De vraag die bij een opvallend lange storing rijst, is natuurlijk of het hier ging om een cyberaanval, zoals die in het verleden plaatsvonden vanuit landen als China, Rusland en Iran. Defensie ontkende dit in een persbericht, maar tegenover NRC was het ministerie iets genuanceerder: ‘tot dusver’ lijkt het niet te gaan om sabotage maar er is nog geen ‘volledige duidelijkheid’.

Lopend kwetsbaarheidsonderzoek

Het probleem in deze casus zou zitten in het Netherlands Armed Forces Integrated Network (NAFIN). ‘Deze kabel,’ zo valt te lezen op de website van de Algemene Rekenkamer, ‘is het product van een publiek-private samenwerking tussen Defensie en onder meer KPN. Dit “gesloten” glasvezelnetwerk is zo’n 3.300 kilometer lang en is noodzakelijk voor vitale overheidstaken. Het verbindt niet alleen zo’n 180 defensielocaties met elkaar, maar ook 70 locaties die niet van Defensie zijn. Dit zijn onder meer de ministeries en hun datacenters, politielocaties, het centrale deel van het C2000-netwerk waarmee de hulpdiensten communiceren, maar ook enkele NAVO-hoofdkwartieren en de koppeling met de militaire netwerken van België en Duitsland.’

Kritische infrastructuur dus voor Nederland geldt, maar ook voor de NAVO. Vermeldenswaard is dat de Algemene Rekenkamer daarom sinds november 2023 bezig is te onderzoeken ‘hoe de minister van Defensie ervoor zorgt dat het NAFIN weerbaar is tegen zowel fysieke als digitale cyberaanvallen’. Ook wordt onderzoek gedaan naar de detectiemogelijkheden van cyberaanvallen – het is immers niet altijd duidelijk dat het om een aanval gaat – en hoe daarop wordt gereageerd: welke protocollen liggen er klaar als er niet meer op de systemen kan worden vertrouwd en in hoeverre zijn die protocollen bekend en werkbaar?

Technologische ontwikkelingen kunnen het leven veiliger en makkelijker maken, maar die ontwikkelingen gaan nu sneller dan ooit tevoren. Het is daarom essentieel om kritisch na te denken over hun betekenis, om normatieve vragen te stellen en om de data-ethische kant te belichten. Zoals ik in Het Recht op Misinformatie schrijf, is het belangrijk om niet blindelings mee te gaan in narratieven over het ‘aanpakken’ van bijvoorbeeld misinformatie. Want wat betekent het om op internet berichten te verwijderen? En zou het medicijn niet erger kunnen zijn dan de kwaal?

Systemen waarin politie- of GGD-medewerkers gezamenlijk het verloop van een melding kunnen verwerken, zijn ontzettend handig. Er kan dan effectiever en efficiënter worden gewerkt. Maar wat als het systeem er plots mee stopt? Weten de medewerkers dan wat ze moeten doen? De reeds aangevraagde rijbewijzen van burgers zijn al geprint en liggen klaar in de gemeentehuizen, maar de verwerking van de afgifte kan in het systeem niet plaatsvinden. Een systeemprobleem wordt zo ook een bureaucratisch probleem. De overkoepelende vraag is: zijn we niet te afhankelijk geworden van bepaalde technologieën? Kunnen we nog functioneren zonder die hulpmiddelen?

Wat als banksaldo’s worden gewist?

Dit soort vragen geven ook te denken over andere ontwikkelingen. Er zijn initiateven als een Europese id-wallet en een digitale euro; we doen nu onze meeste geldzaken al digitaal en veel mensen hebben geen significante hoeveelheden contant geld meer in huis. Maar wat als burgers door een storing geen toegang meer hebben tot hun rekening? Of nog erger: wat als banksaldo’s op een of andere manier worden gewist?

Uit de storing bij Defensie moet lering worden getrokken, of het nu ging om een cyberaanval of om een pijnlijke menselijke fout. De casus toont de kwetsbaarheid van het systeem aan en de afhankelijkheid van technologie voor allerlei vitale processen in onze samenleving. Het belang van cybersecurity kan nauwelijks worden overschat.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Storing bij Defensie toont aan: zonder cybersecurity staat Nederland stil  verscheen eerst op Wynia's Week.

In een land met inmiddels bijna 18 miljoen inwoners en oprukkende bebouwing is het niet eenvoudig om zonder al te ingrijpende veiligheidsmaatregelen, zoals het verplaatsen van woningen en openbare gebouwen, voor een dergelijke defensievoorziening zeventig hectare vrij te maken.

Omwonenden denken bij het horen van de mogelijkheid dat ze zo’n opslag in de spreekwoordelijke achtertuin krijgen al bij voorbaat aan vluchtmogelijkheden, mocht de nood straks écht aan de man zijn.

Of het nu gaat om de dreiging van een aardbeving, een ontploffing, ontsporing van gevaarlijk stoffenvervoer of overstroming, uit deskundigenrapporten wordt het beeld duidelijk dat vluchten voor een dreigende ramp (bijna) niet meer kan in dit land. De kans dat je je bij overhaast vertrek vastrijdt in het op stel en sprong onbeheersbaar geworden evacuatieverkeer is levensgroot met alle daarbij behorende extra risico’s.

Wat opvalt bij de keuzelocaties uit de koker van Defensie voor een munitieopslagdepot: ze zijn niet gepland in het dichtbevolkte westen, uiteraard zou je zeggen, maar vooral in de nog landelijke oostelijke helft van het land.

Een levenslang trauma

Bij het op de kaart zetten van Weerselo, op slechts 19 kilometer afstand van Enschede, lijkt de datum van 13 mei 2000 te zijn vergeten. Op die dag ontplofte de vuurwerkfabriek S. E. Fireworks in de voormalige textielstad waardoor 23 mensen de dood vonden, honderden gewond raakten en bijna de hele woonwijk Roombeek, zo’n tweehonderd huizen, werden verwoest. Tal van nabestaanden hebben er een levenslang trauma aan overgehouden. En dan komt er het bericht van een munitiedepot ‘om de hoek’.

Het NOS Journaal bracht de schrik van een inwoonster van Toldijk (gemeente Hummelo in de Achterhoek) in beeld. Zij dacht toen ze het bericht las over de mogelijke komst van een munitieopslagplaats in eerste instantie aan een grap. Wie houdt er immers anno 2024 rekening mee dat jouw moderne, landelijk gelegen vrijstaande woning letterlijk van de kaart geveegd kan worden ten behoeve van een overheidsplan? Deze vrouw moet hebben gedacht: ‘we zijn China toch niet?’

Een evacuatie is nooit zeker

Ze leeft nu in de wetenschap dat plannenmakers van Defensie denkbeeldige veiligheidsringen hebben getrokken rond de door hun beoogde munitielocatie waar binnen uitgerekend haar idyllisch gelegen optrekje valt. Daar mag dus niet meer worden gewoond, mochten de plannen doorgaan. Zo is er ook een ring die aangeeft waar straks niet meer mag worden gewerkt in Toldijk.

Het is normaal menselijk gedrag om bij dreigend gevaar te denken aan vluchten. Wie zich verdiept in informatie over evacueren, stuit allereerst op de overheidsregels die gelden voor problemen in het buitenland. Daar immers, gebeuren de meeste rampen.

‘Bij een evacuatie,’ zo meldt de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken, ‘helpt de Nederlandse overheid mensen die daarvoor in aanmerking komen om weg te komen van een gevaarlijke plek in  het buitenland naar een veilig punt in de regio. Een evacuatie is nooit zeker. Zolang Nederlanders zelf veilig uit het land kunnen vertrekken, organiseert de Nederlandse overheid in principe geen evacuaties. De Nederlandse overheid heeft geen wettelijke verplichting om Nederlanders te evacueren. De overheid heeft wel een inspanningsverplichting om landgenoten tijdig te informeren over de veiligheidssituatie in het buitenland en hen te adviseren. Een evacuatie richt zich op iedereen met de Nederlandse nationaliteit. Bij repatriëring gaat het om een groep, bijvoorbeeld een aantal gestrande reizigers.’

Rampenscenario’s draaien in ons laaggelegen land in de eerste plaats om overstromingen. Niet vreemd als je weet dat ongeveer 59 procent van het Nederlandse landoppervlak een overstromingsrisico loopt, 26 procent onder zeeniveau ligt, 29 procent kan overstromen als rivieren massaal over hun oevers treden en 4 procent buitendijks ligt.

De impact anno 2024 zal bij een watersnoodramp vele malen groter zijn dan in 1953, volgens een onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL):

‘De Nederlandse bevolking is sindsdien met 65 procent gegroeid en de economie nog veel meer. Bijna 70 procent van de bevolking woont vandaag de dag in overstromingsgebieden: dit aandeel zal nog toenemen door de groei in de overstromingsgevoelige Randstad en een bevolkingskrimp in de hoger gelegen rurale gebieden in het oosten en het zuiden van het land. In de dichtbevolkte en laaggelegen gebieden zouden duizenden doden kunnen vallen. Een vele duizenden meer zouden getroffen kunnen worden op andere manieren. Beschadiging of uitval van vitale functies, zoals elektriciteit, drinkwater en ICT-netwerken kan namelijk leiden tot maatschappelijke ontwrichting.’

Veilig op hoger gelegen verdiepingen

Bij een dreigende ramp zullen de meeste mensen, zoals het PBL dit noemt, ‘instinctief in hun auto springen in een poging elders veiligheid te zoeken. Daar is niet altijd tijd voor en je kan in laaggelegen polders terechtkomen.’

Het PBL stelt dat mensen veilig zijn in hun eigen huizen op hoger gelegen verdiepingen. ‘Als hun huizen te laag liggen dan kan in de meeste gevallen veiligheid worden gevonden in nabije openbare gebouwen of kantoren. Nieuwe gebouwen zouden zo ontworpen kunnen worden dat deze kunnen dienen als overstromingsbestendige toevluchtsoorden, bijvoorbeeld door ze op verhoogde stukken grond te bouwen.’

