Nou voert het veel te ver om het boek BPost/Holdup van Emmanuel Vanbrussel en Wouter Verschelden te vergelijken met het ontwrichtende werk van de tegendraadse sterrenkundige uit Pisa, maar toch komen dezelfde mechanismen op gang: de waarheid mag niet worden verteld. 

170 miljoen subsidie voor krantenbezorging 

BPost/Holdup beschrijft een schandaal van 4 miljard euro, waarbij de Belgische uitgevers een bijrol spelen als geniepige gauwdieven. Het is een ontluisterend verhaal, een cynische sage hoe mediaondernemers samen met bevriende politici en maatjes in de top van staatsbedrijf Bpost miljoenen aan subsidies binnentrekken.  

Die subsidies betroffen de bezorging van de kranten, een bedrag van 170 miljoen euro. Als dit om het ophalen van de vuilnis in Palermo was gegaan, zou het een straf voorbeeld zijn geweest van de maffiose en corrupte zondeval van het openbaar bestuur.  

De uitgevers schakelen met behulp van ambitieuze politici en opportunistische bestuurders van Bpost een uitdager uit die ook aasde op de gunning. De mailtjes over de deal zijn onverbloemd en tonen hoe de zaak werd beklonken in de wandelgangen van de Wetstraat en in restaurants in Antwerpen en Brussel.  

Uitdager PPP krijgt een snipper van de deal toegeworpen (het bedrijf mag in Gent de verspreiding blijven doen), maar moet zich dan wel terugtrekken. ’Eerst moet PPP ergens het signaal opvangen dat we wel iets willen doen als ze zich terugtrekken uit de concessie. Dan staan we krantenvolumes in het Gentse af aan PPP. Dat doen we natuurlijk niet rechtstreeks, maar via de uitgevers. We mogen daar officieel zeker niet tussen zitten. Daarna laten we de uitgevers per brief aan Bpost hun contract voor het Gentse opzeggen omwille van de slechte dienstverlening, zodat het lijkt alsof het idee van de wissel allemaal van hen komt. En tot slot: eens we zeker weten dat PPP zich terugtrekt uit de race, dienen we onze eigen offerte in voor het krantencontract. Uiteraard aan de hoogste prijzen, want we gaan dan de enige kandidaat zijn’, tekent een Bpost bestuurder het plan uit.  

DPG-baas razend op Kamerlid 

Tijdens etentjes in Antwerpen en Brussel wordt de tripartite deal tussen de uitgevers, Bpost en PPP daarna uitgewerkt en afgeblust in een met alcohol overgoten lunch in driesterrenrestaurant Zilte in Antwerpen. Tijdens het rendez-vous bedankt Bpost de krantenuitgevers voor de samenwerking. De rekening loopt op tot ruim 2.500 euro, waarvan 915 euro voor wijn en champagne. 

In het boek staat ook beschreven hoe Christian Van Thillo, de baas van DPG, zich inzet om critici de mond te snoeren. Je leest het en denkt: in Italië krijg je een paardenhoofd in je bed, in België word je ontboden in de kamer van de baas om een donderpreek te ontvangen.  

Zo is Van Thillo razend op N-VA-Kamerlid Michael Freilich. Die heeft op de Nederlandse radio zijn onvrede uitgesproken over de schimmige subsidiedeal. ‘Als je met subsidies start, weet je waar je begint, maar je weet nooit waar je eindigt. Je ziet zoveel negatieve neveneffecten naar boven komen, dat het voor ons duidelijk is dat dit moet stoppen’, zegt hij. Een gezond standpunt lijkt me.  

‘Een intern Belgische kwestie’ 

Freilich waarschuwt ook voor ontwrichting van het Nederlandse perslandschap omdat Belgische partijen ‘geld gebruiken om anderen op te kopen’. Freilich doelt erop dat Mediahuis en DPG als gevolg van het subsidiecadeau in het bezit konden komen van Het Parool, Trouw, AD, Volkskrant (DPG) en Telegraaf en NRC (Mediahuis). ‘Dat is niet eerlijk tegenover jullie’, zegt hij in het radiogesprek. 

De volksvertegenwoordiger slaat ook alarm bij de Nederlandse regering, maar premier Rutte en de Belgische premier De Croo halen hun schouders op. In het parlement worden vragen gesteld over de ‘dominantie van de Belgen’ en het mogelijke gevaar voor de pluriformiteit, maar minister Arie Slob (onderwijs en media) laat weten ‘dat het een intern Belgische kwestie’ betreft. Daarmee leek de zaak in de la te belanden, tot Kamerlid Pieter Omtzigt zich ermee ging bemoeien.  

Omtzigt: journaille ten prooi aan ‘autocensuur’ 

Omtzigt vindt het absurd dat de kwestie weinig aandacht krijgt. ’Als je de pers aan het subsidie-infuus legt dan weet je dat moeilijke dingen nog moeilijker boven tafel komen’, verklaarde hij. In een rede voor de journalistenvakbond komt hij er later nog eens op terug en verwijt hij het journaille ten prooi te zijn gevallen aan ‘autocensuur’. ‘Daar waar het makkelijk is om in het publieke domein iedereen de maat te nemen, vindt men het moeilijk om in eigen huis goed te kijken wat er aan de hand is. Dat stemt tot nadenken als u van andere mensen en uw bronnen moed verwacht.’ 

Het onthullende Bpost-boek is onder de uitgevers die het meeste profiteerden van de subsidie uitgegroeid tot het taboe van België. Behalve De Gazet van Antwerpen, onderdeel van Mediahuis, besteedt geen krant aandacht aan BPost/Holdup. Bij de Gazet werkt een dappere hoofdredacteur: Frederik De Swaef. Hij werkte eerder voor DPG en heeft geen last van zelfcensuur. Als een van de weinigen. 

DPG, grootgebruiker van de subsidie-regeling, negeert het boek totaal. De Morgen (van DPG) noemt de titel van het boek één keer. De krant kan niet anders, omdat Michael Freilich eruit citeert om zijn pleidooi voor een parlementaire hoorzitting te onderbouwen. Het zal uiteindelijk een oliedomme strategie blijken. 

