Het nieuwe kabinet Dick Schoof, bestaande uit PVV, VVD, NSC en BBB, wil het btw-tarief niet alleen voor media, maar ook voor boeken, cultuur, horeca en sport verhogen. Ook uit die sectoren komen protesten.

Onbetaalbaar

De gevolgen voor dagbladen zouden er niet om liegen. Gevreesd wordt dat mensen met een kleine beurs hun krant niet meer kunnen betalen. Verdiepende journalistiek zou onbetaalbaar kunnen worden waardoor een nieuwskloof ontstaat tussen arm en rijk. Redacties, in het bijzonder van kleinere en regionale titels, zouden in dit scenario met lagere budgetten moeten zien uit te komen.

Mocht het zover komen dan heeft ons land samen met Bulgarije het hoogste btw-tarief van heel Europa. De noodoproep verwoordt: ‘Als het belang van de rechtstaat echt hoog in het vaandel staat, schrap dan deze maatregel.’

De NOS noteerde dat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) ‘de btw-gifpil niet had zien aankomen. Op haar site staat te lezen dat het stimuleren van de journalistiek juist gewenst is in een tijd dat techbedrijven veel non-informatie verspreiden.’

Dat de Nederlandse gedrukte en digitale media behoorlijk in de stress zijn geschoten door de dreigende belastingverhoging is niet verwonderlijk. Sinds het begin van deze eeuw zijn als gevolg van ongelijke concurrentieverhoudingen met uitgevers in België de eigendomsverhoudingen behoorlijk uit balans geraakt.

Alle grote Nederlandse dagbladen zijn in bezit van twee Belgische uitgevers: te weten De Pers Groep (DPG), bekend van de kranten De Morgen en Het Laatste Nieuws en Mediahuis, uitgever van onder andere De Standaard en Het Nieuwsblad.

DPG slaagde erin het Algemeen Dagblad met al haar regionale bladen, de Volkskrant, Trouw en Het Parool in te lijven. Mediahuis verschalkte de ‘deftige’ NRC en de populaire Telegraaf met de daartoe behorende regionale kranten.

Nieuwe kaalslag dreigt

Dat Belgische courantiers relatief gemakkelijk in ons land konden toeslaan, had als belangrijkste oorzaak belastingfaciliteiten van de eigen overheid van tientallen miljoenen per jaar, met name op het gebied van verspreiding. Een regeling waar Nederlandse uitgevers alleen maar van hebben kunnen dromen.

Mismanagement, abonneeverlies, instortende advertentiemarkten in combinatie met gestegen kosten, brachten de grote krantenuitgevers in ons land letterlijk aan de rand van de afgrond.

Het Financiële Dagblad, de Barneveldse Krant, alsmede het Nederlands Dagblad en het Reformatorisch Dagblad, beide sterk gesponsord door de eigen christelijke lezersachterban, wisten wel hun zelfstandigheid te behouden.

Of de aangekondigde btw-verhoging, mocht deze daadwerkelijk worden ingevoerd, een nieuwe kaalslag onder de dagbladen betekent, valt moeilijk te voorspellen. Het aantal kranten dat sinds medio vorige eeuw het loodje heeft gelegd, is in ieder geval een even treurige als imposante lijst.

Drie dagbladen in Twente

In iedere stad streden meerdere dagbladen destijds vanuit een eigen identiteit om de gunst van de lezer. Als voorbeeld de situatie in Twente, indertijd gezegend met drie florerende krantenbedrijven.

De katholieke Twentsche Courant in Hengelo en twee algemeen georiënteerde kranten: Tubantia in Enschede en het Dagblad van het Oosten in Almelo. De drie dagbladen gingen fasegewijs samen en maken als Twentsche Courant Tubantia sinds 2015 onderdeel uit van de Belgische De Pers Groep.

Een handvol dagbladen in Den Haag

Regeringsmetropool Den Haag had begin tweede helft vorige eeuw een handvol eigen dagbladen. Katholieke inwoners lazen Het Binnenhof, liberale lezers abonneerden zich op Het Vaderland, veruit de grootste krant was de Haagsche Courant.

De Nieuwe Haagse Courant van christelijke signatuur was de kleinste die later als onderdeel van ‘Het Kwartet’, een aantal gelijkgestemde regionale bladen, op zou gaan in Trouw en er waren landelijke kranten met een Haagse editie, zoals het socialistische Het Vrije Volk.

De residentie moet het anno 2024 doen met alleen nog de Haagsche Courant als kopblad van het AD en De Telegraaf, welke krant van dinsdag tot en met vrijdag een Haagse pagina heeft.

De locatievoorbeelden Twente en Den Haag zijn niet toevallig gekozen. Begin jaren zeventig begon de journalistieke loopbaan van schrijver dezes bij Tubantia. Bewust gekozen, zo ver mogelijk van Den Haag waar mijn vader, Jaap Jongedijk, hoofdredacteur was van Het Vaderland. Bij Tubantia werd ik leerling-journalist, een praktijkopleiding van drie jaar. De School voor de Journalistiek in Utrecht zag omstreeks die tijd het levenslicht, maar de linkse reputatie gaf de doorslag een andere route te kiezen.

Als beginnend verslaggever was het buffelen voor weinig geld. Klagen bij hoofdredacteur De Bode, dat kamerhuur en auto meer kostten dan het werk opbracht, had een averechts effect. ‘Jongedijk, toen ik begon in dit vak moest je geld meenemen om te mógen werken. Draai straks maar een extra avonddienst.’

Beginners werden niet ontzien. De chef Buitenland merkte venijnig op na het eenmalig verwarren van twee Oostbloklanden : ‘Jij hebt de vervelende eigenschap…’. 

Zo vader zo zoon

Mijn krantenloopbaan in vast dienstverband eindigde na 38 dienstjaren op 31 december 2013 bij wat toen nog de Telegraaf Media Groep (TMG) heette. De krant van Wakker Nederland ging van broadsheet, het grote formaat, over naar het kleinere tabloid. Voor dat avontuur kwam ik in goed overleg met mijn 62,5 jaar niet meer in aanmerking.

Het verlies van de vaste baan deed mij terugdenken aan mijn vader die hetzelfde was overkomen toen de spanningen rond de toekomst van Het Vaderland zo hoog opliepen dat het ten koste ging van zijn gezondheid. Hij trad terug als hoofdredacteur en werd freelancer. Op een klus in Finland stierf hij in het harnas; samen met mijn moeder kwam hij om bij een verkeersongeluk.

Levenswerk in de shredder

‘Jaap, wat moeten wij toch met al die plakboeken?’, had ik mijn moeder zo vaak horen zeggen als er weer een extra plank in een kast bijkwam. ‘Bij het grof vuil’, was steevast het sarcastische antwoord, met de ondertoon van ‘waag het niet’. Door het plotselinge overlijden op 9 juni 1977 bleken het profetische woorden.

Het Haagse huurappartement moest van de eigenaar bij het definitief verscheiden van de bewoners op stel en sprong worden ontruimd. Het levenswerk van Jaap Jongedijk, begonnen in 1933 bij het Groninger Dagblad en voortgezet onder andere bij het Agrarisch Nieuwsblad, Trouw, Het Parool en uiteindelijk Het Vaderland, verdween door alle hectiek in de shredder. Geen moment stond ik er in deze donkerste dagen van mijn jonge leven bij stil dat die honderden plakboeken van bijzondere waarde konden zijn.

Een boek over de verdwenen dagbladen

Het besef hoe onbarmhartig ik was omgegaan met de nalatenschap van mijn vader kwam pas later, bladerend door mijn eigen verzameling knipsels. Had ik niet bij het Persmuseum in Amsterdam moeten informeren of daar belangstelling was voor een journalistiek leven vervat in plakboeken?

Ik had er slapeloze nachten van. Daaruit ontstond een idee. Het schrijven van een boek over de in ons land verdwenen dagbladen. Zoals Het Vaderland bijvoorbeeld, ‘de krant van mijn vader’.

In 1972 vond er een samenvoeging plaats met het Algemeen Dagblad en niet met de NRC, waarvoor hij zich hard had gemaakt. Alle drie de kranten waren onderdeel van de toenmalige Nederlandse Dagblad Unie (NDU). Tien jaar later werd Het Vaderland als kopblad van het AD uit de markt genomen, waarmee de transitie van dat abonneebestand was voltooid. Het zat de NDU niet lekker dat De Telegraaf in Den Haag stevig de tweede positie innam, na de Haagsche Courant die er marktleider was.

Een kenner van de dagbladwereld komt tot de volgende verklaring voor alle fusies: ‘De geschiedenis van de kranten is vooral “een geschiedenis van ijzer”. De familiebedrijven hadden eenvoudigweg niet het geld om een drukpers te vervangen als de oude op z’n eind liep.’

Met het idee een boek te schrijven over de ten onder gegane dagbladen in Nederland klopte ik aan bij het Persmuseum. De directie was meteen enthousiast, temeer daar een door mij benaderde uitgever er wel oren naar had. Bovendien had ik een deel-financier. Mijn broer Piet, succesvol ondernemer, zegde toe garant te staan voor de helft van de kosten. Hij is inmiddels overleden.

Nauwelijks drie maanden aan de slag in Amsterdam kwam er een e-mail dat het museum ging sluiten. De directie was al ontbonden en medewerkers en vrijwilligers stonden op non-actief.

Mediamuseum

We weten nu hoe dat afliep. Het Persmuseum verloor haar zelfstandigheid en werd ondergebracht bij Beeld & Geluid in Hilversum, dat later in de naamgeving het woord ‘mediamuseum’ zou toevoegen.