Nog een half jaar billenknijpen

Juist de directe nabijheid van water speelt bij het verzoek van de NAVO aan Nederland om andere landen te ontlasten bij de opslag van munitie een belangrijke rol. Als kustland met grote havens en een goed stelsel van binnenvaartwegen kan Nederland borg staan voor snel transport van munitie in noodsituaties naar buurlanden.

In het Twenste Weerselo, het Gelderse Toldijk en de andere plaatsen die Defensie op het munitieoog heeft, wordt het voor de inwoners en andere belanghebbenden nog zeker een half jaar billenknijpen.

De verwachting is dat begin volgend jaar de beslissende kogel over de besluitvorming door de kerk gaat. Spreekwoordelijk dan wel te verstaan.

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nog een nadeel van 18 miljoen Nederlanders: vluchten voor een dreigende ramp kan bijna niet meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Poetins inval, twee jaar geleden, in Oekraïne, nadat hij in 2014 al de Krim had geannexeerd, heeft de noodzaak van een robuuste Nederlandse én Europese defensie politieke urgentie gegeven. De generaals laten sindsdien geen gelegenheid voorbij gaan om hun hart te luchten over de tekorten. Te weinig technici. Tekort aan oefenruimte. Tekort aan materieel. Maar ook steeds: tekort aan steun van de financiële wereld.    

Dit zei generaal Onno Eichelsheim, Commandant der Strijdkrachten (CDS) en dus onze hoogste militair, twee maanden geleden in NRC Handelsblad: ‘Banken wilden lang niet veel te maken hebben met de defensie-industrie. Die houding is aan het veranderen, maar het is voor een bedrijf dat bijvoorbeeld militaire voertuigen maakt nog steeds niet makkelijk om een banklening te krijgen. Daar is nog wat te halen.’

De clusterbommen van Zembla deden hun werk

Waar nog meer te ‘halen’ is, in geld én in maatschappelijke ruggensteun, is de pensioenwereld. Vorige week nam de politieke superieur van Eichelsheim, demissionair minister van Defensie Kajsa Ollongren (D66), de pensioenwereld op de korrel. BNR had vastgesteld dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen ondanks oproepen van het parlement én van de militairen geen extra  geld beleggen in defensiebedrijven. Ollongren tegen BNR: ‘Ik zeg wel eens: wil je onderdeel zijn van het probleem, of van de oplossing?’

Hoe komt de pensioenwereld aan de huiver voor beleggingen in de defensiewereld? En moet dat zo blijven?

Wie het spoor terug probeert te volgen naar de bron van de angst voor beleggingen in de wapenindustrie, komt uit bij een uitzending van Zembla in maart 2007. Pensioenfondsen publiceerden toen nog geen gegevens over beleggingen in individuele bedrijven. Nu doen ze dat, met maanden vertraging wel. Een gespecialiseerd onderzoeksbureau had voor Zembla in kaart gebracht in welke wapenbedrijven de pensioenwereld belegde, met name in de productie van clusterbommen. De combinatie van hartverscheurende beelden van de slachtoffers en de (kennelijk onwetende) keurige geklede pensioenbazen, deed zijn werk.

De Tweede Kamer drong aan op maatregelen. Die kwamen er: een wet die beleggingen verbood van bedrijven die clustermunitie maken.

Sinds Zembla en deze wet zijn aandelen van defensiebedrijven ‘verdacht’. Inmiddels valt de wapenindustrie in dezelfde categorie als tabaksproducenten, fossiele energiebedrijven (Shell en BP) en bedrijven die gebruik maken van kinderarbeid. Ze stinken.

Grote pensioenfondsen sluiten deze sectoren geheel of grotendeels uit van hun beleggingskeuzes. De vraag is: moet een pensioenfonds op morele en/of ideologische gronden specifieke beleggingen bij voorbaat uitsluiten? Of moeten in het belang van pensioengerechtigden andere overwegingen, zoals rendementsperspectief, ook beoordeeld worden, waarna men vervolgens een beslissing neemt. Dan kan de belegging op morele gronden nog wel afvallen, maar is toch het héle plaatje bekeken.

Munitie is een topbelegging

BNR becijferde dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen voor 1,4 miljard euro beleggingen in defensiebedrijven hebben. Dat is 0,1 procent van hun kolossale vermogen. Dus ik dacht: laat ik de proef op de som nemen. Welke van deze vijf belegt in Rheinmetall, een Duits defensieconcern met 33.700 werknemers? Van vrachtwagens en wapensystemen tot munitie.

De meest actuele cijfers over beleggingen dateren van eind vorig jaar of eerder. ABP heeft voor 26 miljoen euro in Rheinmetall belegd, Pensioenfonds Zorg en Welzijn ruim 3 miljoen en de industriepensioenfondsen PME en PMT en het Bouwpensioenfonds niks. PMT heeft Rheinmetall uitgesloten van zijn beleggingen vanwege de productie van witte fosfor. Leuk weetje: Pensioenfonds Zorg en Welzijn zet Rheinmetall in de sector kapitaalgoederen, niet in wapens of defensie. Schrikt de belegging anders de achterban af?

Twee jaar geleden, aan de vooravond van Poetins inval was de koers van Rheinmetall 92 euro. Nu 422 euro. Het klinkt cynisch, maar het moet toch gezegd: als oorlog uitbreekt en de Duitse bondskanselier Olaf Scholz spreekt van een Zeitenwende, een historisch keerpunt naar een sterke defensie, dan lijkt me dat een moment om deze aandelen te kopen.

Nog een voorbeeld, dichter bij huis. De F-35. Een of twee van deze gevechtsvliegtuigen zie ik weleens overkomen. Noem het kinderlijk en naïef, maar mij geeft dat een goed gevoel. Goed dat defensie er is.

De belangrijkste producent van de F-35 is het Amerikaanse concern Lockheed Martin. Nederlandse industriële bedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling van het toestel. Toch beleggen de industriepensioenfondsen PME en PMT niet in Lockheed. Ook pensioenfonds ABP, waar de F-35-vliegers en het defensiepersoneel voor hun pensioen moeten sparen, belegt niet in Lockheed.

Waarom is beleggen in relevante defensiebedrijven belangrijk? Voor de bedrijven zelf betekent het een hogere beurswaarde, meer financiële slagkracht en ruimte voor uitbreiding. Voor de pensioenfondsen: genoeg rendementsperspectief.

De pensioenwereld blameert zich

ABP kondigde vorig jaar aan 250 miljoen te investeren in zorgwoningen en betaalbare huurwoningen om de tekorten op de woningmarkt te verlichten. Waarom steekt ABP zo’n bedrag, of een veelvoud daarvan, niet extra in defensiebedrijven? Dan laat ABP zien dat zij de roep van de achterban om financieel engagement serieus neemt. Andere pensioenfondsen kunnen dat voorbeeld volgen.

De pensioenwereld heeft de mond vol over maatschappelijk verantwoord beleggen. Over diversiteit. Over duurzaamheid. Over antifossiel. Het is tijd voor verandering. Een Zeitenwende. Met schraal kapitaal voor defensiebedrijven blameert de pensioenwereld zich. De aandelen van producenten van wapens waarmee Nederland zich verdedigt zijn óók maatschappelijk verantwoorde beleggingen.  

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo de wapenindustrie boycotten? Het is ook voor pensioenfondsen een zéér verantwoorde belegging. verscheen eerst op Wynia's Week.

NAVO-baas leek Rutte wel wat

De drie opties werden opgesomd. ‘Voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, dat is een parttimebaan, wil ik niet.’ Het voorzitterschap van de Europese Commissie gaat in de regel naar christendemocraten of sociaaldemocraten, Rutte is liberaal. Volgens de presentator bleef dan alleen secretaris-generaal van de NAVO over. Het was alweer jaren geleden dat een Nederlander, Jaap de Hoop Scheffer (2004-2009) die functie bekleedde. Dat leek Rutte wel wat.

Nog diezelfde middag plaatste dagblad De Telegraaf een artikel op haar website: Kan Rutte baan als NAVO-baas nog mislopen? ‘Als hij echt wil, zijn er geen grote hobbels meer’. De journaals waren die avond gereserveerder. Om 18.00 uur werd het vermeld bij commerciële zender RTL 4, niet bij het journaal van de publieke omroep. Duidingsprogramma’s gingen vooral over het naderende Israëlische grondoffensief in Gaza.

Zo op het eerste gehoor leek het alsof Rutte in het interview hardop dacht. Alsof hij enkel reageerde op de suggestie van de interviewer. Wie hem langer volgt, weet drie dingen. Een: control freak Rutte bereidt zijn publieke optredens minutieus voor. Twee: sinds de verkiezingen van 2010, toen hij voor het eerst premier werd, is de afdeling communicatie leidend geworden binnen de rechts-liberale VVD. Drie: dit optreden toont veel gelijkenissen met een ander optreden, afgelopen Kerst.

Op Eerste Kerstdag gaf Rutte namelijk een interview aan nieuwssite nu.nl. Precies op een dag dat Nederlanders, ook politici en journalisten, het nieuws niet volgen verscheen dit interview op een niet al te prominent medium. Rutte sprak erin over de ecologische – en energietransitie. Hij stelde dat de resultaten daarvan op zijn vroegst in 2030 zichtbaar zullen zijn. De Nederlandse journalist Syp Wynia  kwam tot de slotsom dat Rutte in ieder geval in 2025 en misschien zelfs in 2029 weer VVD-lijsttrekker en premier wilde worden.