Het boek staat inmiddels in de toptien voor non-fictie boeken. De informatie over de corruptie sijpelt langzaam naar buiten. Knack (een uitgave van uitgeverij Roularta) interviewde Kamerlid Freilich over de zaak en daarin vertelde hij over zijn aanvaring met de DPG topman. ‘Christian Van Thillo schold me op subtiele manier de huid vol’, stelt hij in Knack. Ook De Tijd, een financieel-economische krant van de kleine uitgever Mediafin, dook in de zaak, nadat de Belgische mededingingswaakhond bij uitgevers een inval deed om onderzoek te doen naar de subsidiekwestie.  

Publiek neemt wraak: oplages dalen 

Nog steeds blijven de profiteurs het boek doodzwijgen in de eigen kolommen. Gelukkig neemt het publiek subtiel wraak op de lafbekjes. Het aantal abonnementen van de zwijgtitels daalt en daalt. De lezers hebben geen zin meer in het gehuichel van de ‘regimepers’.  

Wie wel overleven? De titels die niet langer meedoen met het verzwijgen van het subsidieschandaal. De Tijd steeg het afgelopen jaar in oplage met 3,3%. De grootste verliezer met 19% is Het Laatste Nieuws van DPG. Net als de katholieke kerk loopt ook die krant hard leeg. 

Mark Koster bericht in Wynia’s Week over de woelingen op de mediamarkt.  

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Bij het corruptieschandaal van Bpost gedraagt de pers zich als maffiamaatje verscheen eerst op Wynia's Week.

Het ging het OM primair om ambtelijke omkoping en deelname aan een criminele organisatie. De rechtbank stelt: ‘Deze twee verdenkingen hangen sterk samen, omdat bij de deelname aan de criminele organisatie de ambtelijke omkopingen het kernverwijt vormen.’

Opsporingsmiddelen waren niet mals

De officier van justitie wilde dat De Mos naast het betalen van een geldboete van 8500 euro voor 22 maanden de gevangenis in moest en 4 jaar lang geen bestuurlijk ambt mocht bekleden. Dit moest het sluitstuk worden van een megaproces. De bewezenverklaring moest volgens het OM voortvloeien uit ‘inbeslaggenomen documenten, verhoren van verdachten en getuigen, afgeluisterde vertrouwelijke communicatie en – voor een belangrijk deel – in (afgetapte) telefoongesprekken, sms-berichten, WhatsAppberichten en inbeslaggenomen e-mailverkeer van en tussen de diverse verdachten’.

De uitgevoerde opsporingsmiddelen waren niet mals. Het dossier telde ruim 15.000 pagina’s en het requisitoir een kleine 200 pagina’s.

Het vonnis van de rechtbank leest als een lange reeks vegen uit de pan in de richting van het OM. De rechtbank meent dat de visie van het OM ‘te eenzijdig is, hier en daar zelfs rigide en echt onvoldoende oog heeft voor de lezing van de verdachten van de gebeurtenissen’. De rechtbank stelt de bewijswaardering ‘vrijer’ en ‘meer reëel’ te interpreteren dan het OM. Wat wordt bedoelt met vrijer? In hoeverre is het OM niet vrij geweest in zijn interpretatie van de feiten? 

Een aantal ondernemers heeft gedurende zo’n twee jaar een totaalbedrag van honderdduizend euro overgemaakt naar de Groep De Mos. Volgens de rechtbank heeft het OM onvoldoende gefundeerd getracht aan te tonen dat nog meer partijdonaties hebben plaatsgevonden. Maar partijdonaties zijn sowieso niet vreemd. Landelijke partijen worden gesubsidieerd door het Rijk, maar lokale partijen ‘zijn in grote mate afhankelijk van partijdonaties’, zo staat in het vonnis. Daarover stelt de rechtbank:

‘een partijdonatie wordt in beginsel juist gedaan met simpel gezegd een goede bedoeling. Dit vormt als zodanig een sterke contra-indicatie voor het vaststellen van de, voor het bewijs van ambtelijke omkoping noodzakelijke, kwade bedoeling.’

Motieven voor donatie legitiem

Ambtelijk omkoping vindt meestal heimelijker plaats en niet via partijdonaties. De partijgelden komen in de kern de partij toe. Bij omkoping wordt de gift daarom doorgaans ‘direct overgedragen aan de ambtenaren’.

Wie een donatie doet verwacht daar wellicht iets voor terug. Dat hoeft niet illegaal te zijn. Zo stelt de rechtbank:

‘Dat particulieren of bedrijven bereid zijn een politieke partij financieel te ondersteunen, kan een uiting zijn van die maatschappelijke worteling. Voor partijdonaties kunnen verschillende motieven bestaan, variërend van het eens zijn met een standpunt van een partij tot de hoop om invloed te kunnen hebben op de koers van een partij. Motieven die op zichzelf, uiteraard binnen de grenzen van de wet, volledig legitiem zijn.’

Het uitoefenen van invloed op de koers van een partij is niet verboden. De rechtbank verduidelijkt hierover:

‘Het doel van het steunen van een partij is om deze partij groter en sterker te laten worden. En dan het liefst de grootste, zodat deze partij kan gaan besturen. Je wilt immers graag dat jouw standpunten en goede ideeën voor de stad worden verwezenlijkt. Het is dan ook weinig verrassend dat een politieke partij standpunten uitdraagt die in het straatje van de achterban en dus ook van de partijadviseurs passen. Sterker nog, dat is in ons politieke partijenstelsel nu juist de bedoeling.’

In een democratie, waarin een partij of volksvertegenwoordiger de stem van het volk probeert te verwoorden is het begrijpelijk dat de standpunten van de eigen achterban worden uitgedragen. Dat levert politieke steun op, in verkiezingstijd in de vorm van stemmen. Dat is ons politieke systeem, zo meent de rechtbank. ‘Bij die politieke invloed hoort ook ‘een kort lijntje met de wethouder’ en ‘dicht bij het vuur zitten’.’