Archiefstukken uit die tijd maken duidelijk dat de Raad van Cultuur als belangrijkste subsidieadviseur indirect de animator was van het samengaan dat uiteindelijk een overname werd, ondanks dat hiertegen ernstige bezwaren werden geuit door de toenmalige voorzitter van het bestuur van het Persmuseum, hoofdredacteur Pieter Broertjes van de Volkskrant, die later burgemeester van Hilversum zou worden.

Reddingsboei

Het Persmuseum zou op grond van toezeggingen niet zomaar overgaan naar Beeld & Geluid. Het moest een uitbreiding worden. Jan Müller, toenmalig directeur van Beeld & Geluid in een interview destijds: ‘We hebben onderwerpen als erfgoed en persvrijheid heel bewust in onze meerjarenplannen opgenomen. Media en journalistiek zijn van nature verbonden en bij Beeld en Geluid zal dat heel goed zichtbaar worden. We zullen laten zien dat we het snappen en kunnen.’

‘Natuurlijk kennen we het sentiment dat de papieren kranten in Amsterdam thuishoren, maar de realiteit is dat we nooit hulp uit de Amsterdamse achterban hebben gekregen om het Persmuseum te redden, tot frustratie van de directie. Er was domweg geen steun. Beeld en Geluid is nu de reddingsboei.’

Politici uit de Binnenhof-stolp waren destijds betrokken bij de besluitvorming rondom het al dan niet voortbestaan van het Persmuseum, zoals minister Ronald Plasterk, recent nog even in beeld als beoogd premier. Hij poogde rust te brengen met een tienjarenprogramma dat echter onder staatssecretaris Halbe Zijlstra werd teruggedraaid. Burgemeester Eberhard van der Laan stak ook nog even zijn nek uit, vooral vanwege het Amsterdamse belang van vestiging, maar dat mocht niet meer baten.

Het kunnen elimineren van een niet rendabel geacht klein museum op basis van te gering veronderstelde publieke belangstelling, in combinatie met een te gunstig afgeschilderde toekomst binnen de muren van Beeld & Geluid, deed het Persmuseum uiteindelijk de das om.

Een ontwikkeling die nu een vervolg krijgt door de opheffing aan het eind van deze junimaand van het museum voor Communicatie aan de Zeestraat in Den Haag. Deze dependance van Beeld & Geluid had Nieuws en Journalistiek als belangrijkste thema’s. Strategisch was het een prima locatie, in het centrum van de politieke macht.

Zelfstandig persmuseum lijkt utopie

De geschiedenis herhaalt zich. Net als bij de eliminatie van het Persmuseum is de ophef in de media over het einde van het museum voor Communicatie relatief gering. Het wapen van de pen van de journalistiek blijkt tandeloos tegenover de harde wet van bezoekersaantallen.

De grote Nederlandse dagbladuitgevers lieten het destijds afweten toen het Persmuseum in nood was. Een terugblik straks in een zelfstandig persmuseum op verdwenen kranten lijkt met alleen Belgische uitgeverij-eigenaren en een mogelijke btw-verhoging een utopie.

Van een boek over de teloorgang in de Nederlandse dagbladjournalistiek is het niet meer gekomen. Beeld & Geluid gaf tot op de dag van vandaag geen enkele reactie op mijn bij het Persmuseum destijds zo enthousiast ontvangen idee. Wie pakt het op?

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Einde Persmuseum illustratief voor teloorgang Nederlandse dagbladjournalistiek verscheen eerst op Wynia's Week.

En dan het slechte nieuws: de Nationale Opera geeft geen restitutie voor al betaalde toegangskaarten voor de resterende opvoeringen van Fidelio.

200 euro subsidie per stoel

Vandaag verder over de Nationale Opera. Sophie de Lint zwaait daar een zwaar gesubsidieerde scepter. Mevrouw De Lint is ook schrijfster. Lale Gül schrijft een stuk beter, maar die heeft er haar beroep van gemaakt. Lale Gül kan ook krachtiger en zuiverder zelf denken en doet hevig haar best om niet achter ondoordachte modes aan te lopen.

Daar schiet mevrouw De Lint tekort. En dat is ernstig want voor iedere avond in de grote zaal van de opera is ongeveer 200 euro subsidie extra nodig op elk van de 1600 stoelen bovenop wat de bezoekers betalen – ook als die stoel onbezet bljft. Misschien zou Lale Gül haar wel in een boze bui een eencellige noemen – de voorkeursterm in haar rijke repertoire voor Nederlanders die niet genoeg zelf nadenken. Ja, die Turken kunnen zich mooi krachtig uitdrukken. Ik herinner me nog mijn vriend uit Istanboel,  professor Murat, in een vergadering aan onze universiteit in Bahrain: ‘Mijnheer, als ik u een kakkerlak noem zou dat een belediging zijn voor de kakkerlakken.’

We weten heel veel over het denken van  mevrouw De Lint, want een groot afgedrukte foto plus twee pagina’s tekst prijken sinds haar komst in iedere uitgave van het Vriendenblad van de Opera en in alle brochures. Ik zou niet denken dat die formule met de directeur groot vooraan de beste verkoop-formule is voor de Opera – een niet zo goed teken is dat kleine en grote giften aan de opera de laatste twee jaar met dertig procent zijn afgenomen.

Zelf heb ik ervaring als bestuurslid bij het Nederlands Dans Theater, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en het Holland Festival. Nooit stond de directeur op de eerste plaats in de reclame. Carel Birnie was medeoprichter van het NDT en werd algemeen bewonderd, maar we zagen mooie foto’s van choreograaf Jiri Kilian en zijn dansers in de brochure. Bij het Holland Festival zorgde de directeur voor de programmering, maar ik herinner me niet dat hij in de verkoop zichzelf naar voren schoof. In Rotterdam was James Conlon toen de chef-dirigent en zijn portret stond natuurlijk in de seizoensbrochure, niet die van directeur Hans van Beers. Nergens was er een directeur die zo veel pagina’s publiciteit voor zichzelf claimde.

Verbod voor witte tenors om Otello te spelen

Bij de Opera spant de nieuwe brochure de kroon. Een paginagrote nieuwe foto van mevrouw De Lint en nu zelfs drie pagina’s over haar ideeën. Hier zijn er twee, en deze bezoeker is er niet blij mee. De unaniem afgekraakte Fidelio was – hopen we – een eenmalige miskleun, maar haar ideologie blijft gevaarlijk voor komende seizoenen.

Eén: haar eerste grote solo beslissing was om een al geboekte nieuwe opvoering van Verdi’s Otello te cancelen vanwege ‘het voortschrijdend inzicht dat een volledig wit team, óók de vertolker van Otello, problematisch is. Dit voelde niet meer goed met de huidige veranderingen in onze maatschappij… Otello in een hedendaagse vorm kan alleen maar in een team van kleur.’ Andere operahuizen stoppen tegenwoordig wél met de oude gewoonte om Otello als een Zwarte Piet blackface te geven, maar ik geloof dat alleen mevrouw De Lint de rol voor witte tenors compleet wil verbieden. Een witte tenor kan dus volgens haar niet de rol spelen van een generaal uit Noord-Afrika die jaloers wordt op zijn vrouw (jaloezie is bij Verdi het hoofdthema en racisme speelt een heel geringe rol, minder nog dan bij Shakespeare). Zie bij voorbeeld dit artikel.

Giftige ideologie

Gelukkig werkt mevrouw De Lint niet als directeur van het Concertgebouw. Dan had ze met dezelfde redenering Debussy’s Iberia moeten verbieden, omdat de componist nooit in Spanje heeft gereisd. En de meesterlijke roman Nostromo van Joseph Conrad, een prachtig boek over Latijns-Amerika, was bij haar ook gecanceld, omdat de schrijver nooit meer heeft gezien van dat continent dan een of twee dagen vanaf zijn schip, dobberend buitengaats voor de kust van Venezuela. Een giftige ideologie om dan zo’n boek te verbieden.

Twee: ‘Ik wil onze kunstvorm openbreken…we zijn nog steeds heel ver verwijderd van een publiek dat representatief is voor de bevolking. Daar werken we aan, het is topprioriteit.’ Mogen mensen niet verschillende smaken en voorkeuren hebben? De provinciestad waar ik woon is al heel lang erg goed in waterpolo. Moet het dan een topprioriteit zijn om team en toeschouwers representatief te maken voor de hele bevolking van Nederland?

In de sport zijn zulke ideeën terecht nooit aangeslagen. Wedstrijden winnen en supporters enthousiast houden zijn de prioriteiten voor het management, niet of team en toeschouwers wel de ‘correcte’ percentages van allerlei etnische groepen in de totale bevolking weerspiegelen. Ik houd van opera en muziek, maar weet niets van waterpolo; andersom is ook prima.

Als mevrouw De Lint had gezegd dat ze het makkelijker wil maken voor jonge mensen om eens van een opera te genieten – helemaal mee eens. Als Vredenburg in Utrecht een formule vindt om meer publiek te trekken voor klassieke muziek – prachtig. Maar om als doel te stellen dat het publiek representatief moet zijn voor de hele bevolking is toch onzin. Laat het nieuwe kabinet snel muziek en sport weer goed terug brengen in het basisonderwijs, daarmee maken ze alle kinderen rijker.

Foute blik op kunst

Tot slot: mevrouw De Lint heeft ervaring in het vak, maar kennelijk niet in de marketing. Dan zou ze nooit haar eigen foto’s en haar eigen bespiegelingen zo prominent voorin alle publicaties plaatsen. Niettemin heb ik ook dit jaar succesvolle producties gezien; Innocence was indrukwekkend, en Trittico prachtig geregisseerd en gezongen. Maar het schrappen van Otello, omdat de regisseur en de tenor wit zijn, verraadt een foute blik op kunst en kunstenaars.

