Het leek alsof Omtzigt dat geen prettig vooruitzicht vond. Diverse commentatoren, waaronder in NRC de onvermijdelijke Leo Lucassen, concludeerden dat Omtzigt er racistische opvattingen op nahield. De Leidse hoogleraar beluisterde in diens woorden zelfs de zogeheten omvolkingstheorie. Maar Omtzigt probeerde alleen maar te zeggen dat er een dilemma speelt bij migratiebeleid, namelijk dat als we geen migranten toelaten, Nederland op den duur uitsterft.

Doemscenario

Waarom dat zo is, kunnen we laten zien aan de hand van een voorbeeld dat ook wordt gebruikt door Jan van de Beek, auteur van de bestseller Migratiemagneet Nederland.

Stel in een denkbeeldig land N gaat iedereen op 30-jarige leeftijd werken en met 60 jaar met pensioen. Vervolgens gaat iedereen precies op zijn 90-ste verjaardag dood. Ieder koppel krijgt in dit denkbeeldige land op 30-jarige leeftijd één kind en daar blijft het bij.

Het gevolg is dan dat iedere volgende generatie in omvang de helft is van de vorige generatie. Dat betekent dat er in ieder jaar tegenover één werkende twee ouderen staan. De verhouding van het aantal werkenden ten opzichte van het aantal ouderen noemen we het draagvlak. Die is in dit geval dus gelijk aan 0,5.

Wanneer de bevolkingsomvang iedere 30 jaar nog maar de helft is van de omvang van 30 jaar daarvoor, zal de bevolking van land N op den duur uitsterven. Dat is het doemscenario dat Pieter Omtzigt in de Schoo-lezing voor ogen had.

Demografische krimp betekent ook een relatieve toename van het aantal ouderen. Deze vergrijzing leidt tot hogere kosten voor pensioenen en gezondheidszorg. Kunnen we door middel van immigratie van mensen uit het Midden-Oosten en Afrika de stijgende kosten van de vergrijzing stoppen? Van de Beek schrijft in zijn boek dat er twee redenen zijn waarom dat niet zal lukken. Met de eerste reden ben ik het deels eens, met de tweede reden ben ik het in het geheel niet eens.

Laten we beginnen met de eerste reden. Volgens Van de Beek kosten arbeidsimmigranten uit het Midden-Oosten en Afrika de schatkist per saldo geld. Het is inderdaad een feit dat deze migranten een hoge uitkeringsafhankelijkheid kennen. Maar we kunnen hopen dat dit in de toekomst verbetert. Van de Beek blijkt die hoop niet te hebben. Ik ga er – misschien tegen beter weten in – vanuit dat immigranten zich perfect aanpassen aan de economische en morele sores van het gastland.

De tweede reden waarom immigratie volgens Van de Beek geen oplossing voor vergrijzing kan zijn, is dat ook immigranten oud worden. Zo ontstaat dus weer een nieuw vergrijzingsprobleem. Dat kun je, aldus Van de Beek, ook weer ‘oplossen’ met immigratie, maar je hebt daarvoor wel méér immigranten nodig dan bij de eerste ronde. Van de Beek schrijft dat dit lijkt ‘op een piramidespel, waarbij ook steeds meer nieuwe deelnemers nodig zijn om de piramide overeind te houden’.

Iedere 30 jaar een verdubbeling

We kunnen teruggrijpen naar ons voorbeeld van land N om deze redenering te begrijpen. Stel dat de regering van land N het draagvlak wil verhogen van 0,5 naar 2 en dat zij dit wil bereiken via immigratie van 30-jarigen. Als er oorspronkelijk 1 miljoen autochtone werkenden zijn, zijn er 2 miljoen autochtone ouderen. Er moeten dus 3 miljoen immigranten toegelaten worden om het draagvlak gelijk aan 2 te krijgen. Er zijn dan 4 miljoen werkenden.

Stel nu dat de immigranten ook maar één kind per koppel krijgen. Dan zijn er direct na de eerste immigranteninstroom 2 miljoen jongeren. Dertig jaar later zijn die 2 miljoen jongeren de werkenden, terwijl de 4 miljoen werkenden van dertig jaar daarvoor nu de ouderen zijn. Er moet dus opnieuw immigratie plaats vinden. Maar nu niet van 3 miljoen, maar van 6 miljoen mensen.

Zo verdubbelt iedere dertig jaar het aantal benodigde migranten. Als we aan dat concept vasthouden, is op een gegeven moment de hele wereldbevolking naar land N verhuisd. Je kunt dus de demografie van een land met een afnemende bevolking niet onbeperkt via immigratie naar je hand zetten.

Als je de structurele effecten van vergrijzing wilt tegengaan, moet je als land bereid zijn grote stromen immigranten toe te laten. Dat is niet realistisch, schreef ook migratie-expert Hein de Haas in 2023 in zijn boek Hoe migratie echt werkt. Van de Beek en De Haas – in veel opzichten elkaars tegenpolen – zijn het op dit punt dus eens. Toch denk ik dat ze te pessimistisch zijn. Wat klopt in de redenering van Van de Beek en De Haas is dat we niet door middel van beperkte migratie een soort geboortegolf kunnen opwekken. Die kunstmatige geboortegolf moet dan namelijk steeds groter worden.

Wat we echter wél kunnen bereiken via beperkte migratie is een stabilisatie van het draagvlak op een waarde van 1. Laat in het bovengenoemde voorbeeld in land N geen 3 miljoen, maar 1 miljoen migranten toe. Dan is het draagvlak gelijk aan 1 in plaats van 0,5. Als je iedere periode van 30 jaar 1 miljoen migranten toelaat, stabiliseert vervolgens ook de bevolking.

Autochtonen in de minderheid

De vraag is dan hoe je dit vertaalt naar de Nederlandse situatie. Uit berekeningen die ik in 2022 voor vakgenoten heb gemaakt, blijkt dat het gewenste aantal immigranten per saldo ligt tussen de 35.000 en 100.000, afhankelijk van het aantal kinderen per vrouw. Als men bedenkt dat in Nederland het migratiesaldo de afgelopen drie jaar ver boven de 100.000 heeft gelegen – in 2022 zelfs ruim boven de 200.000 – is in alle gevallen het gewenste migratiesaldo dus lager dan het feitelijke migratiesaldo.

Wat echter hoe dan ook blijft gelden, is dat als het beleidsdoel een stabiele bevolkingsomvang is, bij de huidige geboortecijfers het aandeel van de autochtone bevolking in de loop der tijd zal afnemen. Over honderd jaar zullen Nederlanders met een ‘migratieachtergrond’ dan de meerderheid vormen. De lezer moet zelf maar uitmaken of hij of zij daar blij mee is.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine meer dan 150 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!   

Het bericht Harrie Verbon: Voor het vermijden van bevolkingskrimp zijn minder immigranten nodig dan wordt gedacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Want niet alleen Nederland begint zoetjesaan uit zijn voegen te barsten, ook komen de grenzen in zicht van wat de wereld als geheel qua bevolking aankan. Tussen 1950 en nu verviervoudigde de bevolking van India tot een kleine anderhalf miljard mensen – dat was in datzelfde 1950 bijna 60 procent van de wereldbevolking. Ook de Indonesische bevolking werd vier keer zo groot, terwijl die van Irak zelfs vertienvoudigde. Afrika als geheel groeide met een factor zes van 225 miljoen naar 1,4 miljard mensen. Weliswaar vlakt de groei van de wereldbevolking al sinds de jaren 1970 procentueel af, maar in absolute aantallen groeit ze nog steeds. De verwachting is dat er tot 2050 nog een miljard Afrikanen bijkomen.

Druk op beschikbare middelen

Je hoeft geen Einstein te heten om te zien dat zo’n spectaculaire bevolkingsgroei een enorme druk legt op de beschikbare middelen. Want al die extra mensen moeten eten, zich kleden en een voldoende verwarmd of gekoeld onderdak hebben. Plus productief werk, met alles wat daar bijhoort, om een en ander te kunnen betalen. Je kunt dan ook gerust stellen dat een kind maken nu het ergste is wat je als individu het milieu, het klimaat en je medemensen kunt aandoen. Want elk kind vergroot de al enorme belasting van het milieu, dat dan ook wereldwijd piept en kraakt, zelfs zonder illegale houtkap, ongebreidelde plantageaanleg, roofmijnbouw, corruptie en wanbeheer.

Het mag een wonder heten dat de meeste aardebewoners er, terwijl de wereldbevolking volgens de VN pas in 2085 haar grootste omvang zal bereiken bij ongeveer 10,4 miljard, toch nog op zijn vooruitgegaan. Er is nu minder honger en er leven zowel procentueel als in absolute aantallen minder mensen in de diepste armoede dan een halve eeuw geleden. Bovendien is overal, dus ook in de minst ontwikkelde gebieden, de levensverwachting drastisch toegenomen. Een gemene ziekte als pokken vind je alleen nog in het laboratorium en polio is goeddeels uitgeroeid. Dat heeft alles te maken met de westerse wetenschap en technologie – ten goede én ten kwade.

Zo rond 1900, op het hoogtepunt van het imperiale kolonialisme, kwam de moderne westerse geneeskunde goed op gang. Via goedbedoelende missionarissen, zendelingen en andere idealisten kwamen de vruchten daarvan, zoals effectieve medicijnen, vaccinaties  en betere hygiëne, ook in de koloniën terecht. Daardoor liep vooral de kindersterfte sterk terug. Dat is het goede.

Met de pillen en spuiten strooiden ze evenwel ook de benauwde christelijke moraal over de bevolking uit. Die moraal was obsessief gericht op zieltjes winnen, en zo plaveiden zij per saldo de weg naar de overbevolkte hel: ‘Laat de kindertjes tot mij komen’, had de Heer gezegd, en hoe meer het er waren, hoe beter. ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’, verordonneerde de Bijbel, dus was geboorteregeling, net als in Europa zelf, van de duivel.

Wat ze niet meebrachten, waren de westerse kennis, normen en mentaliteit die voor de sterk groeiende welvaart van Europa en Noord-Amerika borg stonden. Alle zorg ging uitsluitend naar het uitmelken van koloniën en naar het maken en in leven houden van kinderen voor God en als te exploiteren arbeidskrachten. Dat is het kwade.

Jong en arm

Toen de meeste koloniën rond 1960 onafhankelijk werden, ontstond bijgevolg een allegaartje van straatarme, slecht georganiseerde en intern verdeelde landen met een razendsnel groeiende bevolking, die al gauw bijna allemaal tot corrupte dictaturen verwerden of in eeuwige burgeroorlogen verzopen. Daar is inmiddels wel wat aan verbeterd, vooral in zuidelijk Azië. Taiwan is een goed functionerende democratie, en in mindere mate zijn Zuid-Korea,  India en Indonesië dat ook. Maar dat is zelfs in die landen lang niet genoeg om iedereen een fatsoenlijk bestaan te bieden.

Alleen al het voeden van de gargantuaanse massa mensenvlees van de nabije toekomst is een enorm probleem. Sommige experts zien de oplossing in een plantaardig dieet – vlees produceren vraagt veel energie – maar daar zijn eigenlijk alleen fanatieke vegetariërs en veganisten voor te porren. De bulk van de mensheid is jong en woont in arme gebieden, maar heeft wel toegang tot een smartphone. Daarop hebben ze net voor het eerst bijna mogen ruiken aan al die heerlijkheden die wij, rijke westerlingen, zo aangenaam en doodgewoon vinden. ‘Helaas pindakaas jongens, maar jullie zijn te laat, hier is een sloopje bonen en frituur maar wat meelwormen’, daar gaan die miljarden echt geen genoegen mee nemen. Natuurlijk kun je ook overgaan tot het directe recyclen van mensenvlees, zoals in de film Soylent Green uit 1973. Maar iets zegt me dat ook dat geen begaanbare weg is.

Wat kunnen we tegen die achtergrond dan wel doen om, ook in ons eigen belang, te voorkomen dat de nog altijd groeiende Afrikaanse en Aziatische massa’s op drift raken? Het antwoord is: zorgen dat ze voldoende reden hebben om thuis te blijven. Dat wil zeggen dat we moeten werken aan meer bestaanszekerheid en een aanvaardbaar niveau van welvaart en ontplooiingskansen in wat tegenwoordig de Global South heet.

Allereerst zal er heel veel werkgelegenheid gecreëerd moeten worden, ook hoogwaardige. De traditionele economische organisatievormen van derdewereldlanden zijn op geen enkele manier tegen de huidige bevolkingsdruk opgewassen. Er moet in flink tempo verstandig geïndustrialiseerd worden. Dat kan alleen met westerse hulp. Maar het daarin te investeren kapitaal rendeert alleen als we het bestuur verbeteren en corruptie en religieuze dwingelandij in belangrijke mate kunnen smoren. Ruimhartigheid is geboden, maar wel op duidelijke, strikt rationele voorwaarden, en op voet van gelijkwaardigheid.

Minstens zo urgent is het om nu serieus werk gaan maken van geboortebeperking door gedegen basale seksuele voorlichting, het beschikbaar maken van voorbehoedmiddelen en het slechten van seksuele taboes. En druk uitoefenen op al die leiders die hun bevolking nog altijd graag zien groeien, om welke reden dan ook. Alle beetjes helpen, ook als men voorspelt dat de groei er na 2085 wel uit is. Bedenk dat elke verdere groei het mondiale vergrijzingsprobleem op termijn alleen maar verergert. 

