Het kunnen uitvoeren van de ultieme lijfstraf – de doodstraf – wordt ook in sommige hoogbeschaafde landen nog noodzakelijk geacht, maar zelden toegepast. De laatste executie in Europa vond in 1977 plaats in Frankrijk. Destijds was de zoon van Frankrijks hoofdbeul, Marcel Chevalier, nog bij die terechtstelling aanwezig om hem voor te bereiden op de opvolging, maar dat bleek niet nodig. In 1981 werd de doodstraf ook in Frankrijk afgeschaft.

Alleen gevangenisstraf, financiële boete en taakstraf resteren de beschaafde rechter nog. Daarbij mag worden aangetekend dat de overheid in Nederland er steeds minder in slaagt opgelegde gevangenisstraffen ten uitvoer te brengen, maar wel heel goed is in het innen van boetes. Zelfs onterechte boetes. En dat de heersende mening luidt dat langer opsluiten niet afschrikwekkend werkt, maar boetes verhogen wél.

Een vergeten straf

Een vergeten straf is verbanning. Oorspronkelijk was verbanning een kerkelijke straf. Wie bepaalde misdrijven had begaan werd uit de gemeenschap (van gelovigen) gestoten: geëxcommuniceerd. In Coena Domini (‘Aan het Avondmaal des Heren’) was de titel van de pauselijke bul, waarmee de banvloek in 1363 werd geïntroduceerd.

Oorspronkelijk waren er slechts een paar misdrijven die zo werden bestraft, waaronder ketterij, het in beroep gaan tegen een beslissing van de paus bij een kerkvergadering, nieuwe belastingen instellen zonder goedkeuring van de paus en het leveren van wapens aan vijanden van de kerk, zoals de Saracenen en de Turken.

In de loop der eeuwen werden steeds meer ‘misdrijven’ aan de lijst toegevoegd. Na de Reformatie vonden ook protestanten al snel redenen om personen uit hun gemeenschap te verbannen. En een halve eeuw nadat ze toestemming kreeg om een synagoge in Amsterdam te openen, verbande de Sefardische gemeenschap in 1656 de tolerante wijsgeer Spinoza.

In de Middeleeuwen hanteerden ook tal van steden verbanning als straf. Her en der zijn in Nederland nog steeds de ‘banpalen’ te vinden die de grens van de ‘banne’ (het rechtsgebied) van een stad aangaven. De veroordeelde werd geacht de stad verlaten te hebben als hij de banpaal was gepasseerd. Hij was dan banneling.

De seculiere overheid stuurt allang geen onderdanen meer weg, al krijgt de douane van Australië op de vraag of iemand een strafblad heeft van grapjassen het antwoord: ‘Is dat nog steeds verplicht?’

Nieuwe ketters

Maar het tij keert. Een paradox in de Nederlandse geschiedenis is dat de ontkerkelijkte bevolking religieuze gebruiken in nieuwe vorm voortzet. Het is inmiddels weer staand gebruik om mensen te ‘verketteren’. De anders denkende wordt dan in nieuwe termen uitgemaakt voor duivelsaanhanger. Hij is ‘fascist’, ‘racist’ of ‘extreem-rechts’.

Daar is weinig tegen te doen. In 2020 zei Volkskrant-columnist Max Pam aangifte te hebben gedaan tegen GroenLinks-prominent Sybren Kooistra, omdat die hem op Twitter voor racist had uitgemaakt. ‘Ik wil graag uitgezocht hebben of de racismebeschuldiging inmiddels zo gemeengoed is geworden dat het niets meer voorstelt,’ aldus Pam destijds.

Hoe die strijd is afgelopen hebben we nooit gehoord. Begin 2023 stond op de agenda van het partijcongres van GroenLinks wel een ‘antifascisme-motie’ die was ingediend door dezelfde Sybren Kooistra. Hij riep de Kamerfracties van zijn partij op om slechts bij hoge uitzondering interrupties te plaatsen tijdens de spreektijd van PVV en FvD en geen wetsvoorstellen en moties van die partij mede te ondertekenen. Kortom, hen dood te zwijgen. De motie werd door het partijbestuur omarmd en met overweldigende meerderheid van stemmen aangenomen.

Op verkettering volgt uitsluiting

Dat zou mij niet zijn opgevallen, ware het niet dat de Eerste Kamer toen net een sessie voor fractievoorzitters had georganiseerd over integriteit en omgangsvormen. De toenmalige fractievoorzitter van de PVV, Marjolein Faber, zei daar niet aan mee te zullen doen, mede vanwege die motie. Waarom praten over omgangsvormen met een partij die niet met je om wil gaan?

Ik ging wel naar die bijeenkomst en vond het – naïef als ik ben – wel zo netjes om tevoren tegen Paul Rosenmöller, de fractievoorzitter van GroenLinks, te zeggen dat ik daar aan de orde zou stellen hoe zijn fractie die motie zou uitvoeren. Bij de opening van de vergadering vroeg Rosenmöller meteen het woord. Hij stelde voor om geen verslag te maken van het besprokene. Een overgrote meerderheid stemde daar mee in. Niemand zal dus ooit iets leren van wat de leidende senatoren vonden van hun onderlinge omgangsvormen en hun handelen zonder last of ruggenspraak, waartoe ze zich bij eed hebben verplicht.

Op verkettering volgt uitsluiting. Zo heeft het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in juni van dit jaar de uitnodiging aan de Tweede Kamer om de eerste ‘Nationale Herdenking Slavernijverleden’ bij te wonen ingetrokken, omdat de voorzitter van de Tweede Kamer lid is van de PVV.

We zien dat ook bij andere mantelorganisaties. De Nederlandse tak van UNWomen, een aan de Verenigde Naties gelieerde club, had enkele ministers uitgenodigd aanwezig te zijn bij de aftrap van een campagne rond het thema ‘geweld tegen vrouwen’. De ministers waren te druk en hun staatssecretarissen zouden komen. Die zijn van de PVV. Dat was niet de bedoeling, zei de directeur van UNWomen, voormalig GroenLinks-Europarlementariër Marije Cornelissen. Ze wilde een andere bewindspersoon.