En piekeren dat het publiek nog niet representatief is voor de totale bevolking is gevaarlijk. Straks gaat mevrouw De Lint na een al opgevoerde nieuwe opera over Shell ook nog een opera betalen over stikstof om nog wat meer klimaatactivisten in het operahuis te krijgen.

Ze doet me denken aan die anekdote over de Mona Lisa: ‘Ja, een mooi schilderij, maar Leonardo da Vinci had toch wel een hoekje kunnen inruimen voor de kindersterfte in Florence. Dat was toch het belangrijkste probleem van zijn tijd.’  

Volgende week de heldere denkwereld van Lale Gül.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Sophie de Lint van de Nationale Opera geeft blijk van een giftige ideologie inzake kunst verscheen eerst op Wynia's Week.

Ondanks dat prachtige cv is de naam van Brinkman vooral gekoppeld aan de grote nederlaag die zijn partij leed bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. Brinkman was toen lijsttrekker en het CDA kelderde van 54 naar 34 zetels. Met zijn partijleiderschap was het daarna snel gedaan. Wat een verschil met de Tweede Kamerverkiezingen van 2023, toen het CDA ineenschrompelde tot nog maar 5 zetels, maar lijsttrekker Henri Bontenbal van zijn partijgenoten vooral bemoedigende schouderklopjes kreeg.

Post van Gerard Reve

Vijf jaar geleden publiceerde Brinkman zijn memoires, onder de mooie gereformeerde titel Bouwen en bewaren. Het boek viel helaas een beetje tegen. Brinkman bleek geen vlotte verteller en strooide driftig met dooddoeners en clichés, van ‘Het is niet allemaal goud wat er blinkt in Den Haag’ tot ‘Wie in de politiek zit, moet niet denken dat hij veel vrienden krijgt, heeft en houdt’.

In Bouwen en bewaren – en daarom was het boek toch de moeite waard – citeerde Brinkman ook een brief die hij in 1985 kreeg van volksschrijver Gerard Reve. Het was kort nadat Brinkman had geweigerd de P.C. Hooft-prijs uit te reiken aan de controversiële linkse scribent Hugo Brandt Corstius:

‘Ik wil u schrijven dat ik mij vaak des duivels maak over de wijze waarop men U in pers en andere media bejegent. Maar wat deed het mij goed toen u die vieze, vuile, stinkende karpatenkop, dat onreine ondermens, dat “individu” Brandt Corstius de Nobelprijs voor Nederland en overzeese gebiedsdelen onthield en bleef onthouden, en niet voor het gepeupel capituleerde. Ik ben nog trots op u, hoe zal ik het zeggen. Neen, ik heb niets van u nodig.’

Daar was geen woord Spaans bij. De critici van Brinkman verweten hem vooral dat hij zou hebben gebroken met het aloude adagium van Johan Rudolph Thorbecke dat de regering ‘geen oordeel’ mag hebben op ‘het gebied der kunst’. Dat was een beetje een malle beschuldiging. De P.C. Hooft-prijs immers was in 1947 ingesteld als staatsprijs en was dus van zichzelf al een schending van Thorbeckes credo. Ook als Brinkman de prijs wél had uitgereikt aan Brandt Corstius, was dat een regeringsoordeel op ‘het gebied der kunst’ geweest.

Dat de overheid geen mening mag hebben over culturele kwesties, wordt ook vaak beweerd als er bezuinigingen dreigen op bepaalde subsidies. Wat er dan eigenlijk wordt gezegd, is dat de overheid alleen een positief oordeel over kunstuitingen mag hebben – en dat vervolgens automatisch de portemonnee moet worden getrokken om zulke uitingen te financieren.  

De elite profiteert

De Amsterdamse GroenLinks-burgemeester Femke Halsema waarschuwde er vorige week reeds voor in haar speech voor de Staat van de Stad: de ‘culturele sector’ zal het onder het kabinet-Schoof zwaar te verduren krijgen. Dat zou best eens kunnen kloppen. Toch is het merkwaardig dat linkse politici nooit vertellen welke mensen het meest profiteren van kunstsubsidies. Terwijl daar wel degelijk betrouwbare cijfers over bestaan. 

Al in 2007 bleek bijvoorbeeld uit een marktonderzoek van TNS-NIPO dat grootverbruikers van podiumkunsten (vaker dan vier keer per jaar naar de schouwburg) zich vooral bevinden in ‘sociale klasse A’. Ze zijn vaak vrouw, vaak hoogopgeleid, hebben een hoog inkomen en zijn relatief vaak alleenstaand. Je zou bijna zeggen: precies het profiel van Femke Halsema.

Kunstsubsidies korten is nivelleren

Ook het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) heeft sinds 1977 een paar keer onderzocht wie de groot- en wie de kleinverbruikers zijn van het geld dat de overheid besteedt aan cultuur. Telkens was het antwoord: huishoudens met een hoog inkomen profiteren verreweg het meest – met name van het geld dat gaat naar musea en naar uitvoerende kunsten – en de armste Nederlanders het minst.  

Telegraaf-columnist Rob Hoogland zette onlangs een aantal plannen van het nieuwe kabinet op een rijtje (halvering eigen risico, minder illegaliteit, minder armoede, aanpak bureaucratie, geen peperduur aardgasverbod, vier kerncentrales, rigoureuze aanpak woningnood, grotere zekerheid huiseigenaren, betere bescherming boeren en vissers) en trok terecht de conclusie: ‘socialer kan het nauwelijks’. Maar ook een regering die bezuinigt op de culturele sector is sociaal bezig. Als nivelleren ‘een feestje’ is, zoals PvdA-voorzitter Hans Spekman in 2012 zei, zou links daarbij eigenlijk voorop moeten lopen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Van kunstsubsidies profiteren vooral de happy few, maar toch wil links er niet op bezuinigen. Hoe kan dat?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Toen ik in de jaren tachtig in Utrecht geschiedenis studeerde, was Johan Huizinga (1872-1945) mijn grote voorbeeld. Niet dat ik de illusie koesterde hem te kunnen evenaren of zijn niveau zelfs maar te benaderen, maar zo moest het: verhalen over prachtige onderwerpen als de late Middeleeuwen, Erasmus, de Nederlandse beschaving in de zeventiende eeuw, in een literaire stijl vanuit de bronnen verteld, met een lichtheid die aan het geniale grensde. Mijn eigen hoogleraar had boeken uit Huizinga’s bibliotheek bemachtigd en liet mij aan de hand van de streepjes daarin zien dat Huizinga nooit een heel boek doorploeterde. Hij las de eerste tientallen of honderd pagina’s en dan was hij tot de kern doorgedrongen en wist hij dus genoeg.

Jacques de Kadt

Niet alleen zijn historische boeken las ik met vreugde, ook zijn cultuurkritische werk was zeer wel aan mij besteed. Boeken als In de schaduwen van morgen en Geschonden wereld: boeken over het verval van onze beschaving en een inschatting van de kansen op herstel, ik vond het prachtig en stemde er grommend mee in.

Een goede vriend zag het meewarig aan en gaf mij een boek waarin die cultuurbeschouwingen van Huizinga scherp werden bekritiseerd. De auteur was een erudiet politicus: Jacques de Kadt (1897-1988), en de titel van zijn beschouwing luidde: De deftigheid in het gedrang. Hoe interessant De Kadt was, heb ik later ontdekt. Hij was Joods, een bekeerde communist, en schreef in 1939 een meesterwerk over het opkomende fascisme. Na de oorlog was hij Kamerlid voor de PvdA, maar met de opkomst van Nieuw Links verliet hij de partij en sympathiseerde hij met het Dreesiaanse DS’70.

Hij bestreed de geest van 1968, was kritisch over de uitwassen van de verzorgingsstaat en geloofde in de westerse superioriteit en de noodzaak om onze orde te verspreiden, desnoods preventief. Zijn De politiek der gematigden (1972) is een briljant pleidooi voor de politieke en militaire weerbaarheid van het vrije Westen. Zijn boekje over Israël (Methode Israël, 1967) lijkt mij opnieuw relevant omdat De Kadt zich toen al verzette tegen de gedachte dat Israël een ‘kolonie’ van het ‘Westen’ in Arabisch gebied zou zijn. En de methode is dat je niet reageert op wat een vijand doet, maar voorkomt dat hij wat kan doen.

Die De Kadt dus, een neoconservatief die een van de weinige Nederlandse politieke denkers van betekenis was. De Kadt verweet Huizinga, en alle ‘Huizinga-intellectuelen’, dat hun afkeer van de massa en van het fascisme de uiting was van een bepaalde deftigheid. Vanuit een bevoorrechte en zekere positie jeremieerden deze deftige mensen over de slechte smaak van het volk, de slechte manieren van het gepeupel, hun overrompelende sympathie voor nieuwe politieke leiders en hun keuze en bijval voor fascististische, ‘extreem-rechtse’ politiek.

De elite was zelf massamens geworden

Wat De Kadt deze elitaire jeremia’s met hun ‘machteloze zurigheid’ verweet, was dat zij het zelf zover hadden laten komen: zij hadden zich van gewone, hardwerkende, fatsoenlijke burgers vervreemd en afgekeerd, niets begrepen van hun gerechtvaardigde verlangens, van hun verzet tegen de ‘Überfremdung’, het je niet meer thuis voelen in je eigen straat, je eigen buurt, je eigen dorp, en bovenal: zij hadden niet gehoord noch begrepen dat achter hun proteststem het verlangen naar een bepaald idealisme, een positief ideaal schuilging, iets van gerechtvaardigde trots op de eigen taal, het eigen land, de eigen cultuur, en de vrees voor de teloorgang daarvan. De elite zelf was tot de categorie van de massamens geworden, bureaucratisch, plat, zonder een alternatief voor de proteststem die, bij ontstentenis van dat alternatief, alleen maar radicaliseerde.

