In het jaar 2000 verscheen in Letter & Geest van het dagblad Trouw een artikel met als kop: ‘Hoeveel immigratie willen wij?’ Het was geschreven door Trouw-redacteur Gerbert van Loenen. Volgens hem gaat achter alle discussies over de integratie van nieuwkomers de vraag schuil hoeveel immigratie we eigenlijk willen. Hoeveel immigratie kan onze samenleving aan?av

Van Loenen constateerde dat het aantal niet-westerse allochtonen in Nederland tussen 1990 en 2000 was gestegen met 62 procent (ofwel met een half miljoen tot circa 1,3 miljoen mensen). Hij vindt het gek dat over deze ‘grootste maatschappelijke verandering van de afgelopen dertig jaar’ nooit een debat is gevoerd. Vervolgens behandelt hij een lange reeks ‘debatdoders’: argumenten, kreten, dooddoeners en bezweringsformules die een antwoord op de vraag ‘hoeveel immigratie willen wij?’ in de kiem smoren.

Ik noem er een paar: ‘Je moet de multiculturele samenleving als een verrijking zien.’ ‘We zijn nu eenmaal een immigratieland.’ ‘We hebben nu eenmaal het vluchtelingenverdrag ondertekend.’ ‘We hebben de immigranten nodig om de vergrijzing te bestrijden.’ En de verdachtmaking: ‘Alleen extreemrechts maakt zich zorgen over immigratie.’ Hieraan verwant is het verbod op bepaalde woorden. In 2000 was dat ‘Überfremdung’. Nu is het ‘omvolking’.

Veel van deze debatdoders zijn nu, 25 jaar later, nog steeds springlevend. In het pasverschenen monumentale immigratieboek van Jan van de Beek, Migratiemagneet Nederland, en in de reacties daarop komen ze stuk voor stuk aan bod.

Jan van de Beek begint zijn boek trouwens met een nieuwe debatdoder. Centraal in zijn onderzoek staat de vraag hoeveel immigranten netto bijdragen aan de schatkist. En hij voorzag dat alleen al dat onderzoeksdoel op grote weerstand zou stuiten. ‘Je mag mensen toch niet langs de meetlat van de euro leggen?’ Mensen zijn toch meer dan alleen hun economische waarde?

Feiten en moraal

Daarop komt hij met twee antwoorden. Het eerste is dat bij elk overheidsbeleid mensen worden geraakt wat een berekening van de kosten niet in de weg staat. Een medicijn tegen kanker wordt alleen vergoed als het niet meer kost dan een bepaald bedrag per gewonnen levensjaar. Het tweede antwoord is dat de netto-baten of -kosten van een immigrant een heel goede indicatie blijken te zijn van zijn of haar mate van integratie. Hoe beter immigranten zijn voor de schatkist, hoe beter hun opleiding en hun baan, en hoe lager hun criminaliteit is. Ze zorgen dat hun kinderen goed onderwijs krijgen en gaan vaak relaties aan met autochtonen, wat hun integratie weer ten goede komt.

Bovendien: als je weet wat de baten en kosten zijn van de verschillende immigrantengroepen dan ben je beter in staat het migratiebeleid te sturen. En ook al zouden de kosten van sommige groepen zeer hoog zijn, dan nog kun je in de politiek besluiten om de immigratie van die groepen te laten doorgaan. Feiten en de waardering van feiten zijn twee verschillende zaken. Maar een morele discussie over het migratiebeleid kan beter worden gevoerd op basis van feiten dan van gevoelens.

De culturele afstand

Van de Beek berekent de nettobijdrage van een immigrant aan de schatkist door de kosten in de vorm van onderwijs, toeslagen en uitkeringen af te trekken van de baten in de vorm van accijnzen en belastingen. En dat vanaf de geboorte of het moment van immigratie tot de dood of de remigratie.

De bijdrage aan de schatkist van immigranten wordt vooral bepaald door hun culturele afstand tot Nederland. Om die afstand te meten, maakt Van de Beek gebruik van de World Values Survey, een langlopend onderzoek naar de waarden en normen in een groot aantal landen. Op basis van dat onderzoek kun je van elk land bepalen in hoeverre de inwoners ‘seculier-rationele’ of ‘traditionele’ waarden koesteren en in hoeverre zij gericht zijn op ‘zelfexpressie’dan wel op ‘overleving’.

Westerse landen zijn meer seculier-rationeel en zelfexpressief en Afrikaanse en islamitische landen meer traditioneel en overlevingsgericht. Het protestantse Europa staat helemaal rechtsboven op de kaart en de Afrikaans-islamitische landen linksonder. Tussen deze twee groepen van landen is de culturele afstand het grootst. Daar tussenin liggen het confucianistische China, katholiek Europa en Latijns-Amerika.

(Lees verder onder het kader)

Het pas verschenen boek ‘Migratiemagneet Nederland’ van dr Jan van de Beek (foto) waar in dit artikel sprake van is maakt veel los in het politieke en maatschappelijke debat. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, is 470 pagina’s dik en overal te koop. Prijs: 23,50 (inclusief verzendkosten). Ook te koop in de winkel van Wynia’s Week: www.wyniasweek.nl/winkel.

De cultuur van een land bepaalt wat voorop staat, het individu of de familie of stam, ze bepaalt of het land een democratie kent of een autocratie en hoe technologisch ontwikkeld een land is. De nettobijdrage van een immigrant aan de Nederlandse samenleving hangt sterk samen met de cultuur van het land van herkomst. Immigranten uit westerse landen leverden in 2016 een bijdrage van gemiddeld 700 euro aan de schatkist, terwijl niet-westerse immigranten dat jaar gemiddeld 11.000 euro kostten. Van de Beek drukt het zo uit: Om de kosten van één niet-westerse immigrant te dekken is de nettobijdrage van 7 autochtonen nodig.

Twintig procent van de immigranten levert de schatkist geld op, terwijl tachtig procent geld kost. Immigranten die het meeste geld kosten zijn afkomstig uit Afrika en het Midden-Oosten.    

Aldus berekend bedroegen de kosten van de immigratie tussen 1995 en 2024 700 miljard euro. Veel meer dan de totale aardgasbaten tot nu toe van 540 miljard euro.   

Asielmigranten zijn het duurst

Anders dan je misschien zou verwachten hebben ook de gastarbeiders uit Turkije en Marokko geld gekost en dat geldt ook voor de huidige arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. Deze mensen werken hard en hebben hun werkgevers vaak ook geld opgeleverd, maar na verloop van tijd komen velen toch in een uitkering terecht en komen ze dus ten laste van de gemeenschap. Daarbij komt dat met arbeidsmigranten vaak gezinsmigranten meekomen, en die kosten ook geld. Anderzijds leveren arbeidsmigranten uit westerse landen en Japan, de ‘expats’, de schatkist veel geld op.

Het allerduurste zijn de asielmigranten. Zij komen niet om te werken of te studeren, ze zijn vaak laag opgeleid en jong. En het belangrijkste: ze blijven hier veel langer dan de arbeids- en studiemigranten. Na 10 jaar is van de arbeidsmigranten nog maar 21% in Nederland, van de asielmigranten is dat 55%.

De meeste asielzoekers komen uit Afrika en het Midden-Oosten. Omdat hun cultuur het verst verwijderd is van die in Nederland en ze een lage opleiding hebben, is hun integratie in Nederland volgens Van de Beek ‘vrij dramatisch’. Vandaar ook hun hoge kosten voor de schatkist. Eén asielmigrant kost gedurende zijn levensloop inclusief volgmigratie van familie en de tweede generatie netto 800.000 euro.

Hoe slechter de integratie des te langer het verblijf

Het inwilligingspercentage van asielverzoeken is in Nederland 85% tegenover een EU-gemiddelde van 48%. Reden is volgens Van de Beek dat het juridisch bijna niet te doen is vluchtelingen te onderscheiden van economische migranten. Een asielzoeker geniet het voordeel van de twijfel en wordt door medewerkers van Vluchtelingenwerk grondig voorbereid op het gesprek met de IND-medewerker.

Van de Beek verwacht dat er tussen 2023 en 2027 door asielzoekers naar verwachting 175.000 inwoners bijkomen. Dat kost alleen al aan extra gezondheidszorg 200 miljoen euro per jaar. Aan bijstand kost het 1 miljard extra per jaar. In 2017 was 51% van de bijstandontvangers een niet-westerse immigrant. Er zijn duizenden extra plaatsen in het onderwijs nodig. Jonge asielmigranten komen twee keer zo vaak in het veel duurdere bijzonder onderwijs terecht dan autochtonen. En de criminaliteit neemt toe. In 2026 zijn er naar schatting 3600 extra verdachten en 600 extra gevangenisstraffen.

De definitieve klap is dat juist de migranten die het slechtst integreren, en het duurste zijn, het langst in Nederland blijven.   

Deze gegevens maken moedeloos. Van de Beek maakt glashelder dat economisch voordeel geen argument kan zijn om het huidige migratiebeleid in stand te houden. Ook is duidelijk dat je met immigranten de vergrijzing niet kunt bestrijden.

Naarmate je verder leest in zijn boek vraag je je vaker af: waarom doen wij dit? Waarom brengen we onze verzorgingsstaat, waar decennialang door generaties aan is gewerkt, in gevaar door zoveel mensen op te nemen die geen bijdrage kunnen leveren aan die verzorgingsstaat maar deze alleen maar uithollen?

Afwijzing van de westerse cultuur

Onder de immigranten bevinden zich betrekkelijk veel aanhangers van de islam, een godsdienst die haaks staat op de westerse waarden. In de islam bestaat er geen scheiding van kerk en staat en geen vrijheid van meningsuiting, is de vrouw volkomen ondergeschikt aan de man, is er geen vrijheid het geloof te verlaten en bestaat er weinig tolerantie ten aanzien van mensen met een ander geloof.