Niet logisch om beginnend partijtje om te kopen

De posities van De Mos en Guernaoui zijn niet aantoonbaar verbeterd als gevolg van de donaties. De rechtbank bekritiseert het OM:

‘Anders dan de officier van justitie wil, kan met de beste wil van de wereld niet worden vastgesteld dat, en zo ja, in hoeverre, de positie van de ambtenaren één op één door de partijdonaties is verbeterd, laat staan dat, zoals de officier van justitie stelt, zij hun functie als wethouder hieraan hebben te danken.’

Als met de beste wil van de wereld niet kan worden vastgesteld wat het OM meent, wat is dan de aard van de wil van het OM? De rechtbank lijkt te insinueren dat die niet zuiver is in deze zaak.

‘Is het logisch dat twee ambtenaren van een net startende lokale politieke partij van een grote stad worden omgekocht met partijdonaties?’ De rechtbank meent dat die kans klein (ze plaatst er zelfs een uitroepteken achter) is. ‘In algemene zin ligt het niet voor de hand dat een net startende politieke partij zijn peuter- en kleuterbestaan en de potentiële eerste groei inricht met strafbare feiten als ambtelijke omkoping met partijdonaties als basis.’ Inderdaad, zou je je geld niet beter aan de VVD – of een andere tamelijk stabiele partij die regelmatig in coalities zit – geven als je wil omkopen?

De rechtbank erkent dat De Mos ‘hard loopt’ voor zijn stad en wellicht ‘nog wel iets harder voor zijn achterban’. Maar is dat problematisch? ‘De vraag of een wethouder zaken mag ‘regelen’ voor zijn achterban, brengt echter al snel allerlei staatsrechtelijke en politieke kwesties met zich mee.’ Over zulke zaken is überhaupt weinig geregeld. Daarom is het inderdaad opmerkelijk dat het OM het strafrecht, het ultimum remedium, inzet voor zo’n politieke zaak, zo meent de rechtbank.

Het OM lijkt werkelijk alles erbij gehaald te hebben wat het kon bedenken: ‘door zich te laten omkopen, heeft de verdachte gehandeld in strijd met zijn eed/belofte.’ Gelet op het voorgaande is dit punt uiteraard van de tafel geveegd door de rechtbank.

Gaat OM met hoger beroep op stoel bestuurder zitten?

Toch gaat het OM in hoger beroep tegen de uitspraak van de rechtbank. Het OM laat meineed en deelname aan een criminele organisatie – haar primaire punten – vallen, maar wil een veroordeling zien voor omkoping en het schenden van de geheimhoudingsplicht. De NOS vraagt zich af: ‘De rechtbank liet in april niets heel van de verdenkingen’, dus wat verwacht het OM hiermee te bereiken?

In Nederland, polderland, wordt veel geregeld achter de schermen. Gaat het voor het OM om het beperken van het handelen in invloed? Is dat niet wezenlijk aan de mens, of op zijn minst aan de politiek of het besturen? Wordt het strafrecht hier niet misbruikt om jurisprudentie te creëren over regels die niet opgesteld worden op een reguliere wijze? En in hoeverre zou het OM dan op de stoel van de bestuurder gaan zitten? Het OM kan beter haar verlies nemen als het niet met echt nieuwe feiten komt.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht OM misbruikt strafrecht voor politieke zaak tegen Richard de Mos verscheen eerst op Wynia's Week.

Richard de Mos, de kleurrijke Haagse ‘ombudspoliticus’, is vrijgesproken van corruptie en deelname aan een criminele organisatie. Dat is zonder meer een felicitatie waard. Het zal je maar gebeuren dat je, als Bekende Nederlander en vooraanstaand lokaal politicus, leider van de grootste partij in Den Haag, drieëneenhalf jaar over straat moet met de verdenking van zulke zware misdrijven boven je hoofd. Terwijl er, zoals de rechtbank Rotterdam op 21 april 2023 vonniste, geen sprake was van welk strafbaar feit dan ook. 

Het moet De Mos vooral goed hebben gedaan dat de rechter oordeelde dat zijn handelen niet alleen niet-strafbaar was, maar bovendien positief gewaardeerd kon worden als oprechte inzet voor een beter Den Haag. Zelden is een verdachte met meer égards vrijgesproken dan Richard de Mos. 

Geen wettelijk kader

Toch wringt er iets. De Mos kwam er niet alleen goed mee weg omdat de verdediging de rechtbank ervan heeft overtuigd dat zijn handelen in het algemeen belang was, maar ook omdat er geen wettelijk kader bestond waaraan dat handelen getoetst kon worden.

‘Het strafrecht is niet de oplossing voor het ontbreken van deugdelijke regels voor de financiering van politieke partijen,’ aldus het vonnis en dat was een uitspraak die tot veel nadenken en actie moet leiden. Als er geen wettelijke regels zijn kan iemand niet worden veroordeeld voor het overtreden van die regels.

De vraag is nu: welke regels hadden er moeten zijn? En als die er waren geweest, hadden die dan wel tot een veroordeling geleid? Het lijdt immers geen twijfel dat De Mos ging sjouwen voor ondernemers die doneerden aan zijn lokale partij, al concludeerde de rechtbank dat dat sjouwen niet alleen de financiers diende, maar ook andere ondernemers in de horeca- en vastgoedbranche. In die zin was corrupt gedrag niet bewezen omdat er geen één-op-één causaal verband was te leggen tussen de giften van bepaalde ondernemers en het politieke handelen van De Mos.

Wat dat betreft zou een vervolging van minister-president Mark Rutte voor het OM wellicht kansrijker zijn. Diens vele logeerpartijen en gesprekjes ten huize van tech-investeerder en VVD-prominent Ben Verwaaijen werden immers opgevolgd door passages in het VVD-verkiezingsprogramma die rechtstreeks strekten ten voordele van de business van Verwaaijen.