Die nette mensen, de Huizinga-intellectuelen, zijn er nog altijd. Ze klagen steen en been, week in – week uit, en in alle toonaarden, meewarig en bits, over de opkomst en het succes van de PVV. Maar het is gezeur zonder enige zelfkritiek, zonder enige constructieve gedachte. Het is niet meer dan een licht wanhopig pleidooi voor vroegere verhoudingen, voor een bestel zaliger, dat niet over de eigen schaduw heeft weten heen te springen.

Hans Goslinga

Een van hun woordvoerders is een commentator van Trouw, Hans Goslinga. In een recente column citeerde hij Huizinga’s uitspraken over een nationalisme dat het gevolg was van ‘het verval en de verdwazing van het publieke leven’. Of concreter: het ‘geschreeuw’ van de PVV, dat zich als de ‘stem van het volk’ beschouwt en zich afzet tegen ‘de elite’, en met de ‘onvoorstelbare’ steun van VVD en NSC de democratie in haar voortbestaan bedreigt.

Over hoe het zover heeft kunnen komen, bestaat bij Goslinga niet meer dan een begin van een vermoeden. Hij schreef ook over de wijze waarop iedere regeringsvorm (monarchie, aristocratie, democratie) kan deformeren in een donker spiegelbeeld (monarchie in tirannie, aristocratie in plutocratie), en merkt op dat een democratie in verval kan ‘doorslaan’ in anarchie.

Wat Goslinga niet benoemt, zijn de omstandigheden waaronder dit kan gebeuren. Een democratie kan in verval raken wanneer het volk (demos) tot massa (ochlos) wordt, en dat heeft altijd te maken met een bestuurlijke elite die de voorwaarden voor een gezonde democratie verkwanselt, de chaos van cultuurrelativisme en zelfhaat toelaat, en daarmee zelf de roep om een alternatief creëert – en zelf niet in staat is een geloofwaardig alternatief te bieden. Op wat Huizingaiaanse treurnis over een tekort aan ‘gematigdheid’ en ‘verdraagzaamheid’, aan ‘ernst, wellevendheid en waardigheid’ na.

Schrille tegenstem

Laten we de Huizinga-citeerders van onze dagen wat meer werkelijkheidszin, zelfinzicht en zelfkritiek toewensen. Het zou hun schrille tegenstem kunnen veranderen in een constructief geluid waarin het eigen falen niet wordt gemaskeerd door morele zelfverheffing en meewarig gezever, maar zich kan ontwikkelen tot een gevoel van medeverantwoordelijkheid voor de impasse waarin we ons bevinden.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Huizinga-intellectuelen past zelfkritiek, geen gezeur over de slechte smaak van het volk verscheen eerst op Wynia's Week.

De Vlaamse politica Assita Kanko (N-VA) heeft in het zicht van de Belgische verkiezingen van juni een boek geschreven. ‘Zoeken naar Vrijheid. Waarom ik niet zwijg’ is meer een biografie dan een politiek pamflet.

Kanko zetelt op dit moment in het Europees parlement voor de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA) en staat op de tweede plaats op de Europese lijst. Ze heeft uitgesproken ideeën over haar rol in Europa, maar eerst een vraag die ons tijdens het lezen bleef plagen.

Veel politici nemen een ghostwriter onder de arm wanneer ze een boekje publiceren. De geheel eigen, soms bloemrijke, stijl van dit boek doet anders vermoeden.

‘Ik heb dit boek zelf geschreven. Ik ben ook vaste columniste voor De Telegraaf. Schrijven is voor mij een manier om na te denken, om mijn gedachten te structureren. Ik ben emotioneel en intellectueel verslaafd aan lezen en schrijven. Dat doe ik al van kinds af. Als het te druk wordt, de chaos te groot, dan trek ik me terug en schrijf ik. Ik kom dan terug met een klare geest en duidelijke ideeën in het hoofd.’

Nederlands is niet je moedertaal. Op het gevaar af betuttelend te klinken: chapeau!

‘Ik spreek zes talen, waaronder twee uit mijn thuisland Burkina Faso. Verder de voor de hand liggende Europese talen: Engels, Frans, Nederlands en ook Duits, al is dat laatste wat roestig door gebrek aan praktijk. Ik schrijf in de taal waarin ik denk, en dat wordt bepaald door het publiek waarvoor ik schrijf. Dit boek is gericht aan de Vlaming. Het hele proces verliep dus in het Nederlands. Al is dat met mijn eigen accent. In elke taal die ik spreek heb ik een eigen accent. Dat werd me ooit op de Franse tv verweten. Maar ik ben daar fier op, het is mijn accent, de Assita-touch (lacht). Accenten geven veel mee over de persoon. Daarom hou ik ook zo van dialecten. Ze delen het verhaal van iemands achtergrond. Je mag best fier zijn op je afkomst, net zoals je ongestoord moet opkomen voor waar je voor staat. En dat zijn we in Europa jammer genoeg wat verleerd.’

‘Ik ben Europeaan, ik ben Vlaming. En daar ben ik trots op. Ik weet waarom ik naar hier kwam: voor de liefde en op zoek naar de vrijheid als vrouw en als individu. En daarom moet je alle stemmen kunnen laten horen, wat lang niet zo vanzelfsprekend blijkt te zijn.’

‘Toen ik aankwam in het Europees parlement dacht ik: “Hier gebeurt het, hier gaan we de Europese manier van leven verdedigen!” Maar wat bleek? De eerste debatten gingen over hoe racistisch het is dat een vice-voorzitter precies die bescherming van onze waarden in de titel zou voeren. Europeaan durven zijn is voor sommigen dus agressief en racistisch. Je eigen cultuur beschermen en willen bewaren is agressief en bedreigend. Dus moest die vice-voorzitter een andere titel krijgen onder druk van de linkse fracties, samen met een deel van de liberalen: de vice-voorzitter voor het promoten van onze manier van leven. Dat verandert ons in bedelaars! Wij moeten gaan knielen om respect te vragen. Dat krijg je dan niet, want je respecteert jezelf niet meer. En de kiezer voelt die pijn: je mag niet meer jezelf zijn, je moet zwijgen, maar je moet wél betalen. De Vlaming is daar terecht boos om. En dat drijft de bevolking naar de extremen, want de integratieproblemen worden niet opgelost.’

Begrijp ik het goed dat u vindt dat links de integratie tegenwerkt?

‘Dat vind ik wel, ja. Van hen mag je niet meer trots zijn op je eigenheid. Wanneer ik poseer met een Vlaamse Leeuw, krijg ik bijzonder agressieve commentaren uit linkse hoek. Een Vlaamse vlag werkt blijkbaar als een rode lap op een stier. Maar als er in onze straten mensen rondlopen met vlaggen die Hamas, een terroristische beweging, ondersteunen, lopen de linksen en de Groenen daar zonder problemen naast. Allerlei onzin uit het buitenland, zoals een Palestijnse vlag of IS-vlaggen, hier op Europees grondgebied, functioneert voor hen dan weer als honing voor een beer.’

‘Ofwel ze zien de realiteit niet die schuilgaat achter die vlaggen – vrouwenhaat, haat tegen het Westen – ofwel ze doen het uit puur electoraal opportunisme. Want wat kan links nog verkopen aan de redelijke mens? Ze richten zich op een deel van de bevolking dat nooit geïntegreerd is, dat op subsidies leeft en daardoor op hen gaat stemmen. Op alle niveaus gooit men met subsidies: de financiële hulp voor ngo’s vanuit Europa, lokale overheden die zogenaamde etnische socio-culturele organisaties financieel ondersteunen. Ze geven gewoon geld uit om stemmen te kopen. En om de culturele onderwerping van Europa te bewerkstelligen.’

‘Die culturele onderwerping heeft impact op de burger. Het is een bedreiging voor onze cultuur en onze welvaart. Als iemand zoals ik dat uitspreekt en het heeft over onze cultuur, onze welvaart, zijn ze niet akkoord. Maar ik ben Europeaan, ik ben Vlaming. En ik ben daar trots op. Mag dat nog?’

‘Ik vind het heel erg dat je zelfs niet meer trots mag zijn op wie we zijn. Dat dat zo verdrukt wordt, is toch wel heel vreemd. Europa en Vlaanderen hebben zoveel om trots op te zijn. Het is de beste plek ter wereld om vrij te zijn!’

In uw boek beschrijft u de weerstand die u opwekt, zowel ter linker- als ter rechterzijde. Een moeilijke positie, lijkt me.

‘Voor links ben ik een bounty (verwijzing naar de chocoladereep, zwart van buiten, wit van binnen), voor sommigen ter rechterzijde een diva. Van links moet ik blijkbaar meestappen in hun verhaal van slachtofferschap en woke-denken. Zij leggen juist de nadruk op mijn huidskleur en vinden dat blijkbaar de essentie van wie ik ben. Het is voor hen niet te vatten dat ik voor mezelf kan denken, dat ik de ideeën kan hebben waar ik voor sta. We zijn wel erg ver afgedwaald van de droom van Martin Luther King, die hoopte dat iedereen zou beoordeeld worden op de inhoud en niet op de verpakking, de huidskleur.