Van de Beek haalt enkele opiniepeilingen aan waaruit blijkt dat onder moslims die in het Westen leven een vrij breed gedragen afwijzing van de westerse cultuur bestaat. Ze zijn minder dan andere immigranten geneigd een relatie aan te gaan met iemand van buiten hun eigen cultuur. Een meerderheid van de Franse en de Duitse moslims vindt dat de islam gaat boven de Franse Republiek en de Duitse wetgeving. Ook is er een aanzienlijke bereidheid onder moslims in zes West-Europese landen om hun geloof met geweld te verdedigen. En zelfs om de cultuur van het gastland te vervangen door hun eigen cultuur.

Vanaf 9/11 zijn er in de westerse wereld veel aanslagen gepleegd door radicale moslims. In Engeland, Spanje, Duitsland en vooral in Frankrijk. In Nederland is in 2004 filmer Theo van Gogh vermoord door een islamist en zijn in 2019 vier doden en zes gewonden gevallen bij de tramaanslag door een islamist in Utrecht. PVV-leider Geert Wilders moet al jaren zwaar beveiligd worden tegen islamisten die hem dreigen te vermoorden. En vorige week donderdag waren het hoogstwaarschijnlijk vooral moslims die in Amsterdam de supporters van de Israëlische voetbalclub Maccabi Tel Aviv systematisch in een hoek hebben gedreven en mishandeld.

Waarom doen wij dit?

Van de Beek is erg pessimistisch over de integratie van islamitische immigranten. Ze zijn eerder geneigd zich op te sluiten in hun eigen cultuur dan op te gaan in de cultuur van hun gastland.   

Dit maakt de vraag nog klemmender wat ons bezielt om zoveel immigranten toe te laten van wie we weten dat ze ons miljarden gaan kosten en van wie een groot deel ook nog eens onze cultuur niet accepteert. Waarom doen wij dit?        

Ik denk dat de oorzaak van dat zelfdestructieve gedrag van veel westerse landen is gelegen in de christelijke grondslag van de westerse cultuur. De Nederlandse asielwet is gebaseerd op het VN-Vluchtelingenverdrag van 1951. Dat was aanvankelijk beperkt tot mensen die moesten vluchten als gevolg van gebeurtenissen die voor 1951 hadden plaatsgevonden, die samenhingen met de Tweede Wereldoorlog. Die beperking is in 1967 opgeheven, waarmee het Vluchtelingenverdrag een onbegrensde open-einde-regeling werd.  

Het Vluchtelingenverdrag is door meer dan 150 landen ondertekend. Saoedi-Arabië en de even rijke Golfstaten hebben het verdrag echter niet getekend en hoeven dus geen vluchtelingen op te nemen. Ook landen die wel getekend hebben, nemen lang niet allemaal vluchtelingen op. Zo erkende Japan, toch een land dat in veel opzichten vergelijkbaar is met westerse landen, in 2017 slechts 20 van de bijna 20.000 asielaanvragen. In 2020 daalde het aantal aanvragen flink, en werden 47 van de 3936 asielverzoeken toegekend. In 2021 waren dat 74 toezeggingen; in 2022 waren het er 202. Het aantal groeit, maar is in vergelijking met andere welvarende landen verwaarloosbaar.

Turkije en Oeganda nemen wel veel vluchtelingen op, maar die landen kennen geen verzorgingsstaat zoals de meeste westerse landen die wel kennen. En als je geen verzorgingsstaat hebt, schrijft Jan van de Beek, is het opnemen van vluchtelingen niet zo’n groot probleem. Je hoeft er immers niet voor te zorgen. Ze nemen alleen maar ruimte in, wat voor een klein, dichtbevolkt land als Nederland overigens ook al een groot probleem is.

Radicale ethiek

De landen met een verzorgingsstaat die veel vluchtelingen opnemen behoren alle tot de westerse cultuur. Die cultuur is in sterke mate gevormd door het christendom, dat, op zijn beurt, weer sterk is bepaald door het jodendom. Over de juiste houding tegenover vreemdelingen staat in het Oude Testament (Exodus 23,9): ‘Vreemdelingen mag je niet uitbuiten. Jullie weten immers hoe het voelt om vreemdeling te zijn, omdat jullie zelf vreemdelingen zijn geweest in Egypte.’ En Leviticus 19,33: ‘Iemand die als vreemdeling in jullie land verblijft mag je niet onderdrukken.’ 

In het Nieuwe Testament wordt echter een radicale ethiek gepreekt die veel verder gaat dan alleen een oproep om vreemdelingen goed te behandelen en in moeilijke omstandigheden op te nemen. Dat begint al met het gebod om uw naaste lief te hebben gelijk uzelf. Dat is al bijna niet te doen.

Maar in de Bergrede (Mattheüs, 5) gaat Jezus nog een stuk verder. Hij zegt daar dat hij niet gekomen is om de Wet en de Profeten af te schaffen, maar om ze tot vervulling te brengen. Dat tot vervulling brengen blijkt een nogal extreme aanscherping te zijn. Hij zegt dat je niet alleen geen moord mag plegen, maar ook niet woedend tekeer mag gaan tegen je broeder of zuster. En je mag niet alleen geen overspel plegen, maar iedereen die naar een vrouw kijkt en haar begeert heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd. En het oudtestamentische gebod om niet meer te vergelden dan een oog om een oog en een tand om een tand wordt door Jezus als volgt  geradicaliseerd: ‘Ik zeg jullie je niet te verzetten tegen wie kwaad doet, maar wie je op de rechterwang slaat ook de linkerwang toe te keren.’ Dat is nogal wat.

Heb je vijanden lief

Het toppunt wordt bereikt waar Jezus zegt: ‘Jullie hebben gehoord dat gezegd werd: “Je moet je naaste liefhebben en je vijand haten.” Dit zeg ik daarover: heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen; alleen dan zijn jullie werkelijk kinderen van je Vader in de hemel. (…) Is het een verdienste als je liefhebt wie jou liefheeft? Doen de tollenaars niet net zo? En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijk bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan? Doen de heidenen niet net zo? Wees dus volmaakt, zoals jullie hemelse Vader volmaakt is.’

We worden hier opgeroepen volmaakt te worden, en zo gelijk te worden aan God, en gezegd wordt dat we dat kunnen bereiken door onszelf volledig weg te cijferen. We moeten sterven om opnieuw, en nu volmaakt, geboren te worden.

Nu denk ik dat Jezus’ oproep tot een dergelijk mystiek streven naar volmaaktheid, dat we ook in andere godsdiensten tegenkomen, is gericht tot het individu en niet tot de samenleving. Maar ik denk ook dat de westerse cultuur, die eeuwenlang een christelijke cultuur is geweest, is doordesemd van de uiterst zelfverloochenende, zo niet zelfdestructieve geest van de Bergrede.

Natuurlijk is het een groot goed om naar jezelf te kijken om te zien of je niet net zo bent als de mensen op wie je neerkijkt, de ‘tollenaars’ en de ‘heidenen’, maar het kan letterlijk levensgevaarlijk zijn om je vijand lief te hebben.

Niet te pruimen

In verband met deze nieuwtestamentische ethiek spreekt de Belgische filosoof Moyaert van de mateloosheid van het christendom. Het gebod van de naastenliefde kent volgens Moyaert geen grenzen: ‘Nooit kun je het vredige gevoel hebben dat je tenminste gedaan hebt wat je moest doen. De liefde tot je naaste wordt slechts door jezelf beperkt. Je schiet dus altijd tekort en daar ben je persoonlijk verantwoordelijk voor!’  

Moyaert zegt dat in het gebod ‘Heb uw vijand lief’ de naastenliefde op de spits gedreven wordt. ‘Dan moet je een misdadiger vergeven die geen berouw toont. Dat is niet te pruimen. Maar dát is het wezen van de christelijke naastenliefde.’

Gelukkig, zegt Moyaert, heeft de kerk de naastenliefde getemperd tot de werken van barmhartigheid. Een geestelijk werk van barmhartigheid is bidden. ‘Bid voor de levenden en de doden.’ Je kunt je naaste, maar ook je vijand dan liefhebben door voor hem te bidden. En voor hem bidden is nog iets anders dan hem moeten vergeven. In het bidden vraag je God of Hij iets voor je doet wat je zelf niet kunt doen: je vijand vergeven.

Nu zult u denken: ja maar het christendom is toch allang uitgestorven? Niemand weet toch meer wie Jezus was en wat de Bergrede inhoudt?     

Dat is zo. Maar dat lost het probleem van de naastenliefde niet op. Met het christendom is de naastenliefde niet verdwenen. Integendeel. De naastenliefde is sterker en dwingender dan ooit. Ze wordt tegenwoordig vooral geformuleerd in de gedaante van de mensenrechten. En er is geen instantie meer, zoals voorheen de kerk, die er paal en perk aan stelt. In de woorden van Paul Moyaert: ‘Als het geloof in God wegvalt, en de naastenliefde blijft bestaan, dan zal die naastenliefde ons uiteindelijk terroriseren. Wij zullen alles uit naastenliefde moeten doen. Hoever gaan wij in het helpen van een ander? Dat kent geen grenzen! Dat wordt een verschrikkelijk universum.’

Laten we de naastenliefde spreiden

In dat universum zijn we nu aangekomen. We weten dat het binnenhalen van duizenden vreemdelingen onze samenleving zal uithollen en op den duur vernietigen, maar we vinden het erg moeilijk er een eind aan te maken. Misschien moeten we onze naastenliefde beter en verstandiger gaan spreiden. Onze liefde voor de naasten die ver weg wonen, flauw gezegd de versteliefde, gaat ten koste van de naasten die dichtbij wonen en die dus pas echt onze naaststaanden zijn. Want de immigratie van kansloze immigranten gaat ten koste van degenen die aan de onderkant van onze samenleving verblijven, en onder hen bevinden zich veel immigranten van vorig jaar of het vorige decennium.