Pragmatisme is geboden

Gemakkelijk zal het niet gaan. Hebzuchtige, corrupte elites schudden hun graaimentaliteit niet zo maar af, militiegeboefte vertoont geen neigingen om een cursus boekhouden te gaan volgen en ambitieuze militairen zullen nog lang blijven complotteren met buitenlandse en binnenlandse stokebranden, van IS tot aan Wagner. We zullen ons pragmatisch moeten opstellen en erkennen dat serieuze democratie en mensenrechten vooral iets zijn voor de (verre) toekomst. Voorlopig zijn er nog te veel trauma’s te verwerken en te veel onderlinge, vaak tribale conflicten te bezweren.

En dan is er nog van hoog tot laag het postkoloniale wantrouwen jegens de westerse wereld. En niet te vergeten: de angst om door het Westen niet serieus genomen te worden. Die giftige mix is de bron van het neo-koloniale succes van China in Afrika. Maar dat is voor het Westen geen excuus om niets te doen, want alles wat we nalaten, maakt de al penibele toestand alleen maar erger.  

Tegelijkertijd moeten er ook in het Westen zelf, in ons eigen land dus, dingen gebeuren om onze positie te consolideren en onze zwaar bevochten normen, waarden en welvaart te waarborgen. Het percentage niet-westerse immigranten en hun nakomelingen is inmiddels zo groot, dat Nederland cultureel verkleurt doordat een fors deel van hen slecht is geïntegreerd of onze maatschappij zelfs compleet afwijst. Dat raakt aan het wezen van onze samenleving en bedreigt ons welzijn.

Hoe weren we ons daartegen? In elk geval niet met een baarwedstrijd, want die verliezen we. Europese vrouwen willen echt niet meer dan een à twee kinderen. Fokpremies zullen juist eerder de ongeïntegreerden aanspreken. Wat ook averechts werkt is het ongebreideld verketteren van immigranten à la Geert Wilders. Dat is juist koren op de molen van religieuze geestdrijvers en politieke ruziezaaiers uit de thuislanden, en wie ook maar verder onze samenleving wil destabiliseren.

Wel moeten we de instroom drastisch beperken en alles op alles zetten om waar nodig al ingestroomde migranten alsnog te doen integreren. Daar hebben we tot nu toe bar weinig van gebakken. Toen het nog om kleine minderheden ging, hebben we onder de aegis van respect voor ieders eigen taal en cultuur een gesegregeerde maatschappij vol getto’s laten ontstaan, en juist dáár hebben we nu last van. We moeten stoppen met het doodknuffelen van allochtonen, maar ze juist uit hun isolement halen, deelgenoot maken van de moderniteit en doordringen van de grote voordelen daarvan. Daartoe moet in elk geval de lange arm van een aantal thuislanden voorzichtig maar doortastend worden gebroken. 

Minder vlaggenzwaaierij

Ook in dit opzicht is pragmatisme geboden. Je zou bijvoorbeeld wat minder opzichtig aan letterverering en vlaggenzwaaierij kunnen doen, waarvan we weten dat het juist bij het minder verlichte deel van de moslimbevolking grote weerstand oproept. Dat vinden belangenbehartigers en activisten niet leuk, maar het deel van de bevolking waar het om gaat is te groot om te negeren en we moeten toch echt met elkaar samenleven.

Daar mag dan weer tegenover staan dat de overheid veel minder toeschietelijk wordt als het gaat om extra openbare ruimte die de islam opeist: nee, geen officiële feestdagen, bijvoorbeeld. Nee, geen gebedsruimtes of -pauzes in openbare gebouwen, geen politieafvaardigingen bij iftars, enzovoort. Het doel is om in elk geval de jongeren uit hun vaak beklemmende maatschappelijk isolement los te weken. En als dat paternalistisch klinkt: het zij zo.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe overleven we met meer dan tien miljard mensen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor wie zich bekommert om al de risico’s waar de mensheid mee te maken heeft, lijkt zo’n debat misschien op het geharrewar van de kleine beestjes, die je druk, maar zinloos ziet bewegen als je een steen optilt. Die associatie is echter onterecht. Woorden doen ertoe. Ze zijn onontbeerlijk voor begrip.

Zo weet ik dat iemand die het woord ‘jongeren’ in de mond neemt lariekoek spuit. Er bestaan jongens en meisjes, maar jongeren komen alleen voor in beleidsnota’s. Die gebruiken taal om zaken weg te moffelen. Zij spreken van ‘uitdagingen’ als ze problemen bedoelen en impliceren dat ambitieuze doelstellingen beter zouden zijn dan gewone doelstellingen, hoewel de kans om een ambitieuze doelstelling te halen per definitie kleiner is. Ze zeggen zelfs dat vliegtuigen ‘stiller’ worden, hoewel dat niet kan.

Van vaderland naar thuisland

Dat het belangrijk is om de juiste woorden te kiezen bij het beschrijven van wat er gebeurt, leerde de praktijk steeds weer. Terwijl de Kamer debatteerde, waren twee Zweden na een gevangenenruil met Iran in hun ‘thuisland’ teruggekeerd en bleek ook Wikileaks-oprichter Julian Assange op weg naar zijn ‘thuisland’ Australië, aldus de pers.

Maar in mijn jeugd kende alleen het apartheidsregime in Zuid Afrika ‘thuislanden’. Daar waren wij tegen. Hier hadden we een vaderland. Dat ‘vaderland’ in onze taal plaats heeft moeten maken voor ‘thuisland’ heeft niet alleen van doen met geslachtsomzichtigheid. Vaderland ligt in onze hersenen dicht aan tegen volkslied dat weer ligt opgeslagen vlak bij ongemakkelijke woorden als ‘nationalisme’ en ‘volksaard’.

We hadden het probleem natuurlijk op kunnen lossen door in plaats van ‘vaderland’ het woord ‘geboorteland’ te gebruiken, maar als gevolg van (al dan niet zorgelijke) demografische ontwikkelingen is ook die term beladen geraakt. Van veel landgenoten is Nederland niet het geboorteland. Dus zitten we in ons aller thuisland op tv naar het Nederlandse of het Turkse elftal te kijken. (Maar niet naar het Marokkaanse of Syrische, want die mogen niet meedoen aan het EK). En op straat naar demografische ontwikkelingen.

In het vaderland werd de vreemdeling met argwaan bekeken. Geen wonder, hij was immers vreemd. Dat is precies wat hem onderscheidt van ons. Uit het Hebreeuws kennen we de term sjibbolet, een uitspraak die eenduidig aangeeft of de spreker al dan niet tot een bepaalde groep behoort. Zo liet het verzet in de Tweede Wereldoorlog mensen het woord Scheveningen uitspreken om zeker te weten dat ze geen Duitser waren. En de Friezen weten: ‘Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries‘ (‘Boter, brood en groene kaas, wie dat niet kan uitspreken, is geen oprechte Fries’).  

Want veel sterker dan kleur, onderscheidt taal ons van de ander. Tegelijkertijd blijkt uit het gedoe over de term omvolking hoe taal de aanpak van immigratie heeft gegijzeld. Al in 1979 stelde de Troonrede: ‘Ons land is vol, ten dele overvol.’ Toch bleef tegengaan van immigratie nog bijna een halve eeuw taboe. Volgens socioloog J.A.A. van Doorn (in 1993) omdat twee onderwerpen verstrengeld waren: het lot van vluchtelingen en de positie van allochtonen. Deze dubbele koppeling maakte volgens hem iedereen die zich progressief noemde op slag kopschuw als iemand over mogelijke overbevolking begon. Want de progressief zag beide groepen als zwak en kansarm en vond daarom dat ze tegen elke prijs moesten worden ontzien.

Die benadering staat haaks op het gegeven dat mensen van nature bang zijn voor vreemdelingen. Maar vrees is zo’n onwelkome gast, dat hij meestal in vermomming verschijnt. Liefst als schuldgevoel. Dat verklaart volgens mij de verschuiving van de aandacht van christelijk Nederland van zending naar opvang van immigranten, die begon in de jaren van dekolonisatie. Met als resultaat dat de wereld hier verandert in plaats van daar.

Woorden wonen in hun context

Net zomin als mensen zijn woorden echter per se gevaarlijk. Dat hangt af van de plek. Mensen wonen in hun ‘thuisland’, woorden in hun context. Luister maar naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit: ‘Een plant, dier, of een ander organisme, dat van nature niet in Nederland voorkomt, wordt een uitheemse soort genoemd. Wanneer deze soorten door menselijk handelen in ons land terechtkomen worden ze exoten genoemd. (..) Een klein deel van de exoten voelt zich prima thuis in zijn nieuwe omgeving. Ze kunnen zich vestigen in onze natuur, zich snel vermeerderen en schadelijk zijn voor inheemse soorten. Deze soorten worden invasieve exoten genoemd.’ Maar wie Eritreeërs (al dan niet invasieve) exoten zou noemen, overtreedt de wet. Hij doet aan groepsbelediging.

Of neem het racisme dat al jaren openlijk en welig tiert in de aardappelbranche. In het Convenant Robuuste Aardappelen uit 2017 staan zulke onversneden oproepen tot omvolking dat ze iedere Volkskrant-columnist van zijn bureaustoel zouden doen tuimelen. De traditionele Nederlandse aardappel moet worden vervangen door betere rassen, vindt men daar. En dat is al bijna gelukt. Het Bintje, een ras dat in 1905 door de hoofdonderwijzer Kornelis Lieuwes de Vries uit het Friese Suameer als een kruising van de ‘Munstersen’ met ‘Fransen’ werd gekweekt, is nu vrijwel uitgeroeid. En de kruimige eigenheimer overleeft slechts als scheldwoord.

In taal zie je het pas als je het begrijpt. Zo kennen wij de buurtvader en de wijkagent. Waarom niet de wijkvader en de buurtagent? Omdat wet- en regelgeving precies moet zijn. De wijkagent weet precies dat zijn wijk ophoudt op de hoek van de Julianalaan, want hij moet precies weten wat zijn bevoegdheden zijn. Een buurt daarentegen is niet scherp begrenst. Voor de buurtvader maakt dat niet uit. Hij heeft geen wettelijke status. Je hoeft niet naar hem te luisteren. Dus hij kan met vage taal worden aangeduid.

Hoe belangrijk de keuze van het juiste woord is, weet men in China al lang. Onderdeel van het confucianistisch denken is zheng ming oftewel ‘de correctie der namen’. Onzorgvuldig taalgebruik leidt volgens Confucius tot een glibberig pad waarop ‘moraal en kunst achteruitgaan’ en ‘mensen in hulpeloze verwarring blijven staan.’ 

Gevaarlijke ontwikkeling

In die verwarring stond politiek Nederland stil. Pas met de laatste verkiezingen gingen de oordoppen af. Dat heeft een halve eeuw geduurd. Behalve in tijd is de periode waarin moraal en kunst in Nederland achteruit glibberden ook in aantallen mensen uit te drukken. Toen Nederland in 1979 ‘vol, ten dele overvol’ was, telde het vaderland 14 miljoen inwoners. Vorige maand woonden er in het thuisland bijna 18 miljoen mensen en toen pas erkende Frans Timmermans: ‘Als je iedereen toelaat, dan blaas je de verzorgingsstaat op. Hij wil nu de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen volgen. Die werd geleid door oud CDA-ambtenaar Richard van Zwol, voordat die dit kabinet ging formeren. 

Van Zwol wil de bevolking tot 2050 ‘gematigd’ laten groeien en Nederland voor nog 1 tot 2 miljoen mensen tot ‘thuisland’ maken. Zijn dat geen gevaarlijke woorden? Voor Extinction Rebellion wel, neem ik aan. Die nieuwe Nederlanders stoten stikstof en CO2 uit die wie hier al woont juist moet besparen. Als de uitroeirebellen consistent zijn, kunnen we blokkades bij de grens verwachten, zodra ze terug zijn van vakantie.

Maar zal ik U eens een echt gevaarlijke demografische ontwikkeling vertellen? In 2050 heeft in Nederland de helft van de mensen niet alleen geen ouders meer, maar ook geen broers, zussen of kinderen: een direct gevolg van de vergrijzing en het gestaag dalende vruchtbaarheidscijfer. Daar hoor ik niemand over.

Niet meer binnen zonder kloppen

Wie de kop in het zand steekt ziet demografische ontwikkelingen niet aankomen. Taal kan de mens tot zand dienen. Gebruik van vage woorden is verleidelijk om de werkelijkheid te verdoezelen, maar slechts van een onverschrokken onder de ogen zien der waarheid, hoe pijnlijk die ook wezen moge, is enige verbetering van misstanden te verwachten. In 1993 schreef J.A.A. van Doorn gewoon: ‘Bedenk bevolkingspolitiek primair vanuit de behoeften en belangen van de Nederlandse samenleving, waar enigszins mogelijk aangevuld met royale humanitaire initiatieven.’ Dat gaat de regering nu pas doen.

Er hangt geen touwtje meer uit de brievenbus. Wie binnen wil moet netjes kloppen. En zijn geloofsbrieven aanbieden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eindelijk een regering die kan omgaan met gevaarlijke woorden verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat feit werd in de pers vrij achteloos afgedaan, maar tekent een ingrijpende verandering in de samenleving. ‘Wie geen lieve kinders heeft, weet voorwaar niet dat hij leeft’, dichtte Jacob Cats, al is van zijn hand ook het kortste Nederlandstalige gedicht: ‘Kinderen hinderen.’

De natuur is spilziek

Beide stellingen mogen waar zijn, maar zodra een mens eenmaal kinderen heeft, kan hij slechts gelukkig blijven als hij eerder sterft dan zij. De mens houdt immers het meest van alles van zijn kinderen. De aanblik van een relatief hoog voorhoofd, een rond gezichtje, grote ogen en een kort neusje maakt dopamine vrij, een stofje dat ons zorgzaam maakt. Dit mechanisme is door biologen met de evolutieleer in de hand bij zoogdieren goed te verklaren.