Voor sommigen ter rechterzijde ben ik dan weer een diva die zich te veel roert. Beide kanten kunnen blijkbaar niet verder kijken dan mijn huidskleur en zijn niet geïnteresseerd in waar ik voor sta.’

U zit bij de N-VA. Toch logisch dat de linkerzijde u dan aanvalt als politieke tegenstander?

‘Maar die aanvallen gaan niet inhoudelijk over mijn standpunten. Ze verwijten me dat ik me door de N-VA laat dicteren wat ik moet denken. En niet alleen omdat ze iets hebben tegen de N-VA, maar ook omdat ze niet kunnen inzien dat iemand zoals ik voor zichzelf kan denken. Het is juist omdat ik denk zoals ik denk, dat ik lid ben van de N-VA, niet omgekeerd! Telkens krijg ik dat etiket opgeplakt. Ik wil me daarvan losrukken, maar het is moeilijk om jezelf te mogen zijn. Juist omdat ze weigeren naar de essentie van het individu te kijken.’

‘En precies daarom heb ik zo’n respect voor Bart De Wever. Bart ziet de mensen. Bij hem had ik nooit het gevoel dat hij naar mijn kleur keek. Hij zag gewoon wie ik was. Het individu gaat toch zoveel verder dan al die kleine deelaspecten, zoals huidskleur? Ik wil kleurenblind zijn. Ik ben me pas zwart beginnen voelen toen ik in Europa kwam. Daarvoor was ik gewoon Assita.’

U zit in het Europees parlement, voor velen een ver-van-mijn-bed-show. Kunt u daar zinvol werk verrichten?

‘Absoluut! Ik ben lid van de commissie Burgerlijke Vrijheden, Justitie en Binnenlandse Zaken. Dat is de meest wetgevende commissie van het parlement. Daar worden de thema’s behandeld die de Vlaming het meest wakker houden: misdaad, immigratiebeleid, mensenrechten. Ik zit daar op mijn plaats en ben daar zó gelukkig.’

‘Ik heb net de teksten ontvangen van de laatste wet waar ik aan meewerkte: een wet die het misdadigers en terroristen onmogelijk moet maken om onder de radar in Europa rond te reizen. Want hoe komt het dat niemand Lassoued, de terrorist die vorig jaar twee Zweedse voetbalsupporters vermoordde in Brussel, zag bewegen door Europa? Daar stellen we paal en perk aan. Ik heb ook een wet gemaakt waardoor we criminele netwerken droog kunnen leggen door hun geld makkelijker in beslag te nemen. Tot nu toe lukte dat maar voor 2 procent van de middelen. Dat kunnen we nu gevoelig opdrijven.’

‘En ik werkte ook mee aan belangrijke wetgeving ter bestrijding van geweld tegen vrouwen. Al was het een teleurstelling dat het stuk over verkrachting, waarbij er een Europese minimumstraf zou worden opgelegd, het niet gehaald heeft. Daar ligt voor een volgende termijn nog werk op de plank.’

U blijft opvallend positief en gedreven. Wordt u niet cynisch van de huidige situatie, zoals almaar meer burgers?

‘Nee. Ik werk graag en hard. En waar ik voor sta, is het verdedigen waard. We moeten onze waarden en manier van leven blijven verdedigen, ondanks alle tegenwerking. We mogen ons niet laten afblaffen met gratuite beschuldigingen van racisme of islamofobie, die alleen gebruikt worden om de aandacht af te leiden van de essentie van de problemen.’

‘Voor u zit een geïntegreerde vrouw, die Europa omarmd heeft en zich hier trots thuis voelt. Zo ziet integratie er uit! En veel meer migranten dan men durft vermoeden staan zo in het leven. Ze willen het beste voor hun kinderen en effectief integreren, niet bepamperd worden.’

‘En wat de kritiek en de aanvallen betreft op mijn persoon? Mijn zus zei daar ooit iets moois over: “Assita, een leeuwin kijkt niet om als de honden blaffen”.’

Assita Kanko, Zoeken naar Vrijheid. Waarom ik niet zwijg, uitgeverij Ertsberg, 174 pp., 22,50 euro. U kunt dit boek onder meer hier bestellen.

*Dit interview verscheen op 18 maart op doorbraak.be.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Assita Kanko: ‘Een leeuwin kijkt niet om als de honden blaffen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Eh…’ Verbluft kijk ik de caissière aan.

‘Heeft u gereserveerd?’

‘Eh, nee, hoezo?’

‘Dan kunnen wij u vandaag niet toelaten, tijdens de tentoonstelling Oog in oog werken wij alleen met online reserveringen.’

Ik kijk verbluft om mij heen in de vrijwel verlaten ingang van het Amsterdamse Allard Piersonmuseum. Het is zondagmiddag half vier, anderhalf uur voor sluiting. Vóór ons waren slechts twee toeristen, die toen mijn vriendin en ik vol verwachting aan kwamen stappen al omstandig en vooral langdurig voorgelicht werden over hun aanstaande verblijf in Piersons heilige hallen, waarna we ook nog ruim vijf minuten moesten wachten op het overdragen van de kassa aan een ander meisje dat ons ‘zal helpen’ maar ons vooral vijandig aanstaart.

Toegankelijker

In al die tijd zijn er achter ons slechts twee oudere heren komen staan, die ook hun lot bezegeld zien en mopperend afdruipen. Net als wij. In tien minuten tijd zijn er twee mensen binnengelaten en vier de deur gewezen. Dat zijn vier boze en teleurgestelde klanten.

Cultuur – en daartoe mogen we musea toch hopelijk rekenen – moet voor iedereen toegankelijker worden. Dat staat in het 233 pagina’s tellende advies aan de regering Toegang tot cultuur; op weg naar een nieuw bestel in 2029, dat de Raad voor Cultuur op 26 januari publiceerde. Ze wil ‘de overheidsfinanciering zo veel mogelijk laten bijdragen aan een rijk cultureel leven voor iedereen in Nederland’.

Maar blijkbaar horen mensen die spontaan een museum willen binnenstappen, al dan niet gewapend met een vooruitbetaalde museumjaarkaart, daar niet bij. Want onze ergerlijke ervaring hierboven staat niet op zichzelf. In het coronatijdperk heeft de museumwereld het profijtelijke genoegen ontdekt van het tijdslot: meteen bij reservering moet namelijk bij het Allard Pierson en andere, zij het niet alle, musea de volle mep worden betaald. Komt er iets tussen, dan ben je je geld kwijt.

Dat soort praktijken wordt nergens anders in onze samenleving geaccepteerd, de norm is altijd betaling bij levering. Boter bij de vis! Hooguit vragen sommige al te populaire restaurants om een aanbetaling bij reservering, maar zulke tenten lopen als mensen niet komen opdagen nog een reëel risico. Daar is bij musea geen sprake van, voor hen betekenen no-shows gratis geld.

Gebrek aan hoffelijkheid

Kijk, ik begrijp best dat je in een pandemie met tijdsloten werkt. Ik snap ook dat je het tijdslot als middel inzet als er een stormloop is of dreigt, zoals bij de Vermeertentoonstelling vorig jaar (waar het nauwelijks hielp, je kon er nog over de hoofden lopen). Maar 38 mummieportretten? Dan trek je als Allard Pierson toch wel een potsierlijk grote broek aan. Dan behandel je je klanten toch op zijn zachtst gezegd onhoffelijk.

Als je even verder kijkt, ontdek je dat gebrek aan hoffelijkheid in de museumwereld al geruime tijd de rigueur is. Zie bijvoorbeeld de merkwaardige woke koers die het Amsterdamse Stedelijk Museum tot veler ongenoegen vaart. ‘Het zou de directeur toch in de eerste plaats moeten gaan om de kwaliteit van de kunstwerken en het blijvende belang ervan voor toekomstige generaties? De kleur van de maker en of die wel of niet met een piemel is uitgerust is van ondergeschikt belang’, verwoordde kunstverzamelaar Jan Christiaan Braun die onvrede treffend.

Beleren is onontkoombaar

De Volkskrant vond dat bij monde van kunstredactrice Anna van Leeuwen evenwel maar flauwekul. Beleren is nu eenmaal onontkoombaar in de mode bij de dames en heren kunstkenners en -historici, net als groepen aanspreken die niet of nauwelijks naar het museum komen, onder de aegis van diversiteit, inclusie en het gelijktrekken van ongelijke kansen.

Vooral vanwege dat laatste hamert de Raad in haar advies op regionale spreiding. Wat kort door de bocht: je moet het volk buiten de grachtengordel flink wat echte kunst onder de neus duwen, dan slikken ze wel. Als mensen zich maar kunnen ‘herkennen in’ en ‘identificeren met’ het door ‘makers’ van diverse pluimage gebodene.

Passief consumptiegericht

De gedachte dat dat volk de musea misschien wel niet platloopt omdat het er gewoon geen bal aan vindt, aan al dat aanbod, komt niet op. Toch is ook dat hun goed recht, honni soit qui mal y pense. Evenmin bedenken kunsthoofden ooit dat plattelanders misschien wel veel meer geholpen zouden zijn met fijnmazig, betrouwbaar en frequent openbaar vervoer om naar musea, voorstellingen en andere culturele evenementen te gaan, en ook weer thuis te komen, dan met een eigen museumpje of theatertje om de hoek.

En waarom is het toch allemaal zo passief consumptiegericht? Zo ‘voor u, over u, zonder u’? Waar was de cultuursector bijvoorbeeld toen het na de Tweede Wereldoorlog opgebouwde landelijk netwerk van openbare, gesubsidieerde  muziekscholen, dat juist velen tot actieve cultuurdeelname bracht, werd geprivatiseerd en opgedoekt?

