Hoog tijd voor een terugblik. Wynia’s Week stelde elf vragen over Corona toen, nu en in de toekomst aan Armand Girbes, intensivist-klinisch farmacoloog en hoogleraar IC-geneeskunde aan Amsterdam UMC en de Vrije Universiteit. Is en was Corona (Covid-19) zo erg als we toen dachten? Hoe pakte Nederland het aan? Hoe moeten we verder leven met Corona?

 Vijf jaar geleden kwamen uit China de eerste berichten over een virus dat bekend zou komen te staan als Covid-19. Weten we nu eigenlijk waar het precies vandaan komt? Is het een blijvertje?

Girbes: ‘Coronavirussen zijn al lange tijd bekend als veroorzakers van verkoudheden. In de medische leerboeken stond vroeger dat deze virussen zelden ernstige gevolgen hadden voor mensen. Dit veranderde in 2002 toen SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome) in China opdook. Dit virus, dat van vleermuizen afkomstig is, veroorzaakte ernstige longontstekingen en leidde tot de dood van enkele honderden mensen. Gelukkig was het niet heel besmettelijk en doofde de uitbraak vrij snel uit. In 2012 kwam er een nieuwe variant, MERS (Middle East Respiratory Syndrome), die ook voor ernstige longontstekingen zorgde, maar alleen via kamelen op mensen werd overgedragen. Hierdoor raakten slechts enkele honderden mensen besmet, waarvan ongeveer 850 stierven. Als je besmet raakte, was de kans op overlijden echter hoog, namelijk 35 procent.

‘In 2019 ontstond in Wuhan, China, een nieuwe variant: SARS-CoV-2, het virus dat Covid-19 veroorzaakt. Dit virus bleek veel besmettelijker dan de eerdere coronavirussen. Over de exacte bron van SARS-CoV-2 bestaat veel discussie. Sommigen denken dat het virus uit een laboratorium in Wuhan komt, waar onderzoek werd gedaan naar coronavirussen en hun mutaties. Hoewel er berichten waren over zieke laboratoriummedewerkers, is hier geen definitief bewijs voor gevonden. Amerikaanse inlichtingenrapporten hebben de laboratoriumtheorie onderzocht en eerste rapporten bevestigden dat de bron in het laboratorium lag. Maar latere Amerikaanse rapporten gaven aan dat er geen overeenstemming of sluitend bewijs voor deze oorsprong is.

‘Veel wetenschappers, vooral virologen, wijzen juist naar een natuurlijke overdracht van dier op mens. Zij baseren dit op genetisch onderzoek naar het virus en op omgevingsfactoren die een overdracht van dier naar mens waarschijnlijk maken. Omdat deze kwestie is omgeven door geopolitieke en diplomatieke belangen, is het onwaarschijnlijk dat we ooit met 100 procent zekerheid zullen weten waar het virus precies vandaan kwam. Voor geïnteresseerde lezers verwijs ik graag naar een recent evenwichtig artikel in de BMJ dat hier uitgebreider op ingaat.

‘Wat we wel zeker weten, is dat SARS-CoV-2, het virus dat Covid-19 veroorzaakt, waarschijnlijk nooit meer zal verdwijnen. Het virus zal blijven muteren en steeds nieuwe varianten blijven vormen.’

Er zijn nogal wat mensen die Covid niet als iets heel ernstigs zien, meer als de zoveelste griep. Klopt dat?

‘Voor de meerderheid van de mensen verloopt Covid-19 inderdaad als een verkoudheid of lichte griep, en sommige mensen merken niet eens dat ze met het virus besmet zijn. Dat geldt vooral voor jongeren en kinderen die in grote meerderheid nauwelijks ziek worden door Covid-19. Het beloop van de ziekte loopt dus uiteen van asymptomatisch tot fataal.

‘In tegenstelling tot de Spaanse griep aan het begin van de twintigste eeuw, waarbij vooral jonge mensen een hoog risico hadden op overlijden, geeft Covid-19 vooral problemen bij oudere mensen. De kans op een ernstig beloop met ziekenhuisopname neemt toe wanneer mensen ook andere aandoeningen hebben, zoals diabetes, hart- en vaatziekten, kanker, COPD, verminderde afweer, nierziekten, en obesitas.

‘De kans op overlijden door Covid-19 druk je uit in het aantal overledenen (de teller) gedeeld door het aantal besmette mensen (de noemer). Met deze berekening wordt de IFR (Infection Fatality Rate) weergegeven. In het begin van de pandemie werd het risico op overlijden veel te hoog aangegeven omdat de noemer, het werkelijke aantal besmettingen, niet goed bekend was en daardoor te laag werd ingeschat.

‘Het is belangrijk om de IFR niet te verwarren met de CFR (Case Fatality Rate). Helaas worden deze twee begrippen vaak door elkaar gebruikt. De CFR geeft het sterfterisico aan onder mensen met ziektesymptomen, terwijl de IFR ook de besmette mensen zonder symptomen meeneemt. De IFR wordt momenteel geschat op 0,2 tot 0,5 procent voor de gehele bevolking, maar is aanzienlijk lager voor kinderen en jongvolwassenen (minder dan 0,01 procent) en veel hoger voor 80-plussers met meerdere aandoeningen: geschat op meer dan 15 procent.

‘De IFR en CFR voor influenza zijn doorgaans lager dan die van Covid-19, respectievelijk minder dan 0,1 procent en 0,1 tot 0,2 procent. Het is belangrijk om te bedenken dat deze cijfers per land kunnen variëren, afhankelijk van factoren zoals de kwaliteit van de gezondheidszorg en de leeftijdsverdeling. In India, bijvoorbeeld, waar de gemiddelde leeftijd 29 jaar is, zullen de sterftecijfers voor Covid-19 lager zijn dan in landen met een oudere bevolking.

‘Mortaliteit is echter slechts één aspect van de impact van ziekte. Het is daarom ook goed om te weten dat bijvoorbeeld de uitkomsten van Covid-19-patiënten op de IC zorgwekkend zijn. Ongeveer 60 procent overleeft de IC-opname, maar van die overlevenden heeft na één jaar nog steeds een groot deel aanzienlijke fysieke (76 procent) en mentale (32 procent) problemen. Ook is Long-Covid (het Engelse “long” betekent hier langdurig) een belangrijk probleem dat we nog niet goed kunnen definiëren of inschatten, laat staan effectief behandelen.’

Hoeveel (extra) sterfte heeft Covid veroorzaakt wereldwijd, en in Nederland?

‘Ofschoon je in de officiële stukken van bijvoorbeeld de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en voor Nederland het RIVM wel getallen kunt vinden, is het goed om overlijden door Covid-19 eerst eens als arts te beschouwen. Wanneer iemand helemaal gezond was, plotseling Covid-19 krijgt, ernstig ziek wordt en overlijdt, meestal op de IC, dan is het duidelijk dat deze persoon aan Covid-19 is overleden. Maar wanneer iemand al een zwakke gezondheid heeft met aandoeningen zoals diabetes, hartfalen en COPD, dan moet er altijd ook een klein duwtje zijn om te overlijden. Dat duwtje kan bijvoorbeeld een val zijn met een gebroken heup of drie gebroken ribben. Maar dat kan ook “griep” zijn, zoals influenza of para-influenza, of ernstige diarree door een virus. Covid-19 is ook zo’n ziekte die net dat duwtje kan geven. De vraag is dan: is de patiënt nu overleden door al die ziektes die hij al had, met een slecht werkend hart met heel weinig reserve, of is het Covid-19?

‘De registraties zijn daarom lang niet zo eenduidig als men ons soms wil laten geloven. Vaak vragen jonge artsen aan me: wat moet ik nou als primaire doodsoorzaak invullen? De registratie van overlijdensoorzaken hangt vaak af van interpretatie: is iemand overleden door Covid-19 of overleden met Covid-19 als bijkomende factor? Dit blijft een lastig vraagstuk, vooral bij mensen met meerdere onderliggende gezondheidsproblemen.

‘Dat gezegd hebbende, de WHO vermeldt dat wereldwijd 7 miljoen mensen zijn overleden aan Covid-19. Dit cijfer is gebaseerd op officiële rapportages, maar er wordt algemeen aangenomen dat er sprake is van onderrapportage in veel landen, vooral in laag- en middeninkomenslanden. Sommige schattingen van de oversterfte (excess mortality) suggereren dat het werkelijke aantal sterfgevallen mogelijk hoger ligt. Voor Nederland ligt het aantal overlijdens door Covid-19 rond de 23.000.

‘Om dit nog even in perspectief te plaatsen: in Nederland overlijden elk jaar ongeveer 170.000 tot 175.000 mensen, en jaarlijks sterven 20.000 mensen als gevolg van roken. Hoewel Covid-19 veel aandacht heeft gekregen, is het belangrijk te realiseren dat andere oorzaken van sterfte, zoals roken, ook een grote impact hebben op de volksgezondheid.’

In Nederland heette het beleid gericht te zijn op het beschermen van de meest kwetsbaren. Is dat gelukt?

‘Het beleid van Nederland was inderdaad erop gericht om de meest kwetsbaren te beschermen. Dat klinkt natuurlijk barmhartig en medemenselijk, maar de vraag is wat het precies betekent. Zijn het sluiten van verzorgingstehuizen, tehuizen voor demente bejaarden, het verbieden van bezoek, familie die niet meer op bezoek mag bij hun stervende ouder, en verboden om met meerdere mensen op bezoek te gaan, maatregelen die de meest kwetsbare beschermen? De focus die er was – we moeten alles doen om doden door Covid-19 te voorkomen – had als nadeel dat naar alle andere aspecten en andere patiëntencategorieën nauwelijks werd gekeken. Deze focus vond ik in het begin heel begrijpelijk en terecht, maar na korte tijd voelde ik me als een roepende in de woestijn wanneer ik pleitte voor een bredere kijk op alle mensen en patiënten.

‘In de groep van non-Covid-patiënten werden de meest kwetsbaren zeker niet optimaal beschermd. Zij hadden vaak moeite om toegang te krijgen tot het ziekenhuis voor de behandeling van hun hartproblemen of andere aandoeningen. Veel reguliere zorg werd uitgesteld of afgezegd, waardoor patiënten met chronische ziekten en andere aandoeningen niet de nodige zorg kregen. Dit leidde tot uitgestelde diagnoses en behandelingen, wat negatieve gevolgen had voor hun gezondheid.

‘Wanneer we de vraag beperken tot de bescherming van de meest kwetsbaren tegen Covid-19, is het antwoord dat dit slechts matig is gelukt. In de vroege fase van de pandemie was er een tekort aan persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals mondmaskers, in de verzorgings- en verpleeghuizen. Hierdoor konden medewerkers en bewoners zich niet goed beschermen tegen het virus. Dit tekort was overigens een wereldwijd probleem, en Nederland werd hier ook door getroffen. Mede als gevolg hiervan was er een hoge sterfte in deze instellingen.

‘In de latere fase van de pandemie, toen de vaccinaties eenmaal op gang kwamen, nam de mortaliteit onder deze groep af. Dit kwam grotendeels door de vaccinatiecampagne, die prioritair werd uitgerold voor de meest kwetsbaren. Daarnaast kan het zijn dat de allerzwaksten al eerder in de pandemie waren overleden door de hoge besmettelijkheid van Covid-19, waardoor het aantal sterfgevallen in latere golven lager lag.

‘De braafpraterige cultuur in Nederland – waarbij sommige problemen niet openlijk worden benoemd – hielp ook niet. Een voorbeeld hiervan is de aanvankelijk onderbelichte aanwezigheid van eerste generatie mensen met een niet-westerse achtergrond op de IC in de vroege fase van de pandemie. Zij waren oververtegenwoordigd, mede door socio-economische factoren en een hogere prevalentie van onderliggende gezondheidsproblemen, zoals diabetes en obesitas. Artsen en ziekenhuizen erkenden dit aanvankelijk niet, maar later werd dit door onderzoek bevestigd. Onderzoek toonde aan dat deze groep extra kwetsbaar was voor ernstige ziekte door Covid-19.’

Ik pak er een paar maatregelen uit. Ten eerste: het mondkapje, dat eerst niet nuttig heette te zijn en even later (in het OV, bijvoorbeeld) verplicht werd gesteld. Hoe kijk je daar tegenaan?

‘De discussie over het mondkapje is niet alleen een mooi voorbeeld van hoe landen elkaar blindelings hebben gevolgd in het nemen van maatregelen uit angst om later als fout te worden beoordeeld, maar ook van een hoogoplopende discussie waarbij niet-deskundigen de boventoon voeren. Allereerst, bij juist gebruik, zoals met FFP2-maskers, bieden neus-mondkapjes goede bescherming voor mensen die in de buurt komen van een patiënt besmet met het virus. Daarom gebruiken we in het ziekenhuis om ons zelf te beschermen neus-mondkapjes wanneer we tegenover een hoestende zieke patiënt zitten, of de patiënt een beademingsbuisje moeten geven. We verhinderen zo dat druppeltjes met het virus uit de patiënt in onze neus, mond en longen komt. Een beschermende bril kan daarbovenop voorkomen dat de druppeltjes in onze ogen komen. Wat vaak niet wordt genoemd, is dat mondkapjes ook voorkomen dat mensen met hun vingers in hun neus zitten, wat de kans op directe besmetting verkleint.