Misschien moeten we onze liefde voor de ver weg wonende naasten uitdrukken door hen daar te helpen en niet door hen hier naartoe te halen. Want een samenleving die met een beroep op de mensenrechten op grote schaal immigranten opneemt die de grondslag van die samenleving aantasten, maakt het zichzelf op den duur onmogelijk om een menswaardig bestaan te verschaffen aan de eigen inwoners en ook aan de mensen van buiten. Kort gezegd: wanneer je teveel vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten opneemt, word je op den duur zelf een Afrikaans of Midden-Oosters land waaruit mensen willen wegvluchten om elders asiel te vragen.  

Dit is de tekst van een lezing voor de herfstschool van de stichting Sociale Christendemocratie in Zorgvlied, 14 november 2024.

Jan van de Beek, Migratiemagneet Nederland, Amsterdam, Blauwburgwal, 23,50 euro.

Chris Rutenfrans is criminoloog en eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom doen wij dit? Laat de naastenliefde ons niet vernietigen. Stop de immigratie. verscheen eerst op Wynia's Week.

Gemiddeld wordt voor een kerk 630.000 euro betaald, meldde De Telegraaf op gezag van SpitsVastgoed, een bedrijf dat is gespecialiseerd in verkoop en beheer van maatschappelijke gebouwen. Factoren als corona – veel gelovigen keerden na afloop van de pandemie niet terug – en de energiecrisis – waardoor steeds meer kerken in de financiële problemen komen – hebben een versnellend effect op het sluiten van gebouwen, legde architectuurhistoricus Herman Wesselink uit. ‘Het is een samenloop van omstandigheden die we jaren geleden nog niet konden voorzien.’

De in de jaren zestig ingezette teloorgang van het christendom lijkt in Nederland niet te stuiten. De neergang is ook zichtbaar bij Tweede Kamerkiezingen. Nog in 1963 haalden de christelijke partijen samen tachtig zetels; sinds de verkiezingen van 22 november 2023 zijn dat er welgeteld elf. Des te opvallender is dat in het publieke debat nog altijd veel woorden met een bijbelse klank worden gebruikt, zeker niet exclusief door politici en opiniemakers van christelijke huize.

Collega van God

Een bekend voorbeeld is de term ‘rentmeesterschap’, die met name vaak voorbijkomt in debatten over milieu- en klimaatbeleid. Het zou gaan om een aan de mens gegeven ‘goddelijke opdracht’.

Maar anders dan dikwijls wordt verondersteld, is rentmeesterschap in de Bijbel helemaal geen populair woord. In het Oude Testament komen we het bijvoorbeeld nergens tegen. In het Nieuwe Testament duiken wel een paar keer rentmeesters op, maar nergens in verband met (zorg voor) de natuur, het milieu of het klimaat. Een rentmeester in de Bijbel is doorgaans iemand die over het geld gaat.

Het is niet zo moeilijk om te bedenken waarom veel moderne gelovigen het een aantrekkelijke gedachte vinden om het rentmeesterschap zo ver mogelijk op te rekken. Jezelf rentmeester wanen over de natuur, het milieu en het klimaat suggereert dat je een soort collega van God bent. Dat geeft een veel prettiger gevoel dan de orthodoxe voorstelling met de gelovige als onderdaan, die dan ook nog eens – conform de Heidelbergse Catechismus – ‘ganselijk onbekwaam is tot enig goed’ en ‘geneigd tot alle kwaad’.

Een ander, minstens zo populair woord met een bijbelse klank is ‘barmhartigheid’. Het wordt – vooral door de ChristenUnie – veel gebruikt in discussies over de opvang van vluchtelingen, waarbij dan vaak wordt gedaan alsof aan barmhartigheid nooit een einde mag komen.

Maar is dat wel zo’n bijbelse gedachte? We kennen het begrip barmhartigheid vooral van Jezus’ gelijkenis over de barmhartige Samaritaan, opgetekend in het Lucas-evangelie. In de gelijkenis is sprake van een beroofde en mishandelde reiziger die door een passant uit Samaria naar een herberg wordt gebracht ter verzorging. De herbergier ontvangt daar een vergoeding voor, maar daarna houdt de bemoeienis van de barmhartige Samaritaan op. Nergens lezen we over adoptie of een levenslange onderhoudsplicht. Waarom zou barmhartigheid jegens migranten dan wél een openeinderegeling moeten zijn?

Twee werelden

Nog een fameuze riedel met een bijbelse geur: het idee dat we criminelen ‘moeten vergeven’, zeker als ze eenmaal hun straf hebben uitgezeten.

Dat is in de eerste plaats een merkwaardige redenering omdat straf en vergeving begrippen zijn uit twee verschillende werelden. Kort en goed: burgers straffen niet en rechters vergeven niet.

Ook hoort zowel bij straffen als bij vergeven een procedure. De strafrechtelijke gang van zaken is alom bekend: vooronderzoek, dagvaarding, zitting, uitspraak en (eventueel) hoger beroep. Maar ook bij vergeving is er een methodiek.

Vergeven in het wilde weg

Het begint bij de dader. Die vraagt, als hij daartoe de behoefte voelt, om vergeving. Niet zomaar in het wilde weg, maar gericht, aan zijn slachtoffer.

Het slachtoffer verleent vervolgens vergeving, als hij daartoe de behoefte voelt. Niet zomaar in het wilde weg, maar gericht, aan de dader.

Het is – uiteraard – niet verboden om voor een alternatieve aanpak te kiezen, maar dan draait de zaak al gauw uit op een ritueel waarbij de vergevende partij zijn edele gemoed in de etalage zet, in het ergste geval ook nog eens door – lekker makkelijk – vergiffenis te schenken aan mensen die hem of haar niets hebben misdaan.

Zou het misschien zo zijn dat de herbestemming van kerkgebouwen als vanzelf gepaard gaat met de herinterpretatie van bijbelse begrippen? Je zou willen dat er ergens een theoloog was die de kwestie eens ging uitzoeken.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Er is in Den Haag een barmhartige Samaritaan op hol geslagen verscheen eerst op Wynia's Week.

De voorstelling schoot sommige christenen en politici in het verkeerde keelgat. Van orthodoxe christenen die tegen travestieten en transgenders zijn, is dat wellicht te begrijpen, maar ook progressievere gelovigen tekenden protest aan. Nu zou ik de performance zelf ook onsmakelijk noemen, puur om esthetische redenen, maar esthetiek is niet relevant in de kunst wanneer het om woke gaat.

Een muurschildering kan niet heilig zijn

Tweede Kamerlid Don Ceder van de ChristenUnie typeerde de voorstelling als ‘ontheiliging’. Hij zag daarbij over het hoofd dat het ging om een parodie op een muurschildering die – hoe fantastisch mooi ook – in christelijke zin moeilijk heilig kan worden genoemd. De ontheiliging heeft waarschijnlijk meer te maken met de parodie op zichzelf: Jezus en zijn volgelingen uitgebeeld door dragqueens, een trans model en een halfnaakte zanger. Is de ChristenUnie daarmee tegen travestieten of transgenders? Of is dat niet het geval, zolang Jezus maar niet als ‘zoiets walgelijks’ wordt weggezet?

Details over Jezus’ seksuele geaardheid en genderidentiteit zijn helaas moeilijk vast te stellen, want betrouwbaar bronnenmateriaal over zijn leven is schaars. Algemeen wordt verondersteld dat hij een vrijwillig celibataire man was. Hoewel bijvoorbeeld het prachtige schilderij Magdalena Penitente van Domenico Tintoretto en de bijzondere rol van Maria Magdalena in het leven van Jezus ook de vraag zou kunnen oproepen of Jezus wellicht homoseksueel is geweest. We zullen het nooit weten.

Ceder vindt het laf ‘dat (opnieuw) christenen het mikpunt zijn van bespotting’. Daar is niks lafs aan. Alles mag worden bespot, dat is zelfs een goede zaak. De monotheïstische religies genieten op dit punt allerlei privileges die het seculiere humanisme niet heeft.

Gelukkig erkent Ceder dat de parodie juridisch toelaatbaar is en moet zijn. En, zegt hij op X: ‘Als je echt moedig en risqué wilt zijn en de vrijheid van expressie wil benadrukken, had je ook andere religies kunnen bespotten. Denk aan de islam of hindoeïsme etc.’

Christendom hoeft niet ontzien

Inderdaad. Met name de islam wordt onmiskenbaar ontzien als het gaat om bekritisering en bespotting. Ceder heeft gelijk wanneer hij stelt dat islam het eerste mikpunt van religieuze bespotting zou moeten zijn, maar dat hoort niet te leiden tot het ontzien van het christendom. Ceder flirt op X overigens slechts kort met de gedachte om het vizier op de islam te richten, want hij snapt ‘heel goed waarom’ dat niet gebeurt en hij ‘moedigt dat ook niet aan’.

Het aardige is dat de wokisten in de organisatie van de Olympische Spelen hier een koekje van eigen deeg krijgen. Ik kan me niet herinneren dat christenen eerder zo hoog van de toren bliezen in bewoordingen die ook door moslims worden gebruikt wanneer de islam wordt bespot.

PVV-leider Geert Wilders sloeg de spijker beter op z’n kop dan Ceder. ‘Wat heeft deze woke onzin in hemelsnaam met de Olympic Games te maken?’ vroeg hij zich af op X. Vervolgens raakte hij de kern van het probleem: ‘So mocking Christianity is ok but when I publish some Muhammad cartoons the left cries blasphemy and radical imams issue fatwas. Double standards of the worst kind.’