Behalve onhoffelijk, paternalistisch en belerend is de cultuursector ook verwend. Geen sector die het vergund is om op vergelijkbare schaal te bedelen via radio en tv. Geen andere sector kan zich zo vaak hele commerciële bijlagen in alle kranten permitteren. Daar levert in elk geval de museale tak slecht afgewerkte producten voor terug.

Want zeg nou eerlijk, als museumbezoekers onder elkaar: heeft u ooit iets zinnigs opgestoken van al die toelichtingen aan de museumwand? ‘Zittend naakt’, ‘portret van een man’, ‘compositie in rood en blauw’, tja, dat zien we zelf ook wel. Verder moeten we het doen met banale, tegenwoordig ook nog streng politiek–correcte praatjes, gelardeerd met wat jaartallen, eventueel de naam van de afgebeelde persoon en wat nietszeggende biografische prietpraat die hooguit aardig is voor collega-kunsthistorici. En altijd weer datzelfde hondje dat altijd weer op hitsigheid duidt.

Man-met-haring

Laat ik één voorbeeld noemen. Een jaar of vier geleden was er in Haarlem een fantastische expositie van schuttersstukken, en op één daarvan trof me iets bijzonders. Rechts tussen de heren stond een man in chic zwart lakens pak die onopvallend met duim en wijsvinger een verse haring bij de staart hield, of hij hem zo de kop zou afhappen. Al verder wandelend bleek zo’n man-met-haring op nog drie andere, soortgelijke stukken voor te komen. Maar wat deden die haringen daar? Over die intrigerende kwestie was geen woord te vinden, geen letter. Zoek zoiets nou eens uit, zeg desnoods dat het een raadsel is. Maar nee hoor, in de ruim tweehonderd jaar van zijn bestaan lijkt de museumsector geen stap opgeschoten: je hangt de muur vol en klaar.

Lui, verwend, belerend en onhoffelijk tegen zijn beste klanten: geen wonder dat de cultuursector bij velen een slechte naam heeft.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Geen wonder dat de cultuursector een slechte naam heeft verscheen eerst op Wynia's Week.

Dan komen we terecht bij de omgang met lijken. Beschaafde mensen kunnen elkaar de wreedste dingen aandoen, maar als de tegenstander dood is, dan stop je daarmee. Dan ga je niet zijn lijk door de straten slepen, zoals gebeurde met Amerikaanse soldaten in de gevechten in het Somalische Mogadishu op 3 oktober 1993 en dertig jaar later op 7 oktober 2023 toen Hamas buitgemaakte levende en dode mensen toonde aan het publiek in de straten van Gaza.

Achilles en Hector

Vele eeuwen voor Christus werd deze les in beschaving al gegeven door de blinde zanger Homerus in zijn verhaal over de Trojaanse oorlog. Daar was de grote held, de onverslaanbare Achilles, buiten zinnen geraakt, omdat zijn vriend Patroklos was gedood door Hector, de aanvoerder van de Trojanen. Deels was die woede op zichzelf gericht, want Achilles had geweigerd mee te vechten uit wrok jegens de Griekse aanvoerder Agamemnon die bij de verdeling van de buit een eerder aan Achilles toegewezen slavinnetje had ingepikt. Om het moreel van de Grieken niet te laten verslappen, had Patroklos toen maar de wapenuitrusting van Achilles aangetrokken en deed zo alsof de held wel meevocht, met desastreus gevolg.

Toen Achilles het lijk van zijn vriend zag, was hij woedend met zijn strijdwagen naar Troje gereden en had daar Hector uitgedaagd. In misschien wel de mooiste scene uit de klassieke literatuur vertelt Homerus nog hoe het zoontje van Hector – in de armen van diens vrouw – huilt van schrik als zijn vader zijn helm met grote pluim opzet, voordat hij naar buiten gaat om in het strijdperk te treden tegen de man, van wie iedereen weet dat hij onverslaanbaar is. Achilles maakt inderdaad korte metten met Hector.

Had hij het daarbij gelaten dan was het verhaal alleen geweest dat de sterkste wint. Maar Achilles gaat verder. Als hij Hector heeft gedood, bindt hij diens lijk achter zijn strijdwagen en rijdt zo triomferend heen en weer voor de muren van Troje. ‘Van beide voeten doorboorde hij van achter de pezen, van de hiel tot de enkel, en hij snoerde ze met leren riemen aaneen, daarna bond hij hem achter de wagen en het hoofd liet hij slepen.’ Vervolgens ging hij met lijk en al terug naar zijn eigen legerkamp.

Daar gaf Achilles Patroklos een mooie begrafenis, maar het lijk van Hector liet hij open en bloot liggen. En dat was zelfs voor de goden te erg, hoewel Griekse goden geen morele scrupules kenden. De Grieken vereerden hen niet omdat ze goed waren, maar omdat ze sterk en machtig waren. De goden brachten de Trojaanse koning Priamus, de vader van Hector, ongemerkt het Griekse kamp binnen tot in de tent van Achilles. Daar sloeg de oude man zijn armen om de knieën van Achilles ‘en hij kuste diens geduchte, mannenmoordende handen, die zo velen van zijn zoons hadden gedood’. Achilles raakte ontroerd, stond op van zijn zetel, liet de oude koning opstaan en gaf hem het lijk terug. Overigens in ruil voor een enorme losprijs die Priamus op een kar had meegenomen, want zo waren de Grieken ook wel weer. En met het verslag van de tien dagen durende begrafenis van de ‘paardentemmende’ Hector eindigt de Illias, het verhaal waarmee de Westerse beschaving losbarstte.

Chevra kadisha

Eeuwen later was die beschaving al weer verder gevorderd en schreven verschillende Griekse dichters toneelspelen over Antigone, met als thema het geweten. Ook daar is de omgang met het lichaam van de dode de illustratie. De boze tiran verbiedt iedereen om het lijk van een opstandeling te begraven; op straffe des doods. Maar Antigone, zus van het slachtoffer, doet het toch; uit plichtsbesef. De zwakke tegen de sterke. Hoe dat afloopt zal ik niet verklappen.

Ook bij joden, wier cultuur zoveel verschilt van de Griekse, is de omgang met dode lichamen een ‘mitswe’, een religieuze plicht, maar tevens een belangrijke goede daad. Zij kennen de chevra kadisha, de vrijwilligers die samen het lichaam klaar maken voor de begrafenis. En hoewel niemand uit zal zien naar deze taak is het een eer om die te vervullen.

Dat in de hedendaagse Nederlandse cultuur dit werk veelal wordt uitbesteed aan commerciële dienstverleners stemt tot nadenken. Want het is met de omgang met de lichamen van de doden, dat de beschaving begint. Allereerst de omgang met de eigen doden, zoals bij Antigone en bij de chevra kadisha. Vanaf de eerste primitieve mens die zijn doden begraaft en nog wat sieraden meegeeft, tot de machtige farao’s die tienduizenden slaven aan het werk zetten om hun reusachtige tombes te bouwen.

Beschaving groeit met de behandeling van andermans doden, zoals bij Homerus. Of zoals bij de Romeinen die de volgelingen van een ter dood veroordeelde toestonden diens lichaam van het kruis te halen om het met zorg te begraven. Deze daad ligt in feite aan de basis van het christendom; nog vóór de herrijzenis.

Stapels lijken

Maar beschaving volgt geen rechte lijn. De meedogenloze Mongolen die in de dertiende eeuw China, Rusland en Perzië veroverden, bouwden stapels schedels van de mensen die ze hadden vermoord. Ook de stammen die in hun kielzog het Midden-Oosten en Noord-India veroverden wisten van wanten bij de inzet van lijken om het volk te terroriseren.

De schrijver Elias Canetti, die zich meer dan de meesten van ons heeft verdiept in de dood, geeft een treffend citaat van een reiziger die rond 1340 het paleis bezocht van Muḥammad bin Tughluq, de sultan van Delhi. ‘Buiten de eerste poort waren platformen aangelegd waarop de scherprechters zaten. Als de sultan iemands terechtstelling beval, werd het vonnis voor de poort van het paleis voltrokken. De lijken bleven dan drie dagen liggen. Wie het paleis naderde, stuitte altijd op lijken; stapels, bergen lichamen lagen daar. Straatvegers en scherprechters, die de slachtoffers moesten aanslepen en ombrengen, raakten uitgeput door hun zware en onophoudelijke arbeid.’

Naarmate je ouder wordt, ken je steeds meer mensen die dood zijn en heb je geleerd dat mensen zich op een begrafenis altijd netjes gedragen.

Beschaving is de kern van het menselijk leven; het is wat ons onderscheidt van de dieren. Maar beschaving begint met wat na dat leven komt: de dood. Begraven is beschaven.

De eerste trede van de beschavingstrap

De dood is bitter, maar wij zijn allemaal nabestaanden. We leven verder op basis van de taal, de kennis en de tradities die we van de doden hebben meegekregen.

Door de eeuwen heen is beschaving gelukkig gegroeid tot meer dan alleen respect voor de lijken van vriend en vijand. Maar de omgang met de dode tegenstander is wel de eerste trede van die trap. Daar ligt het begin van de verdraagzaamheid die voor beschaafde omgang noodzakelijk is. Als u mensen ziet die zelfs dat respect ontberen, dan weet u dat het barbaren zijn, met wie je niet kunt samenleven.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Met respect voor een dode vijand begint de beschaving verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar in deze eeuw schrok Nederland van de moord op Pim Fortuyn in 2002, de moord op Theo van Gogh in 2004, en de niet ophoudende doodsdreigingen tegen Geert Wilders. Niet Chinese of Vietnamese tieners, maar jonge mannen uit Marokko verstoorden de herdenkingen van 4 mei. En nu horen we de racistische kreet ‘Van de rivier tot de zee’.