Verstrekkende mededeling via onbeduidend medium

Maar op vrijdag 7 juli viel zijn vierde regering. De maandag erop kondigde Rutte aan niet opnieuw lijsttrekker en kandidaat-premier te willen worden. In het radio-interview gaf hij toe in de loop van het weekend dat besluit genomen te hebben. Ook hier valt op dat dit interview de tweede keer is binnen een jaar dat hij een mogelijk verstrekkende mededeling doet via een relatief onbeduidend medium, op een moment dat de aandacht van het grote publiek elders ligt.

Eerder die week stelde VVD-lijsttrekker Dilan Yeşilgöz hooguit acht jaar premier te willen blijven. Rutte zat te lang. In het radio-interview gaf Rutte toe dat hij in 2021 het stokje beter had kunnen overdragen aan een ander. Spraken zij uit het hart of vertolkten zij wat campagnestrategen uitdachten?

Slagingskansen

Maar willen is niet hetzelfde als lukken. Nederland leverde drie keer de secretaris-generaal van de NAVO. Hoewel het gebeurde dat ex-premiers die functie bekleedden, waren alle drie de Nederlanders oud-ministers, geen oud-premiers. Nederlandse premiers verdwijnen in de regel na hun laatste regering in de anonimiteit. Alleen christendemocraat Ruud Lubbers streefde daarna naar een internationale functie, weliswaar met weinig succes. Naar verluidt wilde Jan Peter Balkenende in 2010 de eerste vaste voorzitter van de Europese Raad worden. Het werd Herman Van Rompuy.

En dan blijft het feit dat de VVD nooit de premier leverde tot Rutte, die in 2020 het record van Lubbers als langstzittende premier verbrak. Denkt hij — denkt VVD — dat dit ook lukt?

Rutte dekte zich in. Zo’n functie moet eerst beschikbaar komen. Momenteel gaan zulke functies naar vrouwen. Het is bekend dat de huidige secretaris-generaal, Jens Stoltenberg, zonder het uitbreken van de Oekraïne-oorlog de functie al overgedragen zou hebben.

Als puntje bij paaltje komt, beslist Amerika wie de post krijgt. Biden noch Trump heeft iets tegen Rutte. Kwestie van tijd?

Begin dit jaar verscheen bij Doorbraak een artikel over de Nederlandse bezuinigingen op defensie. NRC publiceerde op 31 december 2022 een uitgebreid artikel over hoe achtereenvolgende regeringen na de Koude Oorlog bezuinigden op Defensie. Ook als de VVD daar deel van uitmaakte.

‘Mark hééft niet zoveel met defensie

In 2010 en 2012 voerde de VVD campagne tegen defensiebezuinigingen. En beide keren werd Rutte premier. Op een NAVO-top in Wales in 2014, na het neerschieten van MH17 boven Oekraïne, tekende ook Nederland voor het verhogen van defensie-uitgaven naar 2 procent bbp. Telkens deed premier Rutte het omgekeerde. Volgens een VVD-Kamerlid is Mark ‘nu eenmaal geen man van principes’. Een PvdA-Kamerlid (sociaaldemocraat): ‘Mark hééft niet zoveel met defensie.’

Heeft niemand op de Amerikaanse ambassade in Den Haag of het NAVO-hoofdkwartier dat NRC-artikel gelezen?

Dit artikel verscheen op 31 oktober 2023 in Doorbraak.be.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wordt Mark Rutte secretaris-generaal van de NAVO? verscheen eerst op Wynia's Week.

En echte vrienden kunnen wat hebben van elkaar. Zo ook na de Russische aanval op Oekraïne van februari 2022. Datzelfde jaar verschenen berichten in de media dat Den Haag de Duitse partners al direct stevig onder druk had gezet om serieuze wapens en voorraden aan Oekraïne te leveren.

Wapenleveranties liggen gevoelig in Berlijn

Het Duitse kabinet – een ‘stoplichtcoalitie’ van SPD, FDP en Bündnis 90/Die Grünen –  was over de reactie op de inval behoorlijk verdeeld. Alleen al door het oorlogsverleden liggen wapenleveranties gevoelig in Berlijn. Vooral regeringspartij SPD van bondskanselier Olaf Scholz piekerde, praatte en peinsde.

Het kabinet-Rutte wilde onmiddellijk na de Russische aanval antitankraketten naar Oekraïne sturen. In eerste instantie lag Berlijn echter dwars. Dat was nogal een dingetje omdat het antitankwapen Panzerfaust van Duitse makelij was en de regering-Scholz export ervan eerst moest goedkeuren.

De Duitsers gingen overstag, maar een paar weken later moest Nederland de oosterburen opnieuw op sleeptouw nemen. Wederom draaide het om een wapensysteem van Duitse makelij: de PzH2000 pantserhouwitser, een stuk geschut op rupsbanden dat doelen kan raken tot op vijftig kilometer afstand. De druk uit Nederland had effect: beide landen stuurden gezamenlijk pantserhouwitsers naar Oekraïne.

Daar bleef het niet bij voor wat betreft de samenwerking met Berlijn. Begin 2023 kocht Nederland samen met Denemarken en Duitsland Leopard 1A5-gevechtstanks. Daarnaast werkten beide landen op nog meer terreinen samen, zoals het trainen van Oekraïense militairen.

Op dit punt is duidelijk sprake van een – hier letterlijk bedoelde – grensoverschrijdende militaire omhelzing. (Onbewust moest ik denken aan de fameuze broederkus van Sovjetleider Leonid Brezjnev en zijn DDR-collega Erich Honecker, maar dat terzijde). Het punt is echter dat de hechte samenwerking rond Oekraïne mijns inziens twee andere ontwikkelingen deels aan het zicht onttrekt. Ontwikkelingen die structureel gezien veelzeggend en van groot belang zijn.    

Om te beginnen staat inmiddels het grootste deel van de Koninklijke Landmacht onder Duits bevel. In maart van dit jaar integreerde de laatste van de drie Nederlandse brigades – de 13^de Lichte Brigade – in een grotere Duitse eenheid, namelijk de Duitse 10^de Pantserdivisie. Eerder gingen de Luchtmobiele Brigade uit Schaarsbergen (2014) en de 43^ste Gemechaniseerde Brigade uit Havelte (2016) al op in Duitse divisies. (Vooral die laatste stap kwam de landmacht goed uit: ons land had eerder zijn laatste Leopard-tanks weggedaan, maar nu kon de landmacht blijven beschikken over achttien lease-tanks in een gemengde Duits-Nederlands tankbataljon).  

De samenwerking begon als kostenbesparing

Premier Mark Rutte bewierookte deze ‘bijna volledige integratie.’ Bondskanselier Scholz sprak over Liebe Mark en vond het ‘heel bijzonder dat we zo vervlochten zijn. (…) Zolang we niet tegen elkaar voetballen, zijn we goede partners.’ Deze samenwerking is ooit begonnen als kostenbesparing en als middel om de goeddeels wegbezuinigde Nederlandse krijgsmacht te laten overleven, maar gaat inmiddels veel verder dan dat.

In de praktijk wordt veel gezamenlijk geoefend en stemmen beide krijgsmachten de doctrines en hun behoeften aan militaire materieel zo veel mogelijk op elkaar af. (Tijden veranderen trouwens: in de Koude Oorlog was het aan Nederlandse kant verboden om dezelfde munitie te gebruiken als de Duitsers. Deze munitie mocht niet in handen vallen van wat ooit de aartsvijand was.)

Duitse militairen gaan schieten met Nederlandse munitie en kunnen sleutelen aan Nederlandse voertuigen. En omgekeerd. Duitse officieren gaan de Nederlandse brigades aanvoeren, terwijl Nederlandse stafofficieren aanschuiven bij de Duitse divisiestaven. Binnen de NAVO werken lidstaten al op allerlei niveaus samen, maar Duitsland en Nederland zijn de eerste die hun landstrijdkrachten bijna volledig in elkaar willen schuiven.

De betrokkenen bewandelen het pad der hete kolen

Kortom: met betrekkelijk stille trom – en inmiddels met een stevige injectie door de Oekraïne-oorlog – gaan de Duitse en Nederlandse landmachten bijna volledig in elkaar op. Een bijzondere stap, om niet te zeggen een unieke ontwikkeling, die tot weinigen lijkt te zijn doorgedrongen. In de woorden van plaatsvervangend landmachtcommandant Jean-Paul Duckers: ‘Veel mensen realiseren zich niet hoe uniek het is wat wij doen.’

Dit brengt me bij het tweede punt. Zodra de politieke en grondwettelijke implicaties ter sprake komen, lijkt de integratie van beide landmachten opeens wat minder uniek te zijn. Hier bewandelen betrokkenen duidelijk het pad der hete kolen.

Niet voor niets stond in het Defensiepersbericht over de integratie van de 13^de Lichte Brigade de term ‘onder bevel gesteld’ tussen aanhalingstekens. Tsja, onder bevel stellen is nu eenmaal de formele aanduiding voor dit soort ceremonies, dus de landmacht kon er niet omheen, aldus de landmacht zelf. Zoek er vooral niet te veel achter, benadrukt Defensie. Tot op de dag van vandaag klinkt ‘onder Duits bevel stellen’ nu eenmaal een tikkeltje heftig vanwege de zure historische nasmaak.

De praktijk is echter minder zwart-wit, onderstreept Defensie telkenmale. Nederlandse militairen hijsen zich niet in Duitse uniformen. En van die vermeende cultuurverschillen tussen de Nederlanders en de Duitsers moeten we geen punt maken: ‘Een Duitser gaat geen Nederlander worden en een Nederlander geen Duitser,’ aldus commandant der landstrijdkrachten Martin Wijnen, ‘en dat moeten we ook niet willen.’