‘Maar steeds opnieuw komt de vraag op of mondkapjes verplicht moeten worden in het openbare leven. Ten onrechte wordt voorbijgegaan aan hoe en wanneer mondkapjes effectief kunnen zijn. Een mondkapje moet goed worden gebruikt: het moet correct aansluiten en zowel neus als mond bedekken, en het moet ook op de juiste manier worden afgedaan. Mondkapjes herinneren ons er wel aan dat er iets gaande is, wat nuttig zou kunnen zijn om bewustzijn te vergroten.

‘De belangrijkste vraag die men zou moeten stellen, is: helpen mondkapjes om de verspreiding van het virus in de samenleving tegen te gaan wanneer iedereen ze draagt? Het antwoord is helaas nee. De meeste mensen dragen het masker niet correct en doen het ook niet goed of tijdig af. Dit is duidelijk in het dagelijks leven te zien, bijvoorbeeld in de supermarkt of het openbaar vervoer. Het verplichten van mondkapjes op zichzelf zal daarom niet effectief zijn in het voorkomen van virusverspreiding op grote schaal.

‘Kwetsbare mensen zouden wel een goed gedragen masker moeten dragen in risicovolle situaties, maar het opleggen van mondkapjes voor iedereen is niet rationeel. De Cochrane Library heeft een uitgebreid overzicht gepresenteerd dat aantoont dat mondkapjes in openbare ruimtes de verspreiding van het virus niet effectief tegengaan. De kwaliteit van het onderzoek is matig, maar het zal in onze samenleving waarschijnlijk niet veel beter kunnen worden onderzocht. Dit maakt het moeilijk voor regeringen om verdere beperkingen op te leggen die niet gebaseerd zijn op bewijs of logica.

Ten tweede: het sluiten van de scholen. Was dat effectief en proportioneel of was het middel erger dan de kwaal?

‘Aangezien kinderen nauwelijks risico liepen op een ernstig verloop van Covid-19 was het voor die groep zelf een overbodige maatregel en dit was ook al vrij vroeg duidelijk tijdens de pandemie. Hoewel er enkele zorgen waren over zeldzame complicaties, zoals het multisysteem inflammatoir syndroom bij kinderen (MIS-C), bleef dit een zeer zeldzaam fenomeen. Zonder daar uitgebreid op in te gaan, de nadelen van schoolsluitingen waren enorm. Kinderen hebben veel educatieve achterstanden opgelopen, en er waren grote gevolgen voor hun geestelijke en sociale gezondheid, vooral voor kwetsbare kinderen en kinderen uit lagere socio-economische groepen. Alternatieve maatregelen, zoals het beter beschermen van leraren en de focus op het beschermen van kwetsbare mensen en goede ventilatie, kregen naar mijn mening onvoldoende aandacht.

‘Voor het sluiten van scholen in de vroege beginfase, toen nog heel veel onbekend was, kan ik wel begrip opbrengen. In het begin was er veel onzekerheid over de rol van kinderen in de verspreiding van het virus, en hoewel kinderen zelf minder ziek werden, was er angst dat ze het virus zouden overdragen op volwassenen en kwetsbaren.

‘Wellicht heeft de maatregel enigszins geholpen om een snellere verspreiding van Covid-19 te voorkomen. Maar in de fase daarna was de maatregel disproportioneel en hebben de schoolsluitingen ernstige nadelen opgeleverd voor kinderen. Vooral op het gebied van onderwijs, mentale gezondheid en sociale ontwikkeling was de impact groot. Andere landen, zoals Zweden, besloten ook niet om scholen voor jonge kinderen te sluiten, en dit gebeurde op rationele gronden. Epidemiologische studies hebben aangetoond dat Zweden, ondanks openblijvende scholen, geen significant hogere infectiecijfers had in vergelijking met landen die scholen wel sloten, hoewel de aanpak van Zweden ook niet zonder kritiek was voor andere aspecten van hun pandemiebeleid. Het laat echter zien dat er op dat moment al andere benaderingen mogelijk waren, ook met de kennis die toen beschikbaar was.’

Ten derde de avondklok, in de eerste maanden van 2021. Was dat effectief en proportioneel met de kennis van toen of overmatig vrijheidsbenemend en slecht voor de geestelijke volksgezondheid? En met de kennis van nu?

‘Op zijn gunstigst had de avondklok een miniem effect op de reductie van de overdracht van het virus. Mede gezien de enorme weerstand die het begrijpelijkerwijze opriep is de proportionaliteit van de maatregel twijfelachtig. Het is moeilijk, ook achteraf, om het precies en geïsoleerd te evalueren. Er spreekt in ieder geval weinig voor proportionele effectiviteit van de maatregel.’

Als ik mij goed herinner was het beleid behalve op het beschermen van de meeste kwetsbaren gericht op het voorkomen dat via triage mensen als het ware voor wel/niet behandeling werden geselecteerd. Daarbij was de capaciteit van de IC’s essentieel. Ook was er kritiek op de geringe Nederlandse capaciteit van de IC’s in vergelijking met omringende landen. Hoe kijk je daar nu tegenaan? Kunnen we lessen trekken?

‘Het is niet voor niets dat in veel talen grapjes worden gemaakt over de Nederlandse zuinigheid. Dit vertaalt zich in het feit dat Nederland met zeven IC-bedden per 100.000 inwoners aan de lage kant zit. Het systeem is berekend op precies genoeg en er zit dus weinig vlees op het bot. Om een idee te geven: volgens officiële gegevens zijn er in Frankrijk 11,6 bedden, in Duitsland 29,2 bedden en in de USA 34,7 bedden per 100.000 inwoners.

‘Nu is er wel wat te zeggen over wat precies de definitie is van een IC-bed, omdat het per land verschilt. In sommige landen, zoals Duitsland, worden ook bedden in high-dependency units of medium care-afdelingen meegerekend, wat de cijfers hoger maakt. Toch moge het duidelijk zijn dat Nederland aan de krappe kant zat bij het begin van de Covid-19-pandemie. Dat gaf een achterstand vanaf het begin.

‘Een begin dat zch aankondigde met alarmerende berichten uit Noord-Italië, waar ik net vandaan kwam na een symposium over data science en intensive care. De IC-artsen die ik daar kende, uitten ernstige bezorgdheid en waarschuwden voor een snel escalerende situatie. Ook op de Nederlandse televisie zagen we beelden van IC-verpleegkundigen die voor het eerst in hun carrière gedwongen waren keuzes te maken over leven en dood, wat betekende dat ze patiënten moesten weigeren voor IC-opname.

‘Wat velen niet wisten, was dat het IC-opnamebeleid in Italië sterk verschilt van dat in Nederland. In Nederland wordt vooraf nauwkeurig beoordeeld of een patiënt baat heeft bij IC-opname, vaak al thuis of in verpleeghuizen. In Italië worden daarentegen vaker ook terminale patiënten zonder overlevingskans op de IC opgenomen, wat vaak resulteert in overlijden op de IC. In Nederland is zo’n aanpak zeldzaam. Dit verschil in opnamebeleid zorgde ervoor dat de IC’s in Italië sneller overbelast raakten, terwijl Nederland deze keuzes al eerder in het traject maakt om onnodige opnames te voorkomen.

‘De pandemie legde echter bestaande problemen in het Nederlandse zorgsysteem bloot, zoals capaciteitsgebrek, bureaucratie en een tekort aan expertise op beleidsniveau. Het toonde hoe kwetsbaar en inflexibel het zorgstelsel is onder extra druk, mede door jarenlang beleid gericht op bezuinigingen en kostenbeheersing. Door te focussen op efficiëntie was er weinig ruimte voor overcapaciteit, waardoor het systeem tijdens de pandemie snel zijn grenzen bereikte en praktische problemen ontstonden bij opschaling. In Duitsland, bijvoorbeeld, is er bewust gekozen om meer overcapaciteit aan te houden, zodat er bij een crisis direct voldoende (fysieke) IC-bedden beschikbaar zijn. In Nederland was er weinig ruimte voor dergelijke reserves, wat de situatie tijdens de pandemie extra ingewikkeld maakte.’

Hoe ging het met de vaccinering, en dan met name in Nederland?

‘Over de vaccinatie kan eenvoudigweg gezegd worden dat het laat en initieel traag begon. Dit kwam door logistieke problemen, die werden veroorzaakt door politieke keuzes met een strikte volgorde en prioritering, matig werkende IT-systemen, risicomijding en een beperkte vaccinvoorraad, mede door afhankelijkheid van EU-leveringen. Daarnaast speelde de keuze om de vaccinatiecampagne te centraliseren bij traditionele zorginstellingen, zoals de GGD, een rol. Het leger, dat over aanzienlijke logistieke vaardigheden en competenties beschikt, werd in de beginfase niet ingezet, ondanks het potentieel om de uitrol sneller en efficiënter te maken. De trage start had ook te maken met problemen rond de levering van vaccins, aangezien Nederland afhankelijk was van EU-brede afspraken met leveranciers zoals Pfizer en AstraZeneca. Vertragingen in de productie en levering door deze farmaceutische bedrijven zorgden ervoor dat er in het begin minder vaccins beschikbaar waren dan gepland.

‘Hoewel de campagne traag van start ging, kwam er later meer snelheid in de uitrol. Tegen de zomer van 2021 had Nederland een hoog vaccinatiepercentage bereikt, en de logistieke problemen werden geleidelijk opgelost. Ondanks de aanvankelijke problemen heeft Nederland uiteindelijk veel mensen gevaccineerd in een relatief korte tijd.’

Covid steekt voortdurend weer de kop op. Blijft dat zo? Gaan er nog steeds mensen aan dood? Is het huidige vaccinbeleid in orde?

‘Covid-19 gaat nooit meer weg. Maar de kans is heel erg klein dat het weer proporties gaat aannemen als in 2020. Dit komt door de opgebouwde immuniteit via vaccinaties en eerdere infecties, en de beschikbaarheid van betere behandelingen. Hoewel er altijd een kans bestaat op lokale uitbraken door nieuwe varianten, is een wereldwijde pandemie van dezelfde schaal onwaarschijnlijk.

‘Volgens de best mogelijke beschikbare informatie op dit moment hebben risicogroepen zeer waarschijnlijk baat bij het vaccin en boostervaccinaties, met name wanneer dat  ook werkzaam is bij de actuele nieuwe varianten van het virus. Het is ook goed te weten dat de ernst van de ziekte door SARS-CoV-2 mede bepaald wordt door genetische factoren, je dna. Verschillende genetische factoren zijn inmiddels geïdentificeerd die een hoger risico betekenen op een ernstig beloop van Covid-19. Dat betekent zeer waarschijnlijk ook dat als je de afgelopen jaren geen ernstige ziekte door COVID-19 hebt gehad, het minder waarschijnlijk is dat je belangrijke genetische risicofactoren voor ernstige ziekte door Covid-19 hebt.

‘Daarnaast biedt je immuunsysteem waarschijnlijk een goede bescherming tegen ernstige gevolgen van toekomstige infecties met nieuwe varianten, na eerder doorgemaakte infecties en/of vaccinaties. Hoewel dit de kans kleiner maakt dat je in de toekomst een ernstige episode van COVID-19 zult krijgen, kunnen andere factoren zoals leeftijd, algemene gezondheid en de evolutie van het virus nog steeds een rol spelen bij het bepalen van je toekomstige risico op een ernstig beloop van de ziekte.’

Pas eind 2026 komt de parlementaire enquêtecommissie (volgens plan) met bevindingen. Is dat niet veel te laat? Waar zou het rapport zich op moeten concentreren?

‘Nederland is belachelijk laat met een diepgaand onderzoek naar de Covid-19 pandemie. Het rapport moet zich natuurlijk vooral richten op te leren lessen. Ik hoop niet dat het ontaardt in een hausse aan protocollen. De adviezen zouden vooral moeten gaan over hoe we tijdens een crisis de juiste mensen kunnen inzetten, toegerust op crisissituaties en met voldoende inhoudelijke kennis. Daarnaast moet er aandacht zijn voor hoe we groupthink kunnen voorkomen. Dat betekent bijvoorbeeld dat bij een belangrijk adviesorgaan zoals het OMT, voldoende diversiteit in expertise moet worden gewaarborgd en dat de samenstelling regelmatig gewijzigd moet worden om te voorkomen dat er te veel eenzijdige adviezen komen. Daarnaast moet een dergelijk onderzoek zich niet alleen richten op de gezondheidsmaatregelen, maar ook op de bredere maatschappelijke impact van het gevoerde beleid. Denk aan de sluiting van scholen, de economische maatregelen, de psychologische gevolgen en de ongelijkheden in hoe Covid-19 verschillende bevolkingsgroepen heeft getroffen. Het is van essentieel belang dat het onderzoek breed wordt opgezet, zodat we werkelijk alle lessen van de pandemie kunnen trekken en beter voorbereid zijn op toekomstige crises.