VVD-Tweede Kamerlid Ulysse Ellian liet zich op X in soortgelijke bewoordingen uit: ‘Leuk of niet, de essentie van vrijheid van expressie is dat je andermans religie belachelijk mag maken en over smaak valt gelukkig te twisten. Punt is natuurlijk wel dat men dit niet durft te doen met Mohammed of de Koran want dan was de wereld letterlijk te klein geweest…’

Dat is een verschil met wat Ceder zegt. Wilders en Ellian vinden niet dat het christendom, of welke religie dan ook, ontzien moet worden. Spot hoort bij het vrije woord. Wel lijken Ceder, Wilders en Ellian elkaar te vinden als het gaat om hun vermoeden dat de organisatoren van de Olympische Spelen hun leven niet zeker waren geweest als de parodie betrekking had gehad op Mohammed en zijn volgelingen. Frankrijk zou dan vermoedelijk te maken hebben gekregen met een nieuwe aanslagenreeks door islamitische terroristen. 

Een politiek-ideologische uiting

De parodie op de muurschildering van Leonardo da Vinci was een politiek-ideologische uiting. Waarschijnlijk moesten LHBTIQ+-belangen prominent en herinneringswaardig in beeld komen bij de opening van de Olympische Spelen. Esthetisch verantwoord hoefde de voorstelling niet te zijn: de vele politiek correcte kijkers zouden sowieso wel klappen en juichen.

Tony Estanguet, de voorzitter van het organisatiecomité, zei tegen Sky Sports dat het zijn bedoeling was ‘reflectie aan te wakkeren’. ‘En tegelijkertijd wilden we een scène creëren waarin onze waarden en principes naar voren kwamen. We wilden een duidelijke boodschap meegeven. Natuurlijk hebben we het internationale karakter van de Spelen in acht genomen. Maar dat gezegd hebbende: het is een Franse ceremonie voor de Spelen in Frankrijk. We hebben in Frankrijk vrijheid van meningsuiting en dat wilden we uitdragen.’

Maar als Estanguet en zijn organisatiecomité zo graag de Franse vrijheid van meningsuiting wilde uitdragen, waarom kozen ze dan níet voor het tonen van de Mohammedcartoons van Charlie Hebdo, het nota bene in Parijs gevestigde satirische weekblad waarop in 2015 een bloedige islamitische aanslag werd gepleegd met twaalf doden? 

Uit pure angst. Wat wat we zagen bij de openingsceremonie was niet het uitdragen van de vrijheid van meningsuiting, maar het zwichten voor agressieve minderheden. Wat eigen is aan het Westen mag maximaal worden bespot, maar het vreemde niet. Of concreter: het christendom mag met de vloer worden gelijkgemaakt, maar over de islam geen kwaad woord. Wilders en Ellian hebben gelijk: dat is een dubbele standaard.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Olympische parodie getuigt van een dubbele standaard verscheen eerst op Wynia's Week.

Lale Gül wil vrij zijn, niet van theologie, maar van sociale verstikking. Ze vertelt haar jongere zusje in een brief waarom ze weg moest uit haar milieu en noemt vier redenen: de verplichte hoofddoek, het verbod op vriendschappelijke omgang met vrienden en kennissen van het andere geslacht , een gearrangeerd huwelijk met als hoofddoel veel kinderen en vooral de verstikkende sociale controle.

Die vier klachten zien we ook bij Esty uit Brooklyn, de chassidische (conservatief-Joodse) hoofdpersoon uit de Netflix-serie Unorthodox. Esty ontvlucht een gearrangeerd huwelijk en vlucht naar Berlijn. Het enige verschil met Lale Gül is dat zij boos is over de verplichte pruik in plaats van haar eigen haar, maar voor het overige gelden precies dezelfde redenen voor vertrek.  

Oude gewoontes en oude mannen

Religieuze gemeenschappen handhaven oude gewoontes omdat het gezag vaak berust bij oude mannen. De Britse econoom Paul Seabright benadrukt in The Divine Economy. How Religions Compete for Wealth, Power, and People (2024) dat tot zo’n honderd jaar geleden ouderen ook meer kennis en ervaring hadden dan jongeren. Nu is dat door de techniek en de snellere economisch groei niet meer gegarandeerd. Daarom genoten ouderen van toen een natuurlijk gezag.

De puzzel is – en daar maakt Lale zich ook boos over – waarom heersen in kerk en moskee oudere mannen zoveel meer dan vrouwen? Dat volgt uit de ontstaansgeschiedenis. Mohammad ontving de Koran, maar was ook een generaal. Jezus preekte liefde – dat konden vrouwen in woord en daad ook – maar stond al bij zijn doop in een lijn die terugging tot koningen en profeten – allemaal mannen.

De religieuze groeperingen van vandaag kiezen welke elementen van de traditie voor hen belangrijk zijn. Dat kan over de tijd veranderen, maar niet zo snel als dat wij in de supermarkt wisselen van Douwe Egberts naar Nespresso. Individuele consumenten beslissen voor zichzelf, maar in groepen willen we ons thuis blijven voelen en daarom veranderen we langzamer en voorzichtiger, zodat we de grote voordelen van ons lidmaatschap van de groep niet op het spel zetten.

Bij islamitische groepen komen daar in de geschiedenis nog twee vertragende factoren bij. Econoom Timur Kuran (toevallig ook Turks) benadrukt dat familiebedrijven en partnerships dominant bleven, ook toen Holland en Engeland al rond 1600 uitvonden hoe aandeelhouders eveneens kapitaal konden verschaffen. In het Ottomaanse Rijk bleef de economie achter onder meer door inefficiënte organisatie in het bedrijfsleven. Daarbij komt nog de populariteit in veel islamitische landen van nicht-neef huwelijken. De Amerikaanse bioloog Joseph Henrich legt in The WEIRDest People in the World: How the West Became Psychologically Peculiar and Particularly Prosperous (2020) uit waarom dat niet alleen om medische redenen moet worden verboden, maar ook sociaal en politiek niet goed is.

In elke goed functionerende gemeenschap zijn de leden er voor elkaar. De moeder van Lale Gül stond altijd klaar om leden van haar groep van Turkse vrouwen te helpen met kledingreparatie, maar was analfabeet, en had de groep dus heel hard nodig om sociaal te overleven. Het mooie van groepen, ook religieuze groepen, is dat de leden elkaar steunen zodat ook  – gelukkig – de zwakkere leden van de groep respectvol overleven. De keerzijde van veel groepen is dat de leiding om politieke redenen, of uit eigenbelang, strakke normen gaat opleggen. Speciaal aan vrouwen, die zich daar alleen met hoge persoonlijke kosten aan kunnen onttrekken.

Meer vrijheid voor vrouwen

Maar ook in de islamitische wereld komt hier en daar meer vrijheid voor vrouwen. In april was ik een paar dagen in Jeddah, de grote stad in Saoedi-Arabië, vlakbij Mekka en Medina. In restaurants komen vrouwen nu ook alleen of in gezelschap van andere vrouwen, tegenwoordig vaak met strakke jeans heel zichtbaar onder hun openvallende abaja, en soms zonder hoofddoek. Lale Gül kreeg thuis geen kans om iets aan muziek te doen, maar wij zagen op een internationaal koorfestival een vrouwenkoor van een islamitische universiteit in Indonesië dat een prijs won voor zingen en dansen. En in Turkije is er een wereld van verschil tussen Istanbul en het platteland. In de rijkere (meer westerse) wijken van Aziatisch Istanbul plaatsen mensen in december een verlicht minikerstboompje in hun venster als protest tegen president Erdogan. Er is beweging, maar voor veel vrouwen te langzaam.

Tot slot toch naar de theologie. Lae Gül gelooft niet meer in wat je niet kunt zien. Zij heeft ook geen interesse in de vraag hoe bevredigend dat alternatief voor religie eigenlijk is: dat wij niets meer zijn dan bubbels van scheikundige verbindingen die door een leeg heelal vliegen. Maar in gesprek met een nieuwe vriend heeft ze het wel toch over ‘de vraag der vragen, namelijk waarom er kinderen met kanker zijn en waarom Hitler heeft kunnen bestaan… en waarom je een god die dat tolereert de hele dag zou danken en eren.’

Kinderen met kanker, dat is een directe echo van het verwijt aan God van Ivan Karamazov in Fjodor Dostojewski’s De gebroeders Karamazov (1880).Ivan en zijn vrome broer, de aspirantmonnik Alyosha, komen uit op een dubbel antwoord: heb actief erbarmen met alle schepsels die lijden en probeer zo jezelf te trainen om naar de wereld te kijken zoals God ernaar kijkt, en leef in het vertrouwen dat uiteindelijk de hel – zo die al bestaat – leeg blijft.

Theologisch heet dat ‘universalisme’ en dat lijkt mij mogelijk voor alle drie geloven die afstammen van Abraham. Voor de christenen is er steun in het Nieuwe Testament, bijvoorbeeld in de eerste brief van Paulus aan de Korinthiërs (‘Wij zullen door Christus allen levend worden gemaakt’) en in zijn brief aan de Romeinen (‘Zo zal de rechtvaardigheid van een enkel mens ertoe leiden dat allen worden vrijgesproken en daardoor zullen leven’).

Een ongevraagd advies voor Wilders

Ook in modern Nederland is niet iedereen daarvan overtuigd. Ik woon in de Biblebelt, dichtbij twee zeer orthodoxe calvinistische kerken. Zouden die kerkgangers verplicht zijn om de harde leer van Johannes Calvijn, verbrander van andersdenkenden in zijn Genève, te volgen? Ook bij hen lijkt het waarschijnlijker dat zij zich vooral veilig en vertrouwd willen voelen in hun gemeenschap en veel meer interesse hebben in de ook daar veranderende mores (veertig jaar geleden nog te voet naar de kerk, nu ook met de auto, en tegenwoordig mobieltjes voor de kinderen) dan in het voor en tegen van theologische dogma’s.