Verwaaijens zoon, medevennoot in het bedrijf Keen Venture Partners, werd bovendien uitgenodigd in het Catshuis om deel te nemen aan een brainstormsessie over fiscale regelgeving ter bevordering van het investeren in start- en scale-ups (zie hier de passage ‘over de ‘Goult lobby’). Dan kom je toch akelig dicht in de buurt van rechtstreekse politieke beïnvloeding via gunsten met als oogmerk bevordering van een concreet persoonlijk of zakelijk belang.

Onder partijdonaties worden ook giften in natura verstaan. Het logeren van talloze VVD-toppers in Verwaaijens Franse buitenverblijf kan gerust op tienduizenden euro’s, zo niet tonnen worden gewaardeerd. Anders dan voor de lokale partij van De Mos gold en geldt er voor een landelijke partij als de VVD wèl een wettelijk kader.

Hoger beroep? Begin liever een zaak tegen de VVD

In plaats van een – gelet op het vonnis nagenoeg kansloos – hoger beroep in de zaak-De Mos zou het OM het land beter dienen door een zaak te beginnen tegen de VVD en de leiding van die partij, zodat er glasheldere jurisprudentie komt over wat wel en niet mag. Niet dat ik Rutte c.s. achter de tralies wil hebben, maar wel zie ik graag gelijke monniken met gelijke kappen.

Om te voorkomen dat binnenkort de volgende al dan niet lokale politicus aan de schandpaal wordt genageld op verdenking van het plegen van feiten die bij nader inzien geen strafbare feiten zijn omdat er nu eenmaal geen toetsingskader is, is het dringend noodzakelijk te komen tot glasheldere regelgeving over wat wel en niet mag bij het begunstigen van een politieke partij.

Dat geldt primair voor lokale politieke partijen waarvoor nog niets geregeld is, maar ook voor landelijke partijen waar de huidige regelgeving veel ruimte biedt voor gescharrel en gesjoemel. Niet voor niets hebben meerdere politieke partijen rondom de rechtspersoon van de partij zelf een heel scala aan vriendenstichtingen opgericht, allemaal bedoeld om de grenzen van wat de wet toelaat maximaal op te rekken.

De huidige wet op de financiering van politieke partijen (WFPP)  bepaalt bijvoorbeeld dat bij schenkingen van boven 4500 euro de naam van de gever bekend moet worden gemaakt. De truc om die transparantie in de wielen te rijden is heel simpel: gewoon de gift verdelen over meerdere porties van iets minder dan 4500 euro en klaar is Kees. Dit gebeurt van links tot rechts. 

De WFPP geldt alleen voor landelijke politieke partijen. Het is een ondermaats document, maar het is tenminste iets. Voor lokale partijen ontbreekt zo’n regeling helemaal. In dat juridische vacuüm zocht Hart voor Den Haag zijn weg en dat dit voor zowel gevers als ontvangers grote risico’s met zich meebracht is zonneklaar.

In deze leemte moet zo snel mogelijk worden voorzien. En dan niet met de halfbakken voorstellen van de nieuwe ontwerpwet op de politieke partijen (WPP), die opnieuw alleen gaat over landelijke politieke partijen, terwijl de zaak-De Mos indringend heeft aangetoond dat ook voor lokale partijen regelgeving dringend gewenst is.

In de WPP worden de limieten van giften waarvoor openheid is vereist omlaag gebracht. Van elke gift boven 250 euro moet de partij de naam van de gever noteren. Voor die van meer dan 1000 euro wordt publicatie vereist. Giften van buiten de Europese Unie worden verboden. Mij ontgaat totaal wat dit oplost.

Voor elke in het wetsontwerp bedachte regel ter bevordering van transparantie kan ik tien trucs bedenken hoe die te omzeilen. De enige oplossing om het risico weg te nemen dat met geld rechtstreekse invloed wordt gekocht en regelrechte corruptie de democratische organen binnensluipt is een totaalverbod op financiering van politieke partijen anders dan door rijkssubsidiëring. Dit bepleit ik al jaren, mede op basis van mijn eigen waarnemingen over de handel en wandel in politieke partijen.

Naïef

Dat in Nederland zo wordt gedraald en geklungeld met straffe regelgeving om corruptie tegen te gaan heeft twee oorzaken. Ten eerste de naïeve gedachte dat het met de corruptie in ons land wel meevalt. Maar het valt helemaal niet mee. Nederland staat bol van de corruptie, tot op het hoogste niveau.

Daarbij moeten we niet denken aan koffertjes met cash, maar aan het gesjacher, geritsel en heimelijk geregel in de krochten van de politieke en bestuurlijke netwerken. ‘Netwerkcorruptie’ heet dat tegenwoordig. Dat ons land daarin uitblinkt bewijzen de voortdurende rapporten van GRECO (Raad van Europa) over Nederland, dat steevast niet voldoet aan internationale standaarden voor transparantie en het tegengaan van corruptie.

Lobbyisme tiert welig, met types als oud-minister Cora van Nieuwenhuizen (VVD) die schaamteloos haar zakken vult via de energielobby, of de recent uit de Kamer vertrokken oud-staatssecretaris Raymond Knops (CDA) die nu zijn via de politiek opgebouwde netwerk verzilvert in de defensiebranche.

Dit is overigens geen rechtse hobby. In de Eerste Kamer zit nog altijd drs. N.K. Koffeman te Vierhouten, senator namens en grondlegger van de Partij voor de Dieren, groot in de vega-wereld (De Vegetarische Slager) die er herhaaldelijk op betrapt kon worden politieke standpunten te bepleiten en voor wetgeving te stemmen die rechtstreeks in zijn zakelijke belang waren. 

Zuinig

Een tweede reden dat in Nederland, anders dan in bijvoorbeeld België en Canada, geen stevige rem wordt gezet op partijdonaties van bedrijven en particulieren is typische Hollandse zuinigheid. Voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten. Politieke partijen gelden als essentieel voor het goede functioneren van de democratie. ‘Politieke partijen zijn nog steeds de primaire intermediair tussen samenleving en bestuur. Ze voeren essentiële functies uit voor de representatieve democratie’ zegt de Memorie van Toelichting bij de nieuwe WPP.  