‘De focus moet liggen op adviezen die praktisch toepasbaar zijn en die zorgen voor een flexibele crisisstructuur, waarbij experts met zowel theoretische als praktische crisiservaring betrokken zijn. Dit voorkomt dat er alleen protocollen worden geschreven die in de praktijk niet werken. Het gaat erom dat we een systeem creëren dat niet alleen reactief is, maar ook proactief kan inspelen op nieuwe problemen.’

Armand Girbes (Groningen, 1959) is intensivist-klinisch farmacoloog en was tot 1 april 2023 hoofd van de IC-afdeling van het VU Medisch Centrum in Amsterdam, daarnaast is hij hoogleraar Intensive Care-geneeskunde en als zodanig nog steeds verbonden aan Amsterdam UMC, locatie VUmc. Vanaf 1 mei 2023 is hij de vertegenwoordiger van de Federatie van Medisch Specialisten bij de UEMS, de Europese Specialisten Unie.

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER

Het bericht Komt de pandemie terug? Elf vragen over vijf jaar Corona aan hoogleraar IC-geneeskunde Armand Girbes  verscheen eerst op Wynia's Week.

Nieuwe plannen. Maar ook oud zeer blijft een rol spelen in de economie en de begroting. De voorbije zomer was de vijfde op rij in de coronareeks. Er was in juli een opleving van de besmettingen. Inmiddels is er een nieuwe vaccinatiecampagne.

Tegen deze achtergrond rees de vraag: wat heeft de pandemie Nederland in economisch opzicht eigenlijk gekost? Staan er nog rekeningen open? Zijn er kosten die nu pas zichtbaar worden?

Problematisch: 5,7 miljard euro

De kosten van de pandemie zijn meer dan alleen de bedragen die de overheid heeft uitgegeven aan medische voorzieningen, vaccins en steun voor bedrijven om banen te redden en een domino-effect van faillissementen te voorkomen. De Algemene Rekenkamer en het Centraal Planbureau (CPB) hebben daar onderzoek naar gedaan.

De Rekenkamer becijferde begin vorig jaar in zijn laatste corona-overzicht dat de overheid in de periode 2020-2023 maar liefst 83 miljard euro had besteed aan crisismaatregelen. Het CPB zette een paar maanden geleden de vier grootste steunmaatregelen op een rij. Deels overlappen deze optelsommen elkaar.

Van de bedrijfssteun à 84 miljard euro is een aanzienlijk deel teruggevloeid naar de overheid. De grootste steunoperatie was namelijk de mogelijkheid voor bedrijven en zelfstandigen om uitstel van belastingbetalingen aan te vragen. Wel uitstel, geen afstel. Er is zo’n 30 miljard euro terugbetaald. Nog 10 miljard euro staat op de lat.

De Rekenkamer noemt de inning van 5,7 miljard euro aan uitgestelde belastingen problematisch. Ook vanwege capaciteitsproblemen bij de Belastingdienst. Hoeveel daarvan oninbaar zal blijken, zal minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) in de Miljoennota onthullen.

Deze onbetaalde rekening is een voorbeeld van het oud zeer dat de overheid nog parten speelt.

Het CPB, dat de miljardensteun aan bedrijven heeft beoordeeld, was tevreden met de snelheid van handelen. De overheid bleef in de ogen van het CPB wel te lang doorgaan met de steun. Daarmee roert het CPB een belangrijk punt aan, namelijk de verwachting of misschien wel het verlangen naar de overheid als reddende engel. Niet alleen in een pandemie, maar structureel in de economie.

Dat is een van de onzichtbare kosten van de pandemie geworden: het ‘recht’ op overheidshulp. Steun claimen is een nationale sport. Iedereen doet ‘t, van de hyper winstgevende chipmachinefabrikant ASML in Veldhoven tot woningbouwers, recyclingbedrijven en ondernemers die extra steun vragen bij buitenlandse investeringen. De pandemie heeft bijgedragen aan een klimaat van afhankelijkheid van de overheid.

Dat zie je in Europa, waar het coronaherstelfonds in Brussel naar meer smaakt. Een grotere rol voor de Europese Commissie op nieuwe beleidsterreinen, liefst met eigen financiering met gezamenlijke obligaties.

Je ziet het ook in Nederland, waar fractievoorzitter Pieter Omtzigt (NSC) in zijn HJ Schoo-lezing vorige week opriep tot meer regie van de overheid en meer ordening.

Dynamiek

Er is nog zo’n onzichtbare kostenpost die samenhangt met te lang voortgezette staatssteun. De steun bevroor de verhoudingen in de economie. Gesteunde bedrijven konden probleemloos voorbestaan, nieuwe bedrijvigheid komt trager op gang. Per saldo verschraalt de dynamiek in de economie.

Dat is fijn voor mensen die hun baan behouden omdat hun werkgever met steun langer overeind blijft. Maar op enig moment blijkt toch of men levensvatbaar is of niet. In de tussentijd stappen mensen niet over naar andere banen in andere sectoren waar de productiviteit misschien hoger is.

Anders gezegd: de verschraalde dynamiek schaadt de economische groei. Om de gedachte te bepalen: 1 procent economische groei staat gelijk aan tien miljard euro.

Waardeverliezen

Een kostenpost die CPB en Rekenkamer in hun becijferingen niet meenemen, zijn de waardeverliezen van beleggers. De pandemie kende namelijk ook een aantal winnaars, zoals maaltijdbezorgers (Just Eat Takeaway), producenten en verkopers van (elektrische) fietsen, waaronder Accell (Batavus) en Stella, en de hightech en digitaliseringsindustrie. De koers van hun aandelen spoot omhoog.

Zonder corona had chipmachinefabrikant ASML waarschijnlijk niet zo snel zijn huidige bijna mythische status verkregen. Daar staat tegenover dat de waarde van aandelen van maaltijdbezorgers en fietsfabrikanten na het einde van pandemie is gekelderd.

Er is nog een kostenpost die je doorgaans niet tegenkomt in de becijferingen. Dat is het lot van mensen die niet of onvoldoende zijn hersteld van een covidinfectie. Dat is op de eerste plaats persoonlijk leed. Maar het heeft ook economische gevolgen. In de cijfers van het UWV zie je het aantal WIA-uitkeringen met corona als hoofddiagnose toenemen. In heel 2023 waren het gemiddeld 330 per maand, dit jaar van januari tot en met april 550 per maand. Zij zijn de mensen die in de eerste stadium van de pandemie besmet raakten, twee jaar ziek bleven en nu een uitkering aanvragen.

De groep die nu een uitkering krijgt is maar een klein deel van het aantal mensen dat volgens het RIVM in meer of mindere mate last heeft van de besmetting. Het RIVM schatte hun aantal in mei op ongeveer 3 procent van de 26-plussers. Dat komt overeen met 300.000 mensen. Een aanzienlijk deel van hen behoort tot de (potentiële) beroepsbevolking. Zijn zij nog aan de slag?

Alles opgeteld

Het gekke is: in de verklaringen over de tekorten op de arbeidsmarkt lees je wel over de vergrijzing en de inhaalvraag na de pandemie, maar nooit over de uitval van coronaslachtoffers.

Tel je alles op, de maatregelen, de verschraalde dynamiek, de oninbare belastingen, de vermogensverliezen en de tekorten op de arbeidsmarkt dan zit je gemakkelijk op een kostenpost van 100 miljard euro.  

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De kosten van corona lopen nog steeds door. Op hoeveel miljard staat de teller nu? verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch is een jaar in veel opzichten nog te kort om met een nuchtere blik achterom en om ons heen te kijken. Na eindeloos geharrewar is de Parlementaire Enquêtecommissie Corona nog maar nauwelijks met haar werk begonnen. Er is nog steeds geen consensus of de lockdowns een middel erger dan de kwaal waren, en of Zweden het zonder echte lockdowns wel of niet beter heeft gedaan dan lockdown-landen als Nederland.

Boterzachte schattingen

En dan is er nog long covid, een pandemie die volgens sommigen nooit meer overgaat, omdat veel patiënten levenslang invaliderende klachten zouden houden na een covid-19 infectie. Er doen uitzinnige claims de ronde over het aantal long covid-patiënten en wat die de samenleving gaan kosten. Voor de VS kwamen schattingen in 2022 uit op 16 miljoen long covid-patiënten en een totale schade van 3700 miljard dollar.

In een advies uit datzelfde jaar aan de overheid kwam het Maatschappelijk Impact Team voor Nederland relatief zelfs nog hoger uit: 1,3 miljoen mensen zouden last hebben (gehad) van long covid. Vanwege de vage en brede inclusiecriteria voor long covid en het feit dat er geen objectieve diagnosemethode bestaat, zijn zulke schattingen boterzacht. Andere schattingen kwamen uit op 600.000 lc-lijders. 

Deze week kwam een nieuwe schatting uit, van een samenwerkingsverband waar onder andere het RIVM en het Nivel (Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg) in zitten. Volgens RTL Nieuws hebben tussen de 320.000 en 508.000 Nederlanders long covid, van wie een kwart (80.000 – 127.000) ‘zeer ernstige klachten’ heeft. 

Opmerkelijkste nieuws was, dat jongeren van 12 tot 25 jaar juist vaker long covid zouden hebben dan volwassenen: 5% tegen 3% van iedereen die een corona-besmetting doorgemaakt heeft.

Langdurige klachten vaker na griep

Tot zover het officiële verhaal over long-covid, want tegengeluiden zijn er ook. Bijna gelijktijdig met de RIVM/Nivel-rapportage kwam Australisch onderzoek uit, waarin de langdurige klachten na infectie van drie groepen werden vergeleken: een die corona had gehad, een die in het afgelopen jaar griep (influenza) had gehad en een controlegroep die geen van beide had gehad. Wat bleek: de van griep herstelden rapporteerden zelfs iets vaker (3,4%) langdurige klachten dan de van corona herstelden (3%).

Verder bleek dat onder degenen die zeiden matig tot ernstig last te hebben, het niets uitmaakte of ze covid hadden gehad of niet: in beide groepen rapporteerde 94% een of meer van de inmiddels klassieke long covid-symptomen: vermoeidheid, zware ‘terugval’ na inspanning, brain fog en afwijkingen in reuk en smaak.

Nodeloze angst

De onderzoeksleider, John Gerrard, vindt de term ‘long covid’ misleidend en schadelijk. Op een persconferentie zei hij: ‘Wij vinden het tijd om te stoppen met het gebruik van termen als “long covid”. Die impliceren onterecht dat er iets unieks en buitengewoons is aan lange-termijn symptomen die samenhangen met dit virus. Deze terminologie kan nodeloze angst veroorzaken, en in sommige gevallen hyper-alertheid op langdurige symptomen die het herstel belemmeren.’  

Ook het met slecht onderbouwde schattingen oppompen van het aantal long covid-patiënten kan nodeloze angst veroorzaken. Bovendien leidt het tot slecht beleid, geldsmijterij voor ongericht onderzoek en dure bijzondere regelingen, zoals de speciale long covid-klinieken die nu opgetuigd worden. Ook hebben al 170.000 long covid-patiënten fysiotherapie en ergotherapie vergoed gekregen, waar andere patiënten met dezelfde klachten geen aanspraak op kunnen maken. De aanzuigende werking van zulke privileges is evident. 

De nieuwste schatting van RIVM/Nivel over het aantal lc-lijders is gebaseerd op enquêtes onder enige duizenden mensen aan wie werd gevraagd of ze langdurige klachten hadden na hun corona-besmetting. Daar komen die 5 en 3 procent vandaan. Dat is op drie manieren problematisch: de representativiteit van die steekproeven, het feit dat de ‘diagnose’ long covid puur gebaseerd is op zelf-rapportage en het lukraak toeschrijven van klachten aan long covid.

Ten eerste de representativiteit: de steekproef van jongeren tot en met 25 jaar is gerecruteerd uit een online-panel van I&O Research Panel. Die hebben zo’n dertigduizend vaste respondenten voor allerlei enquêtes, maar mensen beslissen zelf aan welke enquête ze meedoen. Ze verdienen daar punten mee, die ze na een aantal enquêtes kunnen omzetten in waardebonnen. Dat is dus een kwestie van zelf-selectie.

Zelf-selectie

Niettemin was de respons op de long-covid enquête in eerste instantie te laag, zodat ook nog respondenten geworven zijn via de online-marketing panels Panel Clix, Panel Inzicht en Norstat. Die steekproeven worden representatief genoemd, omdat de samenstelling qua geslacht, opleidingsniveau en verspreiding over het land wordt gematched met de Nederlandse bevolking in het algemeen.