En dan hebben we natuurlijk nog de Amsterdamse GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink, die meteen na de verkiezingen liet weten dat hij de telefoon niet op zou nemen als een PVV-minister zou bellen.

In haar zucht naar regeringsdeelname noemt GroenLinks zichzelf de laatste jaren ‘lid van het constructieve politieke midden’, maar wie anderen uitsluit zit per definitie niet in het midden. Net zomin als de paus in het religieuze midden zat, toen hij In Coena Domini uitbracht.

Een flinke stap terug

Na verkettering en uitsluiting volgt net als vroeger weer verbanning. Iedereen die zegt dat er geen platform moet worden geboden aan bepaalde ideeën en daarom sprekers weigert, verbant mensen virtueel en wil eigenlijk ook nog de ultieme virtuele lijfstraf uitdelen: de ander monddood maken. Deze nieuwe vorm van een oude straf is een flinke stap terug op het pad van de vooruitgang.

Zo’n stap is niet zonder risico, want de nieuwe virtuele straf staat niet los van de oude fysieke straf. Op 2 november is het twintig jaar geleden dat Mohammed Bouyeri Theo van Gogh vermoordde. Van Gogh nam alles en iedereen de maat, op al dan niet fraaie wijze. Maar hij is om slechts één reden vermoord: omdat hij kritiek uitte op de islam.

Mag het verwonderen dat GroenLinks, met zijn hang naar verbanning, twintig jaar na die moord, islamofiel blijkt te zijn? En dat beschaafde PvdA-leden huiveren voor een fusie met die partij?   

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: ‘Geen platform bieden’ is de moderne vorm van het middeleeuwse ‘verbannen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Bruna-klanten moeten aan de overkant ook nog langs de TikTok-rijen slalommen die het trottoir versperren bij de hoek van de Gerrit van der Veenstraat. Een virus dat zich vanuit de Negen Straatjes over de hele hoofdstad verspreidt.

Foute boeken

En dan het nieuws, maandagochtend op BNR Nieuwsradio, dat ‘hun’ Bruna foute boeken verkoopt. Misschien niet in de winkel, maar wel online. ‘Controversiële boeken bij Bruna: jodenhaat en extremisme worden ongezien verspreid’, luidt de alarmerende kop op hun site. 

Journalisten hadden het boekenaanbod van een van Nederlands belangrijkste cultuurdragers doorgevlooid op onbetamelijkheden. Hun conclusie: ‘Het bedrijf controleert onvoldoende op de inhoud, blijkt uit onderzoek.’ Newspeak voor: Bruna verkoopt boeken die BNR onbetamelijk acht en moet ze dus verwijderen. 

Als bewijzen van Bruna’s slechtheid had BNR op zijn site screenshots geplaatst van Engelstalige versies van De Protocollen van de Wijzen van Zion, online bij Bruna te koop. Het is een oud en berucht Russisch antisemitisch complotverhaal over de Joodse wens tot wereldheerschappij. Dat het boek een verzinsel is, staat echter ook op de Bruna-site. Je kunt je afvragen waarom mensen belangstelling hebben voor een hoax, maar dat is niet aan BNR om te bepalen. Je kunt er ook, gewoon, nieuwsgierig naar zijn.

BNR’s toorn wekte tevens de aanwezigheid van ‘twee van de drie’ delen van de trilogie The Culture of Critique van de Amerikaan Kevin B. MacDonald. Een anti-joodse complotdenker, volgens BNR. Maar de boeken zijn gewoon te koop bij The Harvard Book Store, misschien moet BNR de Amerikanen snel alarmeren.

Bruna dient ook onverwijld te stoppen met de verkoop van ‘het handboek’ van de Ku Klux Klan, een boek waarin Maarten Luther de Joden aanvalt en andere werken die mensen misschien, mogelijk, wellicht schokken.

Yahya Sinwar

Ook is BNR boos dat Bruna de autobiografie aanbood van Yahya Sinwar, de nog steeds niet door Israël geliquideerde nieuwe leider van Hamas. Sinwar geldt als het brein achter Hamas’ gruweldaden op 7 oktober vorig jaar.

BNR vindt Sinwar een slecht mens en een biografie onwaardig, alleen nette mensen verdienen kennelijk aandacht. Bruna zou het boek hebben teruggetrokken – BNR’s communicatie hierover is vaag – maar kwam wel met een pijnlijke terechtwijzing aan de Amsterdamse censors in spe: ‘Het is aan onze klanten voorbehouden zich een mening te vormen over de aangeboden titels.’ Kwaliteitsmedia overal ter wereld hebben portretten geschreven van Yahya Sinwar, een misschien wel ‘fout’ maar desalniettemin interessant persoon.

Ook de hoogste Nederlandse autoriteit op het gebied van bestrijding van antisemitisme, Eddo Verdoner, toonde zich bezorgd over de fout geachte boeken bij Bruna. Hij zag echter af van een aanklacht en gunt het bedrijf tijd om ze te verwijderen. Dat neemt niet weg dat BNR de vrijheid van meningsuiting een slechte dienst heeft bewezen.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met jacht op ‘controversiële boeken’ bewijst BNR Nieuwsradio vrijheid van meningsuiting een slechte dienst verscheen eerst op Wynia's Week.

Nadat entrepreneur Elon Musk had aangekondigd dat hij op 12 augustus – live op zijn platform X – in gesprek zou gaan met presidentskandidaat Donald Trump, kwam er een reactie van Thierry Breton. De Franse EU-commissaris voor de Interne Markt stuurde ‘Dear Mr. Musk’ een brief – met cc naar de ceo van X – die hij ook publiceerde op het platform. Bij de brief plaatste hij de tekst: ‘With great audience comes greater responsibility #DSA As there is a risk of amplification of potentially harmful content in EU in connection with events with major audience around the world, I sent this letter to @elonmusk.’ 

Breton kreeg op X steun, maar er waren ook veel verontwaardigde reacties. Musk reageerde met een meme met daarop de tekst: ‘Take a big step back and literally, fuck your own face!’ 