Nee, Nederland behoudt volledige zeggenschap over de inzet van de eigen militairen, herhalen alle betrokken militairen in alle toonaarden. Inderdaad, de grondwet dicteert dat het oppergezag bij de Nederlandse regering ligt. Bovendien blijven nog behoorlijk wat landmachtonderdelen buiten de Duits-Nederlandse integratie, zoals het Korps Commandotroepen, de Genie en allerlei ondersteunende diensten. Ook het hoofdkwartier van de landmacht in Utrecht blijft gewoon bestaan.

Deze verregaande samenwerking is inderdaad bij lange na niet de opmaat naar een Europees leger. Ondanks alle initiatieven staat het gezamenlijk Europees buitenlands en veiligheidsbeleid nog grotendeels in de startblokken. EU-lidstaten besluiten nog altijd zelf over de inzet van hun militairen.

In noodsituaties zijn we steeds afhankelijker van Duitsland

Echter, en dat is hier het centrale punt, in onverhoopte noodsituaties maakt Nederland zich wel degelijk steeds afhankelijker van grote buur Duitsland. In heel veel gevallen zal er niet echt sprake zijn van een probleem. Nederland en Duitsland gaan bijna altijd gezamenlijk in internationale vredesmachten en coalities op pad, meestal onder de vlag van NAVO, VN of EU. Steunt Den Haag een voorgenomen Duitse militaire inzet niet, dan blijven de Nederlanders thuis. Heeft de missie geen haast en is ze politiek niet erg omstreden, dan kunnen regeringen en parlementen de besluitvorming kalmpjes afronden. Kein Problem.

Dit Problem zou echter wel degelijk kunnen ontstaan in acute en zeer dreigende situaties. Stel bijvoorbeeld dat de Russen in een wanhoopsdaad dreigen de Baltische staten binnen te vallen. Nederland is dan wellicht best bereid het gezamenlijke tankbataljon met Leopard-tanks te sturen, terwijl de Duitsers wellicht terughoudender zijn.

Nederland is dan met handen en voeten gebonden aan het Duitse standpunt. ‘Als Nederland daar met tanks wil kunnen optreden is het volledig afhankelijk van de Duitsers,’ aldus defensiedeskundige Dick Zandee. ‘Omgekeerd zijn de Duitsers dat natuurlijk niet van Nederland.’

Ook sommige Tweede Kamerleden zijn verontrust over het feit dat de Nederlandse landmacht – het grootste van de vier krijgsmachtdelen – inmiddels grotendeels is opgeslokt door Das Heer, zoals de Duitse landmacht heet. Nederlandse jongens en meiden ‘onder bevel van’ Berlijn naar onbekende strijdtonelen gestuurd? Kan Den Haag de innige Nederlands-Duitse samenwerking ongedaan maken als puntje bij paaltje komt?

Dat kan in principe, aldus generaal Wijnen, maar is niet de bedoeling: ‘We bouwen een huis van legoblokjes. Die blokjes kunnen we er ook weer uithalen. Het is dus omkeerbaar, hoewel dat niet het streven is.’ Wie het tv-programma LEGO Masters wel eens heeft bekeken, weet dat het met die legoblokjes iets ingewikkelder ligt…

Er speelt bovendien nog een aanvullende complicatie: de parlementaire zeggenschap. Beide parlementen hebben in de praktijk het laatste woord over de vraag of de krijgsmacht op pad wordt gestuurd. De Bondsdag heeft hiertoe de wettelijke bevoegdheid, ons parlement een de facto bevoegdheid mede op basis van de zogenoemde grondwettelijke artikel 100-procedure. Het kabinet moet de Tweede Kamer nu zo vroeg mogelijk informeren over eventuele nieuwe operaties. In de praktijk zoekt de regering een zo breed mogelijk draagvlak en dat kost nogal wat tijd.

Onze landmacht is blij verlost te zijn van Verweggistan-missies

Ofwel, wat nu precies de praktische politieke en grondwettelijke implicaties zijn van de Tiefintegration blijft in hoge mate onduidelijk. Maar bij de landmachttop zal men zich daar niet al te veel zorgen over maken. Want de Oekraïne-oorlog heeft nóg iets duidelijk gemaakt: de krijgsmacht is blij eindelijk af te zijn van die slopende en vaak frustrerende internationale missies in verafgelegen gebieden.

Generaal-majoor Duckers wond er geen doekjes om: ‘De tijd dat we alleen deelnamen aan wars of choice [vrijwillige internationale operaties, CK], zoals in Afghanistan, ligt achter ons. En als je de bondgenootschappelijke verdediging serieus neemt, moet je als het erop aan komt wél iets op de mat moet kunnen leggen. Dan kun je niet zeggen: helaas, onze eenheden zitten in Verweggistan.’ Duidelijke taal.

Militair historicus Christ Klep publiceert in Wynia’s Week regelmatig zijn actuele analyses over oorlog en andere veiligheidskwesties.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Onze landmacht is grotendeels opgeslokt door de Duitsers. Gaan we straks onder Duits bevel naar het front? verscheen eerst op Wynia's Week.

Vergelijk dat met 2023. Linkse politici, toen tegen de NAVO, doen nu oproepen voor Amerikaans-Europese wapenleveranties aan Oekraïne. Over de risico’s van een kernoorlog wordt weinig meer vernomen (terwijl er wel nog steeds weerstand is tegen kernenergie). Waar is er in vredesnaam gebeurd met het linkse pacifisme? Coen de Jong zocht de weg terug.

‘Carrière maken, voordat De Bom valt,’ zong Ernst Jansz van Doe Maar in 1982. Het waren de dagen van ‘Ban de Bom’ en ‘Help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland’. Onder leiding van de christelijke vredesorganisaties Pax Christi en het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) en met steun van linkse partijen als PvdA, D66 en de GroenLinks-voorlopers CPN, PSP en PPR, trokken atoompacifistische demonstranten in groten getale door de straten van Amsterdam (1981) en Den Haag (1983). Vol trots meldde IKV-voorzitter Mient Jan Faber dat Hollanditis (het verzet tegen kernwapens) ‘een chronische ziekte’ was.

Ook linkse partijen willen wapenleveranties aan Kiev

Sinds de Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022 vinden er daadwerkelijk grootschalige gevechten plaats in een land grenzend aan de Europese Unie. Van GroenLinks tot de VVD grossieren politici in superlatieven over hun weerzin tegen de Russische president Vladimir Poetin. Bijna alle linkse partijen zijn verklaard voorstander van wapenleveranties aan Kiev. Media en de politiek maken zich ditmaal amper druk om het gevaar van een kernoorlog.

Opvallend genoeg is volgens een representatief onderzoek van I&O Research in oktober 2022 maar liefst 48 procent van de Nederlanders wél bang dat Rusland in het kader van de Oekraïne-oorlog kernwapens zal inzetten. Maar in praatprogramma’s schuiven de uitgenodigde experts het risico op de inzet van tactische of strategische kernwapens achteloos terzijde met de verzekering dat ‘Poetin dat toch niet durft’ – al achten diezelfde experts Poetin wél in staat de kerncentrale in Zaporizja bewust op te blazen.

Ernst Jansz bevestigt desgevraagd dat het nummer ‘De Bom’ in 1982 absoluut politiek was bedoeld. Doe Maar vertolkte hiermee de combinatie van angst voor een kernoorlog én somberheid over de toekomst van jongeren. ‘Welke band doet dat nog, rebelleren?’, vraagt Jansz zich af. Kunstenaars en muzikanten observeren in 2023 niet meer scherp – ze sluiten zich eerder aan bij de consensus waarbinnen iedereen het met elkaar eens wil (en moet) zijn.

Nederlanders – jong én oud – ondergaan de oorlogssituatie en het bijbehorende gevaar van een kernoorlog ogenschijnlijk gelaten. Misschien is dat niet zo vreemd: de Corona-jaren raakten scholieren en studenten hard, er is woningnood onder jongeren, er zijn slechte vooruitzichten en klimaatellende. Principieel protest komt opvallend genoeg vooral van de oudere generaties.

In het publieke debat is de toon ‘we moeten snel F16’s leveren aan Kiev’ en ‘onze democratie staat op het spel’. De Nederlandse media vertonen een hoge mate van eensgezindheid: vóór de NAVO en vóór een onverzoenlijke koers tegenover Moskou. Washington kon in de jaren tachtig slechts dromen van zoveel enthousiasme onder de Europese (en Nederlandse) bevolking.

Experts als generaal buiten dienst Mart de Kruif, oud-commandant der strijdkrachten Tom Middendorp en brigade-generaal Han Bouwmeester becommentariëren in de media bijna rond de klok de oorlogsinzet en de wapensystemen. Twijfel aan de doelstellingen van Washington en Den Haag uiten ze amper, hun voorspellingen over de krijgskansen zijn meestal rooskleurig. Aanvankelijk werd het Russische dreigen met een kernoorlog nog wel serieus genomen, maar dat sentiment lijkt spoorloos weggeëbd.

Gesensibiliseerde commentatoren

Het tweede echelon commentatoren – van oud-voetballer Evgeniy Levchenko tot voormalige VVD-Tweede Kamerlid Han ten Broeke – bewaakt voornamelijk de ideologische lijn en bestempelt afwijkende geluiden (of inhoudelijke kritiek op de Oekraïnse president Volodymyr Zelensky) gretig als ‘Putinversteherei’ .

Slechts heel soms stelt een – nog niet voldoende gesensibiliseerde – studiogast een onverwachte vraag. Zoals oud-voetballer René van der Gijp op 16 augustus bij kijkcijferhit Vandaag Inside. ‘Is er ook een strategie voor vrede?’ wilde hij weten van de eerdergenoemde Mart de Kruif. Die bleek echter niets te willen horen van vredesinitiatieven, waarschuwde dat Poetin hoopt ‘Europa af te matten’ en stelde nog ‘tien jaar hard werken’ in het vooruitzicht.