Maar niemand kan garanderen, dat de respondenten niet bovengemiddeld gepreoccupeerd zijn met hun gezondheid. Of anders hun ouders wel: er zijn ook respondenten geworven door ouders met kinderen in het I&O Research Panel te benaderen. Het ligt natuurlijk voor de hand, dat mensen met klachten meer gemotiveerd zijn om zo’n enquête in te vullen dan mensen zonder klachten. Een instantie als het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zal nooit zo’n procedure met zelf-selectie gebruiken om statistisch onderzoek te doen.             

‘Long virus’-klachten

Ten tweede is de diagnose long covid puur gebaseerd op zelf-rapportage. Bovendien zei slechts ongeveer de helft van de respondenten een diagnose ‘long covid’ van een medische professional te hebben. Bij de rest was het de jongere zelf, zijn of haar ouders of een alternatieve genezer (!) die had besloten dat er sprake is van long covid. Dat kan zomaar een slordige kwart miljoen long covid-patiënten in heel Nederland schelen.

Ten derde is er dus het lukraak toeschrijven van zulke klachten aan corona. Als griep en andere virus-infecties net zo goed langdurige klachten kunnen veroorzaken, dan moet er al sinds jaar en dag een fors aantal mensen zijn met ‘long virus’-klachten. In Australië was het tot voor kort nog mogelijk om die groepen te onderscheiden, omdat dit land later en minder heftig door de corona-pandemie getroffen is. In Nederland heeft inmiddels zowat iedereen al corona gehad, en schrijft bijna iedereen zijn of haar klachten dus aan corona toe.

Toch is er nog wel een vergelijking mogelijk: namelijk met de situatie voor de pandemie, in 2019. Daarvoor zijn de cijfers van het Nivel heel nuttig. Het Nivel registreert al jarenlang bij huisartsen hoeveel mensen per week met bepaalde klachten bij de huisarts komen.

Kijk zelf eens naar onderstaande grafiek van het Nivel die bij jongeren de typische long covid-klacht moeheid weergeeft:

Alleen in de eerste weken van 2023 kwamen er wat meer jongeren bij de huisarts met de klacht moeheid dan in 2019. In 2021, midden in de pandemie, was de jeugd een groot deel van het jaar zelfs minder moe dan nu of in 2019. Als je het vergelijkt met de variatie van het aantal klachten door het jaar heen, kun je eigenlijk stellen dat er geen significant verschil is tussen de curves van voor (2019) en na (2023) de pandemie.

Andere typische long-covid klacht: geheugen- en concentratieproblemen. Oordeel zelf:

Ook hier zijn de verschillen tussen 2019 en de jaren daarop niet of nauwelijks significant. In ieder geval is er geen sprake van een tsunami aan zulke long-covid klachten in 2021, 2022 of 2023.  

Dan de reuk- en smaakproblemen door de jaren heen:       

Hier zien we wel, dat jongeren in 2021 significant vaker bij de huisarts kwamen met reuk- en smaakverlies. Maar dit zwakte in 2022 al weer af, en tussen 2019 en 2023 is eigenlijk geen verschil meer. Dat is in lijn met ander onderzoek: verlies van reuk en smaak is de enige echt specifieke long-covid klacht. En ook dat gaat bij vrijwel iedereen na verloop van tijd vanzelf weer over.

Waarom long-covid klinieken?

Elke schatting over het aantal long covid-patiënten zou deze baseline, het aantal mensen met vergelijkbare klachten in 2019, daar vanaf moeten trekken, maar dat wordt nooit gedaan. Als er in 2019 geen speciale long-virus klinieken waren, en het aantal patiënten met zulke klachten is sindsdien niet of nauwelijks gestegen, waarom moeten we dan nu speciale, multidisciplinaire long-covid klinieken inrichten?

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Komende zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht De jeugd ligt echt niet in de kreukels door Long Covid verscheen eerst op Wynia's Week.

Als je de grondrechten en vrijheden van de bevolking wilt beschermen, is het zaak persoonsgegevens te beschermen, zegt Februari. Maar dat is niet voldoende, want als je die privacy op orde hebt in het leven van burgers (zodat machtige partijen niet kunnen meekijken), dan is de rechtsbescherming nog steeds niet geregeld. Digitalisering verandert immers de manier waarop overheden regels kunnen opleggen en, niet te vergeten, afdwingen. En dat gaat verder dan de inbreuk op onze persoonlijke levenssfeer.

Digitaal vaccinatiepaspoort

Zo werd de QR-code op je smartphone tijdens de coronapandemie ook als toegangspas gebruikt. Die smartphone is meer dan een vaccinatieboekje, de regels worden digitaal gehandhaafd, niet de mens maar de smartphone handhaaft. Door de digitale, ‘smart’-technologieën is de wereld een abstract netwerk geworden. Digitale code stuurt ons gedrag effectiever dan een wet, je hebt geen omslachtige procedures meer nodig die juridische regels meestal moeten doorlopen.

Stel dat het digitaal vaccinatiepaspoort wordt verbonden met andere digitale toegangspassen, alles heel handig bij elkaar in een gezamenlijke portefeuille, een ‘wallet’. U hebt er waarschijnlijk al een in uw smartphone met een paar betaalpassen en toegangskaartjes. Stel dat de overheid daar sociale mediaprofielen van burgers aan vastknoopt. Dan zitten we dichtbij het Chinese systeem van observatie, controle en uitsluiting. Dan neemt dwang de plaats van het recht in.

Dat gevaar loopt ook een Europees ID-wallet waar op dit moment aan gewerkt wordt. Die nieuwe manier om gedrag van burgers af te dwingen, verandert op een fundamenteel niveau iets in het recht. Dat is het centrale thema van Februari’s boek. Er is een crisis en dus wordt de overheid wel gedwongen om in te grijpen. Voor griep, corona, verkeersovertredingen, opwarming van de aarde hebben we inmiddels de nodige technologie in huis. Daarmee wordt echter tegelijkertijd de rechtspositie van de burger uitgehold. En de staat houdt niet van losse eindjes.

Neem het klimaat. Uitstootreductie krijgt voorrang op alle overige doelen die de overheid zich stelt. Vanwege de energietransitie moeten huizen van het gas af en daarbij is dwang onvermijdelijk, zegt de (inmiddels demissionaire) minister Hugo de Jonge van Ruimtelijke Ordening. Boerenbedrijven moeten worden uitgekocht en onteigend om de klimaatverandering tegen te gaan.

Er hangen dreigingen in de lucht

Klimaatverandering is een ‘existentiële dreiging’ en een noodsituatie die vraagt om uitzonderlijke ingrepen. Juridische procedures duren te lang, we moeten dwang toepassen. We hebben geen tijd te verliezen. Democratische procedures lopen overal in de wereld achter of worden met voeten getreden. Lucas Bergkamp schreef recent dat sinds het Urgenda-vonnis ingrijpen van de rechter gelegitimeerd wordt door dezelfde drogredenering: er bestaat ‘wetenschappelijke’ noodzaak de democratische procedures te omzeilen.

Het coronavirus zorgde ervoor dat bedrijven, scholen en instellingen werden gesloten. Er werd een avondklok ingesteld, gasten thuis ontvangen werd verboden. Dat werd even het nieuwe normaal. Klimaat wordt voorgesteld als een nog veel groter probleem dan Covid. Meer haast is geboden.

Het is heel wel mogelijk dat kunstmatig-intelligente systemen de technologische ontwikkeling van ons overnemen. Dan is de mens niet meer dan een portie materie die ze tot iets nieuws kunnen verwerken, iets wat de systemen nuttiger vinden, zegt Luke Muelhauser, directeur vaan het Machine Intelligence Research Institute in Berkeley. Het klinkt nogal filmisch, schrijft Februari, maar er hangt meer in de lucht dan klimaatdreiging alleen.

We zitten ingeklemd tussen twee grote systemen die niet in mensen geïnteresseerd zijn. Natuur aan de ene kant, technologie aan de andere kant. Stel dat ecologische systemen en kunstmatig-intelligente systemen in de nabije toekomst gaan samenwerken. Stel dat de technologie zich gaat richten op natuurbehoud en men creëert met AI natuurgebieden die autonoom opereren.

Die technologieën kunnen zelfstandig nieuw strategisch gedrag ontwikkelen en verhoudingen aangaan met andere levende organismen. De schadelijke aanwezigheid van de mens kan eenvoudig omzeild worden. Veel eco-linkse politici zullen dit omarmen, het is immers ‘wetenschappelijk’ doorgerekend door het ecologisch model.

Wat Februari wil laten zien is veel minder futuristisch dan we denken, we kennen inmiddels verschillende bronnen van informatie, zeeën die gemonitord worden, machines die met elkaar communiceren, digitale architecturen, een hybride netwerk waarbinnen de grenzen vervaagd zijn tussen de fysieke wereld en de gedigitaliseerde wereld. Bijen vliegen rond met sensoren in rugzakjes om de oogst te monitoren. Kleine vogels slepen zendertjes met zonnecellen mee om onderweg signalen door te kunnen sturen naar grotere vogels met zenders op batterijen, waarna die grotere vogels de signalen weer doorsturen naar een satelliet. Er zijn mensen-en-bijen-netwerken ontstaan. Bomen-en-junglenetwerken.

Wie controleert de macht?

Een aantal jaren geleden waren Erik Brynjolfsson en Andrew McAfee er al van overtuigd dat we voor een ingrijpende transformatie van de maatschappij staan, zoiets als bij de industriële revolutie. Ze noemden hun invloedrijke boek dan ook The Second Machine Age. Niet een mechanische revolutie, maar een exponentiële, digitale en combinatorische. Daar zitten we nu middenin.

De vraag is: wie ontwerpt die AI, wie controleert de macht? Amazon, Apple, Huawei, Facebook, Microsoft, Google, zij denken allemaal de wereldproblemen op te kunnen lossen met kunstmatige intelligentie, schrijft Februari. Het World Economic Forum heeft een Strategic Partnership getekend met de Verenigde Naties om gezamenlijk de 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling te verwezenlijken. Politieke afwegingen zijn vrijwel overbodig geworden, de bedrijven nemen de rol van besluitnemer over. En veel klimaatwetenschappers vinden het klimaat belangrijker dan de democratie. Terecht concludeert Februari dat de rechtsstaat onder druk staat.

We leven in een grid democracy, in een wereld waar besluitvorming niet langer centraal geregeld is, maar verdeeld is over de planeet en op meerdere manieren met elkaar verknoopt is. Politieke vertegenwoordiging wordt langzaamaan vervangen door ‘stakeholders’. Dat kunnen ngo’s zijn, actiegroepen of particuliere verenigingen. Informatie en desinformatie gaan door elkaar heen lopen. Platforms en bedrijven zetten eigen systemen voor rechtspraak op. Deep Mind, onderdeel van Alphabet, ontwikkelde een democratisch AI-systeem, een waarde-gebonden beslissingssysteem waar meerderheid van stemmen doorslaggevend is.

Terecht zegt Februari dat dit een zorgelijke ontwikkeling is. Democratie is het omgaan met conflicten over de waardensfeer, er moeten compromissen gesloten worden, minderheden moeten beschermd worden. Al lijken de compromissen de laatste jaren uit het bewustzijn te verdwijnen.

Normaal gesprek blijft noodzakelijk

Hoe dan wel? De vraag blijft of je zelf nog zeggenschap hebt of dat nieuwe normen voortkomen uit het middelen van al die gegevens die we verwerken en opslaan. Stellen we zelf nog de wet, of laten we dat doen door AI, door nieuwe kunstmatige normen, door de grootste gemene deler?

Februari’s antwoord is duidelijk: een belichaamd gesprek is noodzakelijk in onze mensentaal, laten we gezamenlijk over de wenselijkheid van gedrag praten in rechtszalen, leesclubs, cafés, praatprogramma’s, parlement etc. Normen en waarden laten zich niet zo eenvoudig ondubbelzinnig uitdrukken zoals dat in code het geval is. Dit is niet het tijdperk van AI of robotica, maar van de rechtswetenschap, de sociale wetenschappen en de geesteswetenschappen, schrijft hij.

Dat is dan nog wel afhankelijk van welke sociologie en welke politieke filosofie lijkt me. Of eigenlijk helemaal niet van de wetenschappen, zegt Februari, veel problemen zijn waardenproblemen en zijn politiek of moreel van aard. Bedrijven of algoritmes moeten onderworpen worden aan grondrechten en rechtsbeginselen als rechtvaardigheid, toegang tot een onafhankelijke rechter, verbod op willekeur.

Februarí ’s vertrouwen in de huidige rechtspraak is net wat groter dan dat van mij, het recht lijkt me al te veel gepolitiseerd waar het klimaat betreft. Februari’s boek is een essay, het zet een aantal alarmerende beschouwingen en voorbeelden systematisch op een rij, het is een heldere en kritische beschrijving van onze huidige ‘denkende technologie’, en met name de gevolgen voor recht, rechtvaardigheid en politiek. Uiterst actueel, vlot geschreven met kennis van zaken. Een interessant boek.