‘Proportionele maatregelen’ 

Waar was het Breton precies om te doen? In zijn brief – die bleek te zijn verstuurd zonder medeweten van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen – wijst hij Musk op diens verantwoordelijkheid om zich aan ‘de wetten van de EU’, en dan met name de Digital Services Act (DSA), te houden, aangezien een derde van de 300 miljoen X-gebruikers zich in de EU zouden bevinden. Een jaar geleden schreef ik in Wynia’s Week al over de gevaren van deze DSA die toen van kracht werd voor de grootste online platforms en zoekmachines. 

Breton stelt dat Musk weliswaar vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat hij ervoor moet zorgen dat ‘proportionele en effectieve verzachtende maatregelen klaarstaan met betrekking tot de versterking van schadelijke inhoud gerelateerd aan relevante evenementen, waaronder live streams, die, als ze ongeadresseerd blijven, het risicoprofiel van X zouden kunnen vergroten en nadelige effecten kunnen genereren voor het publieke discours en de publieke veiligheid. Dit is belangrijk tegen de achtergrond van recente voorbeelden van publieke onrust die voortkwam uit de versterking van inhoud die haat, wanorde, aanzettingen tot geweld, of andere gevallen van desinformatie promoten.’ 

Kennelijk houdt de EU een risicoprofiel bij per online platform, want Breton dreigt hier met een verhoogd aantal risicopunten voor X. Wat de gevolgen daarvan zouden zijn, laat hij onvermeld. Breton benadrukt daarnaast dat er niet mag worden gediscrimineerd in de moderatie van de gebruikersgemeenschap en de content, ‘including yourself as a user with over 190 million followers’.  

Aangezien de content die Musk in de Verenigde Staten maakt, zal ‘overwaaien’ naar Europa, heeft hij volgens een Breton een verplichting. ‘Daarom monitoren we de potentiële risico’s in de EU die worden geassocieerd met de verspreiding van content die aan kan zetten tot geweld, haat en racisme, in samenspel met grote politieke – of maatschappelijke – evenementen in de wereld, waaronder debatten en interviews in de context van verkiezingen.’ 

Breton voegt er nog dreigend aan toe dat Musk op de hoogte is van een ‘formeel proces dat reeds loopt tegen X onder de DSA’. Hij verzoekt Musk om Bretons team vooraf te informeren over de genomen preventieve maatregelen en sluit af met de woorden: ‘Mijn diensten en ik zullen extreem alert zijn tegenover elk bewijs dat wijst richting overtredingen van de DSA en zullen niet twijfelen om onze toolbox, met inbegrip van het nemen van voorlopige maatregelen, volledig in te zetten, mocht dit gerechtvaardigd zijn om EU-burgers tegen serieus letsel te beschermen.’   

Het gevaar van controle 

De brief van Breton maakt duidelijk hoe groot de gevaren zijn die gepaard gaan met sterk beperkende controlemechanismen – zoals in de DSA – over wat online geplaatst mag worden en wat niet. Wat aanzet tot haat of discriminatie en wat desinformatie is, is niet altijd duidelijk te bepalen. Bovendien – ik schreef het ook in mijn boek Het Recht op Misinformatie – rijst de principiële vraag waarom onjuiste informatie niet zou mogen worden gedeeld. Is het niet aan burgers om te bepalen of ze wel of niet kennis willen nemen van onzin?  

In de tweede plaats is het belangrijk om te beseffen dat Breton de brief preventief naar Musk stuurde, nog voordat het gesprek met Trump had plaatsgevonden. De assumptie was kennelijk dat Musk en Trump in elk geval op het punt van desinformatie (of beter misinformatie: omdat de intentie van de verspreider van informatie vaak onduidelijk is) over de schreef zouden gaan. Zou Breton voortaan ook brieven gaan sturen naar Nederlandse journalisten die mensen spreken of interviewen die een ander perspectief op de wereld hebben dan hij? Het lijkt niet ondenkbaar als de journalist of diens medium voldoende volgers heeft.  

Wat Breton heeft gedaan, kan bovendien worden gekwalificeerd als inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Is die beïnvloeding wenselijk? Wanneer niet-lidstaten zich zouden bemoeien met verkiezingen in een EU-land, is het hek – uiteraard – van de dam. Zo bezien getuigt Bretons brief van een arrogantie die we doorgaans juist aantreffen onder leiders die we gewend zijn autoritair te noemen.   

We worden zo – niet voor het eerst – gewezen op het probleem dat de EU niet goed uit te voeten lijkt te kunnen met Verlichtingsidealen als de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, hoewel die idealen het fundament heten te zijn van de Europese samenwerking. De EU bemoeit zich met zaken die de autonomie van de burger aantasten. Aan het vrije woord worden beperkingen opgelegd, zogenaamd om ‘aanstoot’ te voorkomen. Zo ontstaat een wereld die voortdurend wordt geïndoctrineerd met beschermingsdrang en totale risico-uitsluiting. In plaats daarvan zou het vrije woord in de EU de hoogste bescherming moeten genieten en zou de DSA daarom direct op de helling moeten.  

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waar bemoeit Eurocommissaris Thierry Breton zich in hemelsnaam mee?  verscheen eerst op Wynia's Week.

De dienst vroeg de uitgevers hun manuscripten op te sturen. Deed de uitgever dit niet, dan stuurde de I.D.I.L. kaartjes rond waarop stond: ‘Niet ter bespreking ontvangen’. De katholieke boekhandelaar wist dan genoeg. Zo’n boek werd, zeker beneden de rivieren, niet verkocht.

De Bezige Bij weigerde dan ook in 1948 Hermans’ roman De tranen der acacia’s uit te geven, omdat er volgens directeur Wim Schouten honderden woorden in stonden die je toen onmogelijk kon laten drukken, zonder bij de katholieke boekhandel een slechte naam te krijgen. Hermans, die een wrok goed kon koesteren, haalde in 1964 in zijn Mandarijnen op zwavelzuur nog eens flink uit naar het ‘rooms katholiek cultureel terreur instituut’ I.D.I.L  En toen Henk Hofland een keer, op weg naar een partijtje bij Hermans, Wim Schouten op straat tegen het lijf liep en meenam, bleek verzoening uitgesloten. ‘Ik geef deze lul geen hand,’ zei de schrijver zodra hij de naar hem toe schuifelende Schouten ontwaarde.