Leven brengt echter droefenis. Want de natuur is spilziek. Levende wezens maken te veel nakomelingen, dat wil zeggen: meer dan nodig is om de soort in stand te houden. Ook dat kan de evolutieleer verklaren. Precies genoeg nakomelingen maken is niet te doen, omdat omstandigheden steeds veranderen. Te weinig nakomelingen maken, betekent dat de soort uitsterft. Dus iedere soort die overleeft, produceert teveel nakomelingen en breidt zich uit, totdat een wal het schip keert. Onvermijdelijk komt het moment dat er te weinig voedsel of ruimte is voor iedereen. Dan volgt oversterfte. De overlevenden gaan weer te veel nakomelingen maken en zo draait de cirkel van te veel leven en veel dood eeuwig door.

De ene soort lijdt daar meer onder dan de andere. Planten, vissen, spinnen en insecten produceren soms wel vele duizenden nakomelingen om er een paar voor de soort over te houden en zien niet om. Zoogdieren doen het wat rustiger aan. Kleintjes, zoals knaagdieren, hebben nog wel veel jongen, maar hoe groter het beest, des te kleiner de kroost.

Bij chimpansees overleeft 20 procent van de jongen het eerste jaar niet. Dat is droevig voor één op de vijf moeders, maar voor de hele groep valt zo’n verlies nog wel te dragen. Bij het ongeveer even zware maar (te?) sterk gespecialiseerde jachtluipaard bereikt slechts 5 procent van de jongen de volwassenheid. Dat is wel heel weinig. Wat betekent het voor de moederliefde als van twintig kinderen er steeds maar één in leven blijft? Als jachtluipaarden konden schrijven, hoe droevig zou hun literatuur wel niet zijn? Hun wereld is een hele harde.

Nog geen 30 jaar oud

Voor de mens daarentegen wordt de wereld steeds zachter. In het stenen tijdperk groeide het aantal mensen op aarde naar schatting met 0,0001 procent per jaar. Daartoe moest de vrouw gemiddeld 2,1 kinderen in leven zien te houden tot die zichzelf weer voort konden planten.

Toen werden vrouwen gemiddeld nog geen dertig jaar oud. Aannemende dat een vrouw in het stenen tijdperk op haar 16^de haar eerste kind kreeg en vervolgens iedere 2,5 jaar weer een, kon ze ruim vijf kinderen baren. Als ze dat inderdaad deed, dan moeten we concluderen dat drie van de vijf kinderen in de oertijd stierven voordat ze de geslachtsrijpe leeftijd bereikten. Hoe dat gebeurde weten we niet.

Nu nog slechts 1,49 kinderen

Volgens de socioloog Marvin Harris was infanticide – de baby dood maken of verwaarlozen – in de hele menselijke geschiedenis waarschijnlijk de meest gebruikte manier om overbevolking tegen te gaan. Inderdaad zien we het thema van de achtergelaten kinderen in tal van mythen en verhalen. Van Mozes in zijn mandje in de Nijl, tot de door een wolvin gezoogde tweeling die Rome stichtte en Hans en Grietje aan toe.

Anno 2023 heeft de Nederlandse vrouw gemiddeld geen 5 maar 1,49 kinderen. Mede omdat ze de kinderwens steeds later in vervulling laat gaan. De gemiddelde leeftijd waarop Nederlandse vrouwen hun eerste kind krijgen is 30,3 jaar. Ook daar naakt een record. Jaar in jaar uit steeg die leeftijd. Vorig jaar voor het eerst niet meer. We lijken aan asymptoot te naderen en de weg daar naartoe is opvallend snel afgelegd. In 1972 was de gemiddelde leeftijd waarop een vrouw haar eerste kind kreeg nog 24,5 jaar.

Die veertien jaar uitstel sinds de oertijd (waarvan zes sinds 1972) maken dat er voor het eerst in de menselijke geschiedenis eigenlijk geen overtollige kinderen meer zijn. Dat nieuwe feit verandert de mens. Bestond er in vroeger eeuwen altijd huiver om teveel emotie op een pasgeborene te richten, omdat de kans zo groot was dat het kind zou sterven, nu is die breidel weggenomen. Dopamine en genetisch gefundeerde gevoelens van liefde voor het kind kunnen vrij baan krijgen. We zien een paradox zich voordoen: de totale omvang van de liefde voor kinderen in de maatschappij is toegenomen bij een relatieve daling van het kindertal. Er is meer liefde per kind beschikbaar.

Dat is te beschouwen als één van de vele zegeningen van de vooruitgang, dat proces dat we in onze dagelijkse besognes zo vaak over het hoofd zien. Toenemende kinderliefde is een kwalitatieve verbetering van het leven, die de veelal op cijfers geconcentreerde onderzoekers ontgaat.

Maar anderen niet.

‘Kinderpardon’

In de politieke arena wordt het surplus aan menselijke liefde voor het kind gretig misbruikt. De voorstanders van veel immigratie, bijvoorbeeld, doen dat al jaren. Hoewel immigranten uit de aard der zaak meestal volwassen mannen zijn, worden schattige kindertjes ingezet om hun zaak te bepleiten.

Herinneren wij ons nog de vriendelijke Mauro Manuel? Hij werd geboren in het olierijke Angola en in 2002 door zijn moeder alleen op een vliegtuig naar Europa gezet. Aanvankelijk ving zijn halfzus hem hier op, maar na een half jaar meldde Mauro zich op tienjarige leeftijd als alleenstaande minderjarige asielzoeker. Hij voldeed natuurlijk niet aan de regels. Maar in 2011 trad Mauro op in verschillende televisieprogramma’s en in oktober 2011 werd na een Kamerdebat over zijn individuele geval besloten dat hij mocht blijven. In de volgende formatie kwamen de PvdA en de VVD een ‘kinderpardon’ overeen. Alle familieleden van een kind dat in zijn eentje vooruit was gestuurd werden voortaan beloond met een verblijfsvergunning.

Een nog veel groter effect dan de moeder van Mauro bereikte in 2015 de destijds 45-jarige Syriër Abdullah Kurdi toen hij besloot met een gammel bootje vanuit Turkije de zee op te gaan en zijn vrouw en twee kinderen mee te nemen. Zijn gezin overleefde dat niet. De man is bij mijn weten nooit aangeklaagd voor dood door schuld, maar de foto van het lijkje van zijn 3-jarige zoontje Alan, aangespoeld op een strand, schokte velen, onder wie de Duitse kanselier Angela Merkel. Die overtrad daarop ongestraft Europese verdragen en liet miljoenen immigranten binnen. Ja, de liefde voor kinderen is een sterke kracht.

Kinderen worden apart geteld

Sinds 7 oktober vorig jaar wordt deze liefde ook ingezet in het publieke debat over Gaza. De voorlichters van Hamas melden de wereldpers dagelijks niet alleen het aantal overledenen in Gaza, maar daarbij ook specifiek het aantal overleden kinderen. Om het leed daar te begrijpen is die tweedeling van slachtoffers naar leeftijd niet noodzakelijk. Of de slachtoffers mannen of vrouwen zijn wordt ook niet vermeld. Dat kinderen wel apart worden geteld, kan niet anders bedoeld zijn dan om emoties op te roepen. En dat werkt.

De vooruitgang heeft de morele opmaak van de westerse mens dusdanig veranderd dat het overlijden van een kind hem nu veel meer raakt dan het overlijden van een volwassene. Op zich is dat geen slechte zaak. Zolang we maar weten wat we doen.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De overmaat aan menselijke liefde voor het kind wordt gretig misbruikt verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen maandag 15 januari verscheen het rapport van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050. De titel is helder: Gematigde Groei. De bevolking groeit nu te hard door immigratie – is de teneur – en daar moet verandering in komen. Het rapport wil ‘handelingsperspectieven’ aanreiken aan de politiek hoe de immigratie verminderd kan worden. De immigratie moet zich binnen bepaalde ‘bandbreedtes’ gaan bewegen.

Laaggeschoolde arbeidsmigratie is onwenselijk

Allereerst: het is goed dat dit rapport er is. Tijdens de presentatie sprak minister Hugo de Jonge enkele woorden. Hij had zelf ‘een aantal keren ervaren dat als je aangeeft dat demografie in potentie best een disruptief thema is voor de manier waarop we samenleven’, je al snel ‘de wind van voren krijgt’. Demografie wordt als ‘een heel erg rechts thema gezien’, aldus De Jonge, ‘als je vindt dat je het moet beïnvloeden dan is dat heel erg rechts kennelijk.’ Aan die stemming doet dit rapport iets, simpelweg door er te zijn. Als zoveel mensen uit verschillende hoeken van de maatschappij een heel rapport volpennen over demografie – dat alles rijkelijk gelardeerd met tabellen en grafieken – dan normaliseert dat natuurlijk thema’s als demografie en bevolkingsgroei door immigratie.

Verder snijdt het rapport een paar belangrijke thema’s aan. Bevolkingsgroei door laaggeschoolde arbeidsmigratie is onwenselijk. Het heeft geen zin om mensen te importeren die in Nederland zaken moeten produceren die we vervolgens weer exporteren. Als ik het kort mag samenvatten in mijn eigen woorden: prima als je voor heel Europa tomaten wilt produceren, maar niet als je de mensen die je nodig hebt om ze te plukken moet importeren. En al helemaal niet als je die mensen moet uitbuiten in allerlei slechte contracten met gedwongen winkelnering in de vorm van dure en slechte huisvesting. Dus laat die tomaten dan door een robot plukken. Of ga ze kweken in een warm land. Zo zijn er nog een paar thema’s die deels ook al te lezen waren in Grenzeloze Verzorgingsstaat. Je kunt vergrijzing niet oplossen met immigratie is er één van.

Hugo de Jonge zei nog iets opmerkelijks. Hij vertelde dat hij tijdens zijn ministerschappen er tegenaan liep, dat we de bevolkingsgroei niet konden bijbenen. Met huizen bouwen bijvoorbeeld. ‘Nederland groeit veel harder dan we kunnen hebben.’ Dat zei hij tijdens de persconferentie en herhaalde hij later één-op-één nog eens. Met deze bevolkingsgroei loopt de zaak vast. En dat klopt natuurlijk. Nederlandse burgers zijn daar dagelijks getuige van. En velen zijn er ook slachtoffer van, als het gaat om zaken als woningnood.

Het rapport van de Staatscommissie onderkent dat. Teveel immigratie is niet goed, is de boodschap. Er moet een gulden middenweg gevonden worden. En dat is volgens de Staatscommissie ‘gematigde groei’. Er moeten richtgetallen en bandbreedtes komen voor immigratie.

Hadden we het maar eerder gedaan

Wat ook belangrijk is – in psychologisch opzicht – is dat immigratie wordt gepresenteerd als iets dat de overheid moet proberen te sturen. Immigratie is in Den Haag lang impliciet en expliciet gepresenteerd als een soort natuurverschijnsel. Als iets dat ons overkomt. Als iets dat niet te sturen is. Want Brussel. Want internationale verdragen. De Staatscommissie zegt eigenlijk tegen de politiek: jullie moeten aan de bak. Jullie moeten aan de knoppen gaan draaien. En wij – van de Staatscommissie – bieden jullie politici ‘handelingsperspectieven’. En dan mogen jullie – de politici – de keuzes maken.

Gaan de politici dit doen? Ik ben er niet helemaal gerust op. Een derde opmerkelijke opmerking van Hugo de Jonge maakt duidelijk waarom. ‘Oh, hadden we hier maar 10 jaar geleden al [iets] mee gedaan’, verzuchtte hij, ‘want dat had echt het allerbeste moment geweest om te kunnen sturen.’ Om vervolgens de Staatscommissie te verontschuldigen dat de politiek dan ook 10 jaar geleden de opdracht had moeten geven.

Bevolkingsgroei heeft negatieve welvaartseffecten

Aan de ene kant heeft Hugo de Jonge gelijk: zijn woningbouwopgave – van bijna één miljoen woningen! – was bijvoorbeeld een stuk kleiner geweest als politici 10 jaar terug actief de immigratie hadden afgeremd.

Maar aan de andere kant is het wrang dat Hugo de Jonge deze opmerking maakte. Want bijna een halve eeuw geleden – in 1977 – hadden we ook al zo’n rapport. De Commissie-Muntendam vertelde de politiek toen: een grotere bevolkingsomvang geeft geen economische (schaal)voordelen. Logisch, want landen met een grote bevolking zijn niet rijker dan landen met een kleine bevolking.

Daarbij – waarschuwde de Commissie-Muntendam – leidt bevolkingsgroei in een dichtbevolkt land als Nederland wel tot allerlei negatieve welvaartseffecten. Daarbij gaat het vooral om wat we nu de ‘brede welvaart’ noemen: natuur, landschap, milieu, noem maar op. Er moest daarom volgens de Commissie-Muntendam gestreefd worden naar een min of meer constante bevolkingsomvang. Immigratie moest zowel op de korte als de middellange termijn geen noemenswaardig effect hebben op de demografische ontwikkeling.

Het verschijnen van Gematigde Groei roept bij mij dan ook – naast de reactie ‘goed dat dit normaliserende rapport er is’ – drie vragen op.

De eerste vraag is: waarom kiezen voor ‘gematigde groei’? Waarom niet voor nulgroei? We hebben een klein en vol land. Nu al is er strijd om al die verschillende functies – wonen, natuur, landbouw, recreëren – te realiseren met zoveel mensen op een postzegel. Meer mensen betekent in dit opzicht een groter probleem.