Maxim Februari, Doe zelf normaal, menselijk recht in tijden van datasturing en natuurgeweld (Prometheus, 2023). Maxim Februari is filosoof, jurist en columnist van NRC.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Maxim Februari: We moeten ons niet laten chanteren door crises die alleen maar op te lossen zouden zijn met kunstmatige intelligentie verscheen eerst op Wynia's Week.

Als je alleen kijkt welk verschil Nederland maakt voor een inherent mondiaal probleem, gebruik je het soort argument van de Nederlandse burger die zegt: ik betaal maar geen belasting meer, want ik draag toch maar 0,00001 procent bij aan het budget van  de overheid.

Smijten met miljarden

Een eerlijker graadmeter voor de effectiviteit van Jettens klimaatpakket houdt dus rekening met welk aandeel Nederland heeft in de mondiale broeikasgasuitstoot, en dat is 0,4 procent (1 op 250). Als de hele wereld Jettens aanpak overnam, zou de opwarming dus met 250 x 0,000036 = 0,009 graad gedempt worden, nog steeds een onmeetbaar geringe vermindering. Om het klimaatakkoord van Parijs te redden, is een demping van de opwarming met ongeveer een hele graad in het jaar 2100 nodig, dus grofweg honderd keer (1/0,009 = 111) het pakket van Jetten, wereldwijd uitgerold.

Of het nu gaat over corona, klimaat of stikstof, smijten met miljarden lijkt voor hedendaagse politici een doel op zich geworden, een statusdingetje. Zonder enige kritische reflectie op doelmatigheid worden pakketten maatregelen en subsidies op elkaar gestapeld alsof geld gratis is. Tot voor kort leek dat ook zo: overheden konden tegen nul rente geld lenen. Die tijd is voorbij, maar het zal nog wel een jaar of twee, drie duren voordat dit besef is ingedaald. Dan krijgen we weer politici die alleen maar geobsedeerd zijn door bezuinigen.

Het geloof dat elk probleem subiet oplosbaar is door er bakken met geld tegenaan te smijten, is niet voorbehouden aan de politiek; de gezondheidszorg en het actiewezen kunnen er ook wat van. En ook daar vind je die hoogst merkwaardige illusie, dat de rest van de wereld eigenlijk niet bestaat. Immers, Jetten probeert ons te overtuigen dat zijn pakket nodig is om Nederland te behoeden voor klimaatverandering, en je krijgt de indruk dat velen in kringen van D66 en GroenLinks werkelijk geloven dat Nederland een eigen klimaat heeft waar we met zulke maatregelen aan kunnen fröbelen.

Net zo worden Nederlanders intensief bewerkt door allerlei goededoelen-clubs om te doneren voor onderzoek dat ons moet gaan verlossen van kanker, Alzheimer of hart- en vaatziekten. Al die ziektes zijn kwalen die wereldwijd veel voorkomen, en waar wereldwijd onderzoek naar gedaan wordt met budgetten die vele malen groter zijn dan wat Nederland ooit zal kunnen opbrengen. 

Doneer liever voor de plaatselijke voetbalclub

Als een onderzoeksgroep, waar ook ter wereld, een effectieve therapie tegen Alzheimer of kanker ontdekt, is het eerste wat die groep doet, haar ontdekking publiceren in The Lancet, en dan weten wij in Nederland en de rest van de wereld het ook.

Hoe groot is dan de kans, schat u, dat uw in Nederland gedoneerde euro gaat bijdragen aan de verlossende therapie tegen Alzheimer of kanker? Doneren voor zulke ziektes is dus wezenlijk anders dan doneren voor het nieuwe grasveld van de plaatselijke voetbalclub.

Daar komt nog bij, dat we heel goed weten hoe we een grasveld moeten aanleggen, terwijl we wat betreft de therapie tegen Alzheimer op belangrijke punten nog in het duister tasten. Sterker nog, onlangs werd bekend dat het onderzoek dat destijds als baanbrekend werd beschouwd en sindsdien talloze onderzoekers als leidraad heeft gediend, ernstige manco’s vertoont en wellicht zelfs frauduleus was. Dikke kans dat vele miljoenen zijn besteed aan projecten die kansloos waren omdat ze uitgingen van verkeerde veronderstellingen.

Researchtrein decennia op dood spoor

Uiteraard heb je in wetenschappelijk onderzoek nooit de garantie dat het succesvol is – daarom heet het onderzoek. Maar de realiteit van het moderne wetenschapsbedrijf is, dat als de researchtrein in een bepaalde richting eenmaal op gang komt, er ook internationaal gretig wagons aan de trein gehangen worden en niemand zich nog afvraagt of ergens in het traject niet een wissel verkeerd stond.

In wetenschappelijk onderzoek zal zulk smijten met geld vaak juist contraproductief zijn: al snel gaat al het geld naar die ene trein waarvan later blijkt dat die op de verkeerde weg was. Maar onderzoekers die niet op die trein gesprongen zijn, blijven blut langs het spoor achter. Achteraf kun je stellen, dat in het Alzheimer-onderzoek veel te makkelijk als dogma is aangenomen dat het zogeheten ‘plaque’-eiwit amyloid de grote boosdoener is. Mogelijk heeft dit de researchtrein decennia lang op dood spoor gezet.

Zijn Nederlandse long covid-lijders uniek in de wereld?

Daar vallen lessen uit te trekken voor andere kwalen waarover nog veel minder bekend is, met als actueel voorbeeld long covid. De roep vanuit de media en vanuit (al snel ook gesubsidieerde) actiegroepen om ‘meer onderzoek naar long covid’ is voor overheden onweerstaanbaar. Toen we nog midden in de pandemie zaten, werd daarvoor door de Amerikaanse NIH al een miljard dollar toegezegd (al weet ik niet wat de status van die toezegging nu is). Een miljard dollar, dat zijn een slordige tienduizend onderzoekers. Is ooit serieus nagedacht over wat die allemaal moeten gaan doen?

In Nederland is nu door ZonMw ook nog 32 miljoen euro klaargezet. Dat is dus een soort Jetten-pakket voor long covid-bestrijding. Hoe groot is de kans dat niet in de VS, maar in Nederland ontdekt wordt wat long covid werkelijk is, hoe je een objectieve diagnose stelt en wat dan de behandeling kan zijn? Zijn we in Nederland bang dat de resultaten van dat waarschijnlijk Amerikaanse onderzoek niet in The Lancet komen? Of dat Nederlandse long covid-lijders uniek in de wereld zijn?

In serieuze wetenschapsbeoefening wordt alleen serieus geld neergezet bij maar een paar onderzoeksgroepen waarvan aantoonbaar is, dat ze beschikken over unieke expertise en tot de besten van de wereld op dat onderwerp behoren. Wat betreft long covid valt daarover momenteel geen zinnig woord te zeggen, omdat het onderzoek nog in de kinderschoenen staat. Er bestaat nog niet eens een methode om met enige mate van objectiviteit vast te stellen wie een long covid-patiënt is. In het begin van de pandemie, toen nog niet bijna iedereen antistoffen had, bleek zelfs dat veel zelfverklaarde long covid-lijders nooit een covid-infectie hadden doorgemaakt. 

De realiteit is, dat zowel NIH als ZonMw zijn meegegaan in de assertieve ziektemarketing op dit gebied, en zich gedwongen voelden om een ruif geld klaar te zetten voor iedere medisch onderzoeker die maar een voorstel wil schrijven.

Wetenschappelijke kennis is wat anders dan worst of sokken

Het is weer zo’n uiting van de misvatting dat wetenschappelijke kennis net zo iets is als worst of sokken: hoe meer geld, hoe meer productie. Maar echte vooruitgang in de wetenschap begint altijd met een diepgaand idee over hoe iets in elkaar steekt. Dat idee kan fout zijn – zoals waarschijlijk de amyloid-hypothese bij Alzheimer – maar dat moet dan blijken uit gericht onderzoek. En dan is het wachten op een nieuw, potentieel vruchtbaar idee dat je met onderzoek op de pijnbank legt.   

Als je al niet eens een idee hebt, zoals bij long covid, komt onderzoek helemaal niet van de grond. Dan doe je maar alsof je onderzoek doet, al kan het er best nog indrukwekkend uit zien, met al die promovendi in witte labjassen en grote aantallen patiënten die worden onderworpen aan peperdure bloedtests, MRI- en PET-scans en onbewezen therapieën. Zulk onderzoeksgeld creëert wel banen, en wetenschappelijke publicaties, en misschien een gevoel van erkenning bij patiënten, maar vrijwel zeker geen nieuwe kennis. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Meer geld voor onderzoek’  is vaak kansloze investering, omdat NL zoveel kleiner is dan de wereld verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel de vaccinatie allang was uitgerold, stierven in 2022 aan COVID-19 nog altijd 8200 mensen. De eerste maanden van 2022 zijn er nog veel mensen aan corona bezweken als gevolg van de deltavariant. De oversterfte bleef echter in stand, toen de deltavariant allang was verdrongen door de veel minder ziekmakende en minder dodelijke omikronvariant. Verder stierven er in 2022 ook mensen aan influenza. Maar dan nog blijven 6000 sterfgevallen onverklaard.

Onbevredigend

Ruben van Gaalen van het CBS en de UvA geeft toe: ‘Het is onbevredigend om te zeggen, maar we hebben hier gewoon meer onderzoek nodig.’ Als mogelijke verklaring voor de 6000 onverklaarde doden heeft van Gaalen twee hypothesen.

Ten eerste is er het na-ijleffect van corona: ‘Het is niet vreemd dat als heel veel mensen een infectie met een nieuw virus hebben doorgemaakt, dat leidt tot een soort algemene verzwakking van de populatie.’ Mensen die eerder corona hadden, blijken bijvoorbeeld een verhoogd risico op acute hart- en vaatproblemen te hebben. Corona dunt dus niet alleen het aantal kwetsbaren uit door sterfte, het creëert ook nieuwe kwetsbaren die vervolgens aan iets anders dan corona kunnen sterven.

Ten tweede noemt Van Gaalen dat de maatregelen rond corona hebben bijgedragen aan de oversterfte. Dan valt allereerst te denken aan het effect van uitgestelde behandelingen. Ook als die behandelingen niet spoedeisend waren, dan nog kan dat leiden tot verergering van de aandoening. Ook valt te denken aan een ongezondere levensstijl door het vele thuiszitten.

Wat ook kan hebben bijgedragen aan de oversterfte in 2022, is de slechte staat van de gezondheidszorg in Nederland. Zo is het aantal intensive care-plekken per 100.000 patiënten in Nederland lager dan in de omringende landen. Gijs van Loef meent dat de gezondheidszorg in Nederland er slechter aan toe is dan gemiddeld in West-Europa. Daarom ook dat de oversterfte in Nederland in 2022 hoger was dan gemiddeld in Europa.

Als de gezondheidszorg door een nadruk op marktwerking en kostenbesparing voorafgaand aan de epidemie al krap bemeten is, dan doet dat zich des te sterker voelen als er vanwege de epidemie een zwaar beroep op die gezondheidszorg wordt gedaan, en dan blijkt de gezondheidszorg daarna ook des te meer aangetast te zijn. Zorgeconoom Eline van den Broek bevestigt dit beeld als ze zegt: ‘We hadden een capaciteitsprobleem in de zorg, en dat hebben we nog steeds.’

Denkfout

Oversterfte door vaccinatie acht Van Gaalen minder waarschijnlijk. Als reden wijst hij erop dat er geen verhoogde sterfte onder gevaccineerden vergeleken met niet-gevaccineerden te traceren valt. Ook noemt hij dat er landen zijn met een hoge vaccinatiegraad, maar zonder oversterfte.

Beide redenen berusten echter op een denkfout. Het kan best zo zijn dat het aantal mensen dat niet sterft aan corona vanwege vaccinatie groter is dan het aantal mensen dat sterft als gevolg van vaccinatie. Dat vaccinatie levens redt, sluit dus niet uit dat vaccinatie ook levens kost. In beide gevallen kan het om aanzienlijke aantallen gaan, groot genoeg om de oversterfte merkbaar te beïnvloeden.

Oversterfte is een containerbegrip waarbij het kan gaan om meerdere tendensen, ook aan elkaar tegengestelde tendensen. Daarom ook is het uitblijven van oversterfte in sommige landen nog lang geen bewijs ervoor dat daar dan geen mensen sterven als gevolg van vaccinatie.

Je moet bij de feiten blijven

Van Gaalen zegt ook: ‘Je moet bij de feiten blijven. (…) En ik heb geen enkel serieus onderzoek gezien dat hardmaakt dat dit door vaccins kan komen.’ Maar, denk ik dan, als er weinig onderzoek is gedaan naar de bijdrage van vaccins aan oversterfte, dan bewijst het uitblijven van bevestigende resultaten uit onderzoek niet dat vaccins geen bijdrage aan oversterfte leveren.