Is het cultuur of religie?

Is er dan toch iets speciaals aan de hand met de MENA-regio (Midden-Oosten en Noord-Afrika)? Dr. Pim Fortuyn, gespecialiseerd in sociale en economische geschiedenis, was overtuigd van een achterstand in de cultuur van MENA. (Politicus Pim had het over  ‘achterlijk’, maar ik zie Pim hier als wetenschapper en schrijf ‘achterstand’). Geert Wilders, geen wetenschapper maar full-time politicus, scheldt op de islam en de Koran. Komt dat op hetzelfde neer, omdat religie en heilig boek die cultuur veroorzaken, of had Pim – die scherp was over de ‘cultuur’, maar in zijn kritiek liever het boek vermeed – de correcte kijk?

Moslim-terroristen roepen ‘Allah Akbar – God is groot’. Maar het schrikbewind in Iran dat hun terrorisme financiert heeft moeite om de eigen bevolking te onderdrukken. Een grote meerderheid van de Iraniërs is tegen de mullahs en dagelijks riskeren dappere Iraanse mannen en vrouwen hun leven. En dan zijn er ook 380 miljoen moslims in Indonesië en Bangladesh die vooral in het nieuws komen omdat hun landen economisch en cultureel goed vooruit gaan.

Ik probeer maar te zeggen dat wij onze protestantse kerken nooit wilden aanrekenen dat de Nederduits Gereformeerde Kerk, gesticht vanuit Holland, een bolwerk was van de Apartheid. Dezelfde Bijbel, dezelfde God, maar daar in Zuid-Afrika racisten die schoten op hun eigen landgenoten en hen ombrachten, opsloten en onderdrukten. Moeten we die God en dat boek dan veroordelen en uitschelden vanwege Gods racistisch grondpersoneel in Zuid-Afrika?

Traditioneel was de meest genoemde reden voor de achterstand van MENA op het Westen dat de sultans in Istanbul twee eeuwen lang de import van drukpersen tegenhielden. Dat verklaart wél minder innovatie, slechter onderwijs en grotere armoede dan in het Westen, maar nog niet de cultuur waar Pim bezwaar tegen maakte met meisjes die te vroeg van school werden gehaald om met een volle neef te trouwen. Pim raakte daarmee de kern van het probleem.

Nicht-neef huwelijken

Hier zijn een paar cijfers over huwelijken tussen neven en nichten (eerste en tweede graad) of tussen ooms en hun nichtjes die doen huiveren. Zulke cijfers zijn er niet voor Marokko, maar wel voor de buurlanden Algerije waar op het platteland 34% trouwt met nicht of neef (eerste en tweede graad), en Tunesie, 27%. Schattingen voor Jordanië: 40%, voor Ankara in Aziatisch Turkije: 26%. In België kennen we de percentages voor Marokkaane en Turkse immigranten (28% resp 22%).

Nederlands medisch onderzoek van prof. Ton Schulpen e.a. was er in 2006 helemaal niet optimistisch over dat het nicht-neef huwelijk bij immigranten uit MENA afneemt. Meer recent zijn regels voor huwelijksimmigratie naar Nederland veranderd, maar de cultuur is er nog steeds en lijkt maar langzaam te veranderen.

In het Westen verbood de Kerk nicht-neef huwelijken

Nieuwe research maakt beter duidelijk waarom MENA vasthoudt aan neef-nicht en oom-nicht huwelijken en waarom dat zo belangrijk is voor de culturele verschillen met het Westen (maar weinig of niets te maken heeft met de islam of de Koran). In een economie van familiebedrijven en partnerships hoort eerbied voor de oudere mannen die samen het bedrijf runnen en de toekomst van hun business veiligstellen door welgekozen  huwelijkspartners voor hun dochters.  Dat is een reden dat in MENA de transitie van gearrangeerde huwelijken naar ‘trouwen uit liefde’ mijlen achter ligt op het Westen.

Wie in zo’n cultuur bij een vacature kan kiezen tussen een bekend neefje of een buitenstaander, kiest voor zijn neef, want je familie kun je vertrouwen en je voelt ook de verplichting om hen te helpen. Het Westen koos al in de Middeleeuwen een ander pad, want de Kerk verbood neef-nicht huwelijken. Aan de top probeerden de Bourbons en de Tudors nog dispensatie te krijgen, maar gewone burgers waren gebonden aan het verbod.

Beter aandeelhouders dan familie

Nieuwe research signaleert duidelijke verbanden tussen die verboden op huwelijken tussen familieleden en de grotere vrijheid en openheid in de Europese steden, waar familiebedrijven verdwenen en modernere vormen van handel, concurrentie en innovatie opkwamen.  MENA bleef daarbij achter.    

Ook de economische geschiedenis helpt om te begrijpen waarom MENA stagneerde door die cultuur van familiebedrijven en partnerships. Prof. Timur Kuran, de belangrijkste expert in de economische geschiedenis van MENA, memoreert dat Amsterdam en Londen al rond 1600 leerden hoe aandeelhouders gemeenschappelijk  riskante expedities naar het Oosten konden financieren, terwijl MENA vasthield aan familiebedrijven en partnerships.

Kuran legt uit dat aandeelhouders hun belang kunnen kopen en verkopen zonder instemming te vragen van alle andere aandeelhouders. Daarentegen kan het in een familiebedrijf of partnership heel moeilijk worden wanneer een van de partners er uit wil en zijn zoon als opvolger voordraagt. Alle andere partners moeten daarmee akkoord gaan. Daarom kunnen bedrijven met aandeelhouders veel makkelijker groeien dan familiebedrijven.

De opkomst van aandeelhouders als financiers biedt een financiële  verklaring voor verschillen tussen West-Europa en MENA, want de timing klopt precies met de periode vanaf ongeveer 1550 dat MENA op achterstand raakte. Mijnbouw, bankwezen en later de grote industrie kwamen niet van de grond in MENA omdat familiebedrijven zo moeilijk het vereiste kapitaal konden opbrengen en managen. Zie dit artikel van Timur Kuran.  

Fortuyn zag het goed

Media en politici demoniseerden in 2002 Pim Fortuyn, omdat hij onze cultuur hoger durfde te schatten dan de cultuur van MENA.  Misschien hebben we over vijftig jaar weer een ander beeld van onze westerse cultuur en is dat dan de wereld van de apocalypse, bekend uit de Terminator-films. Maar in 2002 was het Westen rijker, gelukkiger en vrijer en bood het meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen dan MENA.

Fortuyn zag dat scherp en goed. De vrijheid van godsdienst kan prima samengaan met het inzicht dat massale immigratie uit culturen met neef-nicht en oom-nicht huwelijken riskant is voor de vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving die wij in Nederland lang niet altijd waarmaken, maar die wel ons ideaal blijft.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Massale immigratie uit culturen met neef-nicht huwelijken is riskant voor onze vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Kortom, Sneeuwwitje heb ik decennia lang opgeborgen op de rommelzolder van mijn bestaan. In dat hoekje waar al die zaken liggen te verstoffen die je het liefst vergeet.

Maar onlangs struikelde ik toch weer over haar persoontje. Dankzij dat actrice-meisje Rachel Zegler dat recent een interview gaf aan Variety over de upcoming remake van Sneeuwwitje. Het moet de volgende blockbuster worden. Een zogenaamde liveaction remake, zoals er al velen passeerden uit de keuken van Disney: variërend van Peter Pan tot De Kleine Zeemeermin.

Wie het oude niet eert, is het nieuwe niet weerd

In Variety gaf Zegler alvast een kleine vooruitblik. Zelf heeft ze helemaal niets met de oorspronkelijke versie. Auw, dat schuurt. Waarom zou je dan meedoen aan een remake, in de hoofdrol nog wel? Ze vindt het eigenlijk maar een stom verhaal dat oude en foute rolpatronen over mannen en vrouwen bevestigt. De originele film uit 1937 heeft ze slechts één keer gezien en is min of meer van hetzelfde laken en pak.

Dan denk ik: wie het oude niet eert, is het nieuwe niet weerd. ‘In de remake wordt Sneeuwwitje niet langer gered door de prins op het witte paard en ze droomt ook niet van de ware liefde’, vertelt Zegler in Variety. ‘Want laten we eerlijk zijn: die prins was eigenlijk toch wel een stalker. In plaats daarvan droomt de prinses ervan een onbevreesde, moedige, eerlijke en trouwe leider te zijn.’

Ik vrees het ergste. Dat wordt vast weer zo’n cis-gender of pan-seksuele prins die op zijn fat-bike aan komt rijden, want paardrijden is wel heel erg old school en dieronvriendelijk. En van die kabouters zal ook niet veel overblijven, want dat is anno 2023 niet inclusief jegens onze medemens met een lichamelijke beperking.

Fox News kwam er al achter dat de dwergen in de remake een soort onbestemde mini-fantasiewezens zijn geworden. Op de sociale media zwelt de stroom kritiek inmiddels gestaag.

Begrijpelijk, want het bekritiseren van Disney- prinsessen heeft natuurlijk helemaal niets te maken met feminisme, inclusiviteit of gelijkberechtiging. Wat is er mis met de harsttochten van een meisje dat verliefd wordt op haar prins of prinses op het witte paard? Daar hebben we toch allemaal wel ooit van gedroomd?

Niet volgens Disney. Volgens Disney dromen meisjes van macht en leiderschap.  Zo heurt het anno 2023. Het is maar even dat u het weet: alle meisjes dromen ervan om een nieuwe Neelie Kroes te worden.