Immigranten die slecht integreren blijven lang of permanent

Daarnaast: een migratiesaldo van bijvoorbeeld 50.000 klinkt niet veel, maar je moet je realiseren dat hiervoor jaarlijks bijna 200.000 immigranten door Nederland moeten ‘stromen’. In Grenzeloze Verzorgingsstaat lieten we zien dat juist de immigranten die goed scoren op integratie vaak snel weer weg zijn. Andersom hebben immigranten die slecht integreren de neiging om lang of permanent in Nederland te blijven.

Dat gaat dan om alle denkbare integratie-indicatoren: nettobijdrage aan de schatkist, inkomen, uitkeringen, toeslagen, schoolprestaties, opleiding, zorg, jeugd, criminaliteit, culturele afstand, gemengd huwen, noem maar op. We noemden dat de ‘omgekeerde welvaartsmagneet’. Hoe gaat Nederland die negatieve zelfselectie bij remigratie voorkomen? Dat lukt ons tot op heden namelijk totaal niet.

De tweede vraag is: gaat de politiek nu wel écht iets met dit rapport doen? Het advies van de Commissie-Muntendam – immigratie dient geen effect te hebben op de bevolkingsomvang – werd in de wind geslagen. De bevolking groeide sinds dat rapport van bijna 14 miljoen toen naar bijna 18 miljoen nu. Vier miljoen mensen er bij, waarvan maar liefst drie miljoen met een migratieachtergrond! De Commissie-Muntendam is op dit punt volledig genegeerd.

Het verschil tussen nu en toen is wel dat de electorale druk enorm toeneemt. In Duitsland groeit de AfD als kool. In Italië is Meloni gekozen. In Frankrijk wordt Marine Le Pen wellicht de volgende president. De Deense PvdA voert al jaren een strikt asielbeleid. In de voormalige zogenaamde ‘humanitaire superpower’ Zweden zwaait nu een rechtse regering de scepter. In België peilen migratie-kritische partijen als Vlaams Belang en N-VA hoog. In Nederland won de PVV de verkiezingen en peilde recent op een derde van de kiezers! Tja, dan schuif je als politicus toch iets minder nonchalant zo’n rapport over immigratie en bevolkingsgroei de la in.

Juist asielmigratie heeft grote negatieve gevolgen

De derde vraag is: gaan die ‘handelingsperspectieven’ de politici wel voldoende handvatten bieden? Op asiel heeft de regering weinig grip – geeft de Staatscommissie al toe – en ook in de toekomst zal migratie pieken kennen. En juist asiel en de daaruit volgende gezinsmigratie hebben grote negatieve gevolgen voor Nederland. Opleidingsniveau, schoolprestaties, arbeidsparticipatie en inkomen zijn doorgaans laag. Uitkeringsafhankelijkheid, toeslagen, culturele afstand en criminaliteit zijn doorgaans hoog. De achterstanden zetten zich door bij de tweede generatie.

Wat zou het advies aan de regering zijn om de negatieve gevolgen van asiel in de toekomst te voorkomen, vroeg ik Van Zwol, voorzitter van de Staatscommissie. Enigszins tot mijn verassing antwoordde hij onder meer dat de Staatscommissie voorzichtig was met het woord ‘sturen’. Ik dacht dat het hele rapport eigenlijk een opdracht was aan de politiek: ‘ga immigratie sturen!’ Maar bij asielmigratie blijkt dat toch niet zo te zijn!? Heel opmerkelijk, want de Staatscommissie geeft bij studie- of arbeidsmigratie wel duidelijke adviezen of handelingsperspectieven. Helaas was het antwoord op mijn ‘asielvraag’ wollig en weinig concreet. En dat is eigenlijk wel logisch, want uitgerekend bij asiel is een fundamentele beleidsomslag nodig om te kunnen sturen.

Het hele rapport ademt ‘sturen van immigratie’ uit. Dit sturen kan men realiseren door internationale verdragen als het VN-vluchtelingenverdrag aan te passen. Bijvoorbeeld zorgen dat asielzoekers van buiten geografisch Europa hooguit bij uitzondering en bij wijze van gunst asiel mogen aanvragen. Zorgen dat we als land kunnen sturen op het interne verkeer van personen binnen de EU. We moeten vooral ook sturen op het nationale eigenbelang van Nederland: díe mensen binnenlaten die iets bij kunnen dragen en de rest – zeer begrensd en beslist – buitensluiten.

Met wortel en stok de EU in

Om dat voor elkaar te krijgen moeten we eerst het laaghangend fruit plukken; zie de door Hans Roodenburg opgesomde maatregelen die we nu al kunnen nemen om immigratie te beperken. En een nieuwe regering moet ook met wortel en stok de EU in. Heel veel EU-landen hebben inmiddels barstende koppijn van asiel. Het vrije verkeer van personen leidt in alle uithoeken van de EU tot uiteenlopende problemen, van leegloop tot woningnood. Daar moet die nieuwe regering over in gesprek. Praten. Bondjes smeden met andere lidstaten. Dat is de wortel.

Daarnaast moet er ook op de achtergrond een stok achter de deur staan. Hoe fijn is het dan dat wij als grondlegger van de EU – ons uittreden zou een ramp zijn voor de Unie – en als grote nettobetaler letterlijk en figuurlijk enorm veel wisselgeld hebben. Dat moeten we uit puur nationaal eigenbelang veel harder uitspelen. En dat harde uitspelen zal overigens voor de hele EU goed zijn, immers veel landen worstelen met hetzelfde probleem: niet selectieve en slecht stuurbare immigratie. Laat Nederland eens progressief zijn en hierin voorop lopen. En dan ligt die ‘sturing van immigratie’ misschien wel in het verschiet.

Jan H. van de Beek is wiskundige en antropoloog en promoveerde op de geschiedenis van het economisch onderzoek naar het Nederlandse migratiebeleid. Hij is een van de auteurs van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’, hier te downloaden. Hij werkt nu aan een actueel boek over bevolkingsgroei en migratiebeleid in het Nederland van nu en straks.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Staatscommissie is te voorzichtig: ook de asielmigratie moet stevig worden ingeperkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een vraag die velen bezighoudt: ‘Wanneer zijn autochtonen in de minderheid?’ Duidelijk is dat immigratie de bevolkingssamenstelling in rap tempo verandert. Zeker nu de immigratie de laatste jaren zo hoog is. Hier schetsen wij de bevolkingssamenstelling als het hoge immigratiescenario van de Staatscommissie Bevolkingsvraagstukken werkelijkheid wordt.

Bevolkingsprognoses spelen een belangrijke rol bij het vormgeven van beleid van Rijk, provincies en gemeenten. Prognoses krijgen nu veel aandacht door het huizentekort, maar zijn ook onontbeerlijk bij thema’s als migratie, onderwijs, arbeid, zorg, sociale zekerheid, infrastructuur, energievoorziening en sociale cohesie.

Migratieachtergrond

Bij landelijke CBS-prognoses gaat het veelal om het verwachte aantal Nederlanders in een toekomstig jaar en de verdeling van de inwoners naar geslacht, leeftijd, opleiding en migratieachtergrond. In dit artikel zoomen we in op die migratieachtergrond. Dat is beleidsrelevant omdat noden, wensen en gedrag naar achtergrond uiteenlopen en de samenleving als geheel er bij een andere bevolkingssamenstelling anders uit zal zien.

Als we in dit artikel spreken over autochtonen bedoelen we inwoners van Nederland met twee in Nederland geboren ouders. Inwoners met een eerste generatie migratieachtergrond zijn zelf in het buitenland geboren. Bij inwoners met een tweede generatie migratieachtergrond is tenminste één van de ouders in het buitenland geboren. Autochtonen met tenminste één in het buitenland geboren grootouder – de zogenaamde derde generatie migratieachtergrond – vallen conform de CBS-definities onder autochtonen. In 2023 is afgerond 74% van de Nederlanders autochtoon en 26% heeft een migratieachtergrond. Hoe zullen die percentages liggen in 2050 en 2070?

De Tweede Kamer vroeg de regering in 2018 om de gevolgen van veranderingen in de bevolking in kaart te brengen. Dat resulteerde in 2021 in het rapport Bevolking 2050 in beeld: opleiding, arbeid, zorg en wonen van het NIDI (Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut) en het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). In dit NIDI/CBS-rapport staan acht prognoses, waarbij ook de samenstelling van de bevolking naar migratieachtergrond is doorgerekend.

In Tabel 1 staat de verwachte migratieachtergrond van de bevolking in de prognose met het hoogste migratiesaldo (93.000), de groeivariant. Nederland telt in 2050 bij deze groei 21,8 miljoen inwoners waarvan 8,4 miljoen ofwel bijna 39% met een migratieachtergrond. In dit scenario treffen we in 2050 nog 61% autochtonen in ons land, bijna 13 procentpunt lager dan in 2023.

Tabel 1: Samenstelling bevolking Nederland in 2023 en 2050 bij NIDI/CBS groeiprognose.

De Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050

In 2022 is in vervolg op het eerder genoemde NIDI/CBS-rapport de ‘Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050’ ingesteld. Deze onderzoekt wat de gevolgen zijn van de groei van de bevolking en welke maatschappelijke effecten de verschillende typen migratie hebben. De commissie moet ‘tot ten minste 2050’ in de toekomst kijken, maar kan dus ook 2070 meenemen, het eindjaar van de actuele CBS-prognose. Het rapport van de commissie komt begin 2024 uit.

In een tussentijds overleg met de Tweede Kamer vertelde de commissie dat ze in eerste instantie uit wilde gaan van de scenario’s uit het NIDI/CBS-rapport. Maar omdat de immigratie de laatste jaren steeds hoog is, zocht de commissie nog naar een extra scenario, waarbij van een hoger migratiesaldo wordt uitgegaan.

Migratiesaldo

Het migratiesaldo is de optelsom van immigratie in een land minus de emigratie. Dit migratiesaldo leek stelselmatig door het CBS te worden onderschat. Bij de commissie bestond de behoefte aan prognoses die ervan uitgaan dat het migratiesaldo zo hoog blijft als we de laatste jaren zien.

In een eerder artikel beschreven we wat een hoger migratiesaldo zou betekenen voor de bevolkingsomvang in 2070. In Figuur 1 is de stippellijn de huidige CBS-prognose. De oranje lijn is een variant van het ‘demo-demo-model’ die grotendeels is gebaseerd op de CBS-prognose en een vergelijkbaar migratiesaldo heeft van 75.000 per jaar.

Kindertal

Daarbij volgen we niet in alles het CBS. Het kindertal van autochtonen lag vorig jaar op 1,5 en vertoont een dalende trend. Maar in de CBS-prognose schiet het kindertal op miraculeuze wijze omhoog naar 1,75. Dat lijkt ons dermate onwaarschijnlijk dat we zijn uitgegaan van 1,6 kind per vrouw, het gemiddelde van de afgelopen 10 jaar. Vandaar dat de bevolkingsomvang in onze prognose voor 2070 wat lager uitvalt dan bij het CBS.

De grijze, gele en blauwe lijn laten zien wat er gebeurt met de bevolkingsomvang als het migratiesaldo steeds 25.000 per jaar hoger ligt dan waar het CBS mee rekent, dus 100.000, 125.000 en 150.000 per jaar tot 2070. Een verdubbeling van het migratiesaldo van 75.000 naar 150.000 betekent ongeveer 5 miljoen extra inwoners in 2070: 25 miljoen in plaats van 20 miljoen.

Inmiddels heeft het CBS de Staatscommissie de gewenste prognoses geleverd. De uitkomsten zijn vergelijkbaar met die in Figuur 1. De drie varianten met hoge migratiesaldi kennen saldi van 100-, 120- en 150duizend. De prognoses voor bevolkingsomvang zijn daarin echter beperkt tot het jaar 2050. En een verdeling over herkomstgroepen ontbreekt. Bij hoge migratie wordt het echter ook relevant hoe de Nederlandse bevolking in 2070 verandert naar migratieachtergrond.

Figuur 1: CBS prognose en de invloed van hogere migratiesaldo’s op de bevolkingsontwikkeling tot 2070 (eigen berekening o.b.v. CBS-StatLine)

Verwachte achtergrond van Nederlanders in 2070 bij hoge migratie

We gaan uit van een jaarlijks migratiesaldo van 150.000, de blauwe lijn in Figuur 1. In onze berekening van de groepen met migratieachtergrond sluiten we zoveel mogelijk aan bij recente prognoses van het CBS voor 2070. Een aantal zaken zoals kindertal en remigratiekansen voor de eerste generatie nemen we rechtstreeks over van het CBS. Ook de immigratie nemen we over, maar die verhogen we met afgerond 63% t.o.v. de CBS-prognose, en voor de zogenaamde asielmigratieregio’s (Afrika plus het Midden-Oosten) met het dubbele (afgerond 125%). De bevolking in de asielmigratieregio’s – vooral in Sub-Sahara Afrika – groeit snel en asiel is vanwege internationale verdragen op dit moment niet te sturen. Figuur 2 toont de daarbij te verwachten veranderingen in migratieachtergrond tussen 2023 en 2070.

Figuur 2: Autochtonen (incl. derde generatie) en personen met een eerste en tweede generatie migratieachtergrond, bij een migratiesaldo van gemiddeld 150.000 per jaar (eigen berekening o.b.v. CBS-StatLine)

Tabel 2 geeft de verdeling over herkomstgroepen in 2070 volgens dit scenario. Er zijn in 2070 11 miljoen autochtonen en 14 miljoen mensen met een eerste of tweede generatie migratieachtergrond. Het aandeel autochtonen daalt geleidelijk van 74% in 2023 tot 44% in 2070, een daling van 30 procentpunt. Rond het jaar 2055 duikt het percentage autochtonen onder 50%. De meerderheid van de bevolking heeft vanaf dan een eerste of tweede generatie migratieachtergrond.