Dat er nog nauwelijks onderzoek naar een verband tussen vaccinatie en oversterfte verricht is, komt omdat dit lange tijd niet mogelijk was: de data voor zulk onderzoek werden lange tijd niet vrijgegeven door RIVM en GGD om privacy-redenen. Inmiddels zijn data onder specifieke voorwaarden wel vrijgegeven en is een aantal onderzoeken naar oversterfte door ZonMw goedgekeurd. Het betreft echter alleen maar onderzoek naar oversterfte in 2021. 2022 wordt niet meegenomen. Bovendien is een onderzoek dat meer gericht wilde vaststellen of er een oorzakelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte bestaat juist afgekeurd.

De wel goedgekeurde onderzoeken kijken óf in het geheel niet naar een mogelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte, óf nemen dat verband als een van de mogelijke opties mee. De kans bestaat dus dat als de onderzoeken over een of twee jaar zijn afgerond dat dan nog steeds geen duidelijkheid bestaat over een mogelijk oorzakelijk verband tussen vaccinaties en oversterfte.

Oorzakelijkheid

Ik vraag me trouwens af hoe zulk een oorzakelijk verband is aan te tonen. Betekent dit dat men in staat is het mechanisme te achterhalen op basis waarvan vaccinatie met mRNA-vaccins als Pfizer en Moderna tot sterfte zou leiden? Dat lijkt me, eerlijk gezegd, een moeilijk haalbare eis. Het is bovendien een eis die alleen met zeer specifiek onderzoek vanuit verschillende invalshoeken te realiseren is. Een onderzoek waarin een mogelijk verband tussen vaccinatie en oversterfte wordt meegenomen, is daartoe volstrekt onvoldoende.

Veel wetenschappen komen trouwens niet aan onderzoek naar het precieze mechanisme van beïnvloeding toe. Alle statistisch georiënteerde wetenschappen hebben het eigenlijk niet over oorzakelijkheid. En ook filosofisch is oorzakelijkheid een probleem.

Als empirist veronderstelde David Hume (1711-1776) dat causaliteit niets anders is dan dat het ene verschijnsel altijd wordt gevolgd door het andere. Causaliteit is zodoende niet meer dan een correlatie met de waarde 1 (of 100 procent) dat dan leidt tot een ervaring van noodzakelijkheid. Maar dat betekent dat oorzakelijkheid niet iets heel anders is dan correlatie. Tussen een correlatie van 1 en minder dan 1 bestaat alleen een kwantitatief verschil.

Schimmig

In de Tweede Kamer doet minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid bijzonder schimmig als hem wordt gevraagd of met de goedgekeurde onderzoeken ook wordt onderzocht of vaccinatie een mogelijke oorzaak is van oversterfte. Mijn vermoeden is dat Kuipers ervoor waakt dat alleen onderzocht wordt of vaccinatie per saldo tot oversterfte leidt. De tegengestelde tendensen worden in dat geval niet van elkaar gescheiden, waardoor de conclusie zal zijn dat vaccinatie per saldo niet tot oversterfte leidt. Dat zal men dan voor politiek gebruik opvatten als dat vaccinatie niet tot oversterfte leidt.

En als vaccinatie niet tot oversterfte leidt, dan kan vaccinatie ook niet oversterfte veroorzaken. De redenatie berust echter op de denkfout die Van Gaalen ook al maakte. Omdat het echter een denkfout is om te foppen, is het een drogreden, een poging tot misleiding.

Laten we de dingen bij hun naam noemen

Ik kom tot mijn vermoeden van misleiding op basis van een denkfout omdat de Duitse collega van Kuipers, Karl Lauterbach, dit al in het parlement geprobeerd heeft. Lauterbach zegt dat er voor de mogelijkheid van oversterfte door vaccinatie generlei aanwijzing bestaat en dat die mogelijkheid ook vanuit geneeskundig oogpunt niet plausibel is.

Hij acht het alleen al gevaarlijk om de mogelijkheid van een samenhang te opperen. Dat zijn stellige beweringen waarbij hij zwaar leunt op de autoriteit van wetenschap en geneeskunde. De aap komt echter uit de mouw als hij naar aanleiding van een vraag uit het parlement zegt:

‘Ik moet erop wijzen dat niet de indruk mag worden gewekt dat alleen maar sprake was van oversterfte. We weten natuurlijk ook dat er in het kader van de strijd tegen corona honderdduizenden levens zijn gered die zouden zijn omgekomen als we geen maatregelen hadden genomen. Je mag het niet zo voorstellen. alsof de bijwerkingen van de vaccinaties het belangrijkste zijn. Dat is waar u op uit bent. Laten we de dingen bij hun naam noemen. Met zo’n vraag veronderstelt u dat het in werkelijkheid zo zou zijn geweest dat meer mensen het hadden overleefd als we de coronapandemie niet consequent hadden bestreden. Dat is een onwaarheid, dat is niet correct, dat wordt niet ondersteund door enige wetenschappelijke kennis.’

Wat Lauterbach hier doet, is de bewering dat vaccinatie mede de oversterfte veroorzaakt, versimpelen naar de bewering dat vaccinatie per saldo oversterfte veroorzaakt. Wan die laatste bewering kan hij dan zeggen dat deze onjuist is. Hij verplaatst zich bij deze versimpeling in de bedoelingen van zijn opponent. Hij doet dan alsof deze onjuistheden de wereld in wil helpen.

Opvallend is dat ook Kuipers zich in de bedoelingen van zijn opponent verplaatst, en op basis daarvan tot een resolute afwijzing komt. Dat gebeurt als hij een interruptie van Thierry Baudet beantwoordt met:

‘Ik begrijp heel goed waar de heer Baudet heen wil, en ik blijf daar nadrukkelijk bij weg. Er wordt gekeken naar vaccinatiestatus en oversterfte, punt.’

Misbruik van wetenschappelijk inzicht

Kuipers laat zich echter, minder dan Lauterbach, in de kaarten kijken. Op navraag van Baudet zegt Kuipers dat er gekeken wordt naar alle mogelijke oorzaken van oversterfte. Na lang touwtrekken beaamt hij dan naar de Kamervoorzitster toe dat ook onderzoek wordt gedaan naar vaccinatie als oorzaak van oversterfte.

Dat lijkt op het eerste oog een bevredigend antwoord, maar is het volgens mij niet. Het sluit immers niet uit dat slechts gekeken wordt of vaccinatie per saldo tot oversterfte leidt. Als dan te zijner tijd blijkt dat meer mensen gered zijn door vaccinatie, dan er zijn gestorven door vaccinatie, dan zal de boodschap van Kuipers zijn dat vaccinatie ‘dus’ niet heeft geleid tot oversterfte.

Ondertussen kan het toch gewoon zo zijn dat vaccinatie een aanzienlijke bijdrage heeft geleverd aan de oversterfte. Met zijn schimmige uitspraken streeft Kuipers dus niet naar helderheid en duidelijkheid, maar schept hij bewust begripsverwarring. Wetenschappelijk liegen, noem ik dat: hij misbruikt zijn wetenschappelijk inzicht om zowel De Tweede Kamer als de Nederlandse bevolking om de tuin te leiden.

Paul Hekkens is auteur van ‘Stille Lente’, de kroniek van de maanden dat Corona Nederland binnenviel. ‘Stille Lente’ is overal te krijgen, zoals HIER Aanbevolen!

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Minister Kuipers van Volksgezondheid liegt wetenschappelijk over oversterfte verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook in de voorgenomen wijziging van de ‘Wet publieke gezondheidszorg’ speelt internationale samenwerking een grote rol. Aanstaande wijzigingen geven de gezondheidsminister verregaande bevoegdheden om bij een volgende pandemie gezond gedrag af te dwingen. In de internationaal aangestuurde plannen maakt de autonomie van de burger vaak plaats voor een autoritaire aanpak.

Hoewel er alom nog steeds onrust heerst over het gevoerde coronabeleid werkt de regering onder de noemer ‘pandemische paraatheid’ verder aan het standaardiseren van vrijheidsbeperkende oplossingen voor volksgezondheid.

WHO en EU slaan handen ineen

Pandemische paraatheid komt niet uit de lucht vallen. Internationale organisaties als de WHO dringen al een tijdje bij de 194 lidstaten aan op paraatheid voor preventie van infectieziektenuitbraken. Een gecoördineerde internationale gezondheidsaanpak staat daarin centraal. Zo is de Europese Unie betrokken bij WHO-onderhandelingen over een internationaal pandemieverdrag dat juridisch bindend zal zijn. Het doel daarvan is het vroegtijdig detecteren en voorkomen van pandemieën, een internationaal gezondheidsraamwerk en een one health approach waarin de gezondheid van dieren, mensen en de planeet aan elkaar zijn gekoppeld.

Onder meer de Global Preparedness Monitoring Board, een gezamenlijk orgaan van de WHO en de Wereldbank waar minister Sigrid Kaag (D66) jarenlang een verzwegen nevenfunctie had – zoals onlangs bleek -, dringt aan op een internationale aanpak van gezondheidscrises. De organisatie wil een wereldwijd sociaal contract voor gezondheid waarin landen, private sectoren en burgers zich gezamenlijk verbinden aan een mondiaal gecoördineerde gezondheidsaanpak van pandemieën.

De plannen voor pandemische paraatheid mogen ook in Nederland wat kosten. De komende drie jaar trekt minister Ernst Kuipers (VWS, D66) 670 miljoen euro uit om ‘slagvaardig, wendbaar en opschaalbaar’ te zijn bij ‘potentiële pandemieën’. Zo komt er een Landelijke Functionaliteit Infectiebestrijding bij het RIVM om in crisistijden ‘slagvaardig regie te voeren’ met ‘een centralere aansturing door de minister van VWS’.

‘One health’ voor mens en dier

Naast geld voor zorg en betere leveringszekerheid van medische producten, is het programma van Kuipers bedoeld voor een versterkte publieke gezondheid en infectieziektenbestrijding. In lijn met de internationale afspraken is daarin aandacht voor de one health-benadering van mens, dier en leefomgeving. Pandemisch potentieel wordt bijvoorbeeld gezien in infectieziekten die van dier op mens kunnen overgaan. Die worden gemonitord en met een ‘stevig zoönosebeleid’ aangepakt. Ook klimaatverandering is zo aangemerkt als een bedreiging voor mondiale gezondheid.

Geld is er ook voor een nieuw RIVM-programma voor gedragsinzichten. Gedragsbeïnvloeding via bijvoorbeeld nudging, angstopwekking en sociale normstelling (‘tachtig procent van de mensen staat achter de avondklok’) speelde een belangrijke rol in de coronacrisis. Meer traditionele beleidsinstrumenten voor gedragssturing zijn juridische maatregelen (‘de stok’), financiële prikkels (‘de wortel’) en communicatieve instrumenten zoals voorlichting (‘de preek’). 

In stapjes meer plichten

Voor volksgezondheid wordt nu ook de stok gepoetst en gescherpt. Onderdeel van pandemische paraatheid is het in fases (‘tranches’) aanpassen van de Wet publieke gezondheidszorg (Wpg). De wetswijziging is bedoeld om verplichte collectieve maatregelen te vergemakkelijken en om grondrechten beter te verankeren, al moet blijken hoe dat uitpakt.

In de huidige Wpg is geregeld welke maatregelen de overheid kan nemen bij uitbraken van infectieziekten die als een bedreiging van de volksgezondheid worden gezien. Onder meer het sluiten van gebouwen behoort tot de mogelijkheden alsook het verplicht opleggen van quarantainemaatregelen of een tijdelijk beroepsverbod.

Voor infectieziekten met een A1-status of een directe dreiging daarvan komen daar nieuwe bepalingen bij. Hoewel corona inmiddels niet meer als A1-ziekte is aangemerkt, is de coronarespons gestandaardiseerd voor nieuwe ziekten. In ‘de pandemiewet’ zoals de nieuwe Wpg in de volksmond heet zijn er bepalingen voor verplicht afstand houden, verplichte medische beschermingsmiddelen en toegangsbeperkingen tot publieke plaatsen, OV en evenementen.

De minister is de baas

Eén bezwaar tegen de wetswijziging die deze week in de Eerste Kamer werd behandeld is, dat de minister ruime bevoegdheden krijgt om via een ministeriële regeling maatregelen af te kondigen. Hoewel het parlement betrokken is bij het aanwijzen van een A1-ziekte ontbreekt een grondige parlementaire toetsing, zeggen critici. Bij het nemen of afschalen van maatregelen is verder alleen de Tweede Kamer betrokken. De Eerste Kamer wordt buitenspel gezet.

De nieuwe wet kan rekenen op forse kritiek. Oud-staatsecretaris Mona Keijzer (CDA) wees eerder op het ontbreken van een ondubbelzinnige proportionaliteitstoets. De Vierde Golf, een vereniging van ‘politieke ontheemden uit verschillende linkse bewegingen’ voor een crisisbestendige democratie vindt dat een permanente wet geen basis heeft zonder een deugdelijke evaluatie van de effectiviteit en proportionaliteit van eerder genomen maatregelen.