Daarom mijn ongevraagd advies aan Wilders’ PVV: probeer niet aan te tonen dat de Koran vechtlustiger is dan het Oude Testament van Joden en christenen – want dat is een verloren strijd op een zijtoneel – maar vecht voor onderwijs aan alle kinderen met muziek, sport en zwemmen zoals past bij ons land. Voeg een islamitische feestdag toe aan de schoolkalender wanneer daar vraag naar is, maar laat Kerstmis en Sinterklaas gewoon staan. En vergeet niet om bij de seksuele voorlichting grondig uit te leggen dat nicht-neef- en nicht-oom-huwelijken om goede redenen streng zijn verboden, en dat familiedwang uit den boze is.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!

Het bericht Leef in het vertrouwen dat de hel – zo die al bestaat – uiteindelijk leeg blijft verscheen eerst op Wynia's Week.

Die begrippen behoren tot het sleutelrepertoire van de christendemocratie. Maar het CDA heeft ze verwaarloosd. Ze staan misschien nog wel in het partijprogramma, maar spelen in de praktijk geen rol. Zoals de VVD ons in elk verkiezingsprogramma verzekert dat ze de immigratie stevig gaat aanpakken, maar dat voornemen tot dusver in de coalitieonderhandelingen zonder problemen heeft ingeleverd, zo is het CDA omgegaan met subsidiariteit en rentmeesterschap.

Geen subsidiariteit

In de kabinetten Rutte-3 en Rutte-4, waaraan het CDA deelnam, is van een streven naar subsidiariteit niet veel te merken geweest. Integendeel. De EU is voortgegaan op de weg naar steeds verdere integratie, naar een federale Unie. Ze is zich gaan bemoeien met gebieden die veel beter geregeld kunnen worden door de lidstaten zelf. Een groot deel van die toenemende bemoeienis ligt op het gebied van milieu en klimaat, dus op het gebied van de natuur.

Ik denk natuurlijk aan alle wetgeving in het kader van de Europese Green Deal. Die Green Deal heeft als doel om Europa tegen 2050 klimaatneutraal te maken, en daarmee het eerste klimaatneutrale continent te worden. In 2030 moet de CO2-uitstoot al met 55% verminderd zijn ten opzichte van 1990.

Dit is een uiterst radicaal programma dat waarschijnlijk onhaalbaar is, maar de burger bovendien opzadelt met een hoop ellende. In Nederland worden we gedwongen van het gas te gaan, door dat gas steeds duurder te maken. Ook worden flora en fauna van ons grootste natuurgebied, de Noordzee, ernstig aangetast door windturbines. De paniekzaaiers van de klimaatverandering lijken niet te beseffen dat ze een bedreiging voor het milieu vormen. En dat om een CO2-vermindering te bereiken die op wereldniveau niets voorstelt en geen enkele invloed zal hebben op de wereldtemperatuur (als zoiets al bestaat).

Het zou daarom goed zijn als de EU een andere houding zou aannemen tegenover klimaatverandering. Die houding zou minder paniekerig, minder fanatiek en minder extreem moeten worden. Het zal best zo zijn dat het klimaat verandert, maar het is niet zo dat het ‘vijf voor twaalf’ is of dat we ‘aan de rand van de afgrond staan’.

Ontzag voor de natuur

Daarbij zou het ook helpen een andere kijk te krijgen op de natuur. In onze tijd wordt over de natuur met veel ontzag gesproken en wij worden voortdurend gemaand de natuur te eerbiedigen, niet aan te tasten en, als we dat per ongeluk of opzettelijk, toch hebben gedaan, haar in haar oorspronkelijke, zuivere toestand te herstellen. Daarbij lijkt het alsof de natuur dat deel van de wereld is dat buiten ons staat.

Maar zo is het niet. In werkelijkheid maakt de mens deel uit van de natuur en is het, zeker in Nederland, helemaal niet mogelijk om de natuur niet aan te tasten. Niet alleen boeren, ook instanties als Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer oefenen invloed uit op de natuur. De algemeen aanvaarde opvatting is dat de invloed van boeren op de natuur negatief is, bijvoorbeeld door de uitstoot van stikstof, en die van de natuurbeherende instanties positief. Maar dat is maar hoe je het bekijkt.

Ideaalbeeld

Stikstof is geen stof die, zoals Rob Jetten ooit dacht, verstikkend werkt op de natuur, maar een stof die onontbeerlijk is voor plantengroei. Veel stikstof leidt echter tot een toename van plantensoorten die de natuurgoeroes juist niet willen en tot de verbossing van heide die zij juist willen tegengaan.

De natuurbeherende instanties hebben dus een bepaald beeld van de ideale natuur en ze doen hun uiterste best de werkelijkheid in overeenstemming te brengen met dat ideaalbeeld. Maar ook dat is ingrijpen in de natuur. In de duinen zijn ze vaak bezig stukken duin af te graven en uit te diepen, met de bedoeling dat daardoor bepaalde planten en insecten terugkomen. In het populaire tv-programma BinnensteBuiten zag ik ooit twee boswachters over een heideveld struinen waarbij ze elk beginnend boompje genadeloos uit de grond trokken met een speciaal daarvoor vervaardigd apparaat. Potsierlijk.

Het is niet helemaal duidelijk waar het ideaalbeeld van de natuur op gebaseerd is. Zelf zeggen de natuur beherende instanties dat ze de biodiversiteit willen herstellen. Maar de biodiversiteit van wanneer? Willen ze terug naar de natuur in het Nederland van de 19^de eeuw, van de 17^de eeuw, van de Middeleeuwen, van de prehistorie?

Hoe dan ook, de natuurbeherende instanties grijpen evengoed in in de natuur als de boeren. Echte natuur, natuur die niet door mensenhanden is aangeraakt, bestaat in Nederland helemaal niet. En op wereldniveau ook steeds minder. Is dat erg? Veel hedendaagse natuurgoeroes vinden van wel, ik vind van niet.

Geen honger meer

Het ligt er maar aan hoe je tegen de natuur aankijkt. Hedendaagse natuurverheerlijkers zien alleen maar de mooie kanten, de bloemetjes en de bijtjes, en niet de kwade kanten. Niet de kat die een vogel vangt, een vleugeltje afbijt en een pootje en vervolgens nog ruim een uur met het diertje speelt voor hij het doodmaakt.

In BinnensteBuiten wordt elke dag de lof van de natuur gezongen en de biologische landbouw, met een minimaal ingrijpen van de mens, de hemel ingeprezen. En niemand die zegt dat de oogsten van die biologische landbouw gemakkelijk mislukken, dat je er heel veel ruimte voor nodig hebt en dat je er nooit de wereldbevolking mee kunt voeden. Het geleidelijk verdwijnen van de honger uit de wereld, ondanks een sterk gegroeide bevolking, is juist te danken aan de niet-biologische landbouw, aan het gebruik van kunstmest en gewasbeschermende middelen.

Moeder Aarde

De hedendaagse verheerlijking van de natuur in de westerse werteld heeft onder meer te maken met het verdwijnen van het christendom, waardoor het heidendom, dat er als een soort grondverf onder zit, weer aan de oppervlakte is gekomen. De adoratie van de natuur die doorklinkt in de spotjes van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer, en bij de paniekzaaiers van de klimaatverandering, lijkt op de aanbidding in de voorchristelijke tijd van de natuurgoden. Iemand als Frans Timmermans, tot voor kort in EU-verband de natuurgoeroe bij uitstek, spreekt zonder enige gêne over Moeder Aarde. Dat lijkt mij toch echt een heidense godin.

Er worden nog geen kinder- en mensenoffers gebracht, maar de meest radicalen onder de huidige natuuraanbidders zijn wel degelijk van mening dat de natuur zonder mensen veel beter af zou zijn.

Versteliefde

Een ander probleem van het verdwijnen van het christendom is dat elementen ervan blijven voortbestaan, maar in een onbegrepen vorm. Een belangrijke christelijke deugd is de naastenliefde. De Vlaamse filosoof Paul Moyaert zei ooit tegen mij: ‘Het grote gevaar dat ons bedreigt is dat de naastenliefde volledig wordt losgemaakt van haar religieuze kader, van de grenzen die het christendom eraan gesteld heeft. Als het geloof in God wegvalt, en de naastenliefde blijft bestaan, dan zal die naastenliefde ons uiteindelijk terroriseren.’ Als je ziet hoe de asielimmigratie ons vandaag overweldigt, kun je Moyaert alleen maar gelijk geven. De naastenliefde voor de mensen in ons eigen land heeft plaatsgemaakt voor de liefde voor mensen die ver van ons vandaan leven. Naastenliefde is versteliefde geworden.

Een onderdeel van het christendom, waaraan de gewone gelovigen nauwelijks aandacht besteden, de apocalyps, de ondergang van de wereld, is in onze huidige, postchristelijke tijd verworden tot een voortdurend aanwezige dreiging, waarmee de burgers permanent gechanteerd worden. De westerse elite die allang niet meer gelooft in Christus, gelooft wel in onze plicht tot een mateloze naastenliefde en in de ondergang van de wereld door een klimaatcatastrofe.   

Het zou goed zijn om terug te gaan tot wat normalere opvattingen, te beginnen met een wat normaler begrip van de natuur. Daarvoor kunnen we te rade gaan bij de manier waarop in het christendom tegen de natuur wordt aangekeken. Het christelijke gedachtegoed ligt immers als erfenis gewoon voor ons klaar om uit te putten.

Volgens het joods-christelijk geloof is de natuur een waardevolle gift van God aan de mensen, waarmee de mensen als een rentmeester moeten omgaan. De natuur zelf is helemaal niet goddelijk en onaantastbaar. Integendeel. Zij moet door de mens bewerkt en verbeterd worden. De mens heeft de opdracht om van natuur cultuur te maken.

Hou het christelijk gedachtegoed in ere

Deze christelijke opvatting van de natuur heeft vanaf ongeveer de dertiende eeuw geleid tot de ontwikkeling van de wetenschap die de westerse wereld een enorme welvaart heeft opgeleverd. Onder meer door de toepassing van die wetenschap op de landbouw. Het schuldgevoel dat we daarover van de nieuwe heidenen moeten hebben, is volkomen ongegrond en ongepast.