Volgens Tabel 2 is in 2070 ongeveer één op zes inwoners afkomstig uit de EU, min of meer gelijk verdeeld over West-EU en Oost-EU. Eén op zeven inwoners is afkomstig uit arbeids- en studie-migratielanden in Oost- en Zuid-Azië, Oceanië en Noord- en Zuid-Amerika. Herkomst Indonesië, Suriname en Antillen is goed voor 3%. Tot slot is in 2070 ruim één op vijf inwoners afkomstig uit Afrika (inclusief Marokko) en het Midden-Oosten (inclusief Turkije), een regio met een culturele afstand tot Nederland die zo groot is dat het de integratie aantoonbaar hindert.

Tabel 2: Samenstelling bevolking Nederland in 2023, 2050 en 2070. Bron: 2023 CBS-StatLine; 2050 en 2070 eigen berekening o.b.v. CBS-StatLine.

25 miljoen mensen op dat kleine stukje aarde…

We zijn benieuwd of de Staatscommissie toekomt aan een beschouwing van de situatie in 2070 bij hoge migratie. Ongetwijfeld wordt het een hele opgave om de strijd om de steeds schaarsere ruimte in goede banen te leiden. De vraag is ook in hoeverre er nog sprake zal zijn van een welvaartstaat met een overheid die in steeds sterker uiteenlopende behoeften kan voorzien.

Zet de commissie de overheid actief aan het roer om de migratiestromen te beheersen met het doel een qua omvang en bevolkingssamenstelling leefbaar land te behouden? En vraagt zij meer werk te maken van integratie, zodat tweede en derde generatie migranten opgaan in de Nederlandse bevolking en – anders dan nu voor veel groepen het geval is – op belangrijke integratie-indicatoren niet meer te onderscheiden zijn van autochtonen?

Deze analyse betreft alleen de eerste en tweede generatie, die volgens dit scenario in 2070 samen een meerderheid van 56% van de bevolking vormen. In 2070 kent Nederland daarnaast een omvangrijke populatie van mensen met een derde en vierde generatie migratieachtergrond. Die zijn hier geteld als autochtonen of – in CBS-jargon – mensen met een Nederlandse achtergrond. De mate van integratie van die groep is cruciaal voor de toekomst van Nederland.

Wie identificeert zich met Nederland?

Veel immigranten identificeren zich bij de eerste of tweede generatie al meer met Nederland dan met het herkomstland. Grote groepen immigranten gaan eigenlijk probleemloos op in de Nederlandse bevolking. Vooral gemengde relaties vormen daarbij een integratiemotor van jewelste. Maar uit onderzoek weten we dat er óók grote groepen zijn die zich bij de tweede generatie nog vooral met het herkomstland identificeren en juist zelden gemengde relaties aangaan.

We hebben ons hier beziggehouden met de bevolkingssamenstelling volgens de wat rigide CBS-definities. Maar eigenlijk zijn vragen als: ‘wie identificeert zich in de toekomst met Nederland’ en ‘hoe groot is de groep met gemengde herkomst’ belangrijker voor de toekomst van Nederland. Wordt vervolgd …

Jan van de Beek is wiskundige en antropoloog en promoveerde op de geschiedenis van het economisch onderzoek naar het Nederlandse migratiebeleid. Hij is een van de auteurs van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’, hier te downloaden. Hij werkt nu aan een actueel boek over bevolkingsgroei en migratiebeleid in het Nederland van nu en straks.

Gerrit Kreffer is onder meer demograaf en medeauteur van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’.

Het bericht Hoeveel autochtonen wonen er in 2070 in Nederland? verscheen eerst op Wynia's Week.

De kans dat deze lijsttrekker, Henri Bontenbal, het sukkelende CDA er bovenop helpt is dus niet groot, stellen SYP WYNIA en ROELOF BOUWMAN in gesprek voor de video van WWTV. De video vindt u HIER. De bijbehorende podcast vindt u HIER.

Nieuwe generatie?

‘Bontenbal prijst zichzelf aan als “nieuwe generatie”, maar ten eerste zegt dat op zich niets en bovendien wordt hij binnenkort 41, dus zo jong is dat nou ook weer niet,’ zegt Syp Wynia. Roelof Bouwman kritiseert Bontenbals vage visie: ‘scheurkalenderteksten’.

De nieuwe CDA-lijsttrekker staat ook te boek als klimaat- en energiespecialist, maar het valt Syp Wynia op dat hij niet bepaald coherent is op dat vlak. ‘Een voorbeeld. Eerst was hij een rabiate voorstander van het in hoog tempo van het gas af halen van woonhuizen, nu ijvert hij voor de verplichte warmtepomp, die als het een hybride pomp is niet zonder gasaansluiting kan.’

Bouwman en Wynia buigen zich ook over de VVD. Is de VVD nou bezig met een nieuwe koers, na het Rutte-tijdperk? Dat lijsttrekker Dilan Yesilgöz zich als wat rechtser profileert dan Rutte zou daar op kunnen wijzen, maar veel duidelijkheid is er nog niet. Veelzeggend is, dat er binnen de VVD wordt geruzied over al dan niet samenwerken met de PVV van Geert Wilders, die zelf wel in lijkt voor meeregeren.

Dubbele nationaliteit?

Wynia begint ook over een lastige kwestie. Heeft VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz naast de Nederlandse eigenlijk ook de Turkse nationaliteit? Die had ze als gemeenteraadslid in Amsterdam in 2016 in ieder geval nog wel. Toen vond ze dat zelf geen probleem, want, zei ze, ‘een paspoort zet niets over loyaliteit’.

Nu is er geen enkele reden om aan haar loyaliteit aan Nederland te twijfelen, zegt Syp Wynia. ‘Maar dat is de kwestie niet. De kwestie is dat je als Turks staatsburger onderhorig bent aan Turkse wetgeving, die geen enkele rekening houdt met het feit dat je ook Nederlander bent.’

‘Zo is het strafbaar voor een Turkse staatsburger – buiten Turkije nog meer dan in eigen land – om onaardige dingen over de Turkse staat en Turkse instituties te zeggen, naar het oordeel van Turkse politie en justitie dan. Dat zou een probleem kunnen zijn voor een Nederlandse premier met een Turkse nationaliteit.’

Wynia pleit er voor dat Yesilgöz snel duidelijkheid verschaft en – als ze nog Turks staatsburger mocht zijn – daar snel afstand van doet. Want dat kan (anders dan bijvoorbeeld bij het Marokkaanse staatsburgerschap).

Keerpunt 22/11?

PvdA en GroenLinks gaan samen de verkiezingen van 22 november in. Roelof Bouwman wijst op een eerdere linkse samenwerking, een halve eeuw geleden. Toen was het ‘Keerpunt ‘72’ waarmee PvdA, D66 en PPR de verkiezingen in gingen doortrokken van de angst en afkeer van ‘overbevolking’. Terwijl Nederland in die dagen slechts 13 miljoen inwoners had! Nu hoor je de linkse partijen niet meer over overbevolking, terwijl de bevolking – vrijwel geheel door immigratie – snel groeit: binnenkort zijn het er al 18 miljoen.

Wynia denkt dat de verkiezingen van 22 november juist een keerpunt in andere dan linkse richting kunnen worden. ‘Tien jaar lang is er weinig naar de kiezer omgekeken. De Rutte-jaren waren een tijd voor lobbyïsten en hobbyïsten. Dat lukt niet nog een keer. Er is een beweging gaande naar meer nuchterheid en naar het dienen van het belang van Nederland en de Nederlanders – weg van de luchtfietserij van de laatste kabinetten-Rutte. 22 november kan zo bezien best een keerpunt worden.’

Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. Bijdragen van lezers, kijkers en luisteraars zijn daarom van vitaal belang. Wilt u Wynia’s Week ook ondersteunen met een eenmalige of een regelmatige bijdrage? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Kamerverkiezingen van 22 november kunnen keerpunt worden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse vrouw werd in de vorige eeuw immers klein gehouden, afhankelijk gemaakt en gediscrimineerd. Te weinig wordt beseft hoe dat intensief doorwerkt tot in het heden.

Een longread over het Nederland van nu, dat een afgeleide is van het Nederland van gisteren. En wat was de rol van de vaatwasser?

Divers en inclusief

De vrouw is in de jaren twintig van de 21^e eeuw overal bezig aan een inhaalactie – en in Nederland niet in de laatste plaats. Zo zijn er ook diverse vrouwenquota: bedrijven moeten voldoende vrouwen in de leiding hebben, musea halen het werk van vrouwelijke schilders uit de kelders en een enkele universiteit benoemde zelfs alleen maar vrouwelijke hoogleraren.

De vrouw lift in Nederland, misschien zonder dat iedere vrouw dat op prijs stelt, ook mee met de golf aan diversiteit en inclusiviteit die door het land rolt. Sterker nog: voordat diversiteit vooral over huidskleur, homoseksualiteit en transgenders ging, wás diversiteit al het bevorderen van de positie van de vrouw in de samenleving. Waar ‘diverse teams’ in bedrijven nu veelal als gunstig voor de bedrijfsvoering worden gezien als er mensen uit allerlei landen en van allerlei kleuren deel van uitmaken, zo gold dat eerder al voor teams waar (meer) vrouwen in zitten.

Als er één land in West-Europa is, dat qua deelname van vrouwen in het maatschappelijk verkeer wel wat diversiteit kon gebruiken is het ook uitgerekend Nederland, dat zelfbenoemde progressieve gidsland. Want zo progressief is Nederland niet als je naar de rol van de vrouw kijkt. Integendeel.

Zelfs de zelfkennis over de achterstelling van de vrouw in Nederland liet langere tijd veel te wensen over. Basisvraag: hoe komt het dat vrouwen in Nederland inmiddels weliswaar vaak betaald werken (anno 2023), maar nergens zo weinig uren maken als ze werken? Als je het antwoord op die vraag kent, weet je veel van Nederland. En als je wilt dat vrouwen belangrijker worden, zul je het antwoord nodig hebben om er wat aan te doen.

Tot mijn verbijstering zie ik die vraag zelden gesteld worden, laat staan dat er een betrouwbaar, aannemelijk en feitelijk antwoord op wordt gegeven. Er worden dan wel quota voor vrouwelijk leiderschap vastgesteld, maar niemand lijkt zich af te vragen waarom er zo weinig vrouwelijke leiders zijn. En als er wel een antwoord is, heet dat ‘glazen plafond’ of wordt gesuggereerd dat mannen vrouwen er liever buiten houden. In het beste geval wordt te berde gebracht dat vrouwen vaak parttime werken en dat zoiets geen goede basis is voor carrière. Allemaal goed en wel: maar waar komt die Nederlandse parttime-cultuur voor vrouwen dan wel vandaan?

Vrouwenlevens zijn een hit

Het goede antwoord is er nog steeds niet echt, maar de vraag leeft wel meer dan ooit. Er zijn nu boeken over Nederlandse vrouwenlevens in de 20^e eeuw die steevast bestsellers worden. In één zo’n boek, De omwenteling of de eeuw van de vrouw van Suzanna Jansen dat eind 2022 verscheen, werd ook een serieuze poging gedaan zo’n vrouwenleven – dat van de moeder van de schrijfster, met name – te verbinden aan de ontwikkeling van het Nederlandse vrouwenbestaan in de voorgaande eeuw. Naarmate je meer te weten komt over moeder Betsy krijg je ook meer mee over hoezeer vrouwen – gehuwde nog meer dan andere – klein werden gehouden, hun eigen geld niet mochten verdienen, afhankelijk en ondergeschikt waren aan hun man, door geestelijken tot baar- en zorgmachines werden vernederd – en zo meer. Moeder Betsy werd er zo tureluurs van dat ze samen met andere katholieke moeders moest bijkomen in een speciaal daartoe opgericht rustoord.

De vaatwasser

Nu wil het betrekkelijke toeval dat ik al eens een poging had gedaan om in de oorzaken van de achterstelling van de Nederlandse vrouw – ook in vergelijking met die in ons omringende, en andere westerse landen – te duiken. We hadden een tijdje in België gewoond en daar ontdekte ik veel raars over Nederland: dingen die je in Nederland normaal bent gaan vinden, maar die eenmaal over de grens helemaal niet meer zo vanzelfsprekend en al helemaal niet meer zo superieur zijn als veel Nederlanders dat zelf zo graag zien.

Een van die observaties betrof de vaatwasser. Het was mij al opgevallen, dat die maar niet wilde doordringen tot de Nederlandse huishoudens, terwijl de praktische voordelen in vergelijking met de afwas met de hand toch evident zijn. In België bleek dit huishoudelijke apparaat anders dan in Nederland wel deel uit te maken van de standaarduitrusting van de gezinskeuken.

Maar, ook interessant: toen ik terugkeerde in Nederland waren de tijden van de paarse welvaart aangebroken, de Nederlandse economie bloeide waar die elders stagneerde. Wat daarbij zeker hielp was dat er onbenut arbeidspotentieel – niet-werkende vrouwen en allochtonen – kon worden aangesproken. Ik keerde terug in een welvarender en materialistischer land dan ik zes jaar eerder had verlaten. En wat schetste mijn verbazing: het taboe was van de vaatwasser af! Onomstreden was het ding nog steeds niet, als je ernaar vroeg werden er uitvluchten gezocht, wat mij sterkte in de gedachte dat er verborgen drijfveren waren die veel konden zeggen over mijn eigen landgenoten, hun waarden en normen en hun overige denkbeelden. Op het redactiekantoor van mijn werkgever werd er wat gegiebeld en verbaasd gedaan over mijn nieuwe onderzoeksobject, al was het maar omdat ik mij doorgaans vooral bezighield met verkiezingen, kabinetsformaties en Miljoenennota’s. Huishoudelijke apparaten maakten geen vanzelfsprekend onderdeel uit van mijn portefeuille.