In de eerste Koude Oorlog bestond er bij delen van links een (dunne) verwantschap met Moskou – via de ideologische lijn van socialisme, anti-kapitalisme en communisme. Tegelijkertijd was er afkeer van het optreden van de Verenigde Staten, met name in de Vietnamoorlog (1955-1975).

Afkeer van Rusland is vanzelfsprekend geworden

Roelof Bouwman schreef op 1 november 2022 in EW: ‘Dat begon al in 1977, bij de oprichting van de actiegroep Stop de neutronenbom. Het initiatief ging uit van de communistische CPN, maar uitvalsbasis van de actiegroep was de protestantse Vrije Universiteit in Amsterdam. De CPN beschikte er over een kleine, maar fanatieke aanhang, hoofdzakelijk samengesteld uit studenten van gereformeerde komaf.’

In 2023 etaleert progressief en linksliberaal Nederland een vanzelfsprekende afkeer van Poetins Rusland, dat symbool staat voor nationalisme, traditie, LHBT-fobie en negentiende-eeuwse territoriumdrift. De enige politieke groepering die sympathie uit voor Rusland is het rechtse Forum voor Demoratie, een partij waarmee slechts weinigen in politiek Den Haag nog iets te maken willen hebben. 

Hoe zit het in 2023 met de vredesbeweging? Van een georganiseerde beweging die pleit voor vermindering van de spanning tussen het westen en Rusland is amper sprake. Het IKV en Pax Christi, de grote christelijk georiënteerde vredesorganisaties uit de jaren tachtig, zijn in 2014 opgegaan in één organisatie – PAX – dat als motto voert:‘Vrede. Wie durft?’

Ze melden trots ‘strategisch partner’ te zijn van het ministerie van Buitenlandse Zaken, waarvan ze subsidie ontvangen om, onder meer, te ijveren voor ‘het beëindigen van gewapend geweld en het opbouwen van inclusieve vrede’.

Verder is PAX – blijkens de teksten op de eigen website – vooral druk met gender en met het klimaat en neemt het duidelijk stelling vóór de Palestijnen. Over de kwestie Oekraïne spreekt PAX omfloerst: ‘Oekraïne heeft het recht en de plicht haar burgers op haar grondgebied te beschermen. Om dat te kunnen doen, heeft het land extra wapens nodig.’

Is dat een logisch standpunt voor een vredesorganisatie die tegelijk actie voert om bedrijven te bewegen juist níet te investeren in de wapenindustrie? De website van PAX vermeldt: ‘PAX onderzoekt wapenhandel naar landen die mensenrechten schenden en spreekt de financiers hiervan aan. (….) We werken aan het uitbannen van controversiële wapens, zoals clustermunitie, killer robots en kernwapens’. Net nu Washington is begonnen met het leveren van clustermunitie aan Kiev.

Er zit weinig licht meer tussen de visies van GroenLinks en het Pentagon

Sinds de jaren negentig zijn linkse partijen en aanpalende organisaties als PAX gaan ijveren voor humanitaire interventies onder de vlag van de Verenigde Naties. Midden jaren negentig, tijdens de Joegoslavische burgeroorlog, was het IKV-voorzitter Mient Jan Faber die zich bij de VN (en bij de Nederlandse regering) hard maakte voor het concept van de safe havens en de inzet van militairen onder de vlag van de VN (‘Blauwhelmen’). Het avontuur met Dutchbat in de ‘safe haven’ Srebrenica liep, zoals bekend, desastreus af.

We leggen ons oor te luisteren bij De Linker Wang, een religieus getinte werkgroep binnen GroenLinks. Ook daar klinken nauwelijks nog vredelievende pleidooien. Op een bijeenkomst in november 2022 zei Cinta Depondt, projectleider Oost-Europa en Oekraïne bij PAX, dat ze zich weliswaar aangesproken voelt door het pacifisme, maar dat het gaat om ‘een luxe die Oekraïne zich op dit moment niet kan veroorloven’. Rusland noemde ze ‘een onbetrouwbare partner’ die een ‘ongezonde christelijk-extremistische ideologie aanhangt’.

Europarlementariër Bas Eickhout van GroenLinks viel haar bij: nu beginnen met vredesgesprekken, zei hij, zal het conflict voor een heel lange tijd doen ‘stollen’ en zal in het voordeel van Rusland zijn. Er zit weinig licht meer tussen de visies van GroenLinks, Den Haag en het Pentagon.

De toenemende afhankelijkheid van de VS lijkt voor niemand een bezwaar

In juni 2023 vond in debatcentrum Pakhuis De Zwijger in Amsterdam een kleine bijeenkomst plaats over vrede in Oekraïne. Voor- en tegenstanders praatten geagiteerd door elkaar heen, maar er was in elk geval debat. Panellid Ewald Engelen – medewerker van De Groene Amsterdammer – merkte op dat in de Nederlandse buitenlandse politiek momenteel de dominee de overhand heeft boven de koopman. Nog niet zo lang geleden was de koopman (de gas- en oliebelangen van Shell, Nederlandse investeringen in de pijpleidingen Nordstream I en II) leidend.

Toch zijn de sancties tegen Rusland en de energiekrapte die er het gevolg van is, wel degelijk óók schadelijk voor de economie van de Europese Unie. Linkse en groene partijen zien echter vooral kansen om zo de energietransitie te versnellen – tegelijk blijven ze fel tegen kernenergie. De toenemende economische en militaire afhankelijkheid van de Verenigde Staten (voorheen een gruwel bij links) lijkt amper een bezwaar meer.

Cruciaal voor de brede publieke steun aan Oekraïne is dat Poetin met de inval in Oekraïne dichtbij de grenzen van EU-landen als Polen, Finland en Zweden komt. In 2023 zien we bijna live oorlogshandelingen op televisie, horen we in onze talkshows Oekraïners schrijnende verhalen vertellen, zien we in Nieuwsuur reportages vanaf het slagveld in Oost-Oekraïne. 

Oekraïne is bovendien een Europees land en de Oekraïners zijn ‘net als wij’. De steun voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen – grotendeels vrouwen en kinderen – was aanvankelijk onder links en rechts even groot.   

Socioloog Herman Vuijsje beschrijft in zijn onlangs verschenen boek Wij waren geen soldaat. Het leger was voor losers hoe linkse jongeren in de jaren zestig en zeventig afgaven op de dienstplicht. De protesten tegen de oorlog in Vietnam en de demonstraties tegen kernwapens versterkten in Nederland het zelfbeeld van een niet-militaire natie. Maar dat we een antimilitaristische traditie hebben, klopt slechts ten dele, benadrukt Vuijsje. De periode van afkeer van militairen, uniformen en oorlog was in Nederland eerder een tijdelijk verschijnsel.  

Na 9/11 veranderde de stemming: Nederland ging onder NAVO-vlag deelnemen aan de War on Terror in Afghanistan. Vuijsje wijst erop dat premier Jan Peter Balkenende in 2002 de term ‘helden’ gebruikte voor militairen die waren omgekomen tijdens een vredesmissie. Dat was voordien niet gebruikelijk: links – afkerig van uniformen en militairen – zou dergelijke bewoordingen hebben bedolven onder ironie.

Srebrenica was het keerpunt

Al lang voor Poetins invasie is Nederland anders gaan denken. Leger en politiek wilden na de schande van Srebrenica (en de vermeende lafheid van Dutchbat) graag het Nederlandse blazoen zuiveren. De herwaardering van militaire inzet en opoffering komt in Nederland de afgelopen jaren ook tot uiting op de – druk bezochte – jaarlijkse Veteranendag.

Bovendien is Nederland op regeringsniveau altijd – al sinds de oprichting in 1949 – een trouw lid geweest van de NAVO en aanhankelijk aan Washington. In het geheim lagen er in Volkel tactische kernwapens, iets wat oud-premier Ruud Lubbers in 2013 in een interview (per abuis) wereldkundig maakte. 

Tegengeluiden over de oorlog in Oekraïne blijven voorlopig beperkt tot de marge: corona-wappies, FvD-aanhangers en (door de veiligheidsdiensten als gevaarlijk bestempelde) complotdenkers. Er zijn mogelijk meer mensen die bedenkingen hebben bij de militaire steun vanuit Nederland aan Oekraïne, alleen we horen ze amper.

Onze eigen vecht- en sneuvelbereidheid blijft gering

Dat zou kunnen veranderen wanneer de krijgskansen keren (het tegenoffensief van Oekraïne lijkt vooralsnog weinig succesvol) en de kosten van de steun aan Oekraïne (denk aan nieuwe stijgingen van de energierekening in de komende winter) hoog oplopen. De kans dat Nederlanders het sturen van militairen naar Oekraïne zouden steunen, is verwaarloosbaar.

De generatie uit de jaren zestig, zeventig en tachtig – waarvan velen nooit in dienst wilden en demonstreerden tegen kernwapens – zijn nu, op gevorderde leeftijd, vaak voorstander van de Amerikaanse (en Europese) militaire steun aan Oekraïne. Uit een onderzoeksrapport van Ipsos uit april 2022 (The world’s response to the war in Ukraine) blijkt dat 65 procent van de Nederlanders vindt dat Nederland wapens moet sturen naar Oekraïne.   

Nauwelijks veranderd is de opvatting van Nederlanders over een eigen persoonlijke bijdrage aan het winnen van een eventuele oorlog.  Het EO-programma Dit is de kwestie liet in april 2022 onderzoeken hoe groot de vecht- en sneuvelbereidheid in ons eigen land is. Slechts 16 procent van de Nederlanders zegt de wapens op te willen pakken om Nederland te verdedigen.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week. Meer informatie: www.blauwburgwal.nl

Het bericht Van ‘Ban de bom’ tot F16’s voor Oekraïne: wat is er in vredesnaam gebeurd met het linkse pacifisme? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het cliché wil dat het Nederlands buitenlands beleid heen en weer geslingerd wordt tussen de belangen van de koopman en de diep-verankerde overtuiging van de dominee dat het noodzakelijk is om anderen de weg te wijzen naar moreel juiste opvattingen en daden. Dat is inderdaad niet zonder grond, maar er valt meer over het Nederlands buitenlands beleid te zeggen.