Vrijheid van meningsuiting onder druk 

In 1970 werd de I.D.I.L. opgeheven en Hermans is in 1995 overleden. Maar ik kan wel raden wat hij zou vinden van de sensitivityreader, een lelijk woord dat in oktober 2019 in de Dikke Van Dale werd opgenomen. Iedere uitgever heeft er tegenwoordig een. Hun taak is te voorkomen dat iemand wordt gekwetst door wat er staat geschreven. Ze onderzoeken daartoe niet alleen manuscripten, maar ook reeds lang bestaande boeken. Begin vorig jaar bijvoorbeeld bleken sensitivityreaders de kinderboeken van Roald Dahl onder handen te hebben genomen, en woorden te hebben geschrapt. Caspar Slok uit Sjakie en de chocoladefabriek wordt nu omschreven als ‘enorm’ in plaats van als ‘dik’ en mevrouw Griezel wordt niet meer ‘lelijk’ genoemd.

We mogen constateren dat iedere uitgever – waar ook ter wereld – nu zijn eigen I.D.I.L. heeft en dat ergens tussen 1970 en 2019 de toename van de vrijheid van meningsuiting is omgebogen in een afname van die vrijheid. Daarom gaf ik graag gehoor aan de suggestie van de hoofdredacteur van Wynia’s Week, tevens uitgever, om eens een stukje te wijden aan alle woorden die inmiddels verboden zijn.

‘Words can be a crime and be punished with whatever punishments the legislators wish,’ schreef Thomas Hobbes al haleverwede de zeventiende eeuw in zijn Leviathan waarin hij de monarchie verdedigt, als enige uitkomst voor gewelddadige godsdiensttwisten. Anno 2024 officieel verboden woorden kon ik echter niet meteen vinden. Wel veel woorden die worden weggemoffeld.

In 2006 verdween de negerzoen. Niet dat deze lekkernij verboden werd; men vond het woord gewoon niet kies meer. Nadat in 2020 een jongeman overleed, die zich in het verre Minneapolis had verzet tegen aanhouding door de politie, veranderden meer gerechten van naam. Dat jaar besloot de Hema om de moorkop om te dopen tot ‘chocoladebol’. En hoewel niemand ooit bezwaar aantekende, bestaan Jodenkoeken, die sinds 1883 in Alkmaar werden gebakken, ook niet meer. Bakker Davelaar besloot hun naam in 2021 te wijzigen in ‘Odekoeken’. Hier lijkt sprake van pure zelfcensuur. Net zoals bij het besluit van Unilever in 2020 om zigeunersaus om te dopen ‘paprikasaus op Hongaarse wijze’. 

Jodenkoeken en zigeunersaus gaven geen aanstoot, maar werden toch om zeep geholpen. Een staaltje van zinloos taalkundig geweld. En de sensitivityreaders gingen in de boeken van Roald Dahl verder dan woorden vervangen. Heksen zijn in het boek De Heksen kaal en dragen daarom pruiken. Maar de sensitivityreaders hebben in de nieuwe editie de vermaning toegevoegd dat er een ‘heleboel andere redenen zijn waarom vrouwen pruiken dragen en daar zeker niets mis mee is’.

Geen ‘arme mensen’ meer

Nog dieper dan de uitgevers buigt de kunstsector. Zo heeft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMvW) ‘een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector’ het licht doen zien.

Deze gids zegt bijvoorbeeld over het woord bediende: ‘De termen “bediende”, “page”, “knecht” en “baboe” veronderstellen op zich geen grove uitbuiting ofschoon zij een hiërarchische relatie op basis van klasse en macht beschrijven die soms gekenmerkt wordt door uitbuiting. De veelvoudige en complexe relaties die bedienden kunnen hebben met hun meesters maken het niet makkelijk, zelfs riskant, om een oordeel te vellen over de rol van de bediende of de omstandigheden waaronder deze leefde. Over het algemeen adviseren wij een meer kritische benadering van de termen.’

Voor de liefhebber zijn er 77 pagina’s in deze incomplete (want er raken altijd meer woorden uit de gratie) gids te bestuderen. En er zijn mensen die nóg verder gaan. Op de website van de van oorsprong protestant-christelijke goededoelenorganisatie Wilde Ganzen, die armoede bestrijdt in arme landen, vindt u het artikel ‘De derde wereld en 16 andere termen die we niet meer toestaan.’ Twee van de andere termen die de organisatie niet meer ‘toestaat’ (!) zijn ‘arme mensen’ en ‘arme landen’. Waarom niet? ‘Arme mensen zijn zoveel méér dan arm. Ze hebben dan wel minder te besteden dan andere mensen, maar zijn weer rijk op andere vlakken. Zo ook arme landen met al hun potentie en innovaties.’ De Wilde Ganzen spreken nu van ‘mensen in armoede’ en ‘landen met hoge armoedecijfers’.

Dit is waar de weg van slaaf naar slaafgemaakte toe leidt. Maar er zijn bij mijn weten geen woorden echt bij wet verboden. In Rusland mag de oorlog in Oekraïne geen oorlog worden genoemd. In Nederland heeft AVROTROS alle tv-programma’s met Ali B van zijn website verwijderd en de insectenkundigen van de wereld hebben onlangs bij meerderheid besloten de namen van enkele beestjes aan te passen. Maar woorden zijn nog niet verboden.

Verbieden heeft ook weinig zin, want als mensen willen, verzinnen ze gewoon een nieuw woord. Feyenoord-voetballer Piet Romeijn werd geschorst omdat hij op 7 december 1969 ‘hondenlul’ riep naar scheidsrechter Arie van Gemert, maar verklaarde dat hij ‘onbenul’ had geroepen. En in mijn jeugd scandeerden ludieke betogers ‘Nixon Molenaar!’ omdat belediging van een bevriend staatshoofd werd bestraft.

Het dichtst bij een officieel verbod komt nog het gebruik van het n-woord in de Verenigde Staten. Dat verbod geldt echter alleen voor blanken. Voetbaltrainer Ron Jans kan daarover meepraten. Hij zong vrolijk mee met z’n zwarte spelers in de kleedkamer van FC Cincinnati en ontslag volgde.