Een simpele klus was het overigens niet. Je had al wel afdelingen ‘vrouwenstudies’ – ze zouden nu ‘genderstudies’ heten – bij universiteiten, maar die muntten niet uit in nieuwsgierigheid en waarheidsvinding. Daar was alles nogal eens de schuld van de man en dan hoefde je verder niets uit de zoeken. Ik moest mijn inzichten stukje bij beetje bij elkaar zoeken.

Ik kwam erachter dat de weerstand tegen de introductie van de afwasmachine in het huishouden inderdaad nergens zo groot was als in Nederland. Tot begin jaren negentig had hooguit 10 procent van de gezinnen zo’n tijdbesparend apparaat. Maar toen begon dan ook de opmars: tegelijk met de ‘paarse’ welvaart, verruimde winkeltijden en een andere nieuwigheid: het anderhalf verdienende ouderpaar.

Nederland verzette zich tegen de vaatwasser

De afwasmachine, zo bleek mij, nam in de geschiedenis van het Nederlandse huishouden een opmerkelijke plaats in. De stofzuiger, de naaimachine, de radio, de televisie, de geiser, de boiler en de ijskast vonden na hun introductie in tegenstelling tot de vaatwasser al wel vrij snel een plek in de huishoudens. De elektriciteitsbedrijven stuwden de consumenten in de jaren twintig en dertig van de 20^e eeuw naar de aankoop van stofzuigers en elektrische fornuizen. Philips bracht voor de Nederlandse mannen het droogscheerapparaat. Albert Heijn stimuleerde de aankoop van ijskasten.

Maar aanvankelijk slaagde geen enkel bedrijf erin de Nederlanders aan de vaatwasser te krijgen – hoewel Philips al in 1960 met de eerste kwam en Unilever vanaf 1966 het vaatwasmiddel Sun op de markt bracht en dat goedje jarenlang, maar ook jarenlang vergeefs, met intensieve tv-reclamecampagnes propageerde.

Onderzoek in zestien Europese landen wees uit dat Nederland zich ook tegen de eeuwwisseling nog in de onderste regionen van het vaatwassergebruik bevond. Ook Italië en zelfs het aanzienlijk minder welvarende Griekenland hadden per huishouden meer vaatwassers dan Nederland. De Scandinaviërs liepen voorop (Noorwegen: 60 procent) en ook de buurlanden Duitsland, België en Frankrijk hadden er in 1997 verhoudingsgewijs meer, zo’n 40 procent.

Uitvluchten

De gemakkelijkste verklaring voor dit Nederlandse raadsel is de bescheiden omvang van de woning, met name de kleine keuken. In het Openluchtmuseum in Arnhem werd in de jaren negentig een arbeiderswoninkje uit 1970 geplaatst. Het Historisch Nieuwsblad beschreef het zonder mededogen: ‘De keuken staat in een uitbouw. Aanrecht, wasmachine, warmwaterinstallatie en koelkast strijden om het beperkte aantal vierkante meters. De deur kan niet helemaal open. Dit is een oord voor aardappeleters, niet voor hogere kookkunst. Weinig aanrecht, weinig loopruimte en niet eens een oven.’ In dergelijke woningen kon niet – of slechts met de grootst mogelijke moeite – een vaatwasser worden geplaatst.

Een tweede verklaring was de bescheiden welvaartsstijging in de jaren zeventig en tachtig. Twee oliecrises, een oplopende werkloosheid en een beleid van loonmatiging zorgden ervoor dat de koopkracht nauwelijks steeg in vergelijking met de jaren vijftig en zestig. Een afdoende verklaring is dat echter niet, want Nederlanders schaften zich in de jaren tachtig wel massaal stereotorens en kleurentelevisies aan – apparaten die zeker in het begin veel duurder waren dan vaatwassers.

Van minstens zoveel belang is, dat vrouwen tot het midden van de jaren tachtig van de 20^e eeuw nauwelijks betaald werk buitenshuis deden. Dat fenomeen begon ongeveer een eeuw eerder, curieus genoeg als onderdeel van wat aanvankelijk als vooruitgang werd gezien: de gehuwde vrouw die geen (vies, zwaar, lang) werk buitenshuis meer hoefde te doen en zich volledig aan het gezin en het huishouden kon wijden.

De huisvrouw als rolmodel

Zo werd de klassieke huisvrouw het rolmodel voor de vrouw in Nederland. De man bracht het geld binnen, de vrouw runde het huishouden en werd geacht dat eveneens fulltime te doen. Die rolverdeling werd vooral door de katholieke en protestantse kerken, vakbonden en partijen gepropageerd. Het werd door de socialisten allerminst bestreden en min of meer opgelegd aan de rest van het volk. Gehuwde vrouwen mochten geen ambtenaar worden en vrouwelijke ambtenaren die trouwden werden ontslagen; een praktijk die lang stand heeft gehouden bij de overheid en in het bedrijfsleven.

Het beeld van de thuis, onbetaald werkende vrouw werd typisch Nederlands. Het kwam in de omringende landen veel minder voor, en verklaart voor een deel waarom in die buurlanden meer vaatwassers staan. De vrouw was immers de Nederlandse vaatwasser en zij kostte ogenschijnlijk niets.

Werkuren in het huishouden werden destijds zelden in geld omgerekend, ook niet als de Consumentenbond voorrekende wat de jaarlijkse kosten van de vaatwasser zouden zijn in vergelijking met de handwas. Met tal van zaken hield de bond wel rekening: hoeveel water zo’n apparaat gebruikte in vergelijking met de handafwas, op welke temperatuur het water is, of de geiser meer of minder energie kost dan de boiler. Maar de kosten van de werkuren… ho maar. Onbetaald werk thuis telde immers pas als degene die klopt, veegt en zuigt de keuze heeft om de arbeidsmarkt op te gaan. En die keuze was tot pakweg halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw voor de meeste huisvrouwen nauwelijks aan de orde.

De milieubeweging speelde destijds ook een grote rol bij de afwezigheid van de vaatwasser, omdat die in Nederland meer dan elders, waarden als soberheid en ‘een goed milieu begint bij jezelf’ aan de man bracht. De overheid hielp de milieubeweging met jarenlange campagnes om – ook toen al – op gas, water en elektra te besparen. Voor de Nederlandse milieubeweging was de vaatwasser het ideale doelwit: alweer zo’n apparaat dat energie, water en chemische middelen verbruikt, terwijl je ook zonder kan.

De schaamte rond de afwasmachine

Wie tijdens de anti-campagne van de milieubeweging in de jaren zeventig een vaatwasser in huis had, verzweeg dat liever of gebruikte hem niet meer. Het bezit werd met schaamte omgeven. Je liep het risico op feestjes voor asociaal te worden versleten. Vergelijk het met de zo klimaatbewuste, maar toch de wereld rondvliegende kosmopoliet van 2023: je verheimelijkt je dirty pleasures.

Het weren van de afwasmachine wijst op een breder Nederlands fenomeen. Het met de hand afwassen werd ook hartstochtelijk verdedigd als sober en sociaal. Ouders beweerden onder de afwas opvoedende gesprekken met hun kinderen te voeren. Echtelieden gaven hoog op over hun conversatie tijdens de afwas. De vaatwasser werd juist bestreden als vervuilend, asociaal, en als consumentistisch, terwijl er ook toen al ministers waren die aandrongen op consuminderen.

Tijdbesparing en comfort werden als pro-vaatwasser argumenten gebagatelliseerd. Dat de opmars van de vaatwasser in een land als Frankrijk niet gestopt kon worden door de milieubeweging, kwam doordat ze daar ook toen al meer waarde hechtten aan goed eten en aangenaam tafelen. Daar komt meer afwas aan te pas, een klus die Fransen graag lieten verrichten door een machine, terwijl aan tafel desgewenst nog een fles wijn werd opengetrokken. Nederland at ook toen al minder goed en vooral snel. Alsof je je schuldig moet voelen over de maaltijd werd vervolgens fluks de afwasborstel ter hand genomen. Tijdens die arbeid kon dan de conversatie plaatsvinden waarvoor aan tafel kennelijk geen tijd was geweest.

…met het licht uit…

Toenmalig Telegraaf-chroniqueur Thomas Lepeltak noemde Nederlanders een calvinistisch volk dat genieten zondig vindt en dat naait met de lampen uit. In die uitspraak ligt voor een groot deel de verklaring waarom de vaatwasser goeddeels taboe bleef en het afwassen met de hand werd opgehemeld. De gangbare opvatting over ‘calvinisme’ staat immers voor niet uitbundig, sober, rechtlijnig en behoudend. Vaak aangevuld met moralisme, onderlinge verkettering, een streng arbeidsethos, zuinigheid en een afkeer van werelds vermaak. Toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein vond ‘zelfs onze katholieken calvinisten’, waarop bourgondiër Hans van Mierlo van D66 repliceerde dat ‘zelfs onze heidenen christenen’ zijn.

Dat breed uitgelegde calvinisme heeft Nederland lange tijd in zijn ban gehad en is ook anno 2023 aantoonbaar niet verdwenen. De confessionele zuilen zorgden ervoor dat de vrouwen thuisbleven, alwaar zij een sober en arbeidzaam leven dienden te koesteren. Aan de hand van de apostel Paulus werd de plicht tot gehoorzaamheid aan de man en de totale toewijding aan het huishouden, voorgesteld als een logisch uitvloeisel van Gods wil. Protestants-christelijke huwelijksgidsen hielden de lezeressen voor dat deze plichtsbetrachting ‘vreugde in den plicht’ vereiste.

De huisvrouw versus de stofzuiger

Al bij de introductie van de elektrische stofzuiger lieten vrouwen – huisvrouwen – protesten horen, omdat de basis van hun bestaan ondergraven werd. Het waren niet altijd de mannen die wel het nieuwste modelletje stereo-installatie aanschaften, maar vonden dat een vaatwasser te duur is. Het waren vaak juist de vrouwen die weigerden hun werklast te verminderen, omdat hun huiselijk koninkrijkje daardoor instortte.

Maar toen veranderde Nederland. Niet alleen gingen steeds meer vrouwen buitenshuis werken, de nieuwe Vinex-huizen werden ook groter, en ook steeds meer Nederlanders kregen een eigen huis, waar zij steevast de badkamer en de keuken gingen verbouwen. Daar werd welbeschouwd de basis gelegd voor al die tv-programma’s van nu, waarin de voortdurende herinrichting van badkamer en keuken centraal staan.

Uit mijn rondvragen eind vorige eeuw bleek dat afwassen nog steeds als een ideale sociale bezigheid werd gezien, maar steeds meer werd toegegeven dat het ook voor meer stress en spanningen onder gezinsleden zorgde. De bejubelde conversatie met de kinderen kon moeilijk iets substantieels voorstellen, toen het een uitzondering bleek als kinderen überhaupt meewerkten in de huishouding.

Zo steeg binnen een paar jaar het aandeel van de afwasmachine in het Nederlandse huishouden explosief, tot zo’n derde tegen de eeuwwisseling. De welvaart hielp de tegen-lobby definitief om zeep. De Consumentenbond, die zich aanvankelijk liet leiden door de milieubeweging, moest al eerder toegeven dat de vaatwassende machine in vergelijking met het handmatig afwassen niet – meer – het milieuvervuilende monster was waarvoor zij tot dan toe was gehouden. Waarbij de hygiënische nadelen van de handafwas zoals de vieze sopjes, onfrisse borstels en multigebruikte theedoeken zelfs nog buiten beschouwing werden gelaten.

De handwasjes gingen door

Niet dat de sentimenten tegen de vaatwasser meteen helemaal verdwenen. Er bleef iets hedonistisch hangen rond het uitbesteden van de afwas aan de machine. Menige vaatwasser werd aanvankelijk weinig of niet gebruikt. De gemiddelde Nederlandse vaatwasserbezitter deed in 1998 nog steeds 4,3 handwasjes per week.

De door religie of door milieu – of beide – geïnspireerden bleven zich beroepen op ‘principes’ zonder dat duidelijk werd wat die principes zijn. Wie voor het eerst een vaatwasser kocht, hing dat nog steeds niet aan de grote klok, of vond het nodig de aanschaf ongevraagd te motiveren – een motivatie die bij andere aankopen niet vanzelfsprekend was. Een eeuw van matiging en eenverdieners liet zich in die paarse jaren niet helemaal wegwassen.

‘Het is een beetje een schurk die daar in huis staat,’ betitelde Dr Cees de Hoog, socioloog aan de Wageningse Landbouwuniversiteit de op het oog irrationele Nederlandse weerzin tegen de vaatwasser. ‘Het mag niet echt. Het is een groot, log apparaat. Terwijl je dat logge apparaat in de vorm van je man al in huis hebt.’