Dat kan namelijk veel beter en daarom zou het minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra en minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Liesje Schreinemacher sieren zich te verdiepen in de ideeën van Adam Smith, deze maand 300 jaar geleden geboren, en andere klassiek-liberalen, zoals David Hume, Ludwig von Mises en Friedrich Hayek.

Hoewel deze denkers veelal bekend staan als economen en filosofen hadden zij ook coherente opvattingen over internationale betrekkingen. De basis is hun mensbeeld, oftewel het antwoord op de vraag waartoe de mens in staat is en hoe menselijk gedrag is te verklaren. Dit mensbeeld is realistisch, er wordt geen ideale mens nagestreefd.

Conflict en geweld zijn onvermijdelijk

In klassiek-liberale ogen wordt menselijk gedrag verklaard door een mix van rede en emoties, waarbij de laatste categorie uiteindelijk de doorslag geeft, of zoals Hume schreef: ‘reason is and ought to be a slave of the passions’. Dit betekent ook dat conflict en geweld onlosmakelijk onderdeel is van het menselijke bestaan, want hoewel mensen best kunnen beredeneren dat geweld vaak onverstandig is, kunnen zij zich toch niet altijd beheersen.

Dat werkt door in de internationale politiek, die immers een menselijke bezigheid pur sang is. Voor utopische ideeën over mogelijke wereldvrede is derhalve geen plaats bij Smith en andere klassiek-liberalen. De fundamentele vraag blijft voor hen: hoe het beste om te gaan met onvermijdelijke conflicten?  

In tegenstelling tot hetgeen tegenstanders graag rondbazuinen zien klassiek-liberalen de mens als een sociaal wezen. Hij is dus geen asociale egoïst, maar iemand die niet zonder sociale verbanden kan. Primair het gezin en de familie, maar er zijn ook emotionele verbintenissen met grotere eenheden, zoals het dorp of de stad, de regio of provincie en natuurlijk het land. Dat is direct ook de uiterste betekenisvolle grens.

Natuurlijk is er zoiets als mededogen op wereldschaal, en zijn er vast ook mensen die zich wereldburger voelen, maar ‘love of country’ en ‘love of humankind’ zijn twee heel verschillende dingen, schreef Smith. Vertaald naar de buitenlands-politieke praktijk betekent het dat nationale staten de primaire actoren zijn in de wereldpolitiek.

Wederzijdse afschrikking voorkomt veel oorlogen

Die staten moeten een samenleving vormen, oftewel een ‘anarchical society’ zoals theoreticus Hedley Bull het verwoordde. De internationale politiek is meer dan een hobbesiaanse ‘oorlog van allen tegen allen’, terwijl permanente wereldvrede buiten bereik ligt. De meest fundamentele eigenschap van de statensamenleving is het veiligheidsdilemma. Staten zijn nooit zeker zijn van de bedoelingen van anderen en daarom is hun veiligheid het primaire doel van buitenlands beleid.

Internationale orde wordt bewerkstelligd door de machtsbalans, waarbij staten of groepen van staten elkaar in machtsevenwicht houden, met een wederzijds afschrikwekkend effect. Dat voorkomt niet alle, maar wel veel oorlogen. Tegelijkertijd kunnen diplomatie en in beperkte mate internationaal recht bijdragen aan internationale stabiliteit. Vrijhandel en globalisering zorgen voor de economische betrekkingen, alsmede de uitwisseling van onder andere technologie, kennis en cultuur.   

Nederlandse defensie verkeert in belabberde staat

Als het Nederlandse buitenlands beleid met deze klassiek-liberale voorkeur wordt vergeleken vallen een paar zaken op. Door het NAVO-lidmaatschap voorziet Nederland in zijn veiligheidsbehoefte, maar het is een gotspe dat Nederland de kracht van de alliantie op de proef heeft gesteld door tientallen jaren minder bij te dragen dan is afgesproken.

De staat van de Nederlandse defensie is derhalve belabberd en dat is het gevolg van moedwillig beleid, niet alleen van links, ook van CDA en VVD. De Oekraïne-oorlog is een wake-up call gebleken, maar het is noodzakelijk om de getoonde ambitie, investeringsbereidheid en vastberadenheid de komende decennia te behouden.

Het internationaal recht wordt welhaast verheerlijkt in de Nederlandse buitenlandse politiek. In de Grondwet staat zelfs dat ‘de regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen’. Dat artikel moet snel worden verwijderd. Internationaal recht gaat vooral over afspraken tussen soevereine staten, die zelden afgedwongen kunnen worden bij overtredingen. Zelfs heel concrete maatregelen zoals internationale sancties, tegen Rusland of Noord-Korea, blijken tandeloos.

Daarbij geeft de Grondwet politici nu veel te vaak legitimiteit om mensen en geld op te offeren aan meestal zinloze buitenlandse militaire interventies. Die bereiken zelden doel, als er al van tevoren een duidelijke doelstelling wordt geformuleerd. Pogingen om de democratie te vestigen, zoals in Afghanistan, zijn geheel mislukt. Interventies zijn slechts billijk in zeer speciale omstandigheden, zoals het tegengaan van genocide.  

Verdragen gaan boven het nationale recht, dus het maakt zeker uit wat een staat internationaal afspreekt. Nederland is (volgens de verdragenbank op internet) op dit moment partij bij 8518 verdragen. De meeste daarvan betreffen praktische, bilaterale aangelegenheden, zoals luchtvaartverdragen of grensafspraken.

Maar er zijn ook veel verdragen met grote directe impact op het leven van burgers. Dat mag best minder volgens klassiek-liberalen, want internationaal recht is nog moeilijker te veranderen dan nationale wetten (denk aan het VN Vluchtelingenverdrag uit 1951), en kan de individuele vrijheid beknotten.

Ontwikkelingshulp is zinloos

Dat geldt ook voor internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties. Dat kan een nuttig platform zijn voor diplomatiek gesprek en conflictbeheersing, maar tegelijk dijen de taken van de vele dochterorganisaties veel te veel uit en is de VN Mensenrechtenraad een regelrechte aanfluiting door het lidmaatschap van autocratische landen en dictaturen. Opheffen derhalve.  

Een andere Nederlandse totem is ontwikkelingssamenwerking. Mises en Hayek waren vroege tegenstanders van het ‘afnemen van geld van de arme burgers in de rijke landen, ten behoeve van de rijke burgers in de arme landen’, zoals de Britse Lord Peter Bauer het verwoordde. Op kortdurende noodhulp na, is intergouvernementele ontwikkelingshulp zo goed als zinloos gebleken, zowel bilateraal als multilateraal. Nederland moet dan ook uit de Wereldbank en verwante organisaties stappen.

Verstandig binnenlands beleid in ontwikkelingslanden is de sleutel, zoals de landen in Zuid-Oost Azië hebben bewezen. Het staat non-gouvernementele organisaties (NGO’s) vanzelfsprekend vrij om wel actief te zijn op dit terrein. Het is echter een fundamenteel onjuiste vermenging van publieke en private verantwoordelijkheid dat de Nederlandse staat belastinggeld doorsluist naar NGO’s. Ook dit moet stoppen. 

Voorts dient mondiale vrijhandel en globalisering alle ruimte te krijgen. In klassiek-liberale ogen is vrijhandel echt vrije handel, dus zonder tussenkomst van staten of internationale organisaties zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Dat ideaal is voorlopig buiten bereik, maar moet wel het streven zijn, waarbij de wederopstanding van de danig verzwakte WTO de op een-na-beste optie is.      

Durf verdragen op te zeggen

Volgens klassiek-liberalen is een minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking totaal overbodig. Daarbij dient de minister van Buitenlandse Zaken zich te beperken tot veiligheid, diplomatie en het bevorderen van de instandhouding van de internationale anarchische samenleving van staten. Dat vergt minder nadruk op internationaal recht en de durf om uit overbodige internationale organisaties te stappen, of verdragen op te zeggen. Hoekstra en Schreinemacher kunnen derhalve nog heel wat leren van Adam Smith.

*Dr. Edwin van de Haar is onafhankelijk specialist in internationale liberale politieke theorie.

Deze bijdrage is gebaseerd op ‘Edwin van de Haar, Human Nature & World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory’, dat onlangs werd gepubliceerd door het Londonse Institute of Economic Affairs. Het kan hier gratis worden gedownload. Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wat Wopke Hoekstra kan leren van Adam Smith: Versterk defensie, stop ontwikkelingshulp en durf verdragen op te zeggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Vuijsjes schuldbekentenis kan, tegen de achtergrond van de Oekraïneoorlog, gelezen worden als een herwaardering van de weerbare democratie die de eigen vrijheid op waarde schat en desnoods met het zwaard wil verdedigen.

Net als praktisch iedereen uit zijn babyboomgeneratie zette ook de in 1946 geboren Herman Vuijsje zich als progressieve Amsterdamse sociologiestudent in de late jaren zestig af tegen het militarisme. Zelf in dienst gaan, was uitgesloten.

Daar werden eigenlijk niet eens veel woorden aan vuil gemaakt, realiseert Vuijsje zich nu. Tijdens de dienstkeuring maakte de keuringsarts het de weigerachtige student ook niet al te moeilijk – bijna op een presenteerblaadje kreeg je het vrijstellingsformulier ‘S-5’ aangereikt, wat in progressieve kringen vervolgens als statussymbool werd beschouwd.

Als niemand in dienst gaat, waarom ik dan wel?