Waarom altijd aardig zijn?

Alle gedoe over het gebruik van woorden is gebaseerd op de gedachte dat je andere mensen niet wilt kwetsen. Maar wie in een vrije wereld wil leven, moet tegen een verbaal stootje kunnen. Atijd aardig willen zijn, is een verkeerd uitgangspunt. Je mag aardig zijn, maar het hoeft niet. Aardig zijn is niet altijd goed.

‘Ik ben wel eens aardig, maar een aardig man, nee. Als ik straks begraven zou worden, en iemand zou zeggen in zijn speech: dit was een aardig man, dan zou ik mij gepakt voelen. Als dat het enige zou zijn, dat heeft iets onbestemds, iets nikserigs. Minister-president Kok is een aardige man. Maar als je ergens voor staat, dan heb je mensen die het daar mee eens zijn, die je omarmen. Maar je hebt ook mensen die daar niets van willen weten en dat vind ik heel goed. Een man als Den Uyl, daar liep je mee weg, of die werd diep gehaat. Dat kwam omdat hij ergens voor stond. Dat vind ik een goed uitgangspunt,’ zei Pim Fortuyn in 2002 tegen Ivo Niehe.

Hij raakte hier een kernpunt van de westerse cultuur. Het is soms noodzakelijk om onaardig te zijn. Vrijwel alle belangrijke nieuwe kennis die we hebben, begon met een opmerking die iemand anders niet zinde. Als Galileo Galilei een aardige man was geweest met respect voor de kerk (zoals Nicolaas Copernicus), hadden we nu nog steeds gedacht dat de zon om de aarde draait. Het verwerven van nieuwe kennis is gebaseerd op kritiek op bestaande opvattingen. Vrijheid van meningsuiting is geen moreel goed. Die vrijheid is noodzakelijk om kennis te verkrijgen. Net zoals de vrije markt noodzakelijk is voor welvaart en democratie noodzakelijk is voor politieke vrijheid.

Geen respect voor onzin

Om kennis te verkrijgen moet je onaardig zijn, want kritiek op het bestaande is noodzakelijk en kritiek is niet aardig. Wetenschappers zijn dan ook zeer onaardig tegen elkaar. Als de een iets nieuws publiceert, gaan de anderen alle data controleren en de experimenten over doen om dat nieuwe idee onderuit te halen. Ze tonen geen enkel respect en nagelen wie onzin vertelt aan de schandpaal. Wat – na gezonde tegenzin – overblijft is nieuwe kennis: vooruitgang. Op basis van het idee ‘wapens verwonden, maar woorden niet’ is de westerse wereld ontwikkeld geraakt en geen ‘derde wereld’ gebleven.

Dat begrijpen de Wilde Ganzen niet. Maar wie dat idee vasthoudt, kan veel leren. Iedereen die respect voor de opvattingen van zijn groep eist en zegt dat woorden zijn groep kwetsen, pijn doen, tast daarentegen het fundament van het westen aan. Bewust of onbewust. Mensen die denken: ‘ik zal aardig zijn en niet kwetsen’, werken mee aan die ondergang.

Laten we behalve de woorden van Pim Fortuyn daarom ook de waarschuwing uit 1984 van George Orwell nooit vergeten: ‘Begrijp je dan niet, Winston, dat de hele bedoeling van Nieuwspraak is de denkruimte in te perken? Uiteindelijk zullen we gedachtenmisdrijven letterlijk onmogelijk maken, omdat er geen woorden meer zullen bestaan om die uit te drukken.’

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het censureren van ‘kwetsende’ woorden tast het fundament van de westerse beschaving aan verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Recentelijk heeft ons informatie bereikt over een verwarde, bejaarde man die beweert dat er geen klimaatcrisis is. De man is publiciteitsgevaarlijk vanwege een recente Nobelprijs. Luister niet naar de man, probeer anderen met deugsignalen te waarschuwen en cancel al zijn publieke optredens.’

John Clauser – want over hem gaat het – won in 2022 de Nobelprijs voor natuurkunde voor zijn experimenten met quantumdeeltjes die de Bell-ongelijkheid schonden. Daarmee toonde hij aan dat de ‘spookachtige’ verstrengeling tussen twee ver van  elkaar verwijderde deeltjes, waar Albert Einstein en veel andere natuurkundigen niet in wilden geloven, reëel is. Mogelijk levert dat de mensheid ooit nog eens de quantumcomputer op, die sommige extreem moeilijke rekenproblemen in een vloek en een zucht kan oplossen.

John Clauser ontkent niet dat het klimaat verandert

Als zo iemand zegt dat er iets niet klopt aan algemeen geaccepteerde wetenschap, is het misschien aan te raden om even te luisteren. Maar zoals dat vaak gaat met Nobelprijswinnaars, is Clauser al 80, en hij is geen klimaatwetenschapper. Dat zijn twee buitenkansjes voor de gedachtenpolitie: luister niet naar Clauser! Hij is niet deskundig en/of seniel!

Clauser ontkent niet dat het klimaat verandert, maar volgens hem is niet bewezen dat voor de mens relevante weersextremen (hittegolven, droogtes) tot crisisproporties toenemen, en dat de mens de enige oorzaak van de recente klimaatverandering is.

Voor zover ik weet, heeft Clauser nergens tot in detail en wetenschappelijk verantwoord uiteengezet wat hij nu precies wel of niet in twijfel trekt aan het heersende klimaatnarratief. Daar krijgt hij ook de kans niet meer voor, want zijn lezingafspraken worden nu door het academische establishment gecanceld.

Ik geloof a priori heus niet, dat Clausers inzichten van de complete klimaatwetenschap een kaartenhuis gemaakt hebben. Persoonlijk denk ik – maar dat kan projectie zijn – dat Clauser zich zo liep te ergeren aan het steeds schriller wordende klimaatgedram om hem heen, dat hij voor zijn doen nogal lichtvaardig een knuppel in dat hoenderhok heeft gegooid. De krampachtige reacties en ad hominems vanuit het klimaatestablishment zijn vooralsnog onthullender dan Clausers inzichten.