Maar dat mag kennelijk niet veel kosten. Eén euro per jaar per inwoner is wat Nederland uitgeeft aan de instandhouding van het partijpolitieke stelsel. Heel het financieringsgat dat ontstaat bij een totaalverbod op partijdonaties kan worden opgelost door van die ene euro twee te maken. Da’s nog eens andere koek dan de 1100 euro die iedere burger, baby’s inbegrepen, van minister Van der Wal moet steken in het stikstoffonds. Waar wachten we op?

Verenigingsvrijheid

Als tegenargument voor het door mij bepleite verbod geldt de verenigingsvrijheid. Burgers, ook in de gedaante van bedrijven of stichtingen, moeten de vrijheid hebben een vereniging van hun keus te ondersteunen.

Daar ben ik ook voor. Wie het op heeft met de automobilist kan doneren aan de KNAC, de Koninklijke Nederlandse Automobiel Club. Wie vooral het fietsersbelang wil promoten kan terecht bij de Fietsersbond. Sympathie voor de boeren? Steun LTO Nederland of een van de vele andere behartigers van agrarische belangen.

Voor ongeacht welk ideëel of zakelijk belang bestaan er in Nederland vele organisaties die uw steun goed kunnen gebruiken. Er is niets op tegen om geld te pompen in de bevordering van iets waar de donateur zelf ook belang bij heeft. Kankeronderzoek, acceptatie van transseksuelen, vogelbescherming, behoud van de tuinkabouter, het kan me niet gek genoeg zijn of ik ben voor. 

Wake-up call

De grens hoort te liggen bij directe of indirecte beïnvloeding van politici en bestuurders via geldelijke of op geld te waarderen steun aan politieke partijen. De democratie is van ons allemaal. Iedereen in Nederland moet ervan verzekerd kunnen zijn dat zijn of haar belang in dezelfde mate behartigd wordt als dat van een ander, ongeacht de omvang van de portemonnee.

Het is principieel onjuist dat mensen met een zekere financiële draagkracht voordelen – meepraten, meevergaderen, dineren, ontmoeten, telefoonnummers uitwisselen, bellen, lobbyen, etcetera – kunnen verwerven die de medeburger zonder geld niet heeft.

Dat er donateurs zijn die giften doen zonder enigerlei persoonlijk oogmerk wil ik best geloven. Maar het risico dat onder het mom ‘algemeen belang’ een persoonlijk of zakelijk belang wordt gediend is reëel en het aantal voorbeelden van beïnvloeding door de inzet van geld te groot.

Laat de zaak-De Mos een wake-up call zijn voor de democratie. Zijn vrijspraak is hem van harte gegund en de omvang van de donaties aan Hart voor Den Haag was bepaald niet wereldschokkend, maar dit soort gesjacher en gescharrel is het openbaar bestuur onwaardig. Als politieke partijen essentieel zijn voor het goede functioneren van de democratie dan dienen ze ook naar die status behandeld te worden. 

Geert Dales was onder meer diplomaat, VVD-wethouder in Amsterdam en burgemeester van Leeuwarden. Hij schijft nu boeken en artikelen.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De vrijspraak van Richard de Mos draait het zoeklicht van de kleine naar de grote Nederlandse netwerkcorruptie verscheen eerst op Wynia's Week.

Bekende voorbeelden zijn invloedrijke clubs als Milieudefensie, dat grotendeels draait op loterijgeld en belastinggeld, nota bene vooral van ontwikkelingshulp. Een andere is lhbti-belangenorganisatie COC dat geen leden heeft en vrijwel uitsluitend van belastinggeld leeft – ook weer van ontwikkelingshulp.

Maar ook andere ministeries dan Buitenlandse Zaken houden actie- en lobbygroepen op de been. Neem bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) dat jarenlang ook over ‘wonen’ ging. In die rol werd het ministerie niet alleen de grote sponsor van de Woonbond, maar redde dit ministerie door het toedelen van een interessante, maar weinig effectieve klus ook de boekhouding van de lobbyclub Stichting Natuur & Milieu. Maar hoe netjes is dat?

‘Stem natuurlijk’

Vlak voor de verkiezingen voor Provinciale Staten deden 90 organisaties een oproep ‘Stem natuurlijk’ en om ‘te stemmen met een groen hart’. Waarna het in de gebruikelijke paniekerige termen ging over de klimaatcrisis die gaande is en ‘de natuur die onder grote druk staat’. Het is een duidelijk signaal dat deze clubs zich met hand en tand zullen verzetten tegen elke bijstelling van het huidige klimaat- en stikstofbeleid waarvoor verkiezingswinnaar BBB campagne heeft gevoerd.

BBB en mogelijke coalitiepartners vinden dus een gesloten activistisch front op hun weg, dat zich een half jaar geleden tijdens ‘Remkes’ al luidkeels roerde met de campagne ‘Niet zonder natuur’.

Wie het lijstje deelnemers onder de loupe neemt, ziet dat de financiële basis onder deze coalitie wankel is. Dat zij zich naar eigen zeggen kunnen beroepen op de steun van miljoenen mensen blijkt niet uit de aantallen donateurs. Veel organisaties zouden niet of slechts kwijnend bestaan als zij niet financieel werden ondersteund met overheidssubsidie en bijdragen van de Postcodeloterij.

In een vorige aflevering van deze serie artikelen bleek al dat Stichting Natuur en Milieu een dergelijke organisatie is met een beperkte achterban van 9240 donateurs, die financieel leunt op de Postcodeloterij. Die beperkte achterban verhindert niet dat Natuur & Milieu zeer invloedrijk is en als enige vertegenwoordigd was aan alle klimaattafels, geraadpleegd werd bij de kabinetsinformatie en sprak met stikstofbemiddelaar Remkes.