Coronapas?

Ook de ruimte die de wet biedt om via een omweg draconische middelen als een coronapas in te zetten is volgens De Vierde Golf strijdig met de democratische beginselen van een rechtstaat. Andere bezwaren zijn bijvoorbeeld het ontbreken van toetsing van schadelijke maatschappelijke gevolgen van maatregelen en het normaliseren van noodgrepen.

De Biomedische Rekenkamer, een groep van wetenschappelijke specialisten, spreekt zelfs van ‘een constitutionele staatsgreep’. Volgens de stichting die zich ook bezighoudt met het boven water halen van data waarop de RIVM-modellen waren gebaseerd, leidt de wet tot willekeur en polarisatie. Nieuw is namelijk dat bijvoorbeeld werkgevers, scholen en vervoersbedrijven verantwoordelijk worden voor het controleren van maatregelen, op straffe van dwangsommen en andere sancties.

Vooral de manier waarop in de coronacrisis naar willekeur vrijheidsbeperkende maatregelen werden opgelegd stemt critici ongerust. Zoals de ‘kerstlockdown’ van twee jaar geleden die inging ruim nadat ziekenhuisopnames hun piek hadden bereikt. Voor maatregelen als een mondkapjesplicht en een coronapas ontbrak een wetenschappelijke onderbouwing. De stellingname van het RIVM dat individuele maatregelen niet onderbouwd hoeven te worden maar gezamenlijk wel effect hebben, maakt de weg vrij voor meer willekeurige vrijheidsbeperking.

Een goede voorbereiding op infectieziektes kan alleen door internationaal samen te werken staat er in het beleidsprogramma pandemische paraatheid. De respons op potentiële volksgezondheidbedreigingen is in lijn met afspraken in Europees en mondiaal verband. Of grondrechten goed geborgd zijn bij die wereldwijde instituties valt te bezien.

De internationale gezondheidsregeling (IGR) van de WHO werd eerder aangepast om de meldingsplicht voor gezondheidsinstanties te verruimen. Ook liggen er voorstellen waarin staat dat de implementatie van de gezondheidsregeling niet meer in overeenstemming hoeft te zijn met mensenrechten maar met de principes van onder meer ‘inclusiviteit’ en rechtvaardigheid.

Mensenrechten wijken voor zorgmaatregelen

De wetswijzigingen passen in een trend van verruiming van het begrip volksgezondheid, met daarin minder rechten voor burgers. In de woorden van de Biomedische Rekenkamer worden ‘individuele grondrechten opzijgeschoven voor vermeend collectieve belangen, en dat met flinterdunne bewijsvoering en het achtergehouden van relevante epidemiologische data’. De omgekeerde bewijslast geldt wel: de burger is ziek tot het tegendeel is bewezen.

Preventie speelt een hoofdrol in de nieuwe pandemie-aanpak. Hoewel dat door voorstanders van pandemische paraatheid als voordeel wordt gezien, is het voorkomen van elk risico niet risicoloos. Gezondheidsrisico’s zijn er nu overal en reden voor meer overheidssturing op gelijkgeschakelde gezondheid.

De autoritaire wijze waarop autonomie en alternatieve aanpakken tijdens de coronajaren met censuur en dwang zijn overstemd, stemt sceptisch. De coronacrisis laat zien dat we vooral paraat moeten zijn voor preventie van autoritarisme.

Bina Ayar publiceert regelmatig in Wynia’s Week: over vrijheid, de staat en de burger. Dit voorjaar verschijnt haar boek ‘De maakbare mens’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week zorgt 104 keer per jaar voor broodnodige, onafhankelijke berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de zorgstaat uw burgerrechten inperkt verscheen eerst op Wynia's Week.

De Onderzoeksraad voor de Veiligheid bekritiseert de vroege stimulering van vaccinaties door het kabinet. Het heeft valse verwachtingen gewekt door te communiceren ‘dat er ‘licht aan het eind van de tunnel’ is en dat ‘prik voor prik het normale leven dichterbij komt’. Als vervolgens blijkt dat een hoge vaccinatiegraad niet automatisch betekent dat er geen maatregelen meer nodig zijn, ontstaat bij een deel van de bevolking een gevoel van desillusie.’ 

Mondkapjesplicht

Al in januari 2020 vergadert het OMT over de effectiviteit van mondkapjes. Het OMT stelt: ‘Het dragen van mondneusmaskers in de openbare ruimte lijkt geen meerwaarde te hebben ten opzichte van goede hoest- en handhygiëne en het bewaren van afstand ten opzichte van zieke mensen.’ In de daarop volgende maanden wordt de politieke druk opgevoerd, maar het OMT blijft aan dit punt vasthouden.

Wanneer op 6 mei wordt besloten dat vanaf 1 juni een mondkapjesplicht gaat gelden in het openbaar vervoer, steunt het OMT dit niet. Over een vergadering eind september schrijft de Onderzoeksraad voor Veiligheid: ‘Sommige OMT-leden ervaren druk om positief te adviseren over mondkapjesgebruik in de publieke ruimte.’

Hoewel het OMT niet voor een mondkapjesplicht was, voert het kabinet in oktober 2020 een mondkapjesplicht in in ‘binnenruimtes van commerciële en publieke gebouwen’ als gevolg van een Kamermeerderheid daarvoor. Van 1 december 2020 tot en met juni 2021 was deze mondkapjesplicht van kracht.

Sluiting van scholen

In december 2020 gaat het kabinet over tot het sluiten van basis- en middelbare scholen, gelet op de toegenomen en voorspelde besmettingscijfers. De Onderzoeksraad is echter kritisch op dit besluit, omdat kinderen worden belemmerd in hun recht op onderwijs.

Eens te meer omdat bleek dat ‘de scholensluiting vooral is bedoeld om het aantal contacten en reisbewegingen van ouders te verminderen, en niet om de kinderen zelf te beschermen tegen het virus. Wat het beoogde effect van de scholensluiting is op het dempen van de pandemie is bovendien niet duidelijk.’ 

Avondklok

De Onderzoeksraad stelt dat het OMT bij zijn advies aangeeft dat het onzeker was of de avondklok een gewenst effect zou hebben. Er zou, zo bleek uit de invoering van de maatregel in het buitenland, een verlaging van het R-getal van 8 tot 13 procent kunnen plaatsvinden. Maar omdat die maatregel vaak gepaard gaat met andere maatregelen is het afzonderlijke effect lastig te bepalen.

Het OMT schrijft: ‘hoeveel effect een avondklok daadwerkelijk in de Nederlandse situatie, bovenop de huidige lockdown, gaat opleveren, is daarom op dit moment niet exact aan te geven.’ Zowel bij het nemen van het besluit van het invoeren van de avondklok door het kabinet en het publiekelijk motiveren daaromtrent blijft die onzekerheid grotendeels buiten beschouwing.

De Onderzoeksraad stelt: ‘De maatregel gaat in op zaterdag 23 januari 2021 en geldt voor een periode van drie weken. Vanwege de door het kabinet veronderstelde effectiviteit en de relatief goed verlopen uitvoering wordt de maatregel vervolgens echter vijf keer verlengd, waardoor Nederland in totaal meer dan drie maanden met de avondklok te maken heeft. De initiële toezegging dat de avondklok kortdurend zal zijn en als eerste maatregel zal worden afgeschaft, komt het kabinet niet na.’

Geen aandacht voor neveneffecten

Terecht stelt de Onderzoeksraad: ‘Om een waardenafweging te kunnen maken, is het van belang dat de effecten van maatregelen – zowel de effecten op de virusverspreiding als de effecten op sociaal- maatschappelijk en economisch gebied – zo goed mogelijk in beeld zijn.’ Het kabinet heeft daar onvoldoende aandacht voor gehad.

In zijn algemeenheid merkt de Onderzoeksraad op: ‘Wel raken de adviezen over de sociaal-maatschappelijke en economische neveneffecten en uitvoeringsaspecten bij toenemende druk op de acute zorg ondergeschikt. De kortetermijnproblematiek is daardoor in de besluitvorming beter in beeld dan sluimerende problematiek.’

In hoeverre leiden maatregelen tot huiselijk geweld, psychische problematiek en eenzaamheid? Daar is door de overheid geen onderzoek naar gedaan.

Sterker nog: ‘Het valt de Raad ten slotte op dat het kabinet beperkt initiatief heeft genomen om de afzonderlijke maatregelen grondig te (laten) evalueren op hun effecten. Hierdoor is geen inzicht in de mate waarin individuele maatregelen hebben bijgedragen aan het indammen van de pandemie, waardoor het ook in toekomstige situaties onduidelijk blijft of maatregelen zoals mondkapjes, scholensluiting of een avondklok naar verwachting voldoende effect hebben om de inzet ervan opnieuw te overwegen.’

Verwevenheid wetenschap en politiek

Daarnaast is de Onderzoeksraad alert op de unieke samenwerking die in de coronaperiode is ontstaan tussen politiek en wetenschap. Wetenschappers hebben vaccins ontwikkeld, maar ook veel adviezen gegeven over hoe om te gaan met het coronavirus. De Raad is zich ervan bewust dat er voortdurend nieuwe informatie wordt gecreëerd.

Wat die nieuwe informatie betekent is niet altijd duidelijk. Sterker nog, ze spreekt van ‘een continu veranderende complexe situatie, waarin informatie vaak multi-interpretabel en soms tegenstrijdig is. Er is niet één oplossing voor de problemen waar men tegenaan loopt, en elke aangedragen oplossingsrichting brengt weer nieuwe uitdagingen en problemen met zich mee.’

Sommige wetenschappers lieten tegenstrijdige inzichten zien. Wetenschappers kunnen het immers ook níet met elkaar eens zijn. Wat doet dat met de samenwerking tussen wetenschappers en politici? ‘Wat als het ingeschatte effect tegenvalt? Wat als de naleving te wensen overlaat? Hoe verhoudt het ene advies zich tot het andere?’

Daarom is de Raad positief over het bijdragen van wetenschappers aan het publieke debat. ‘Aan de publieke discussie over de vraag of de aanpak goed of fout is, kan de wetenschapper grijstinten en nieuwe perspectieven toevoegen vanuit zijn eigen vakgebied.’

Maar hoe maakt de beslissingsbevoegde uiteindelijk een beslissing? Dat is complex. Volg je volledig het advies van niet-gekozen wetenschappers op? In hoeverre kijken zij holistisch naar het probleem – en niet slechts vanuit hun eigen perspectief? Ter illustratie: wellicht denken sommige beginnende criminologen dat het wijs is om iedereen die verdacht wordt van een misdrijf langdurig op te sluiten, maar zien zij het belang van de onschuldpresumptie over het hoofd.

Kritische debathouding is gewenst

Een van de adviezen van de Raad luidt: ‘Borg dat afwegingen van waarden en belangen in een crisis gemaakt worden door de politiek verantwoordelijken die daarover democratisch verantwoording afleggen. Gebruik de (wetenschappelijke) advisering als inbreng voor de besluitvorming. Communiceer duidelijk naar de samenleving over de weging van deze waarden en belangen, alsmede over de wijze waarop met onzekerheden is omgegaan in de besluitvorming. Vermijd daarbij het creëren van niet-realistische verwachtingen.’

Attje Kuiken stelde dat het kabinet maar wat aan rommelde. Wie het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid leest zal wellicht tot hetzelfde beeld komen. De beslissingen omtrent de mondkapjesplicht, het sluiten van scholen en de avondklok lijken te voorbarig, te simplistisch genomen te zijn.

Behoorlijk vrijheidsbeperkende maatregelen zijn ogenschijnlijk zonder voldoende adequate afweging – en transparante motivatie – ingevoerd. Het rapport toont de urgentie van een kritische debathouding wanneer de overheid dergelijke maatregelen wil doorvoeren.

Wynia’s Week was ten tijde van de coronamaatregelen al heel kritisch op het regeringsbeleid. Zoals: ‘Het beschermen van de kwetsbaren lukte niet erg’. En: ‘De sluipende verlengingen van de avondklok zijn een schande’.

Wynia’s Week zit op het vinkentouw, 104 keer per jaar en twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De avondklok, de dichte scholen en de mondkapjesplicht: allemaal ondoordacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat is het decor van het onlangs verschenen boek Wetenschap als religie van Ronald Meester. Het gaat over wetenschap, religie en corona. Maar het is geen kroniek van de pandemie. Hoewel hij behoorlijk kritisch is over de manier waarop de overheid de pandemie heeft aangepakt is dat niet zijn focus, schrijft Ronald Meester. Hij is vooral geïnteresseerd in de vraag wat onze reactie op de pandemie ons heeft verteld over onze samenleving. Levensbeschouwelijke vragen noemt hij het. En dat is wat zijn boek wil laten zien.