Het ‘geen deskundige’-argument zit dan in het vaste repertoire: alleen klimaatwetenschappers mogen iets van klimaatwetenschap vinden. Als je dat serieus neemt, zou dat vooral aantonen wat een sekte de klimaatwetenschap geworden is. Overal in de bètawetenschappen komen innovatie en nieuwe ideeën juist voort uit de kruisbestuiving tussen vakgebieden.

Bovendien zijn ze allemaal gebaseerd op hetzelfde fundament van wiskundig te formuleren natuurwetten en door iedereen controleerbare rekenmethodes. Het idee dat een Nobelprijswinnaar natuurkunde niet in staat zou zijn om een dataset met klimaatgegevens en de daarop toegepaste statistiek te doorgronden, is ridicuul.

Onafhankelijk denken doe je maar na je pensioen

Clauser bevindt zich in een positie en levensfase dat hij zijn schouders op zal halen over deze cancelcultuur. Maar voor elke klimaatwetenschapper die nog een stuk carrière in het vooruitzicht wil houden, is de boodschap duidelijk: echt onafhankelijk denken doe je maar na je pensioen.

Vergelijkbaar voorbeeld hoe de academie zijn oren laat hangen naar geroeptoeter in de media: afgelopen week maakte het wetenschappelijk tijdschrift  The European Physical Journal Plus de retraction (terugtrekking, cancelling) bekend van een artikel van vier Italiaanse natuurkundigen. In dat artikel stellen zij, op basis van gegevens over extreem weer, dat de klimaatcrisis ‘nog niet evident is’.

Keurig peer-reviewed onderzoek

Retraction is de zwaarst mogelijke maatregel die een tijdschrift kan treffen. Normaliter gebeurt dat alleen bij bewezen fraude, of als de onderzoekers erachter komen dat ze onherstelbare fouten gemaakt hebben in hun metingen. Daar is geen sprake van; de auteurs hebben zelf helemaal geen metingen of experimenten gedaan, maar geven slechts een overzicht van eerder gepubliceerd klimaatonderzoek, en plaatsen dat in de context van hun interpretatie. 

The European Physical Journal Plus is een peer-reviewed tijdschrift, dus hun artikel is vooraf door meerdere deskundigen beoordeeld, en die hadden geen bezwaar tegen publicatie. En zoals dat met de meeste wetenschappelijke publicaties gaat, keek ruim een half jaar lang vrijwel niemand er naar om.

Totdat het werd opgepikt door een klimaatsceptische website, The Daily Skeptic en de ronde ging doen op sociale media. Toen voelden journalisten van onder meer de Britse klimaatalarmkrant The Guardian zich genoodzaakt om in de tegenaanval te gaan tegen dit artikel dat volgens hen ‘grof gemanipuleerde data’ bevatte, hoewel het zich baseerde op keurig peer-reviewed onderzoek.

Geruzie in de media over klimaat is dagelijkse kost, maar wat deze zaak uniek maakt, is dat de critici – onder wie de prominente klimaatwetenschapper Michael Mann – eisten dat het artikel werd teruggetrokken, en ze uiteindelijk nog hun zin kregen ook.

The European Physical Journal Plus deed eerst nog het hele peer-review proces overnieuw, met vier nieuwe beoordelaars, waarvan er drie adviseerden om het artikel, inclusief een update van de auteurs, opnieuw te publiceren. Maar de hoofdredacteur volgde het advies van de enige tegenstemmer, en het artikel werd in de ban gedaan.

We zijn nu dus aangeland in het tijdperk dat de wetenschappelijke literatuur met terugwerkende kracht gecensureerd kan worden, niet wegens feitelijke missers, maar omdat de conclusies van een artikel een groepje klimaatdrammers niet bevallen. En wat is er dan zo aanstootgevend voor klimaatdrammers?

De schreeuwers van The Guardian wonnen

Misschien deze filosofische overweging waarmee de auteurs hun artikel afsluiten: 

‘Het stokje doorgeven aan onze kinderen zonder ze te belasten met de angst dat ze middenin een klimaat-noodtoestand zitten, zou hen in staat stellen om de diverse actuele problemen (energie, landbouw, gezondheid) met een meer objectieve en constructieve instelling onder ogen te zien, zodat een afgewogen beoordeling van de te nemen maatregelen mogelijk is, zonder de beperkte hulpbronnen die we ter beschikking hebben te verspillen aan kostbare en ineffectieve oplossingen. Hoe het klimaat van de eenentwintigste eeuw zich zal ontwikkelen is zeer onzeker. We moeten onze weerbaarheid vergroten tegen alles waar het toekomstige klimaat ons mee kan confronteren. We moeten onszelf eraan herinneren, dat het aanpakken van klimaatverandering geen doel op zich is, en dat klimaatverandering niet het enige probleem is waar de wereld mee te maken heeft.’    

Dit mag dus in officieel goedgekeurde wetenschappelijke literatuur niet meer gezegd worden. Een eclatant succes voor de gedachtenpolitie, onder aanvoering van een paar schreeuwers in The Guardian. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik‘ . Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’ s Week.

Wynia’ s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Klimaatdrammers die een Nobelprijswinnaar cancelen: de gedachtenpolitie rukt steeds verder op verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze verordening wil de regels harmoniseren die, zoals dat heet, ‘van toepassing zijn op tussenhandeldiensten op de Europese interne markt, met als doel te zorgen voor een veilige, voorspelbare en betrouwbare onlineomgeving, waarin de verspreiding van illegale online-inhoud en de maatschappelijke risico’s die de verspreiding van desinformatie of andere inhoud met zich kunnen brengen, worden aangepakt.’

Dat klinkt wellicht nobel, maar is die harmonisering wel een goed idee? Voor nu geldt de DSA voor diensten met meer dan 45 miljoen actieve gebruikers per maand. Denk daarbij aan X (Twitter), Meta (Facebook), Google, Apple, LinkedIn, Youtube en Tiktok.