Ook in de werkgroepen die naar aanleiding van het advies van Remkes zijn gevormd om te komen tot een Landbouwakkoord heeft Natuur en Milieu samen met de gelieerde koepel van provinciale natuur- en milieufederaties en de grootgrondbezitters LandschappenNL en Natuurmonumenten weer een prominente plek.

Niet zo gratis

Dagblad Trouw kwalificeerde Natuur & Milieu vorig jaar als ‘Gratis consultants voor overheden en bedrijven’. Maar gratis is wat Natuur & Milieu doet bepaald niet. Niet alleen komt jaarlijks de helft van de begroting van ruim 7,5 miljoen euro uit de gelden van de Postcodeloterij, ook tal van andere (gesubsidieerde) NGO’s dragen geld bij en in toenemende mate ook de overheid.

Dat laatste is vreemd, aangezien met ingang van 2012 de jaarlijkse Rijkssubsidie aan Natuur & Milieu werd stopgezet. Dat leidde tot een jarenlange worsteling om de eindjes aan elkaar te knopen, waarbij Natuur & Milieu ook commerciële activiteiten probeerde te ontplooien zoals de verkoop van zonnepanelen.

Ook in 2021 dreigde een tekort, maar dat kon via een substantiële financiële bijdrage van de Rijksoverheid worden voorkomen. Die financiële bijdrage ontvangt Natuur & Milieu door zekere diensten aan de overheid te leveren, waarvoor vervolgens ‘marktconform’ wordt betaald.

Zo maakte een dienst van het Ministerie van EZK 225.000 euro over voor het opstellen van de Gasmonitor, wat rijkelijk veel lijkt voor een rapport dat voornamelijk steunt op deskresearch. Door dit jaarlijks te herhalen heeft Natuur & Milieu alsnog een vaste bron van subsidie-inkomsten weten aan te boren.

Lucratief is ook de samenwerking van Natuur & Milieu met het Ministerie van BZK, zo ontdekte Wynia’s Week na het doorspitten van documenten hierover die in het kader van een WOO-verzoek (het voormalige WOB-verzoek) zijn ontvangen. Hoewel in de documenten die BZK verstrekte alle bedragen zorgvuldig zijn weggelakt, blijkt uit het jaarverslag van Natuur & Milieu over 2021 dat het dat jaar – Kajsa Ollongren van D66 was toen de verantwoordelijke minister – een bedrag van bijna 700.000 euro kreeg overgemaakt voor de campagne ‘Zet je cv op 50’. Volgens de in het kader van de WOO verkregen documenten betreft dit 72 procent van de totale aanneemsom, die dan circa 965.000 euro zou bedragen.

Natuur & Milieu startte in augustus 2021 met een campagne om mensen te bewegen hun cv-ketel op 50 graden te zetten. Dat was bedoeld om ze in het kader van de verduurzaming van hun woning van het gas af te krijgen en een stap richting de aanschaf van een warmtepomp te laten zetten.

Op bezoek bij Koffietijd

Dit gebeurde via radiocommercials, digitale abri’s, paginagrote advertenties in De Telegraaf en AD en een ‘duurzaamheidsspecial’ van De Groene, direct mail aan 200.000 huishoudens en een item in Koffietijd, pikant genoeg een tv-programma van de Postcodeloterij, het bedrijf dat menige actiegroep – ook Natuur & Milieu – samen met de overheid op de been houdt.

Ook werd presentator Eddy Zoey door Natuur & Milieu ingehuurd om acht huizen te bezoeken die verduurzamen en meedoen aan ‘de 50 graden challenge’. Vooraf gesteld doel was om zes miljoen mensen te bereiken, waarvan 90.000 zich zouden moeten melden om hun cv-ketel daadwerkelijk op 50 graden te zetten.

Maar hielp het ook?

Uit de WOO-stukken blijkt dat de campagne zowel volgens Natuur & Milieu als BZK een groot succes zou zijn. Maar liefst 6.313.000 mensen werden bereikt, waarvan er echter slechts 3.586 zich aanmeldden voor de ‘comfort challenge’. Zoals dat gaat leidde dit, ook volgens betrokkenen, ‘teleurstellende resultaat’ onontkoombaar tot de conclusie dat er nog een schepje bovenop moest en dat kon dan het best door de campagne te verlengen en in de jaren t/m 2024 drie extra ‘campagnesprints’ te doen.

Uit het naar aanleiding van de campagne opgestelde ‘strategische lange termijn plan’ kwam tevens naar voren dat er extra budget nodig was om de boodschap beter te laten landen. Aldus werd besloten.

Hoe kan BZK zo gemakkelijk bijna een miljoen euro naar een NGO schuiven voor het doen van een reclamecampagne? Daarvoor komt de Subsidieregeling Experimenten en Kennisoverdracht Wonen (SEKW) in beeld. Hierin staat in art. 2 een aantal heel algemene criteria geformuleerd om in aanmerking te komen voor subsidie, die nauwelijks een activiteit op het terrein ‘wonen’ uitsluiten. Uit de WOO-stukken blijkt dat als motivatie in het geval van deze campagne werd volstaan met de constatering dat een subsidie past in het beleid om energiebesparing en warmtepompen te stimuleren.

Een heel handig miljoenenpotje

Via de SEKH werd in de periode 2017 t/m 2021 een bedrag van in totaal 79,8 miljoen euro uitgekeerd. De regeling werd in 2022 geëvalueerd door onderzoeksbureau Ecorys. De conclusies zijn nogal ontluisterend:

• Ecorys concludeert dat ‘de doelstellingen van de SEKW zeer ruim zijn geformuleerd, waardoor bij de inhoudelijke toets en risicoanalyse bij het beoordelen van de subsidieaanvraag de lat derhalve niet hoog wordt gelegd’.
• Niettemin wordt die inhoudelijke toets onvoldoende uitgevoerd, bijvoorbeeld ten aanzien van de ‘aannemelijkheid en redelijkheid van de subsidiabele kosten en of de activiteiten voldoende bijdragen aan de doelstelling van de subsidie’. Dit komt doordat ‘de beleidsmedewerkers binnen het Ministerie van BZK, die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de toets, over het algemeen niet op de hoogte zijn van de operationele doelstellingen van de SEKW’.
• Tegelijkertijd concludeert Ecorys: ‘Het feit dat de operationele doelstellingen van de SEKW breed zijn geformuleerd, maakt dat vrijwel alle subsidies in enige mate een bijdrage leveren aan de operationele doelstellingen’. Vaak is daarbij sprake van meerjarige (35,5 miljoen euro in de genoemde periode) of structurele (17 miljoen euro) subsidiëring, waarbij meer sprake is van een door de tegenpartij te leveren ‘inspanningsverplichting dan een resultaatsverplichting’.