Braziliaanse kritiek

Een fraaie toelichting gaf onze werkster, de Braziliaanse Maria, die zes jaar eerder met haar Nederlandse man in Amsterdam kwam wonen. ‘Mijn man wilde geen vaatwasser vanwege zijn Zeeuwse familie,’ zei ze. ‘Zelf hebben ze er geen, ook al hebben ze het geld en de ruimte ervoor en willen ze wel een mooie auto. Ik snap dat niet. Ze denken dat je lui bent, als je niet met de hand afwast, maar ze beseffen niet hoeveel tijd je eraan kwijt bent. Zelf doen ze het ‘eventjes de hele dag door’. “Van jou hadden we het niet verwacht,” zeiden ze tegen mij. Omdat ik altijd huishoudelijk werk heb gedaan en omdat we maar met zijn tweeën zijn. Ze zeiden ook tegen ons, dat samen afwassen het mooiste moment in het huwelijk is. Ik heb tegen mijn man gezegd: “Het zal best het mooiste moment in het huwelijk zijn, maar ik kan in de tijd dat de vaatwasser draait betere dingen doen. Als je per se met de hand wilt afwassen, beleef je dat mooiste moment maar in je eentje.”’

Het late en trage wegebben van de weerstand tegen de vaatwasser staat model voor een trage trendbreuk in de Nederlandse samenleving, waarbij de jaren negentig als keerpunt geduid kunnen worden. Er vonden grote politieke, culturele, economische en sociale veranderingen plaats. Na een turbulente verkiezingsuitslag in 1994 verdwenen ook de confessionelen – meer precies: het CDA – uit de regering.

Dat laatste was van meer dan symbolische betekenis, als het gaat over de achterstelling van de Nederlandse vrouw in het algemeen en die van de gehuwde vrouw in het bijzonder. Van de drie leidende confessionele partijen was de katholieke (eerst de RKSP, later de KVP) ook nog eens extra toonzettend geweest bij het inperken van vrouwenrechten, bij het tegengaan van anticonceptie en het opvoeren van het kindertal, het katholieke kindertal in het bijzonder. De katholieke minister van Sociale Zaken Carl Romme zei het in 1937 – toen hij een totaalverbod op beroepsarbeid voor gehuwde vrouwen voorstelde: ‘Naar natuurlijk bestel dient de man de kostwinner van het gezin te zijn en heeft de vrouw tot taak de verzorging van het gezin.’ Katholieke politici gingen daar het verst in, maar de gereformeerde politici van de ARP en in wat mindere mate de – doorgaans – hervormde CHU konden er ook wat van.

In dat patroon kwam de onopgeleide, dienstbare, rechteloze, onbetaald werkende, van haar man afhankelijke en vruchtbare vrouw bij uitstek van pas.

De verboden lege wieg

Dat was ook weer volledig in lijn met de instructies van de Nederlandse bisschoppen, die de pastoors rond lieten gaan met de boodschap dat een lege wieg in de woning van een vruchtbare katholieke vrouw niet getolereerd kon worden. De vruchtbaarheidscijfers in de katholieke gewesten Limburg en Noord-Brabant waren tot de jaren zestig van de 20^e eeuw niet alleen torenhoog in vergelijking met het aanpalende katholieke buitenland (Duitsland, België), maar ook in vergelijking met het grootste deel van Nederland. Tot 1919 kregen echtparen met kinderen in de zuidelijke provincies gemiddeld 7 kinderen – een aantal dat anno 2023 zelfs in het zeer vruchtbare West-Afrika niet meer wordt gehaald. Op het platteland bleven, vooral in boerenfamilies, die cijfers ook later in de eeuw nog hoog. Alleen gereformeerden kwamen er enigszins bij in de buurt.

Ik kwam er bij toeval achter dat toen er rond 1950 in Nederland een grote emigratiegolf op gang kwam – en dan vooral van boeren en boerenarbeiders – dat dit vooral een protestantse exodus was. De Nederlandse bisschoppen hielden als vuistregel aan, dat het vertrek over de landsgrenzen van hun achterban ongewenst was, al helemaal als men zou vertrekken naar overwegend protestantse Angelsaksische landen. Brazilië was tegen die achtergrond nog wel toegestaan, in Canada alleen het overwegend katholieke Quebec.

Het past allemaal in het beeld van een katholieke kerkprovincie die vanaf het midden van de 19^e eeuw voor het eerst sinds de Reformatie weer volop mee mocht doen en daar ook alle middelen voor inzette, de zogeheten ‘demografische oorlogsvoering’ incluis. Temeer omdat het algemeen kiesrecht gaandeweg zijn intrede deed, kon je politieke macht in Nederland veroveren met een groot kindertal en het tegengaan van verlokkingen als socialisme en emigratie.

Een achterlijk land

Het zijn werkelijk niet alleen de katholieken die de Nederlandse vrouw in de 20ste eeuw klein hielden, maar ze waren wel politiek machtig en standvastig in hun vrouwonvriendelijke beleid. In 1960, zo’n beetje het hoogtepunt van het huisvrouwentijdperk in Nederland, had de Katholieke Volkspartij in haar eentje een derde van de zetels in de Tweede Kamer.

Werkgevers deden ook mee aan de vrouwonvriendelijke cultuur en het gold lang als onfatsoenlijk om gehuwde vrouwen aan te nemen (of te houden). Steevast werden ze onderbetaald en als ze werkloos werden was er geen ww. Toen er in de loop van de jaren zestig tekorten op de arbeidsmarkt ontstonden, kwamen politici en werkgevers nog steeds niet op het idee om het gigantische onbenutte arbeidsaanbod van vrouwen aan te boren, maar werden liever ongeletterde ‘gastarbeiders’ van buiten Europa gehaald. De vakbonden waren trouwens niet veel beter. Dat waren mannenbonden, die geen behoefte hadden aan vrouwelijke concurrentie op de arbeidsmarkt. Het paste allemaal ook wonderwel in de loonpolitiek van de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog: lage lonen in landbouw en industrie moesten ervoor zorgen dat Nederland op prijs kon concurreren met het aangrenzende Duitsland en de rest van Europa. Huisvrouwen – gratis huispersoneel – droegen fijn bij aan het goedkoop houden van het leven. Zo kon Nederland goedkoop exporteren.

Door deze merkwaardige coalitie van geestelijken, politici, ondernemers en vakbonden was Nederland het grootste deel van de 20^e eeuw een van de achterlijkste landen van West-Europa. De progressieve gidslandpretenties uit de jaren zeventig en later – op zulke terreinen als drugs, homo’s, abortus en euthanasie – steken scherp af bij de traagheid waarmee Nederland gelijke rechten gaf aan vrouwen.

Dat ook gehuwde vrouwen, ook met kinderen, anno 2023 in Nederland wel vaak werk hebben, maar vaak slechts een paar dagen werken is direct terug te voeren op wat nog maar enkele decennia geleden de standaard was: vrouwen werden niet geacht te werken, al helemaal niet als ze gehuwd waren en nog minder als er kinderen waren. Opleiding deed er dus nauwelijks toe, pensioen kregen ze niet, tot in de jaren zeventig en misschien wel langer kregen ze ontslag als ze trouwden en zeker als ze hun eerste kind kregen. Toen Nederlandse vrouwen gaandeweg min of meer gelijke rechten kregen, was dat steevast omdat er internationale verdragen (VN, EEG) waren waar Nederland redelijkerwijs niet aan kon ontsnappen. Mokkend en vertragend gaven de Nederlandse autoriteiten mee.

Als er nu, in de jaren twintig van de 21^e eeuw, geklaagd wordt over onvoldoende vrouwen in topfuncties, wordt er zelden gekeken of er wellicht ook een oorzaak voor is, anders dan dat – zoals gezegd wordt – mannen de macht liever onder elkaar houden. Wellicht is dat zo, maar die beperkte analyse gaat voorbij aan een Nederlandse traditie van vele generaties, waarin het helemaal niet de bedoeling was dat vrouwen überhaupt een werkkring hadden, laat staan dat ze daar carrière zouden maken. Het parttime werken dat daar nu een residu van is, is geen goede basis voor carrière en promotie. Dat vrouwen sinds de eeuwwisseling vaker naar de universiteit gaan dan mannen zegt niet alles, al was het maar omdat ze na de studie vaak al snel parttime gaan werken (en al helemaal als er kinderen komen).

Nederland was een eeuw lang huisvrouwenland en de machtigen van Nederland wilden dat ook graag zo. Dat haal je niet in enkele decennia uit het beleid en uit de reflexen van alle betrokkenen. Het leeft door in het heden en dat kan nog best een tijdje zo blijven. Alleen maar ‘glazen plafond’ roepen helpt daarbij niet.

Excuses aan de Nederlandse vrouw

Dat Nederland, voortdurend in de weer met mensenrechten elders en met koloniaal verleden her en der, zo weinig met de voortlevende misstand van de achterstelling van de vrouw in de weer is, wijst op een hiaat in zelfkennis en zelfbeeld. De hedendaagse personeelstekorten zijn deels een gevolg van het feit dat vrouwen minder werken dan goed zou zijn voor het land en wellicht ook voor henzelf. Het is een overblijfsel van de eeuw van de huisvrouw die geen keuze had. Het is de doorwerking van een langdurige achterstand uit het verleden, zou je kunnen zeggen. Dat Nederland het dichtstbevolkte land van Europa is, komt omdat het kindertal in Nederland vanaf het einde van de 19^e eeuw substantieel hoger was dan in aangrenzende landen. De verklaring hebben we hierboven in grote lijnen geschetst. De buurlanden hadden bovendien twee keer direct te maken met een ingrijpende wereldoorlog, die in beide gevallen een zekere vrouwenemancipatie met zich meebrachten (die in Nederland vrijwel ontbrak). Nee, een gidsland is Nederland in dit opzicht zeker niet. Nu het zo in de mode is om excuses aan te bieden voor veel wat er lang geleden is misgegaan zouden excuses aan de 20^e-eeuwse vrouwen van Nederland niet misstaan.

Laten we wel zijn: er is alle aanleiding voor. De Nederlandse vrouw werd in de 20^e eeuw gediscrimineerd, klein gehouden en afhankelijk gemaakt. Ze had weinig tot niets te vertellen, al helemaal niet als ze gehuwd was. Ze was in menig opzicht rechteloos en afhankelijk van willekeur. De overheid verbood haar gedurende een groot deel van de eeuw om betaald buitenshuis te werken en anders sloten overheidsdiensten en bedrijven hen wel uit. Dat wil niet zeggen dat vrouwen niet mochten werken, integendeel: dat móesten ze juist, maar doorgaans onbetaald. Als ze al loon voor hun werk kregen, kregen ze minder dan mannen. Pensioen kregen ze niet en als ze het al kregen, kregen ze minder dan mannen. Denk niet dat dat normaal was in die tijd, want vrijwel alle westerse landen waren beter in vrouwenrechten dan Nederland. De virtuele gevangenis voor de huisvrouw bestond elders ook, maar buiten destijds zeer conservatieve katholieke landen als Ierland en Portugal nergens zo pijnlijk als in Nederland.

Nee, voor minstens de helft van de Nederlandse bevolking was Nederland niet zo’n gaaf land. Een gidsland was Nederland voor hen al zeker niet. En het is wel zeer de vraag of je dat op de juiste wijze corrigeert door het paard achter de wagen te spannen en minimumregels voor het aantal vrouwen in directies voor te schrijven. Zorg er eerst maar eens voor dat de restanten van de eeuw van de achtergestelde huisvrouw worden opgeruimd. Realiseer je dat rolpatronen die er een eeuw of langer door kerk, politiek, werkgevers en vakbonden zijn ingedramd niet in enkele decennia verdwijnen. Zolang de overheid het voor de minst werkende partner onaantrekkelijk blijft maken om meer te werken – een erfenis uit de huisvrouwentijd van de 20^e eeuw – zullen vrouwen minder vaak opduiken in leidende functies, zo simpel is het.

En die vaatwasser? Daar heeft bijna niemand het meer over. In dat opzicht is Nederland alvast wél geëmancipeerd.

Bovenstaand artikel komt nagenoeg overeen met hoofdstuk 69 (’De Vaatwasser’) uit het nieuwste boek van Syp Wynia: ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’. Dit nieuwe boek van 368 bladzijden verscheen onlangs bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het kost 24,50 [inclusief verzendkosten] en is overal te koop, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Veel leesplezier!

Er is NU OOK een e-Book-versie van dit nieuwe boek van Syp Wynia. Het e-Book kost 14,50 en is onder meer HIER te koop.

Het bericht Excuses aan de vrouwen van Nederland. LONGREAD! verscheen eerst op Wynia's Week.

De voorspellingen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) van de bevolkingsgroei vallen steevast te laag uit. De laatste prognose, uit 2022, is nu al achterhaald. Als de immigratie doorgaat zoals de laatste vijf jaar, groeit de Nederlandse bevolking tot 2070 met 6 miljoen mensen. Dat is het dubbele van wat het CBS nu voorspelt.

De Staatscommissie die eind dit jaar moet rapporteren over de Nederlandse bevolkingsontwikkeling heeft te elfder ure om een extra scenario gevraagd: met een hoger migratiesaldo en dus meer bevolkingsgroei. Daar is alle reden toe.

Prognoses lopen vaak achter

Sinds 1950 brengt het CBS-bevolkingsprognoses uit. Toen had Nederland 10 miljoen inwoners en werd de bevolking geschat op 13 miljoen mensen in 1980. In 1965, Nederland had inmiddels 12,2 miljoen inwoners, steeg de verwachting naar 21 miljoen mensen in 2000, maar door de anticonceptiepil en emancipatie kwam het daar niet van. Maar de laatste decennia moeten de voorspellingen juist steeds weer naar boven worden bijgesteld. De ‘Kernprognose 2022-2070’ voorspelt 20,7 miljoen inwoners in 2070.