De term ‘illegale inhoud’ wordt breed gedefinieerd

De DSA stelt dat online platforms ‘bijzonder gevoelige omgevingen’ zijn voor onder meer het verspreiden van desinformatie en daarom zouden zij ‘een hoger maatschappelijk risico’ vormen. Desinformatie wordt namelijk gezien als ‘systeemrisico voor de samenleving en de democratie’. Het zou een fenomeen zijn dat actief bestreden dient te worden.

In de DSA speelt de term ‘illegale inhoud’ een belangrijke rol. Die term wordt breed gedefinieerd ‘zodat het ook informatie met betrekking tot illegale inhoud, producten, diensten en activiteiten omvat’. Met name, zo wordt gesteld, moet illegale inhoud worden opgevat ‘als een verwijzing naar informatie, ongeacht de vorm ervan, die uit hoofde van het toepasselijke recht ofwel illegaal is op zich, zoals illegale haatzaaiende uitlatingen of terroristische inhoud en onrechtmatige discriminerende inhoud, ofwel volgens het toepasselijke recht illegaal is omdat zij verband houdt met illegale activiteiten.’

Daar valt veel onder. Desinformatie kan illegale inhoud zijn, maar dat hoeft niet. Elke EU-lidstaat bepaalt namelijk zelf welke inhoud illegaal is: ‘Een video van een ooggetuige van een mogelijk misdrijf mag daarentegen niet als illegale inhoud worden beschouwd louter omdat daarin een illegale handeling te zien is, indien het opnemen of het verspreiden van een dergelijke video onder het publiek niet illegaal is uit hoofde van het nationale recht of Unierecht.’

Enerzijds is dat gunstig, omdat elk land dan zelf soeverein blijft om te bepalen welke content er verwijderd mag worden. De EU legt echter ook weer wetgeving op aan lidstaten. Daarbij doet zich het probleem voor dat ‘offline’ landgrenzen in de de onlinewereld minder relevant zijn. In de DSA wordt daarom ook benoemd dat deze verordening niet ‘het territoriale toepassingsgebied of de grensoverschrijdende handhaving‘ regelt.

Het probleem is dat voorbij wordt gegaan aan de vraag of desinformatie wel actief aangepakt moet worden door een overheid of online platform, en zo ja, hoe. Terwijl niet vaststaat dat lidstaten desinformatie illegaal zouden moeten (kunnen) maken, wordt een verordening ingevoerd die het zelfs mogelijk maakt om vermeende desinformatie te censureren.

Ook is vreemd dat nergens wordt gedefinieerd wat desinformatie is. Meestal wordt onder desinformatie onjuiste informatie verstaan die wordt verspreid met het oogmerk om anderen te schaden. Hoewel de intentie achter het verspreiden van onjuiste informatie vaak lastig te bepalen is – hoe weet je immers waarom iemand bepaalde informatie deelt? – is die intentie in de praktijk vaak minder relevant bij desinformatie. Eigenlijk lijkt het overheden vaak te gaan om misinformatie: onjuiste informatie. Maar hoe wordt bepaald wat onjuist is?

Onlinediensten moeten proactief optreden

Die vraag blijft onvoldoende behandeld. Van aanbieders van onlinediensten wordt echter verwacht dat zij proactief optreden tegen illegale inhoud. Zij moeten te goeder trouw zijn om geen negatieve gevolgen vanuit de Europese Commissie te ondergaan:

‘De voorwaarde dat te goeder trouw en zorgvuldig moet worden gehandeld, moet inhouden dat op objectieve, niet-discriminerende en evenredige wijze wordt gehandeld, met inachtneming van de rechten en legitieme belangen van alle betrokkenen, en dat de nodige waarborgen worden geboden tegen ongerechtvaardigde verwijdering van legale inhoud, in overeenstemming met de doelstelling en de vereisten van deze verordening.’

Het lijkt erop dat het in de DSA niet uitmaakt wat illegaal is – en of die verboden terecht zijn – maar dat het slechts gaat om de handhaving. Dienstenaanbieders worden geacht content aan te pakken, zonder dat daarover een normatief oordeel wordt geveld. Dat maakt de invloed van de overheden van lidstaten – en de EU die wetgeving doorduwt – sterker.

Elke lidstaat moet vanaf 17 november minimaal één autoriteit benoemen die toeziet op de handhaving van de vereisten uit de DSA. Één digitaledienstencoördinator moet gelden als ‘enig contactpunt voor de Commissie’. Deze coördinator moet de bevoegdheid krijgen om geldboetes en dwangsommen aan de digitale dienstverleners op te leggen. Maar die bevoegdheden komen ook de Commissie zelf toe.

De DSA geeft echter ook macht aan de Europese Commissie. Die kan namelijk ‘het initiatief nemen tot het opstellen van vrijwillige crisisprotocollen om een snelle, collectieve en grensoverschrijdende reactie in de onlineomgeving te coördineren. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer onlineplatforms worden misbruikt voor de snelle verspreiding van illegale inhoud of desinformatie of wanneer de behoefte ontstaat aan een snelle verspreiding van betrouwbare informatie.’

De Europese Commissie kan dwingend inlichtingenverzoeken indienen bij grote online platforms. Tevens ‘kan de Commissie alle nodige inspecties uitvoeren in de gebouwen van de betrokken aanbieder van het zeer grote onlineplatform of van de zeer grote onlinezoekmachine of van een andere persoon.’ Dat betekent dat de Commissie toegang kan hebben tot veel gevoelige data.

Wie bepaalt welke informatie juist is?

Het doel van de DSA rondom de illegale inhoud en desinformatie is om zulke ‘inhoud te verwijderen of ontoegankelijk te maken’. Dat moet ‘onverwijld’ gebeuren. Dat kan grote gevolgen hebben.

Het classificeren van informatie als onjuist impliceert dat bekend is welke informatie juist is. Maar hoe wordt dat bepaald? De wetenschappelijke methoden gaan uit van voorlopige waarheden, omdat het zou kunnen – hoe onwaarschijnlijk dat soms ook lijkt – dat we ernaast zitten.

Wie moet voor ons gaan bepalen wat juist is en wat onjuist is? Wie moet gaan uitmaken wat we mogen horen, zien of lezen? Wie moet censuur gaan uitoefenen? Van alle opties toch niet de overheid? Maar wie dan wel?