De waarden van naoberschap, subsidiariteit en rentmeesterschap hangen nauw samen met het christelijke gedachtegoed. Ook al hebben veel mensen in West-Europa het christelijk geloof verlaten, dat betekent niet dat we ook dat gedachtegoed achter ons moeten laten. Zeker als het gaat om een goede omgang met de natuur, maar ook voor een goed begrip van naastenliefde, heeft het nog steeds veel te bieden.

Dit is een licht bewerkte versie van de lezing die Chris Rutenfrans op dinsdag 7 mei in Deventer hield voor de Stichting Sociale Christendemocratie.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De natuur is niet heilig maar moet door mensen vruchtbaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

De Hart, inmiddels met emeritaat, wond er geen doekjes om. ‘Als het in dit tempo doorgaat, is het vóór 2050 afgelopen met de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en in het laatste kwart van de eeuw met de katholieken.’

Catastrofale achteruitgang

Valt over de juistheid van die voorspelling al iets te zeggen? Ja, dan kan. Het ledental van de PKN – in 2004 ontstaan als fusiekerk van hervormden, gereformeerden en lutheranen – kelderde tussen 2013 en 2023 van 2.086.000 naar 1.477.000. Dat is gemiddeld per jaar een verlies van 61.000 leden. Als die catastrofale achteruitgang de komende jaren doorzet – en er is niets dat wijst op het tegendeel – is het conform de voorspelling van De Hart inderdaad vóór 2050 afgelopen met de PKN.

Over de katholieken was De Hart iets positiever en dat was op het eerste gezicht terecht: hun aantal daalde van 3.992.000 in 2013 naar 3.607.000 in 2022, een gemiddeld jaarlijks verlies van ‘slechts’ 42.000 leden. Veel ernstiger is dat de resterende katholieken nauwelijks nog blijk geven van kerkelijke betrokkenheid. Waar in 2013 in een regulier weekend nog 226.000 katholieken in de kerkbanken zaten, waren dat er in 2023 nog maar 91.000. Dat is niet meer dan 0,5 procent van de Nederlandse bevolking. Anders gezegd: het katholicisme bestaat in onze contreien nog hoofdzakelijk uit kaartenbakken met papieren leden.

Naast de PKN en de Rooms-Katholieke Kerk telt Nederland ook een reeks kleine protestantse kerkgenootschappen, meestal van orthodoxe snit. Ze worden vaak geassocieerd met de Biblebelt. Het bekendst zijn de Nederlandse Gereformeerde Kerken (bijna 140.000 leden), de Gereformeerde Gemeenten (107.304) en de Christelijke Gereformeerde Kerken (69.063). De relatief hoge geboortecijfers in deze kringen compenseerden altijd ruimschoots het aantal sterfgevallen en het aantal uitschrijvingen. Maar dat is de laatste jaren niet langer het geval. Zo kon in 2022 alleen de Hersteld Hervormde Kerk (60.553 leden, plus 394) nog bogen op bescheiden groei.

De evangelische ‘halleluja-kerken’ doen het wel goed, zo hoor je vaak. Maar daarbij moeten we bedenken dat die kerken vooral fungeren als opvang van orthodox-gereformeerde jongeren die op zoek zijn naar hippere vormen van geloofsbeleving. Van aanwas uit niet-christelijke kring is bij de evangelische ‘stofzuigerkerken’ nauwelijks sprake. ‘Zulke bekeringen,’ zei De Hart al in 2011, ‘zijn zo zeldzaam dat je meteen bij de EO op prime time mag uitleggen wat er is gebeurd’. 

Het is hoe dan ook een wonderlijk verhaal: tot het midden van de vorige eeuw waren Nederlanders de trouwste kerkgangers, nu behoren we tot de minst kerkelijke volken van Europa. Minstens zo frappant: zoals we vroeger onze massale kerkelijkheid heel gewoon vonden, zo wordt nu onze massale ónkerkelijkheid vaak niet opgemerkt.

Kerk is ook een vormingsinstituut

Dat is jammer, want zo negeren we het belangrijke sociologische inzicht dat het fenomeen kerk niet alleen geassocieerd moet worden met religie. Het is – zonder speciaal daarvoor te zijn opgericht – ook een instituut dat zorgt voor socialisatie.  

Meer concreet: naast onder meer het gezin en de school is de kerk al eeuwenlang een plek waar mensen worden ‘gevormd’. Omdat er normen, waarden en kennis aan volgende generaties worden overgedragen.

Misschien nog wel belangrijker is dat het lidmaatschap van een kerkelijke gemeenschap als het ware verplicht tot het samen optrekken van mensen die elkaar in het dagelijkse leven – bij gebrek aan raakvlakken – nogal eens ontwijken: jong en oud, benedenmodalen en bovenmodalen, werkgevers en werknemers, theoretisch opgeleiden en praktisch opgeleiden. In het ‘vormingsinstituut’ kerk zitten ze – letterlijk – naast elkaar in de banken en moeten ze het samen zien te bolwerken.

Steeds meer bubbels

Nederlanders, zo stelde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in 2022 vast, omringen zich vooral met gelijkgestemden. Zo ontstaan de vermaarde ‘bubbels’ waarover we de laatste jaren steeds vaker horen: gesloten sociale milieus van mensen die in alles sprekend op elkaar lijken. Ze volgden hetzelfde onderwijs, verdienen ongeveer evenveel, zijn ongeveer even oud, kijken naar dezelfde tv-programma’s en staan op dezelfde sporten van de maatschappelijke ladder.

Zou er een verband bestaan met de teloorgang van de kerk? Dat was vroeger immers de plek bij uitstek waar mensen met totaal verschillende opleidingsniveaus, inkomens, leeftijden en maatschappelijke posities elkaar ontmoetten en een leven lang met elkaar leerden omgaan. Ook de buitenwereld plukte daarvan de vruchten.

Dat raken we nu dus allemaal kwijt. Zelfs doorgewinterde atheïsten zouden daar eens wat vaker stil bij moeten staan.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Het christendom in Nederland is bijna voorbij en dat zou ook ongelovigen een beetje moeten spijten verscheen eerst op Wynia's Week.

Steeds minder Nederlanders hangen een geloof aan. Maar het aantal rooms-katholieken in Nederland daalt in een wel heel hoog tempo. Het aantal wekelijkse kerkbezoekers zakte in een kwart eeuw tot een zesde. Nu blijkt dat er nog een belangrijke verandering plaatsvindt: de kerk speelt ook een steeds geringere rol bij grote levensgebeurtenissen als huwelijk en dood. Is het definitief voorbij met het Rijke Roomse Leven?

Tussen 1997 en 2022 nam het aandeel gelovigen in de Nederlandse bevolking af van 61 procent naar 42 procent. In deze 25 jaar daalde ook het aantal katholieken in Nederland. Waar in 1997 nog één op de drie Nederlanders katholiek was, waren dat er in 2022 nog maar een op de vijf. In de afgelopen vijf jaar vonden er jaarlijks gemiddeld 7,7 duizend doopsels plaats, terwijl 9,2 duizend katholieken zich uitschreven en er 53 duizend katholieken overleden. Steeds minder Nederlanders noemen zichzelf dus katholiek.

Minder betrokkenheid

Waar sommige katholieken zich actief uitschrijven bij de kerk, kiezen anderen ervoor om minder betrokken te zijn bij de kerk. Dit is goed terug te zien in cijfers over de wekelijkse kerkgang. Waar in 1997 in een regulier weekend nog 525 duizend kerkleden in de kerkbanken zaten, waren dat er 25 jaar later nog maar 92 duizend. Inmiddels gaat maar liefst 76 procent van de katholieken nooit meer naar de kerk. Tijdens de Nederlandse bisschoppenconferentie van 2022 rapporteerden Nederlandse bisschoppen dat kerkleden met nog enige kerkelijke binding vaak alleen nog betrokken zijn bij belangrijke rituelen, zoals een doopsel, vormsel, huwelijk of uitvaart.

Echter: ook bij deze katholieke rituelen zijn duidelijke veranderingen zichtbaar. Tussen 1997 en 2022 daalde het aandeel katholieken dat ook in de kerk trouwde bijvoorbeeld van 25 procent naar zeven procent. Jongvolwassenen, die veruit het meest trouwen, zijn dus niet alleen minder vaak katholiek. Katholieke jongvolwassen zijn ook minder betrokken. Dit is ook terug te zien in andere cijfers: van alle 25- tot 35-jarige katholieken in 2012 noemde een op de drie zich tien jaar later niet langer katholiek. Een groot gedeelte van deze jongvolwassenen schreef zich ook echt uit.

Andere vormen

Oudere rooms-katholieken, die zijn opgegroeid in een tijd waarin het katholicisme nog een grote rol speelde in de opvoeding en het dagelijks leven, blijven zich veel duidelijker identificeren met het geloof. Zo noemt 93 procent van de 55- tot 65-jarigen katholieken in 2013 zich in 2023 nog altijd katholiek.

Dat betekent echter niet dat oudere katholieken nog steeds even veel binding hebben met hun kerk als in 1997. Ook het aandeel rooms-katholieken dat een uitvaart kreeg binnen de kerk daalde sterk, van 86 procent in 1997 naar 28 procent in 2022. Zo blijkt de verdere ontkerkelijking van rooms-katholiek Nederland voor jong en oud andere vormen aan te nemen.

*Willem Vermeulen is verbonden aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI).

Dit artikel verscheen op 29 maart in DEMOS, het door het NIDI uitgegeven Bulletin over Bevolking en Samenleving.

Wynia’s Week heeft antennes in de samenleving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee?

