Zou u dat vandaag ook zo zeggen?

‘Nee, zo zou ik het niet meer zeggen. Wat ik destijds zei, kwam overeen met mijn toenmalige kennisniveau en gemoedstoestand. Ik ben inderdaad voorstander van het vermengen van volkeren en naties. Mijn vriend Leon de Winter heeft daar eens een mooie opmerking over gemaakt: ‘Er zijn maar twee dingen die mensen dichter bij elkaar brengen: voetbal en gemengde huwelijken.’ En natuurlijk denk ik dat gemengde huwelijken nog effectiever zijn dan voetbal. Maar destijds legde ik, denk ik nu, een ondraaglijk optimisme aan de dag. Ik dacht echt dat immigratie bijdroeg aan diversiteit.

‘Ik heb ook niets tegen de komst van mensen die idiote of exotische godsdiensten aanhangen. Ik vraag me alleen af: waarom hebben we met de Vietnamezen geen problemen? We hebben ook geen grote problemen met Russische Joden of met de Oekraïners die hierheen zijn verhuisd. Ik ben dus voor immigratie, ik ben ook voor vermenging, maar dat kan alleen plaatsvinden tussen individuen. Er bestaat geen vriendschap tussen naties.’

Op de vraag: ‘Betekent een gekleurd Europa dat daaruit geen catastrofes meer zullen voortkomen?’ antwoordde u in datzelfde interview uit 2006: ‘Dat zou kunnen. Maar het zou ook kunnen betekenen dat Europa ophoudt te bestaan.’ Hebben we dat punt in 2024 bereikt?

‘Ja. Wij zijn op dat punt aangeland. Waarbij het dan wel zo is dat als Europa onder vreedzame omstandigheden ophoudt te bestaan, dan zou ik daar eigenlijk niets op tegen hebben. Ik vind het ook prima als het onder vreedzame omstandigheden door immigratie, of door een actieve geboortepolitiek ophoudt te bestaan. Ik kan de mensen niets voorschrijven.’

Wat ik u al heel lang wilde vragen: zijn de Joden nog steeds Gods uitverkoren volk?

‘Ja. Want misschien is dat vervolgd worden, jezelf keer op keer moeten verdedigen, steeds weer moeten vluchten om je eigen leven te redden, misschien is dat wel uitverkoren zijn.

‘Ik sprak daarover eens met onze wederzijdse vriend, de katholieke theoloog monseigneur Wilhelm Imkamp, en die zei tegen mij: “Ja, dat is de betekenis van uitverkoren zijn.” Dat is natuurlijk een verschrikkelijke gedachte, want als dat het is, uitverkoren zijn, dan zal het nooit ophouden.’

‘Er zijn nu wereldwijd ongeveer 14 miljoen Joden. Alleen al in Mumbai wonen ruim twintig miljoen mensen. En aan die 14 miljoen storen de mensen zich blijkbaar. De wereld heeft een probleem met Joden. Simpelweg omdat ze bestaan. Ik weet niet waarom, maar de wereld heeft blijkbaar een rekening te vereffenen met de Joden. Een jaar geleden zou ik hetzelfde gezegd hebben, maar ik zou niet gezegd hebben dat de wereld een probleem heeft met Joden; ik zou gezegd hebben dat Duitsland een probleem heeft met Joden. En om het nog duidelijker te zeggen: het karwei dat halverwege 1945 werd afgebroken, moet worden afgemaakt. Dit keer in Palestina, from the river to the sea.’

Meent u dat?

‘Ja. Als ik bijvoorbeeld hoor hoe gelaten Lars Klingbeil (SPD-parlementslid) ‘nazi’ zegt tegen Alice Weidel (lijsttrekker van de AfD), dan denk ik dat het probleem niet bij mevrouw Weidel ligt, maar bij Lars Klingbeil. Simpelweg omdat Klingbeil kennelijk dringend behoefte heeft aan rehabilitatie van oma en opa. Want als mevrouw Weidel een nazi is, als de AfD een nazibende is, dan waren de oorspronkelijke nazi’s van de jaren dertig en veertig blijkbaar een onschuldige beweging. Klingbeil voelt blijkbaar een sterke drang om de nazi’s te bagatelliseren, als hij mevrouw Weidel in de nazi-traditie plaatst.’

Als ik bij de demonstraties ‘tegen rechts’ de Antifa-slogan ‘Nazi’s weg!’ hoor, denk ik altijd: waarnaar toe dan ‘weg’? Welk land moet ze dan opnemen?

‘Het nieuwe Duitse fascisme draagt de naam Antifa. Ze rennen hier rond en roepen: “Een boom, een touw, een AfD-nek!” Ze willen mensen ophangen, vermoorden. Antifa, dat zijn de erfgenamen van de Waffen-SS, de SS, het Reichssicherheitshauptamt en alle andere nazi-organisaties. Het is een autoritair overblijfsel van het “Derde Rijk” dat hier misschien wel het voetvolk is voor de volgende dictatuur. “Een boom, een touw, een AfD-nek!” – het is je reinste moordzucht. En niemand wordt gearresteerd. Ze verdwijnen in de menigte.’

Dit interview met Henryk Broder verscheen op 1 augustus in Cato, Magazin für Neue Sachlichkeit.

Vertaling uit het Duits: Willy Hemelrijk

Henryk M. Broder (1946, Katowice, Polen) is een Duits-Joodse journalist en auteur. Van 1995 tot 2010 schreef hij voornamelijk columns en polemieken voor het tijdschrift Der Spiegel en voor het Berlijnse dagblad Der Tagesspiegel. Sinds 2011 is hij voor Die Welt, Welt am Sonntag en Welt online werkzaam. Zijn werken Hurra, wir kapitulieren!! (2006) en Das ist ja irre! Mein deutsches Tagebuch (2015) werden bestsellers.

Ingo Langner (1951, Rendsburg) is een Duitse schrijver, publicist en tv-producent. Sinds februari 2022 is hij hoofdredacteur van het politieke tijdschrift Cato.  

Het bericht Henryk M. Broder: ‘Dit kan het historische begin van het einde van Israël worden’ verscheen eerst op Wynia's Week.