Mag een sprookje nog gewoon een sprookje zijn?

‘Disney is on a ‘woke path to ruin.’ Even Snow White actress hates her own story’, kopte Fox News recent. Nou is die opmerking niet zo verwonderlijk, want Fox behoort in Amerika tot het kamp van de Republikeinen en die hebben het in Florida al jaren aan de stok met Disney.

Gouverneur Ron DeSantis verwijt het filmbedrijf tere kinderzieltjes te vergiftigen met hun woke-agenda. Voor het eerst heb ik wel enig begrip voor die Republikeinen, die meestal tegen alles zijn, waar ik voor ben.

Mag een sprookje ook nog gewoon een sprookje zijn? Moet alles door de censuurcommissie van het wokisme, net zo lang tot het laatste restje magie uit het verhaal is geperst?  Terwijl feministen jarenlang voor een beetje erkenning van hun individualiteit gestreden hebben, luidt de nieuwe boodschap dat vrouwen moeten streven naar leiderschap en macht.

Ik heb niets tegen vrouwelijk leiderschap. Ik heb wel iets tegen de wijze waarop onze kinderen een dergelijk simplistisch wereldbeeld door hun strot geduwd krijgen door het nieuwe woke-bewustzijn. Alsof meisjes die geen macht ambiëren fout zijn. Alsof leiderschap ambiëren de norm is.

Dat dit juist weer uit de keuken van Disney komt verbaast me niets. Die hebben daar een lange traditie in. Sterker nog: de leugen of het verdraaien van de werkelijkheid is de basis van Disneys succes.

Kent u Bambi nog, dat lieve aandoenlijke hertje dat Disney miljarden opleverde?  De auteur van het verhaal Georg Salten schreef Bambi oorspronkelijk als een ‘leerstuk voor wandelaars en natuurliefhebbers’. ‘Ik wilde hen van het misverstand afhelpen dat de natuur een zonnig, altijd mooi en paradijselijk oord is’, verklaarde hij.

Vertrouw nooit de Disney-studio’s

De wereld van de echte Bambi is dan ook hardvochtig en meedogenloos. De dood ligt overal op de loer. De kleine reebok (bij Disney een witstaarthert) is nog maar nauwelijks droog achter de oren of hij wordt al alleen gelaten door zijn moeder die zich steeds meer van hem verwijderd, tot hij uiteindelijk alleen zijn weg moet vinden.

Dat is wel even wat anders dan de edelkitsch die Disney ervan maakte. De moraal van dit verhaal: vertrouw niets wat uit de studio’s van Disney komt.

Oswin Schneeweisz is journalist, columnist en podcastmaker. Hij schreef ook diverse boeken. www.oswinschneeweisz.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Dromen meisjes ervan om later Neelie Kroes te worden? Volgens de makers van de nieuwe Sneeuwwitje wel verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook deze kwestie heeft zich volgens de tijdgeest ontwikkeld. Er ging een woke saus overheen. De nieuwste generatie maatschappijcritici ziet overal discriminatie, dus ook in het bestaan van schrijfregels. Het zou zelfs neokoloniaal zijn. 

Mensen en groepen ongelijk behandelen?

Even het geheugen opfrissen. Een tijdje terug woedde er een debat. De aanleiding was een opiniestuk van Hilde Roothart in de Volkskrant (20 april 2021). Foutloos taalgebruik ‘kan worden gezien als homogeen, Noord-Europees, wit, mannelijk en elitair,’ schreef deze masterstudent ‘crossover-creativity’. Eisen dat leerlingen correct spellen achtte zij discriminerend. Zihni Özdil kwam met een bijtende tegenstuk. De emancipatie van allochtone leerlingen wordt juist bemoeilijk als voor hen de lat naar beneden gaat.

Waarom deze weggezakte polemiek terughalen? Het lijkt misschien een oude koe uit de sloot, maar dat is ze niet. De onderliggende denktrant – maak standaarden afhankelijk van bevolkingsgroepen – toont zich ook op andere manieren. Recent bereikte ze de MeToo-discussie. 

Sinds enkele jaren komen de machtigen niet meer weg met grensoverschrijdend gedrag. Eerst belandde seksueel wangedrag onder het vergrootglas, inmiddels kan horkerigheid in brede zin niet langer door de beugel. Schreeuwen tegen ondergeschikten, hen vernederen met rotopmerkingen, flauwe grappen maken, het kan niet meer, merkten achtereenvolgens uitgever Mai Spijkers en vooral DWDD-presentator Matthijs van Nieuwkerk.

Maar dan. De nieuwe opvattingen blijken niet altijd te gelden. Soms moeten we de regels minder streng hanteren. Onlangs werd Kaouthar Darmoni ontslagen wegens grensoverschrijdend gedrag. Dat de directeur van Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, de wekelijkse vergadering begon met buikdansen, was nog wel het minst twijfelachtig. Ook kuste ze collega’s op het achterhoofd zou ze haar borsten en billen tegen medewerkers hebben gedrukt.

Een no-brainer, zou je zeggen. In het tijdsgewricht van de sociale veiligheid bestaan voor deze misdragingen immers geen excuses meer. Het lag anders, bleek even later. Marli Huijer, emeritus-hoogleraar filosofie en oud-Denker des Vaderlands, vroeg zich in Trouw (3 januari 2023) af of we de Tunesische Darmoni wel op dezelfde manier mogen beoordelen als mannelijke bullies.

De mythe van de nobele wilde

De parallel met de spellingsdiscussie wordt duidelijk. Iemand komt van elders en maatschappelijke conventies verliezen hun vanzelfsprekendheid. Sommige groepen verdienen een speciale behandeling. Niet als ze uit België of Duitsland komen; pas als ze uit verre contreien komen.

Eerder schreef ik op deze plek over het ontzag onder klimaatactivisten en milieubeschermers. Hoog geven ze op van inheemse volkeren, ze zouden zelfs als voorbeeld kunnen dienen. Anders dan wij zouden zij niet in de ban zijn van het schadelijke consumentisme.

In theorie dan, er blijkt weinig reden om hen op een voetstuk te plaatsen. De nobele wilde – gehuld in een traditioneel kralenvest, getooid met een kleurig hoofddeksel – bestaat vooral in onze hoofden. Een status aparte slaat daarom nergens op.

Toch blijft het exotische zijn bedwelmende werking houden. Nogmaals Huijer over het wangedrag binnen Atria: ‘Als mijn mannelijke baas dat had gedaan, had ik subiet de ‘grensoverschrijdend gedrag’-kaart getrokken. Maar nu het om een vrouw gaat, en met een migratieachtergrond, aarzel ik. Is hier wel hetzelfde aan de hand?’

Het stereotype van de sensuele exoot

In de loop van haar bijdrage waarschuwt Huijer voor oriëntalisme. Ze zag de media zich hieraan schuldig maken. Zo plaatste de Volkskrant (30 december 2022) Darmoni’s sensualiteit tegenover de westerse rationaliteit en afstandelijkheid. Een onvergeeflijk stereotype. Het eerste althans, de westerse obsessie met rationaliteit kun je straffeloos stereotyperen.

Ondanks haar waarschuwing stapt Huijer in dezelfde valkuil. Voor de Atria-directeur voert ze verzachtende omstandigheden aan. Zo lijkt het althans, want de filosofe komt er niet helemaal uit. Haar stuk verzandt in algemeenheden. We moeten oog hebben voor de ‘ingewikkelde mix aan mechanismen die tussen vrouwen en tussen culturen kunnen spelen’. Ook is het ‘verleidelijk om bij conflicten de meest sensuele van het stel de schuld te geven. Maar dat is niet altijd terecht.’

Schuldig? Excentriek!

Het tweede bedrijf volgde snel. Informaticus Jan Bergstra (UvA) en filosoof Marcus Düwell kwamen met een vervolgstuk. Zij maakten expliciet wat eerder nog vaag bleef. Hun redenering: de strenge Raad van Toezicht van Atria had beter moeten weten. ‘Een korte blik op de website van mevrouw Darmoni maakt duidelijk hoe zij werkt en hoe zij is. Daar hoort lichamelijkheid bij.’

Zo verschuift de schuldvraag. Niet de handtastelijke directeur is het probleem, maar de lakse toezichthouders. Deze zouden hebben verzuimd zich te verdiepen in de achtergrond van het Atria-personeel, waardoor er misverstanden rezen. In de toekomst moet dat beter, vinden de auteurs. Ze bepleiten een gedragscode voor het multiculturele personeelsbestand. ‘Met ruimte voor excentrieke mensen, voor mensen met zeer uiteenlopende culturele achtergronden.’

Etnojustitie

Het klinkt begripvol tegenover de ontslagene, die ook maar een slachtoffer is van de benepen samenleving, nauwelijks in staat om met excentriciteit om te gaan. Wie het voorstel op zich laat inwerken, ziet iets anders. De goedbedoelde oproep is een geval van meten met twee maten.

Niet alleen is dat onrechtvaardig, omdat het klassenjustitie in de hand werkt. Preciezer: etnojustitie – beoordeling op basis van afkomst. Ook om een andere reden kunnen we ons ontzag voor het exotisch beter temperen. De aanname is dat sommige groepen niet aan de heersende eisen kunnen voldoen. Kennelijk is dat voor hen te veel gevraagd. Uit deze benadering spreekt eerder dedain dan compassie. Goedbedoeld is in de praktijk bevoogdend. Of iets minder welwillend: neokoloniaal.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg publiceert over 21^ste eeuwse cultuurgeschiedenis in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!    

Het bericht De verering van het exotische leidt tot etnojustitie verscheen eerst op Wynia's Week.