Het stijgende aantal afgekeurden en dienstweigeraars bracht een neerwaartse spiraal op gang: als niemand in dienst gaat, waarom ik dan wel? Ook tijdens de Koude Oorlogjaren van Leonid Brezjnev en Ronald Reagan bleven het leger en de NAVO uitermate impopulair in het tot atoompacifisme en ‘Hollanditis’ geneigde Nederland.

Na de val van de Muur in 1989 leek elke militaire activiteit volstrekt nutteloos geworden – nooit zou er hier meer een oorlog komen, soldaten hadden hoogstens als hulpverleners nog een functie. Aan vredesmissies deed Nederland dan ook graag mee. Al was het eigenlijk niet de bedoeling dat er dan ook daadwerkelijk gevochten werd. In Srebrenica belandde ‘Dutchbat’ echter in een echte oorlog, met alle traumatische gevolgen van dien. 

Terugkijkend beziet Vuijsje het antimilitarische klimaat vanaf de jaren zestig niettemin met stijgende verbazing. Hij illustreert de tijdgeest met beeldende en vaak humoristische beschrijvingen, die we ook kennen uit vroegere boeken als Nieuwe Vrijgestelden (1977), Vermoorde onschuld (1986) en Correct (1997): ‘Wij gingen in plaats van in dienst te gaan, zeven jaar lang met een beurs of toelage studeren en links doen aan de universiteit, om daarna dankzij die studie veel geld te gaan verdienen.’

Vuijsje denkt niet dat Nederlanders nou zo fundamenteel verschillen van andere Europeanen. Antimilitarisme zit niet in onze genen. In vroeger tijd heeft het Nederlandse leger best zijn mannetje gestaan op het slagveld en tot in de jaren vijftig was de defensieorganisatie nog stevig geworteld in de Nederlandse samenleving.

Toen werd echter een wissel genomen. Volgens Vuijsje is het de babyboomgeneratie geweest die niet alleen zichzelf van het leger afwendde, maar die houding ook aan hun kinderen doorgaf en tegelijkertijd een pacifistisch maatschappelijk klimaat liet ontstaan waarin het defensieapparaat tenslotte vakkundig kon worden kapotbezuinigd. Totdat er letterlijk geen enkele tank meer overbleef.

Vuijsje stelt dat het leger na verloop van tijd in zekere zin slachtoffer is geworden van het eigen succes: juist door de succesvolle NAVO-afschrikking tijdens de Koude Oorlog leek ‘het rode gevaar’ niet meer te bestaan. Daarmee leek ook de gewapende strijd in en om ons land definitief verleden tijd geworden.

Het ‘vredesdividend’ werd opgesoupeerd

Dankzij de groei van de verzorgingsstaat ontstond vanaf midden jaren zestig een nieuw Nederland – een moderne, progressieve en individualistische samenleving waarin geweld niet meer bestond en niemand meer voor ‘het vaderland’ hoefde de sneuvelen. Verdedigen van onze comfortabele samenleving deden we niet langer – daar waren kennelijk anderen voor, allereerst natuurlijk de Amerikanen.

Het veelbesproken ‘vredesdividend’ werd opgesoupeerd, alles wat militair was, bezagen we met een ‘ridiculiserende laatdunkendheid’. Pas met Poetins invasie van Oekraïne werd duidelijk dat vrede en democratie niet gratis verkrijgbaar zijn. Inmiddels ziet Herman Vuijsje dan ook het belang van een sterke krijgsmacht in, en hij vergeet niet te vermelden dat zelfs een vroegere Provo als Roel van Duijn hem daarin bijvalt.

Herman Vuijsje: Wij waren geen soldaat. Het leger was voor losers. Walburg Pers, Zutphen 2023, ISBN 9789464 560763, prijs 24,99 euro.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij leverde een bijdrage aan de bundel De Linkse Kerk en promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe linkse babyboomers het leger verdacht maakten – tot er letterlijk geen tank meer over was verscheen eerst op Wynia's Week.

Stel, mijn snuggere neefje ambieert een carrière bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij vraagt om wijs advies. Welnu, dan zou ik hem in elk geval de aloude Chinese uitdrukking ‘Ik wens je interessante tijden toe’ voorhouden.

Vroeger fungeerde deze zegswijze vooral als een vloek: ik wens je tijden vol leed en rampspoed! Maar tegenwoordig roept de uitdrukking ook iets minder rampzaligs op, namelijk het beeld van tijden die daadwerkelijk ingewikkeld, maar bovenal boeiend zijn.

Stel dat mijn neefje het diplomatenklasje van Buitenlandse Zaken door komt, dan zou hij dat onmiddellijk aan den lijve ondervinden: de wereldorde beweegt zich onmiskenbaar richting nóg sterkere multipolariteit – en dat is niet noodzakelijkerwijs een vloek.

Het bipolaire tijdperk (Oost-West) van de Koude Oorlog ligt alweer een tijdje achter ons. Ook het unipolar moment van de Verenigde Staten – de term uit 1991 wordt doorgaans toegeschreven aan columnist Charles Krauthammer – loopt op zijn einde.

Zowel de bipolaire als unipolaire wereldorde hadden niet het eeuwige leven. Begrijpelijk. Daarvoor is de structuur van wereldordes simpelweg te vloeibaar en ongrijpbaar.

Zolang soevereine staten de basis van het internationale systeem blijven vormen – en een hegemoniale staat of wereldorganisatie ontbreekt – zien we een wereldwijd palet van staten, uitgesmeerd in klodders van multipolariteit. Als gezegd, op zich best een logische ordening. Tegen deze achtergrond is het tijd om te bezien welke koers de hoofdrolspelers in 2023 zullen varen.    

Rusland uit de Champions League

Rusland zal na 2023 niet langer deel uitmaken van de Champions League van grote mogendheden. Voor 2022 zette US News and World Report Rusland nog op de derde plek in de rangorde der machtigste staten. (Nederland scoorde een 24^ste plaats, een plekje direct achter…Qatar.)

Natuurlijk is Rusland voorlopig een belangrijke olie- en gasleverancier en een kernmogendheid en blijft het bijvoorbeeld permanent lid van de VN-Veiligheidsraad. Maar Rusland is bovenal ontmaskerd als een geografische reus op lemen voeten. Dat is een cruciale les van het Oekraïne-conflict: qua creativiteit en innovatievermogen doet Oekraïne het stukken beter dan de vastgelopen moloch Rusland.

Natuurlijk dreigt Poetin regelmatig met kernwapens. De NAVO heeft echter duidelijk gemaakt dat Moskou bij kernwapeninzet op een keiharde conventionele tegenklap kan rekenen. Een klap die het Russische leger definitief op de knieën zou dwingen.

Trouwens, Poetins mooi-weervriendjes China en India zijn niet gediend van destabiliserende Russische atoomdreigementen. Nee, Rusland zal in 2023 definitief een postkoloniale spoiler state blijken te zijn: een staat die onrust stoken als kern van zijn buitenlands beleid blijft zien. Niet meer en niet minder.

Big brothers (maar niet in arms): China en India

China zal in 2023 de rode lijn voortzetten van de afgelopen decennia: streven naar regionale dominantie. Dit streven past in het beleid om – net als Rusland – de wereld op te delen in regionale blokken en invloedssferen.

Maar in 2023 zal China ook nóg sterker dan voorheen tegen zijn beperkingen aanlopen. Onder autocraat Xi Jinping verliest China veel van zijn dynamiek. De alwetende Communistische Partij en ideologische starheid staan wederom centraal. De bevolking zucht onder de beperkingen van het botte COVID-beleid. Sowieso is de bevolkingsopbouw ongunstig, met dank aan het eerdere officiële een-kind gezinsbeleid.

Het wereldwijde Belt and Road-initiatief (BRI, ofwel ‘de nieuwe zijderoute’ en volgens Xi ‘het project van de eeuw’) zal ook in 2023 geen klinkend succes worden. BRI is altijd een maffia-achtige onderneming geweest: als arme landen hun leningen niet konden afbetalen, kwamen hun bedrijven en projecten in Chinese handen.

De politieke en diplomatieke betekenis van veel projecten was vaak belangrijker dan de haalbaarheid of winstgevendheid. En veel landen kunnen hun leningen überhaupt niet afbetalen. Xi moest recentelijk erkennen dat BRI niet aan de verwachtingen voldoet: het initiatief zou daarom qua ambities worden ‘aangepast.’

In het noorden is Rusland tot China’s junior partner gedegradeerd: vooral een lastige puber – een beetje vergelijkbaar met Noord Korea. In het oosten ontwaren de Chinezen een steeds assertiever Japan, dat langzaamaan de ketenen van de naoorlogse pacifistische grondwet afwerpt. Dat gebeurt met steun van de Verenigde Staten, die hun Pivot to Asia doorzetten.

De Japanse defensiebegroting is recentelijk fors verhoogd. Intussen speelt in Japan zelfs de discussie of het land – met de Oekraïne-oorlog op het netvlies – niet ook langeafstandswapens moet verwerven die bases op het Chinese vasteland kunnen uitschakelen.

In het zuiden schurkt China aan tegen een steeds zelfverzekerder India. Oude grensconflicten laaien bij tijd en wijle op. Eind 2022 gingen Indiase en Chinese soldaten elkaar met stokken te lijf in de ravijnen van de Himalaya. In 2023 zal India zijn noorderbuur inhalen qua inwonersaantal.

Economisch heeft India nog een flinke inhaalslag te maken, maar de potentie is er: aan innovatievermogen geen gebrek en de bevolkingsopbouw is een stuk gunstiger dan die van China. Voor het moment kiest premier Narenda Modi een steekhoudende weg: met iedereen zo veel mogelijk vriendjes – of in elk geval in gesprek – blijven.

Het eeuwige verval van de VS

‘United States: the end of an illusion of omipotence,’ kopte medio 2022 een opiniestuk van politiek wetenschapper Manlio Graziano (Sciences Po Parijs). Dat de VS in relatieve of zelfs absolute neergang zijn, is voor veel wetenschappers inmiddels zowat een gegeven.