Het bericht Sterft de Rooms-Katholieke kerk uit? Hoe geloof en kerk in hoog tempo uit het leven van Nederlandse katholieken verdwijnen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Regelmatig overwoog hij zijn onderzoek te stoppen, hij werd steeds pessimistischer, soms ook hoopvoller, maar uiteindelijk werd hij geconfronteerd met wat hij noemt de ‘donkere kant van ons bestaan’. ‘Het Midden Oosten is in staat je leven te veranderen’, schrijft hij.

Een afdaling in de hel

Het boek was voor hem een afdaling in de hel; de krankzinnigheid van Arabieren en moslims die elkaar vermoorden. Het ziet er niet naar uit dat het geweld in het Midden-Oosten binnenkort ophoudt, schreef hij acht jaar geleden. We kunnen in het Westen de andere kant op kijken en van mening zijn dat het niet te begrijpen valt. Maar sommige zaken zijn wel degelijk te begrijpen. Op zijn minst zal ik een poging doen ze te verduidelijken, zegt hij.

Hoewel het boek geschreven is in de tijd dat ISIS haar kalifaat stichtte in 2014, blijft het boek even relevant als toen het in 2016 gepubliceerd werd. Ongeveer honderd jaar geleden werd het Ottomaanse Rijk (1299-1922) opgeheven, maar de oorlogen gaan onverminderd verder. De huidige oorlog in Gaza gaat allang niet meer alleen over Israël en de terreur van Hamas. Hier en in Amerika worden Joden opnieuw belaagd door antisemieten. Het Midden-Oosten is ook hier aanwezig.

Hamid behandelt de ontwikkeling van de Moslim Broederschap in Egypte (waar Hamas uit voortgekomen is), het Turkse seculiere model en de politieke ontwikkelingen in Tunesië. Hij geeft uitvoerig aandacht aan ISIS en sluit af met een hoofdstuk over de islam en het liberalisme. De moslimwereld komt overigens niet in zijn geheel aan bod, de sjiietische doctrine ligt buiten de focus van zijn boek.

De Islamitische Staat van ISIS had duidelijk een wereldwijd kalifaat voor ogen. Hoewel de meeste moslims de terreur verafschuwen, blijft het idee van een kalifaat erg aantrekkelijk. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 65 procent van de inwoners van moslimlanden, van Egypte tot Indonesië, een vereniging onder een wereldkalifaat als juist en nastrevenswaardig ziet. Het kalifaat van de Abbasiden (750-1258) is een herinnering aan een ooit grote beschaving die verloren is gegaan.

Sympathie voor het islamisme

Hamid is ervan overtuigd dat de kloof tussen die vroege moslimwereld en het heden, de kern is van het politieke geweld. In de premoderne tijd was de islam een bron van eenheid, schrijft Amid, omdat niemand het in zijn hoofd zou halen hieraan te twijfelen. Het is onmogelijk hiernaar terug te keren, de westerse moderniteit en haar ideologieën hebben dit voor altijd veranderd.

Dat verlangen naar een wereldwijd kalifaat betekent niet dat landen als Jordanië en Egypte uit louter islamisten bestaan. Dat is niet zo. Maar, schrijft Hamid, je kunt wel degelijk sympathiseren met een islamistische politiek zonder zelf islamist te zijn. 88 procent van de Egyptische moslims wil de doodstraf voor geloofsafval, in Jordanië is dat 83 procent. Van de Egyptische respondenten was 80 procent voor het stenigen van overspelige mannen of vrouwen, en 70 procent was voor het afhakken van de handen bij dieven. Slechts 24 procent van de Egyptische vrouwen zou op een vrouwelijke president stemmen.

Het exceptionalisme

Hamid komt al snel terzake in de opening van zijn boek. Hij is van mening dat de islam een andere relatie tot de politiek heeft dan die wij kennen in het Westen. De islam is een ‘exceptionalism’, zoals in de titel van zijn boek staat. De islam zal zich zeker niet net zo ontwikkelen als het christendom in het Westen, waar een protestantse Reformatie gevolgd werd door de Verlichting. En waar uiteindelijk de religie langzaam maar zeker naar de persoonlijke sfeer werd verbannen.

De in het Westen alom gekoesterde liberale en seculiere samenleving ziet Hamid als zeer onwaarschijnlijk voor de moslimwereld. Ook Sibel Sebűktekin waarschuwt voor het ‘exceptionalisme’ van de islam. In TPO van 3 februari schrijft zij: ‘Nooit had ik gedacht dat onze vrijheid van meningsuiting, maar bovenal de vrouwen- en kinderrechten onder het mom van diversiteit en inclusie zo kwetsbaar zouden blijken.’ Islamisten hier en in islamitische landen dulden geen andere inzichten of interpretaties van geloofsregels, aldus Sebűktekin.

De Turkse feministe en schrijfster Konca Kuriş, overtuigd moslima, werd vermoord vanwege haar idee dat ‘geloof iets is tussen Allah en het individu’. Pleiten voor een seculiere islam betekent ondermijning van de islam, met de dood als gevolg. De identiteitspolitiek heeft vooral maatschappelijke polarisatie opgeleverd, aldus Sebűktekin.

En dat zal naar mijn idee niet zo snel veranderen. Als een ding duidelijk is na lezing van Hamids boek is het dat de islam nooit de weg van het christendom zal volgen waar geloof iets is tussen God en het individu, want precies dat is het exceptionalisme in de titel van zijn boek. Waar het over moet gaan, zijn de westerse seculiere waarden, zoals Aylin Bilic zegt op X. ‘Religieuze privileges toekennen is niet inclusief. De discussie over dit onderwerp wordt gereduceerd tot “anti-islam” terwijl het over seculiere waarden moet gaan.’

Verbinding

Het Westen kent geen bindend geloofssysteem meer. De secularisatie is zeker in Europa ver voortgeschreden. De oproep tot ‘verbinding’ van Paul Scheffer en veel anderen mag terecht zijn, maar welke gemeenschappelijke waarden die verbinding tot stand moeten brengen is voorlopig hoogst onduidelijk. Zolang we woorden als ‘verbinding’ niet preciseren in relatie tot het liberalisme, de islam en immigratie haalt ieder zijn eigen gelijk en verandert er niets.

Shadi Hamid, Islamic Exceptionalism, How the struggle over Islam is reshaping the world, 306 p. (St Martin’s Press 2016) ISBN 978-1-250-06101-0

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Secularisering van de moslimwereld is uiterst onwaarschijnlijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Hieraan moest ik denken bij het lezen van het boek over het rooms-katholicisme van een andere Vlaamse filosoof, Herman de Dijn. De ondertitel van zijn boek luidt ‘een ongelooflijke godsdienst’. Daarmee drukt De Dijn niet alleen zijn bewondering uit over de onvoorstelbare rijkdom van het katholicisme, maar het ‘ongelooflijke’ drukt ook uit dat het niet gaat over geloven.

Dood is niet zomaar dood

In navolging van onder meer David Hume en Leszek Kolakowski stelt De Dijn dat mensen onvermijdelijk leven in een of ander mythisch kader en dat kader is intrinsiek verbonden met riten en symbolen. Het mythisch kader staat tegenover het wetenschappelijk kader waarin dingen en gebeurtenissen op een strikt objectieve manier begrepen worden, als het resultaat van wetmatige ketens van neutrale oorzaken en gevolgen.

Ook in onze geseculariseerde wereld leven we in het mythische kader. Dat geeft betekenis en waarde aan ons leven. Dat maakt bijvoorbeeld dat ‘dood niet zomaar dood is’, maar dat we de doden met bepaalde rituelen begraven en blijven herdenken. Als we zuiver wetenschappelijk zouden denken en leven, dan zouden we al die aandacht voor de doden beschouwen als zinloze verspilling.

Het betekent ook dat we in het recht uitgaan van de vrije wil en mensen verantwoordelijk stellen voor hun daden. Een moord is een van de ergste dingen die de ene mens de andere kan aandoen, en dient bestraft te worden. Zuiver wetenschappelijk gezien is een moord echter niets meer dan de inwerking van het ene chemische proces op het andere. Wetenschap brengt geen cultuur en geen moraal voort. In wetenschap kun je niet leven. Wetenschap kun je wel gebruiken als instrument in wat De Dijn de leefwereld noemt.

Die leefwereld wordt beheerst door mythen en riten. Mensen zijn onuitroeibaar ritueel, ook als ze niet religieus zijn, schrijft De Dijn. Maar in een religie zijn mensen doelbewust gericht op het heilige of goddelijke, niet cerebraal, maar via allerlei praktijken en symbolen. In het rooms-katholicisme wordt de mythe gevormd door de verhalen in het Oude en het Nieuwe Testament, en die mythe is verbonden met collectieve riten, waarvan het sacrament van de eucharistie de meest centrale is.

‘We stammen af van de apen’

Door de opkomst van het wetenschappelijke mens- en wereldbeeld is men godsdienst gaan zien als een geheel van opvattingen die al dan niet strijdig zijn met de ontdekkingen van de wetenschap. Ik weet nog dat mijn kinderen triomfantelijk van school thuiskwamen met de mededeling dat God niet bestaat, omdat ‘we afstammen van de apen’.

De juf dacht dat het scheppingsverhaal in de Bijbel was weerlegd door de evolutietheorie van Darwin en dat daaruit volgde dat het hele Godsgeloof waardeloos was geworden. Maar het scheppingsverhaal heeft helemaal geen wetenschappelijke pretentie. De wereld van de wetenschap en de godsdienstige wereld staan volkomen los van elkaar en zijn incommensurabel, onvergelijkbaar.

Gerard Reve

Doordat dat niet werkelijk wordt beseft, en het modernisme het primaat van de wetenschap stelt, heeft zich een proces van ontwijding van het heilige en transcendente voltrokken. Dat wordt vaak beschreven als ontmythologisering, maar De Dijn wijst er terecht op dat het gepaard gaat met het verstrikt raken in nieuwe mythes, bijvoorbeeld die van het communisme en het fascisme. Hier citeert hij Gerard Reve: ‘Secularisatie en demythologisering zijn niet mogelijk, aangezien de mens van nature en in diepste wezen religieus is, of hij wil of niet, en het tragisch drama van het menselijk bestaan alleen ten volle kan doorleven als hij het, behalve in zijn causale feitelijkheid, tevens mythisch weet te ervaren: niemand kan zonder mythe leven.’