Subsidieontvangers zijn stichtingen zonder winstoogmerk, dus geen bedrijven. Veel geld gaat naar Milieu Centraal en het Programma Aardgasvrij Wijken, naast ‘kennisplatforms’ en belangenorganisaties. Van de totale uitgaven op het deelgebied Wonen van 12,8 miljoen euro gaat bijvoorbeeld 30 procent naar de Woonbond.

De Woonbond blijkt een overheidsbond

In het geval van de Woonbond spreekt Ecorys expliciet van een ‘instandhoudingssubsidie’ met een structureel karakter. De Woonbond ontvangt dus miljoenen euro’s aan belastinggeld van het ministerie van BZK – zonder welke ze niet zou bestaan – voor het brengen van een nogal radicaal geluid wat betreft verhuren en maakt daarbij particuliere verhuurders steevast uit voor ‘huisjesmelkers’.

Scherper geformuleerd kan de SEKW worden gekwalificeerd als een regeling die is bedoeld om structureel en meerjarig op een gemakkelijke manier geld te kunnen wegzetten naar bevriende organisaties. De conclusies die Ecorys trekt ten aanzien van de doelmatigheid van de regeling ondersteunen deze opvatting:

• 97 procent van het totale subsidiebedrag wordt toegekend voor activiteiten die uitsluitend door de betreffende instelling zouden kunnen worden uitgevoerd. Dus bij deze activiteiten is volgens opgave van BZK geen concurrentie mogelijk en daarom hoeven ze niet openbaar te worden aanbesteed.
• De activiteiten kunnen niet worden uitgevoerd zonder subsidie.
• Een aantal van de organisaties is bovendien voor haar voortbestaan afhankelijk van de subsidie.

Het zal de lezer niet verbazen dat de regeling naar aanleiding van deze evaluatie opnieuw is verlengd tot 2027.

Leggen we de conclusie dat 97 procent van de projectsubsidies niet door een andere instantie kan worden gedaan naast het budget van de campagne ‘Zet je cv op 50’ dan is meteen duidelijk dat ook deze campagne daar onder is geschoven. En dat is vreemd, want wat Natuur & Milieu doet – namelijk: een reclamecampagne voeren – kunnen heel veel andere partijen ook en vaak beter.

Daarom besteedt Natuur en Milieu, zo blijkt uit de WOO-stukken, de meeste activiteiten dan ook uit en heeft de stichting zelf een coördinerende rol. Een dergelijke rol had BZK ook zelf kunnen vervullen, zonder tussenkomst van Natuur & Milieu. Men heeft daar bij het Rijk niet alleen veel ervaring mee, maar elk departement heeft ook een eigen directie Communicatie waar tientallen mensen werken – met relevante expertise.

Het wordt nog vreemder, omdat er op hetzelfde moment ook een campagne liep van Urgenda: ‘Zet ‘m op 60’. Weliswaar tien graden hoger maar met hetzelfde doel. Wie de in opdracht van Natuur & Milieu in het kader van de campagne gebouwde website hoegasvrijbenjij.nl bekijkt, ziet de grote overlap met de inhoud van de website van Milieu Centraal, dat hiervoor eveneens grote bedragen krijgt van BZK op basis van dezelfde regeling en vanwege dezelfde unieke expertise.

Grote overlap is er ook met de door BZK zelf gerunde campagne ‘Iedereen doet wat’ en de overheidswebsite verbeterjehuis.nl. Dit geldt ook voor de campagne ‘Zet de knop om’ van het Ministerie van EZK. Van unieke expertise van Natuur & Milieu is dan ook helemaal geen sprake. Laat staan voor de noodzaak van een vervolgcampagne tegen extra budget.

Onnutte campagne, handige geldstroom

De door BZK betaalde campagne ‘Zet je cv op 50’ voorkwam dat Natuur en Milieu in 2021 diep in de rode cijfers zou belanden en lijkt dan ook een klassiek geval van netwerkcorruptie. Deze door juriste Willeke Slingerland gemunte term duidt de situatie aan waarbij iemand zelf weliswaar geen direct voordeel heeft van een bepaalde actie maar anderen in diens netwerk wel en daardoor de eerstgenoemde persoon uiteindelijk ook.

Hier gaat het dan niet om persoonlijk geldelijk voordeel, maar om het in stand houden van een bepaald radicaal (en blijkbaar bruikbaar) politiek geluid op het terrein van klimaatbeleid en milieu. In het beste geval kun je zeggen dat de overheid haar eigen (buitenparlementaire) oppositie subsidieert; in het slechtste geval dat sprake is van een dubbele agenda en een (ook uit de WOO-stukken naar voren komende) ongezonde verwevenheid van actievoerders en ambtenarij.

Wouter Roorda brengt regelmatig verslag uit van zijn speurtocht naar de omvangrijke financiering van de beleid- en meningsvorming met behulp van door de overheid betaalde ‘actiegroepen’.

Wynia’s Week krijgt geen subsidie en wil ook geen subsidie. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe de staat noodlijdende activisten op de been houdt verscheen eerst op Wynia's Week.

Hetzelfde geldt voor Cora van Nieuwenhuizen. Die was tot gisteren VVD-minister van Infrastructuur en Waterstaat en wordt per 1 oktober voorzitter van Energie Nederland, de lobbyclub van de Nederlandse energiebedrijven, van Shell, Esso en Eneco tot aan bouwbedrijven toe. Van Nieuwenhuizen blijft zo mogelijk nog dichter bij het vuur. Haar kantoor zit aan de Lange Houtstraat, vlakbij het Plein in Den Haag.