Bevolkingsprognoses hebben tot doel de meest waarschijnlijke omvang van de toekomstige bevolking te beschrijven. Ze spelen een belangrijke rol bij het vormgeven van beleid van Rijk provincies en gemeenten. Ze zijn basis voor de ruimtelijke ordening, bijvoorbeeld om voorzieningen als school- en woningbouw, op alle niveaus goed te kunnen plannen. Maar ze zijn ook onontbeerlijk bij thema’s als migratie, onderwijs, arbeid, zorg, sociale zekerheid, infrastructuur, energievoorziening en sociale cohesie.

Een te lage inschatting van de bevolkingsomvang, kan meebrengen dat er te weinig woningen gebouwd worden. Zo geeft Jos Feijtel van het BZK-expertteam woningbouw aan, dat het CBS jarenlang te lage voorspellingen deed over de bevolkingsgroei.

Met name het immigratiesaldo, het verschil tussen immigratie en emigratie werd stelselmatig onderschat. Dit zou een rem gezet hebben op de woningbouw.  De te lage inschatting van het aantal asielzoekers door de IND en het COA komt overigens niet door CBS-prognoses. Daar is het asieltopberaad van het ministerie van Justitie en Veiligheid voor verantwoordelijk.

Kamer vraagt om inzicht

In de motie-Dijkhoff vroeg de Tweede Kamer in september 2018 aan het kabinet de demografische ontwikkelingen in kaart te brengen. Dat leidde in 2021 tot het rapport Verkenning bevolking 2050 van het NIDI en het CBS en in 2022 tot instelling van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050. Deze commissie moet kabinet en Kamer eind dit jaar adviseren over scenario’s, beleidsopties en handelingsperspectieven in relatie tot de maatschappelijke gevolgen van de demografische ontwikkelingen tot ten minste 2050.

In een technische sessie met de Tweede Kamer vertelde de commissie, dat ze in eerste instantie uit wilden gaan van de zeven varianten van bevolkingsomvang en -samenstelling in 2050 zoals opgenomen in het CBS/NIDI rapport uit 2021. Daartoe behoort onder andere een variant getiteld ‘Lage Migratie’.

‘Extra hoog scenario’

Maar omdat de immigratie de laatste jaren steeds hoog is, zoekt de commissie nog naar een extra scenario met Hoge Migratie, waarbij van een hoger migratiesaldo voor de komende jaren wordt uitgegaan. Vicevoorzitter Monika Sie Dhian Ho van de Staatscommissie zei op 2 februari in de Tweede Kamer dat ‘we gaan kijken of we een hoog scenario kunnen berekenen met een hoger migratiesaldo dan tot nu toe is aangenomen.

Het is hoogst zinvol dat de commissie hiernaar op zoek is, want het rapport van de commissie zal snel in een lade verdwijnen als het migratiesaldo inderdaad hoger blijft. Verder zal de eerstkomende CBS-prognose nieuwe cijfers voor 2070 brengen, dus een beperking van de scenario’s tot 2050 kan het rapport minder relevant maken.

Een bevolkingsprognose met hoge migratie

Zou een hoger migratiesaldo veel uitmaken voor de bevolkingsomvang in Nederland? Dat is ook gelet op de politieke discussie over migratie in Nederland en Europa een relevante vraag. Wij hebben niet de geavanceerde modellen van het CBS, maar kunnen wel laten zien wat er gebeurt in een eenvoudig demografisch model.

In dit model gaan wij uit van basisaannames in de recente CBS-prognose en berekenen we drie scenario’s waarin van een hoger migratiesaldo wordt uitgegaan.

Voor de demografen: Het basismodel heeft als startpopulatie de voorspelling uit de CBS-prognose voor 2023, gaat uit van kindertal voor eerste generatie en voor autochtonen en tweede generatie zoals in CBS-prognose, gaat uit van sterftekansen zoals in CBS-prognose, heeft steady state remigratiekans voor de eerste generatie gelijk aan de CBS-prognose (73,8%) en is qua migratiesaldo voor de eerste generatie gelijk aan de CBS-prognose (73.700), maar wel met dien verstande dat in ons basismodel het migratiesaldo constant is en in de CBS-prognoses niet.

Met ‘migratiesaldo’ bedoelen we hier het aantal immigranten minus het aantal emigranten in een bepaald jaar, waarbij we uitsluitend kijken naar immigranten van de eerste generatie. Autochtonen en de tweede generatie laten we buiten beschouwing. Het gaat ons hier immers om de bijdrage van ‘nieuwe’ immigranten aan de bevolkingsgroei. In ons basisscenario is het aantal remigranten onder de tweede generatie en autochtonen overigens vrijwel gelijk aan de CBS-prognose (circa 17.600).

In onderstaande grafiek geeft de gestippelde lijn de CBS-prognose weer en de gele lijn ons basisscenario. Het basisscenario heeft als doel om te kijken of ons scenario in lijn ligt met de CBS-prognose en dat blijkt behoudens relatief kleine verschillen het geval te zijn. In de CBS-prognose groeit de bevolking tot 2070 met 2,8 miljoen inwoners tot 20,4 miljoen inwoners. Het basisscenario zit daar een fractie boven. Beide scenario’s gaan uit van een jaarlijks migratiesaldo van bijna 75.000.

Drie hoge migratiescenario’s

De drie hoge migratiescenario’s in de grafiek laten zien wat er gebeurt als het migratiesaldo steeds 25.000 per jaar hoger ligt, dus 100.000, 125.000 en 150.000 per jaar tot 2070. Dit zijn de oranje, blauwe en groene lijn in de grafiek. Die lijnen beginnen in 2023 overigens een stukje hoger omdat de CBS-prognose nu alweer achterhaald is: de bevolking telde op 1 januari 2023 ongeveer 165.000 zielen meer dan het CBS een paar jaar terug voorzag.

De oranje lijn gaat uit van het gemiddelde migratiesaldo van de laatste 10 jaar, ongeveer 100.000 personen per jaar. In dit scenario groeit de bevolking tot het jaar 2070 met 4,5 miljoen personen tot totaal 22,3 miljoen inwoners.

De blauwe lijn gaat uit van het migratiesaldo over de afgelopen vijf jaar van gemiddeld ongeveer 125.000 personen en levert tot 2070 een bevolkingsgroei op van 5,9 miljoen mensen. De bevolking telt dan in 2070 23,7 miljoen zielen.

Dan de groene lijn. Die laat zien wat er gebeurt als het jaarlijks migratiesaldo nog eens 25.000 personen hoger is. In dit scenario groeit de bevolking tot 2070 met 7,4 miljoen zielen tot 25,2 miljoen. Er is een vuistregel af te leiden uit deze rekenexercitie: elke 25.000 hoger jaarlijks migratiesaldo betekent tot 2070 een extra bevolkingsgroei van 1,5 miljoen mensen.

Dit zijn weliswaar hoge scenario’s, maar ze zijn niet zonder meer onwaarschijnlijk. Het jaarlijkse migratiesaldo ligt over de afgelopen tien jaar gemiddeld boven de 100.000. Het migratiesaldo neemt deze eeuw bovendien trendmatig toe. En ook de wereldbevolking – en daar komen de immigranten uit voort – neemt deze eeuw verder toe.

Als het gemiddelde migratiesaldo niet 75.000 is zoals het CBS becijferde, maar 125.000 (het blauwe scenario) dan moet Nederland 3 miljoen meer inwoners accommoderen dan het CBS nu voorspelt. Om een idee te geven: dat is even veel als het opgetelde huidige aantal inwoners van de provincies Limburg, Groningen, Drenthe, Flevoland en Zeeland. De zoektocht van de Staatscommissie naar een Hoog Scenario is realistisch – en dus verstandig.

Jan van de Beek is wiskundige en cultureel antropoloog. Gerrit Kreffer is demograaf. Ze waren beide medeauteur van het rapport ‘Grenzeloze verzorgingsstaat’ (2021).

Wynia’s Week houdt de bevolkingsontwikkeling zorgvuldig bij. Hier het dossier.

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Voorspelling loopt achter: Nederlandse bevolking groeit veel sneller dan gedacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Tegen die achtergrond zijn wij blind, doof en harteloos wanneer wij onze mede-wereldburgers in Nigeria (straks misschien 800 miljoen mensen) opdragen om te stoppen met de exploratie en export van olie (nu 86 procent van de totale export). En we zijn ook zonder enige invloed, want er is geen schijn van kans dat Nigeria luistert naar zo’ wereldvreemd en wreed advies.

Leve het PBL

Twee jaar geleden adviseerden 11 onderzoekers van  het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) om te wachten met nieuwe, onbewezen technieken om CO2 in zee te begraven en liever te kijken naar assistentie aan arme landen met hun bevolkingsbeleid (blij dat ik hier kan applaudisseren voor medewerkers van het PBL na eerdere kritiek op de zogenaamde ‘nationale kosten’).

Premier Rutte heeft niettemin dit jaar twee miljard subsidie gegeven aan Shell en Exxon om CO2 midden in de Noordzee op te slaan. Bedenk dan dat het totale budget voor onderwijs op de begroting van Nigeria niet meer is dan 1,4 miljard euro. Met de twee miljard voor Shell en Exxon hadden we dat budget dus zes jaar lang met een kwart kunnen verhogen en in lijn brengen met aanbevelingen voor Nigeria van UNICEF.

Meisjes naar school: minder geboorten

Als in Nigeria meer meisjes langer op school blijven, zullen ze later trouwen en niet meer 5 à 6 kinderen krijgen. Ouders kunnen twee kinderen meer aandacht geven dan 5 à 6 en dus zien we over de hele wereld dat later trouwen en kleinere gezinnen de positie van meisjes (en jongens) duurzaam verbetert. Twee miljard euro in de Noordzee is eenmalig en tijdelijk en doet niets om toekomstige emissies te verminderen;  diezelfde twee miljard voor beter onderwijs aan Afrikaanse meisjes kan een permanente omslag brengen in de gezinscultuur.  

Als inderdaad de bevolking in tropisch Afrika voor het einde van de eeuw stabiliseert door meer onderwijs, later trouwen en kleinere gezinnen is dat allereerst een zegen voor de vrouwen en hun kinderen. Voor het klimaat zijn er effecten in twee richtingen: gunstig is de lagere vraag naar voedsel door de lagere bevolking, en ook de kans om landbouw en veeteelt energie-zuiniger te maken door beter opgeleide boeren en boerinnen. Andersom zal de welvaart per persoon ook meer toenemen (en als fatsoenlijke, ethische mensen moeten wij dat onze Afrikaanse mede-wereldburgers van harte gunnen), maar daarmee ook de vraag naar energie.

Het helpt ook het klimaat

De scenario’s die ik heb gezien – ook die van de PBL-medewerkers – komen tot de slotsom dat in tropisch Afrika de positieve effecten van minder bevolking en minder druk op de landbouw de overhand hebben zodat in totaal de CO2 uitstoot kan dalen. De berekening is onzeker, maar niet onzeker is de morele kant van de zaak.

Meisjes op het platteland in Nigeria trouwen gemiddeld met 16 jaar (en krijgen dan gemiddeld zes kinderen). En toch zijn sommige klimaat-activisten blind voor de ellende van vandaag door een eenzijdige focus op de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer in het jaar 2030. Terecht vraagt Prof Mike Hume www.mikehulme.org: ‘Waarom zouden onze toekomstige generaties moreel hogere eisen aan ons kunnen stellen dan de vernederde en vertrapte slachtoffers van vandaag?’

Het politieke jaartal 2030

De klimaatlobby heeft van ‘ban de bom’ geleerd dat ‘de klok tikt door’, en ‘het is vijf voor twaalf’ het beter doen als leuze dan een abstract cijfer of een  percentage. Daarom de politieke – niet wetenschappelijke – beslissing om alle nadruk te leggen op het jaar 2030. 

Dat brengt een groot risico met zich mee, namelijk dat we niets van belang merken tijdens de jaarwisseling van 2029 op 2030. Alle tegenstanders van het huidige beleid zullen vragen waarom tientallen miljarden zijn verspild aan ondoordachte ‘Nederland-gidsland’-plannen.

Wilders, Baudet en Eerdmans (of hun opvolgers) zullen voorstellen om daarmee te stoppen en liever de belastingen te verlagen en de benzine goedkoper te maken. Gebeurt er niets bijzonders op 1 januari 2030, dan heeft de klimaat-lobby te vaak ‘pas op voor de grote boze wolf’ geroepen en dat zal een nieuwe  reeks voorspellingen van klimaatrampen in 2050 (?) ongeloofwaardig maken.

‘De klimaatklok tikt’ en ‘het is al bijna 2030’ heeft nog een keerzijde. We kunnen wel steeds vragen: ‘Is het al te laat?’, maar dat is veel minder belangrijk dan de ethisch beter gerichte vraag: ‘Voor wie is het te laat’? 

Het klimaat wordt niet in Nederland gemaakt

En dan denk ik aan de tieners op het platteland van Nigeria (of ook aan de kinderarbeid  in Uttar Pradesh in Noord-India: een miljoen kinderen met arme tienermoeders en meer dan twee miljoen kinderen van 13 jaar of jonger die moeten werken).  

De nieuwe klimaat-scenario’s suggereren dat wanneer vrouwen met meer onderwijs later trouwen en dan minder kinderen krijgen er netto zelfs ook nog winst is voor de CO2-uitstoot. Het klimaat en de CO2 zijn een belangrijke zaak; te belangrijk om alleen met één oog te kijken naar dure Nederlandse maatregelen. Liever beide ogen open voor een breed scala van beleid, inclusief steun voor onderwijs en bevolkingspolitiek in arme landen.

Het bericht Liever meisjes in Nigeria naar school dan CO2 in de Noordzee verscheen eerst op Wynia's Week.