De Dijn ziet de culturele revolutie van de jaren zestig als een reactie op het modernisme dat de wetenschap beschouwt als de enige maat der dingen. Het inzicht brak door dat de ratio niet echt zin en vervulling aan het leven kan geven. Hiervoor in de plaats komt het ik dat volkomen autonoom zelf creatief vorm moet geven aan het eigen bestaan en de eigen identiteit. De ratio wordt, in de woorden van David Hume, ‘de slaaf van de emoties en van de verbeelding’.

Dit postmodernisme is minstens zo nadelig voor het rooms-katholicisme als het modernisme is geweest. Zichzelf scheppende individuen zijn helemaal niet geïnteresseerd in religieuze tradities. Ze gebruiken hoogstens de brokstukken ervan die ze naar believen incorporeren in hun eigen leven en identiteit. De Dijn spreekt hier van een bricolage-mentaliteit, knutselwerk.

De instrumentalistische omgang met het ritueel wordt gekenmerkt door sentimentalisme en therapeutisering. Oude en nieuwe rituelen worden ingezet om met gevoelens van verlies in het reine te komen. Er zijn zelfs al speciale rouwrituelen ontwikkeld om met het verlies van een baan of van zelfvertrouwen om te gaan. De traditionele rouwrituelen zijn echter niet gericht op de gevoelens van de nabestaanden, maar op de overledene en op de nieuwe plaats die deze gaat innemen in de gemeenschap. Het soelaas dat ze bieden aan degenen die achterblijven, was een bijproduct.

De kerk als verkleedkist

De Dijn ziet niets in een katholicisme dat zijn geloofswaarheden laat toetsen aan de wetenschap. Daarmee zou het zich ondergeschikt maken aan die wetenschap en daar is geen enkele reden voor. De neiging om dat toch te doen heeft, vanaf het midden van de jaren zestig met het Tweede Vaticaans concilie, geleid tot een ontstellende verarming van het voorheen zo rijke roomse leven en bovendien de leegloop van de kerk niet kunnen tegenhouden, eerder bespoedigd.

Evenmin ziet hij iets in het meegaan met het postmodernisme, dat weliswaar niet atheïstisch is zoals het modernisme, maar de katholieke kerk gebruikt als een soort verkleedkist waaruit willekeurig rituelen, sacramenten en gezangen gehaald kunnen worden om kleur te verschaffen aan een hoogst individuele identiteit.

Maar wat dan? Nou gewoon, het traditionele rooms-katholicisme. Daarin gaat het niet zo zeer om wat je gelooft, maar om wat je beleeft. geloofswaarheden zijn geen feitelijke, maar existentiële waarheden, waarheden omtrent hoe ten volle of ten diepste te leven. De Dijn haalt Wittgenstein aan die het geloof in het Laatste Oordeel niet beschouwt als een feitelijke overtuiging, maar als leven vanuit de overtuiging dat ik voor mijn daden ter verantwoording geroepen zal worden.

Het Credo als gebed

Geloven betekent dat je iets aanneemt op gezag van God, in gehoorzaamheid en vertrouwen, zoals kinderen hun ouders geloven. De Dijn: ‘Gelovigen nemen de waarheden van het Credo aan en zijn bereid ervan te getuigen, niet omdat ze deze volkomen begrijpen, maar omdat God dat vraagt.’ Daarom is het Credo eerder een gebed dan een feitelijke geloofsbelijdenis.

Uiteindelijk gaat het voor de katholiek om de beleving. De Dijn schrijft dat door de menswording van God de menselijke wereld en de hele natuur worden geheiligd. Dit wordt herbeleefd in elke eucharistie. In laatste instantie kan de traditionele rooms-katholiek maar een ding zeggen tegen de ongelovige modernist en de alles gelovende postmodernist: ‘Kom toch mee naar de mis.’

Herman de Dijn, Het rooms-katholicisme. Een ongelooflijke godsdienst (Halewijn, Antwerpen) 248 pagina’s, € 24,99.

Chris Rutenfrans is eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een ongelooflijke godsdienst: pleidooi voor het rooms-katholicisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet alle politieke waarnemers vonden Henri Bontenbal een logische keus toen de christendemocraten vorige zomer een opvolger moesten aanwijzen voor de naar Brussel vertrokken Wopke Hoekstra. Ook doken meteen uit 2019 daterende tweets van Bontenbal op. Daarin toonde hij weinig affiniteit met het niet-Randstedelijke kernelectoraat van zijn partij: ‘Als het CDA zich blijft profileren als boerenpartij, dan is dat het recept voor over en sluiten over een jaartje of tien. Dat wil ik niet meemaken. Waarom maken we dit deel van onze achterban zo belangrijk?’

Debacle

Het werd er niet beter op toen de CDA-campagne in aanloop naar de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 22 november bleek te draaien om het begrip ‘fatsoen’. Terwijl de weinig galante wijze waarop de partij was omgegaan met voorkeurstemmenkanon Pieter Omtzigt – volgens interne, in 2021 uitgelekte appjes een ‘psychopaat’, een ‘eikel’ en een ‘teringhond’ – bij de kiezers nog scherp op het netvlies stond.

Van het ooit oppermachtige christendemocratische imperium – tot 1967 decennialang goed voor een absolute meerderheid in de Tweede Kamer, maar ook daarna, vooral dankzij de premiers Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende, nog heel lang toonaangevend – resten nu nog slechts vijf Tweede Kamerzetels. Het op afstand grootste debacle uit onze parlementaire geschiedenis.

Ook de ChristenUnie kreeg op 22 november een flinke dreun: nog maar 2,04 procent van de stemmen, het slechtste resultaat voor de partij (en voorlopers RPF en GPV) sinds 1986. De afstraffing hing al een tijdje in de lucht. Van een conservatief-protestants alternatief voor het CDA is de ChristenUnie – zeker als het gaat om asiel, klimaat en sociaal-economische thema’s – getransformeerd tot een evangelische versie van GroenLinks. Dat is geen groot gat in de kiezersmarkt.   

Wat is er toch zo moeilijk aan het inpalmen en vasthouden van christelijke kiezers? Niets, zo bewees de SGP, als je maar behoudend en koersvast bent. Ondanks een lijsttrekkerswissel (Kees van der Staaij maakte na dertien jaar plaats voor Chris Stoffer) boekten de staatkundig-gereformeerden een kleine winst van tweeduizend stemmen, goed voor – opnieuw – drie zetels. Vol vertrouwen kan de SGP zich voorbereiden op de verkiezingen voor het Europees Parlement, op 6 juni. Voor het eerst sinds 1979 doet de partij zelfstandig mee en behoud van de SGP-zetel in Straatsburg – lange tijd het resultaat van een gemeenschappelijke lijst met de ChristenUnie – lijkt niet onwaarschijnlijk.

Rechts doet het goed onder christenen

Ook andere rechtse partijen deden het op 22 november goed onder christenen. Volgens cijfers uit het Nationaal Kiezersonderzoek die onlangs werden gepubliceerd door het Nederlands Dagblad was de PVV (23 procent) veruit het populairst. Daarna volgden de VVD en Nieuw Sociaal Contract met beide 16 procent van de christelijke stemmen. GroenLinks-PvdA (10 procent) daarentegen scoorde onder christenen duidelijk lager dan het landelijk gemiddelde.

Het zijn fascinerende cijfers. Want, zo werd al in 2022 vastgesteld in de door Syp Wynia en Henk-Jan Prosman samengestelde bundel De linkse kerk, als een predikant of een theoloog in de media verschijnt met een politieke boodschap, lijkt bijna altijd een vertegenwoordiger van Extinction Rebellion of Stichting VluchtelingenWerk aan het woord. We worden dan – in de woorden van EW-columnist Gerry van der List – gewezen op ‘het belang van duurzaamheid, de schaduwzijden van de vrije ondernemingsgewijze productie, de zonzijden van de islam of de wenselijkheid van het omhelzen van zo veel mogelijk asielzoekers’.

Dat is het ‘kanselgeluid’ van christelijk Nederland. Maar in de kerkbanken, zo bleek wederom op 22 november, zijn heel andere opvattingen dominant. Hoe kan dat?

Wat het katholieke deel van de Nederlandse christenen betreft moeten we natuurlijk bedenken dan men daar van oudsher bekend is met een bestuurs- en een wijdingshiërarchie (‘top-down’), zonder veel democratische pretenties. Maar bij de meeste protestantse kerkgenootschappen – de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) met haar ruim één miljoen leden voorop – ligt dat anders. Daar bestaan kerkenraden, classes, synodes en andere vormen van gedecentraliseerd bestuur (‘bottom-up’). Geïntroduceerd tijdens de Reformatie van de zestiende eeuw en wel gekarakteriseerd als de oudste vorm van democratie in Europa.

Kerkelijke democratie werkt niet meer

Maar kennelijk functioneert die kerkelijke democratie niet meer. Anders zou het ondenkbaar zijn dat kerkleiders zo dikwijls politieke standpunten verkondigen die haaks staan op de opvattingen van een ruime meerderheid van het kerkvolk.

In de politiek wordt de laatste jaren veel gesproken over de kloof tussen burger en bestuur, over bestuurlijke vernieuwing en over het doorprikken van elitaire bubbels. Misschien moeten de Nederlandse kerken dat ook maar eens gaan doen.

Roelof Bouwman is adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De linkse kerk heeft rechtse gelovigen: hoog tijd voor het doorprikken van elitaire theologische bubbels verscheen eerst op Wynia's Week.