Draaideur

Beide bewindslieden stapten deze zomer dus uit het demissionaire kabinet RutteDrie om lobbyist te worden – meer in het bijzonder lobbyist op het terrein waar ze kort tevoren nog als lid van de Nederlandse regering als politicus actief waren. Dat zijn de ultieme draaideurpolitici: overstappen van de regering naar de lobby en niet wachten tot de klus er op zit, maar tussentijds.

Bij Stientje van Veldhoven was het op het oog nog verpakt. Het heette dat ze bij een ‘internationale organisatie’ ging werken, voor het klimaat en zo. En inderdaad is het World Resources Institute een van origine Amerikaanse organisatie en gevestigd in de Amerikaanse hoofdstad Washington. De nieuwe werkgever van Van Veldhoven heeft jaarlijks zo’n 150 miljoen dollar uit te geven en heeft 1400 man/vrouw personeel.

De toch wat mistige club waar Van Veldhoven vandaag is gaan werken krijgt geld van iedereen en geeft geld aan van alles, als het maar duurzaam of circulair is, plus divers en inclusief natuurlijk. Wie dat betaalt? Allerlei westerse overheden – ja ook de Nederlandse, een miljoenenbedrag – en verder Amerikaanse miljardairs en diverse multinationals.

Een bijzonderheidje aan de nieuwe werkgever van Van Veldhoven is wel, dat er een zusterorganisatie is, Pace geheten, die bedacht is op de kantoren van het World Economic Forum, het congresbureau (Davos!) van de Duitser Klaus Schwab die er de laatste jaren steeds vaker – vooral door mensen die dan ‘complotdenkers’ worden genoemd – van wordt verdacht een wereldwijd elitenetwerk met allerlei geheime plannen te hebben opgezet.

Pace

Wat het ook moge zijn, vast staat dat Stientje van Veldhoven sinds januari 2019 – samen met de bazen van onder andere Philips, ABN Amro en ING al deel uitmaakte van de ‘Board of Directors’ van Pace, dat initiatief van Schwab, dat inmiddels onder de hoede genomen was van het World Resources Institute, waar Stientje van Veldhoven nu dus de Europees directeur van geworden is. Een lid van de Nederlandse regering dat deel uitmaakt van het bestuur van een lobbyorganisatie die – ook dat nog – gesponsord wordt door de Nederlandse regering – enkele tonnen – en vervolgens de baas wordt van de moederorganisatie van die club. Het kan allemaal in Nederland anno 2021. Sterker nog, er is geen haan die er naar kraait.

Dat Cora van Nieuwenhuizen nu lopende de rit opstapt als minister om één van de krachtigste lobbyclubs van Nederland te gaan leiden past in het beeld dat de Nederlandse lobbycratie onder RutteDrie met de dag brutaler wordt. Internationale organisaties als de OESO en de Raad van Europa dringen er sinds jaar en dag op aan om de handel in invloed – internationaal strafbare belangenverstrengeling – aan banden te leggen en draaideurpolitici als Van Nieuwenhuizen en Van Veldhoven eveneens, maar het Binnenhof haalt de schouders op.

Politici van alle rang en stand voelen er kennelijk weinig voor om het prettige vooruitzicht om ook zelf te zijner tijd carrière te maken als lobbyist kapot te schieten. En dus is Den Haag in het algemeen dan wel overgevoelig voor de internationale reputatie, maar de steeds morsiger reputatie van Nederland als broedplaats van politieke corruptie – daar is het hemd nader dan de rok.

Belangenverstrengeling

Hoe brutaal de giftige belangenverstrengeling woekert onder RutteDrie, mag blijken uit het feit dat in 2017 het bewindslieden eindelijk werd verboden om de eerste twee jaar na het ministerschap als lobbyist zaken te doen met de eigen ambtenaren, maar dat dit verbod net zo makkelijk op 1 januari 2020 stilletjes werd opgeheven.

Van Nieuwenhuizen vertrekt nu op de dag dat het demissionaire kabinet waar ze deel van uitmaakt de begroting voor 2022 heeft afgerond. Op die begroting wordt een extra bedrag van een miljard of zeven uitgetrokken voor ‘het klimaat’- althans, zo heet het dan. Geld voor het klimaat gaat veelal naar ‘de energietransitie’ en de grootste belanghebbenden daarbij zijn de energiebedrijven, die Van Nieuwenhuizen formeel per 1 oktober als toplobbyïst gaat dienen. Alle kans dat ze dan nog gewoon haar collega’s uit RutteDrie kan bellen, want die zitten er dan nog wel.

Grapje

Dat Van Nieuwenhuizen dit lucratieve hazepad kiest, is in zoverre nog wel te begrijpen, dat ze het in de zomer van 2019 waagde om zichzelf als mogelijke eerste vrouwelijke premier van Nederland te zien. Toen haar partijleider Mark Rutte daar een half jaar later naar werd gevraagd, reageerde die daar op zijn Rutte’s op, met een ogenschijnlijke kwinkslag. ‘Dat was een grapje, toch?’ – dixit Rutte. Cora van Nieuwenhuizen wist toen, wellicht ten overvloede, dat ze zich geen illusies moest maken. Ze vertrok tijdig naar de lobby, zoals velen voor haar deden en velen na haar zullen doen in Lobbyland Nederland.

Met oud-politica Lousewies van der Laan (D66) die nu directeur is van de Nederlandse afdeling van Transparency International sprak ik onlangs uitvoerig over de beroerde reputatie van Nederland als het gaat om belangenverstrengeling, witwassen en integriteit van de overheid. Dat artikel en de video vindt u HIER.

Steunt u de onafhankelijke journalistiek van Wynia’s Week? Graag! Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Het bericht Naarmate de kabinetsformatie langer duurt wordt de Hollandse lobbycratie brutaler verscheen eerst op Wynia's Week.