Het RIVM als knutselclub

Mark Rutte beklemtoonde aan het begin van de crisis dat we de wetenschap gingen volgen, en niets anders. Maar wat volgde in de maanden en jaren daarna had met wetenschap meestal weinig meer te maken. Wat Rutte echter vergat, of niet wist, is dat het gebruiken van wetenschap om een interpretatie ervan vraagt. Wetenschap vertelt ons niet wat ‘beter’ is, want dat is een waardeoordeel, zo schrijft Meester. En daar gaan de exacte wetenschappen niet over.

Ronald Meester is hoogleraar waarschijnlijkheidsrekening aan de Vrije Universiteit. Een vakgebied dat zich bezighoudt met kansrekening, modelvorming en statistiek. Dat maakt hem zeer geschikt om naar de modellen van het RIVM te kijken. En daar blijft dan vervolgens niets van over. De indruk die achterblijft is dat het RIVM bestaat uit slecht geïnformeerde modellenbouwers in overheidsdienst, een knutselclub zonder relevante kennis.

Wetenschap geeft geen moreel kompas

Maar dat is niet zijn enige kritiek, we hebben geen maatschappelijk bindmiddel meer, zo zegt hij. Er is een spirituele armoede in de maatschappij ontstaan.We missen een gezamenlijk, collectief, overstijgend ‘verhaal’ over wat we belangrijk, waardevol en cruciaal vinden. Wat wij belangrijk moesten vinden werd ons verteld door het Outbreak Management Team (OMT). Het is interessant om na te denken over de relatie wetenschap en waarden. Hoe hebben ze met elkaar te maken?

Tijdens de crisis waren statistieken en cijfers doorslaggevend. Maar met statistieken kun je ongeveer alles aantonen. Er werd met getallen gegoocheld die vervolgens tot absolute en schijnbaar onweerlegbare conclusies leken te leiden. Wetenschap geeft geen moreel kompas, en houdt zich niet bezig met ethische vragen.

Alles moet meetbaar zijn. Geneeswijzen moeten ‘evidence based’ zijn. Aan de andere kant wordt wetenschap gebagatelliseerd. Is de wereld beter geworden door wetenschap? In sommige opzichten wel, maar in andere zeker niet is Meesters conclusie. Voor de overheid waren er maar twee adviseurs, het RIVM en het OMT. En dat is precies Meesters probleem, wetenschap gedijt in een open discussie, en het RIVM was allerminst open. Modellen en data waren niet openbaar.

Een verdwaasde samenleving

Hoe moeten we omgaan met elkaar tegensprekende wetenschappelijke bevindingen die aan de orde van de dag zijn. De cijfers waren ambigue, spraken elkaar de hele tijd tegen, werden voorzien van een moreel of ethisch laagje vernis, waren onbetrouwbaar, werden gemanipuleerd, tot een punt waarop niemand meer enig idee had wat er nu echt aan de hand was. De samenleving bleef verdwaasd en diep verdeeld achter.

De beelden uit Bergamo in Italië zorgden vanzelfsprekend voor een gevoel van grote bedreiging. Het is logisch om vooringenomen te zijn, schrijft Meester, en dat is ook niet zo erg mits je bereid bent je vooroordelen te verlaten in het licht van nieuwe informatie.

Meester zegt dat hij verschillende presentaties van Jaap van Dissel voor de Tweede Kamer heeft bekeken, en dat daar aantoonbare en zeer belangrijke onjuistheden in zaten: ‘Het RIVM is nooit de discussie aangegaan met andere wetenschappers, en dat vind ik onacceptabel.’

Statistiek is niet objectief

Eigenlijk is er geen objectieve interpretatie mogelijk van statistische gegevens, schrijft Meester letterlijk. Deze observatie is erg belangrijk, omdat ze illustreert hoe voorzichtig je moet zijn bij het conclusies trekken uit wetenschappelijk onderzoek. Bewijs in wetenschappelijke zin moet je opvatten als een aanwijzing, en niet als een definitief bewijs dat iets wel of niet waar is. En hier is een statisticus aan het woord, niet de zoveelste zelfbenoemde expert. De humaniora, die Meester overigens nergens noemt, zijn vaak aanzienlijk stelliger in hun uitspraken, zeker als het politieke kwesties als immigratie betreft. Dat is in feite opgetuigde politiek, met voetnoten en al.

Wetenschappelijke uitkomsten zijn vaak niet herhaalbaar

De wetenschappelijke crisis is een replicatiecrisis. Veel geclaimde wetenschappelijke resultaten kunnen bij herhaling niet bevestigd worden. Vaak is er sprake van een vorm van vooringenomenheid: kennis die reeds aanwezig is, een prior, levert samen met het bewijs je uiteindelijke oordeel op, de posterior. Rationele mensen kunnen tot tegengestelde conclusies komen op basis van dezelfde exacte informatie. Dat geldt in de exacte wetenschappen, en nog veel sterker in de menswetenschappen.

In de herfst van 2021 steeg het aandeel gevaccineerden op de ic’s sterk, maar de meeste artsen waren niet bereid om hun opvatting dat de meeste patiënten ongevaccineerd waren, te herzien. Vasthouden aan wat je weet, niet open staan voor nieuwe inzichten. Het lijkt symptomatisch te zijn.

Het RIVM model

In december 2021 werd het ‘model’ van het RIVM gepubliceerd. Eigenlijk was er geen sprake van een model waarin menselijk gedrag verdisconteerd is, schrijft Meester. Als we het model zouden mogen geloven dan zou het aantal ziekenhuisopnames eind 2021 ongeveer een tiende moeten zijn van die van eind 2020. Het is evident dat de beloofde reductie van het aantal opnames in geen velden of wegen te bekennen was. Je kunt natuurlijk een paar wiskundige vergelijkingen opschrijven en dat als model presenteren. Maar slaat dat ergens op? Nee, het slaat nergens op. Het model zegt absoluut niets over de manier waarop mensen zich bewegen.

In feite is het geen model, want welk fysiek proces werd er gemodelleerd? Een ‘belachelijk simplistisch model’. In het begin gaf de overheid de test 85% betrouwbaarheid, toen het model gepubliceerd werd was het opeens 59%. Het kwam goed uit om het testen te promoten, met die 85%. Bij publicatie van het model wilde de overheid echter argumenten geven voor een 2G-beleid, en dan is het handiger de betrouwbaarheid lager in te schatten.

De schoolsluitingen

Het model voor schoolsluitingen staat op de RIVM-website. Een zogenaamd school-huishouden model. In feite wordt de realiteit op een bijna karikaturale manier teruggebracht tot een eenvoudig netwerk, met allerlei intimiderend aandoende formules voor de kansen op besmetting, maar er is geen enkele garantie dat de werkelijkheid zich aan dit model gaat houden. Volgens Meester zijn besluiten genomen op emotionele gronden.

Geen mens heeft kunnen voorspellen wat het daadwerkelijk effect van een schoolsluiting zou zijn, en achteraf is ook nog eens volkomen onduidelijk gebleven of er wel een effect is geweest. Het vileine van de situatie zou kunnen zijn dat schoolsluitingen werden ingevoerd om besmettingen te voorkomen, maar dat als gevolg ervan juist meer ouderen werden besmet. Zo gaat dat wanneer je niet nadenkt over je wetenschap en als een kip zonder kop achter niet-realistische modellen aanloopt, zegt Meester.

RIVM als politiek instrument

Een wetenschappelijk instituut als het RIVM dat de discussie uit de weg gaat is niets meer dan een politiek instrument, aldus Meester. Het OMT is altijd zeer eenzijdig samengesteld gebleven. De politiek nam alles klakkeloos over, zonder enige vorm van tegenspraak. En dat is, naar mijn idee, symptomatisch geworden in de Tweede Kamer.

In het begin van de pandemie sprak het RIVM over een sterftekans van 3,4%. Dat getal was veel te hoog. Op dit moment hanteert het RIVM een percentage van 1 tot 1,3%, wat eveneens te hoog is zoals Meester laat zien. Er is dus behoorlijk wat bewijs voor de stelling dat het virus niet zo gevaarlijk is als het RIVM zegt.

Meesters tweede voorbeeld gaat over de geclaimde efficiëntie van het Pfizervaccin. Pfizers claim was 95%. Meester laat zien dat dit heel anders uitkomt met verrekening van het aantal vermoedelijke gevallen. Pfizer, dat overigens bepaald geen brandschone reputatie heeft, kon zijn gang gaan omdat er geen enkel kritisch geluid meer klonk. Het is de gemakzuchtige houding van een samenleving waarin de oplossing een technisch-wetenschappelijke moet zijn, en waarin geen verdere reflectie plaatsvindt. De samenleving liep als een kip zonder kop achter de wetenschappers aan. We hebben kennelijk niets anders meer, wetenschap is misschien wel religie geworden, schrijft Meester.

Een onvoltooid project

Ronald Meesters boek kan eenvoudig gebruikt worden als kritiek op RIVM en overheid. Die kritiek is geldig, maar toch doe je daarmee het boek ernstig tekort. Het is veel meer dan dat. We moeten immers op zoek gaan naar een nieuwe metafysica waarin moderne wetenschap, religie, filosofie, ethiek, recht en levensbeschouwing een rol spelen. Dat maakt het een interessant en vooral dapper boek dat een brede lezerskring verdient. Waarom is het dan toch een onvoltooid project?

Daarvoor moeten we terug naar het begin van het boek waar Meester schrijft: ‘Tot mijn niet geringe afgrijzen waren het juist extreemrechtse partijen die vaak met redelijke coronakritiek aan de haal gingen, en bleef het vanuit de linkerkant van het politieke spectrum akelig stil’. Waarom die redding van links moet komen is mij een raadsel. Dat lijkt me een ‘prior’, een vooringenomenheid die hoognodig aan herziening toe is.

Verantwoordelijk zijn voor de wereld heeft een grens: draagkracht

Meester schreef een persoonlijk en openhartig boek, het heeft hem een breuk met zijn kerkgenootschap opgeleverd. Ik ken zijn achtergrond. Ook ik kom uit een Nederlands-Hervormd gezin met een sterkte Kuitert-inslag; een praktisch gericht geloof. De Vrije Universiteit, gereformeerd bolwerk in Amsterdam was mijn alma mater. Wat wij leerden is dat we verantwoordelijk zijn voor onze medemens. Dat geldt evenzeer voor mensen van buiten ons land. Maar hoe ver gaat dat? Gaat het hier niet wringen? Moeten we niet aan de eigen bevolking denken? Draagkracht is ook een notie in het geloof.

Het is mooi dat Meester zo onder de indruk is van de kerk die asielzoekers onderdak biedt, maar van een wetenschapper mag je een meer structurele blik op politiek handelen verwachten. Je kunt niet een boek schrijven met een heldere analytische kritiek op het geklungel van het RIVM, en tegelijk je legitimatie voor een andere maatschappij zoeken in een subjectieve ‘Gesinnungsethik’. Daar hoort een bredere maatschappijvisie bij die politiek is gekleurd en vuile handen maakt. Dan komen die ‘extreem rechtse partijen’ in een ander licht te staan.

Ronald Meester, Wetenschap als nieuwe religie, Hoe Corona de spirituele schaarste in onze samenleving blootlegde, (Ten Have, 2022)

Het bericht In de coronacrisis was het RIVM niets anders dan een politiek instrument verscheen eerst op Wynia's Week.

Bomhoff waarschuwt dat de pensioenen lager gaan uitvallen, omdat in de nieuwe wet naarmate de pensioenleeftijd nadert er veel in staatsschuld en minder in aandelen wordt belegd. ‘Geen land ter wereld doet dat’.

DNB verantwoordelijk

Bomhoff stelt, net als in zijn artikelen over de pensioenen vooral De Nederlandsche Bank (DNB) verantwoordelijk. Hij zegt dat de werkgevers zich in slaap hebben laten sussen door de belofte van DNB dat de pensioenpremies niet zullen stijgen. Politici hebben zich laten overdonderen en de vakbonden hadden te weinig pensioenkennis.

Terug naar Nederland

Bomhoff was lang een bekende hoogleraar economie en columnist in Nederland. In 2002 was hij kort vicepremier en minister van Volksgezondheid. Sindsdien is hij hoogleraar economie voor een Australische universiteit in de Maleisische hoofdstad Kuala Lumpur. Sinds drie jaar is hij bovendien columnist van Wynia’s Week. Begin volgend jaar komt hij terug naar Nederland.

Video èn podcast

Prof. Eduard Bomhoff wordt in deze aflevering van Wynia’s Week TV (en podcast) geïnterviewd door Pim van Galen. Bomhoff kijkt ook terug op het Coronabeleid. Hij noemt de omgang met de verpleeghuizen (geen beschermend materiaal), de scholen (dicht) en Schiphol (open) voorbeelden van ‘verwijtbaar beleid’.

De columns van Eduard Bomhoff zijn HIER te vinden.

De artikelen, columns, video’s en podcasts van Wynia’s Week zijn voor iedereen vrij toegankelijk. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Wordt u ook donateur van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bomhoff: ‘Nieuwe pensioenen worden een ramp’ verscheen eerst op Wynia's Week.