Klopt, de VS zijn er in de ogen van de wereldopinie niet populairder op geworden: de spreekwoordelijke shining city upon a hill verbleekt enigszins. Toch zal het met het Amerikaanse verval in 2023 wel meevallen. De Amerikaanse politicoloog John Ikenberry (Princeton University) meent dat de door de VS geleide liberale wereldorde (een samenspel van regionale organisaties, liberale vrijhandel en gedragsregels) helemaal niet in verval is. Integendeel.

Misschien is Ikenberry wat al te optimistisch, maar een punt heeft hij zeker: het is onmiskenbaar zo dat de VS grotendeels over dezelfde bronnen beschikken als in de voorgaande decennia: energiezekerheid, een sterke wetenschappelijk-technologische basis en een flexibele arbeidsmarkt bijvoorbeeld.

In de westelijke wereld kan geen andere mogendheid ook maar enigszins aan de VS tippen. Het overgrote deel van de militaire en economische hulp aan Oekraïne komt uit de VS. Alleen de VS  beschikken over de middelen – inlichtingenvergaring, transport, marine, strategische luchtmacht, enzovoort – om een serieuze globale speler te zijn.

De VS zijn nog steeds, zoals minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright al in 1998 opmerkte, een ‘indispensable nation.’ De VS kunnen altijd terugvallen op een uitermate gunstige geopolitieke ligging en op het vermogen om partners in bondgenootschappen te verenigen.

De Amerikanen kunnen wereldwijd bogen op ruim zestig militaire partnerschappen. China komt niet verder dan wat her en der verspreide veiligheidsrelaties met landen als Djibouti en Noord-Korea. Ofwel, met het definitieve Amerikaanse verval zal het warempel ook in 2023 wel meevallen.

Het Brusselse effect

Voor de EU was 2022 niet eens zo’n ongunstig jaar. Onder het motto never waste a good crisis is Europa als de wiedeweerga begonnen haar afhankelijkheid van olie en gas (en andere strategische goederen) te verminderen. In 2023 zullen de basisbeginselen van Europese samenwerking echter niet wezenlijk veranderen.

De EU is een geslaagd project in economisch opzicht. Anu Bradford (Columbia University) schreef recent een fascinerende studie onder de veelzeggende titel: The Brussels effect. How the European Union rules the world. In de hele wereld, argumenteert Bradford, nemen overheden, bedrijven en organisaties de EU-regelgeving over, zoals op het gebied van privacy, consumentenzekerheid, milieu of corruptiebestrijding. De EU profiteert als het ware van de marktwerking van haar regelgeving. Het effect daarvan zal nog lang merkbaar zijn.

In politiek opzicht blijft de EU echter worstelen. De EU-gremia experimenteren stukje bij beetje met besluitvorming met gekwalificeerde meerderheden. Maar als Duitsland of Frankrijk ruziemaken (en dat doen ze steeds vaker), gebeurt er weinig.

Brexit maakte duidelijk wat de EU wél of niet wilde zijn: uiteindelijk waren de meeste EU-lidstaten blij van de eigenwijze Britten af te zijn. Maar diezelfde Britten waren hard nodig om de derde EU-pijler inhoud te geven: het gezamenlijk veiligheidsbeleid.

Van een serieuze Europese defensiepolitiek – laat staan van een Europees leger – zal weinig terechtkomen, ondanks de Oekraïne-crisis. De nationale staat blijft het uitgangspunt van het Europese veiligheidsdenken. Hier en daar zien we samenwerking tussen militaire eenheden en staven van verschillende landen.

Maar bijvoorbeeld op materieelgebied blijven de resultaten magertjes, alleen al vanwege de economische belangen. Zo koos Duitsland onlangs voor het Amerikaanse F35-gevechtsvliegtuig tot woede van de Fransen.

Het is ook hoogst onzeker of na de Oekraïne-crisis de EU-lidstaten hun verhoogde defensieuitgaven handhaven. Hoe dan ook, de komende jaren blijven de Europese landen afhankelijk van het militair-strategische arsenaal van de VS en van de NAVO-structuren.

En zo brengt 2023 ons een wereldorde die in sterkere mate multipolair en dus ingewikkelder zal zijn. Mijn virtuele neefje zou het diplomatieke potje schaak op een complexer bord moeten spelen. Toch is een complexere multipolaire wereldorde geen vloek. Misschien is een multipolaire wereld wel het beste antwoord op de mondiale uitdagingen van 2023 en daarna: milieu en klimaat, globalisering, democratie en mensenrechten – om maar wat thema’s te noemen.  

Christ Klep is militair historicus en geeft op radio en tv commentaar op actuele wereldpolitieke ontwikkelingen. Hij werd door Syp Wynia geïnterviewd over de Oekraïne-oorlog. Kijk HIER.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht 2023: Rusland is geen Grote Mogendheid meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland beschikt ook over Patriots, maar kan die niet missen. Onze krijgsmacht is wel zo’n beetje door de voorraden heen, en dat geldt voor de meeste EU-landen. De Amerikanen houden de Oekraïners militair op de been. Europa geeft vooral geld.

Rusland bestookt burgerdoelen

De Patriots zijn nodig, omdat Rusland burgerdoelen bestookt. De afgelopen weken heeft het energiecentrales en waterzuiveringsinstallaties gebombardeerd. Kharkiv, de tweede stad van het land, kwam zonder elektriciteit en schoon water te zitten. Inwoners van de hoofdstad Kiev moesten het deels zonder gas en licht doen. De temperatuur schommelde deze week in Oekraïne rond het vriespunt.

Dankzij Westerse wapensteun heeft Oekraïne de Russen enigszins terug weten te dringen, maar Rusland bezet nog altijd een vijfde van het land, waaronder het grootste deel van de kust. Daardoor kan Oekraïne minder exporteren. Dat merken wij in de gestegen prijzen van zuivel en vlees: Nederlandse boeren gebruiken Oekraïens graan als veevoer.

Getwist over slachtoffers

De Amerikanen schatten dat aan beide kanten rond de 100.000 soldaten zijn gesneuveld. Ook zouden er 40.000 Oekraïense burgerslachtoffers zijn gevallen.

Dat is veel meer dat de Oekraïense en Russische autoriteiten willen bevestigen. Het Oekraïense leger houdt het op 9.000 militaire slachtoffers. De Russische minister van Defensie Sergei Shoigu sprak in september over minder dan 6.000 doden.

Waar geen twijfel over is, is het aantal vluchtelingen: 7.8 miljoen Oekraïners zijn hun land ontvlucht, de meesten naar de EU.

Nederland geeft 1 miljard aan wapens

Nederland heeft voor bijna 1 miljard euro aan militaire steun geleverd. Dat schreef minister van Defensie Kajsa Ollongren (D66) deze maand aan de Tweede Kamer. Meer dan de helft van het bedrag, 700 miljoen euro, is de vervangingswaarde van geleverd materieel. Doordat grondstoffen duurder zijn geworden, en de vraag naar wapens is toegenomen, kosten nieuwe geweren en raketten veel meer dan een paar jaar geleden.

De zwaarste wapens die Nederland heeft geleverd, zijn Pantserhouwitsers: artilleriesystemen die Nederland eerder tegen de Taliban in Afghanistan inzette. Verder zijn luchtafweerraketten, pantservoertuigen, kleine wapens en een veldhospitaal geschonken. Ook leidt Nederland samen met de Britten Oekraïense soldaten op. Precieze aantallen laat Defensie in het midden.

Minister: we doen het goed

Bovenop de 1 miljard stort Nederland 100 miljoen euro in een internationaal fonds dat wapens direct bij fabrikanten inkoopt, en 25 miljoen euro in een NAVO-fonds voor brandstof, medische voorzieningen en militaire apparatuur.

Minister Ollongren vertelde bij RTL: ‘Ik denk dat wat we doen, gaat goed. De Oekraïners hebben terrein teruggewonnen. Dat hebben ze alleen maar kunnen doen met de hulp van Nederland en een heleboel andere landen.’

Amerika trekt de kar

Dan gaat het toch vooral om één land. Volgens het Duitse Kiel-instituut, dat de internationale steun voor Oekraïne bijhoudt, heeft Amerika vooralsnog 48 miljard euro bijgedragen, waarvan 23 miljard euro aan wapens. De totale Europese steun is 52 miljard, maar daarvan is het grootste deel economische en humanitaire steun.

In de federale begroting voor volgend jaar maakt Amerika nog eens 45 miljard dollar (42,5 miljard euro) voor Oekraïne vrij: 20 miljard aan wapens, 13 miljard aan economisch en humanitaire steun, 6 miljard om de Amerikaanse troepenmacht in Oost-Europa te versterken en 4 miljard voor vluchtelingen.

Nederland doet het ‘naar rato’ OK

De omvang van de Nederlandse bijdrage is volgens defensiedeskundige Dick Zandee van het Instituut Clingendael wel ‘ongeveer naar rato’. ‘In de NAVO en EU wordt, gewogen bruto binnenlands product en bevolking, voor Nederland ongeveer een percentage van 4-5 procent aangehouden. Als de Europese landen voor 20 miljard euro aan militaire bijdragen hebben geleverd, dan is 1 miljard die 5 procent.’ Niets om je voor te schamen, maar ook geen reden voor borstklopperij.

In die circa 20 miljard van Europa zit dan wel 4 miljard aan wapens uit het Verenigd Koninkrijk. De militaire steun van de meeste EU-landen moet in de miljoenen worden gemeten. En dus niet in miljarden, zoals bij de Amerikanen en de Britten.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook straks weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Europa praat wel veel, maar de Amerikanen houden Oekraïne op de been verscheen eerst op Wynia's Week.