Het recht van expressie geldt ook voor de toehoorder

De vermaarde Brits-Amerikaanse publicist Christopher Hitchens beweerde dat we het recht hebben om te horen, te zien of te lezen wat iemand te zeggen of te schrijven heeft. Vrijheid van expressie gold volgens hem ook voor de toehoorder.

Daarom zouden overheden en online platforms zich in beginsel niet moeten bemoeien met onjuiste berichten. Door dissidente geluiden te laten horen wordt vooruitgang geboekt: misschien heeft de verspreider wel een punt. Als het gehoorde geluid onzin in, dan volgt dat vanzelf uit de reacties daarop. Het hoeft niet gecensureerd te worden.

Daarmee vormt niet zozeer het bestaan van misinformatie een potentiële bedreiging voor de open samenleving, maar eerder de DSA zelf.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Van Bart Collard verschijnt op 4 september het nieuwe boek ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

Het bericht Misinformatie is een potentiële bedreiging voor de open samenleving. Maar het bestrijden van misinformatie vaak óók verscheen eerst op Wynia's Week.

George Orwell waarschuwde voor het gevaar van ‘the gramophone mind’ – de eindeloze herhaling van heersende opvattingen. De Britse schrijver had in 1945 grote moeite een uitgever te vinden voor Animal Farm: deze satirische roman zou in oorlogstijd ‘aanstootgevend’ zijn voor Stalin, de leider van de Sovjet-Unie, en diens sympathisanten in het westen. In The Freedom of the Press merkte Orwell op: ‘Unpopular ideas can be silenced, and inconvenient facts kept dark, without the need for any official ban.

In onze tijd pleiten politici voor het inperken of reguleren van media-uitingen en debat – met als argument het ‘hogere belang’ van het beschermen van de democratie tegen misleidende of gevaarlijke opvattingen. Van hogerhand klinken argumenten als ‘in tijden van populisme heeft de pers een verantwoordelijkheid om …’, ‘door het gevaar van de pandemie kunnen we niet meer toestaan dat…’ of ‘de vijand verspreidt desinformatie …’.  

De kiezer als tegenstander

De Duitse Rijkskanselier Otto von Bismarck probeerde in de jaren tachtig van de 19^e eeuw de electorale opmars van de socialisten te bestrijden via een ‘Sozialistengesetz’ dat publicaties, verenigingen en bijeenkomsten verbood.

De IJzeren Kanselier had angstvisioenen die westerse regeringen van nu zouden herkennen. Huiver voor mobilisatie van de ontevreden massa via de stembus (‘de kiezer is op drift’ verzuchten veel media), achterdocht over inmenging door buitenlandse machten en subversieve bewegingen (‘statelijke actoren’ en ‘anti-overheidsextremisten’ in het veiligheidsjargon van nu) én noodkreten tot solidariteit van Europese machthebbers onderling tegenover opstandige burgers (zie hoe politici als Guy Verhofstadt en Frans Timmermans de Europese bestuurslaag liefst inzetten als stuwdam tegen wat zij zien als grillen van het electoraat).

Binnen Nederlandse regeringspartijen klinkt al het sentiment door dat media en debat (en zelfs invloed via de stembus) liefst het exclusieve domein dienen te zijn van ‘nette mensen’. Dat is precies het standpunt van 19^e eeuwse conservatieven en reactionairen. Wie in dat spoor denkt gaat vanzelf vinden dat kritiek op ‘nette’ politici neerkomt op ‘lèse-majesté’.

Minister Hugo de Jonge haalde wild uit (‘wat zou het helpen als dit soort kwaadaardigheid geen podium zou krijgen’) na een column van Marianne Zwagerman van 26 mei in De Telegraaf met de titel ‘de uittocht van de Kaag-elite is begonnen’. Ook Twitter-eigenaar Elon Musk wekt met provocerende uitspraken (‘My pronouns are: prosecute/Fauci’) regelmatig de toorn op van westerse regeringen.

De stem van de autoriteiten

De observatie van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat machthebbers in elk tijdperk een ‘waarheidsregime’ (régime de vérité) construeren is hoogst actueel.  Rond Corona, de oorlog in Oekraïne en zelfs rond een nationaal probleem als stikstofdepositie klinkt de stem van de autoriteiten én hun ‘producenten van de waarheid’ in instituties, wetenschap en media alsmaar dwingender. In zo’n klimaat is durf nodig om met een afwijkend standpunt – hoe beschaafd verwoord ook – te komen.

Instructief waren de reacties op een petitie met een oproep tot onderhandelen met Rusland over een wapenstilstand, mede ondertekend door oud-PvdA minister Hedy d’Ancona, voormalige president van De Nederlandse Bank Nout Wellink, Volkskrant-columnist Bert Wagendorp en wetenschappers en (oud-) journalisten uit klassiek linkse hoek.

Aantijgingen waren hun deel, waaronder ‘objectief dienstbaar aan Poetin’ (dixit NRC-columnist en voormalig PSP-bestuurslid Hubert Smeets ) en ‘vileine Pro-Poetin propaganda’ (volgens de hoofdredacteur van het uiterst linkse Socialisme.nu.

Nut van tegenspraak

Medeondertekenaar en oud-diplomaat Nikolaos van Dam trok in een interview met NRC een parallel met de situatie in 2012 in Syrië, toen het westen niet wilde onderhandelen met de dictator Assad: ‘Vervolgens kregen we vijfhonderdduizend doden en werd er alsnog onderhandeld. Assad zit er nog steeds.’

Men kan lachen om de naïviteit van pacifisten tegenover een dictator op oorlogspad als Poetin, of blij zijn dat onze tijd geen equivalent kent van de drammerige linkse vredesbeweging van de jaren tachtig van de 20^ste eeuw. Maar stel dat Washington zou willen proberen de Nederlandse regering te overreden om na F16’s ook Nederlandse militairen naar Oekraïne te sturen: welke stem met enige maatschappelijke autoriteit zou dan tegengas durven te geven?

Verdedigen

Op 26 mei 2023 stelde debatcentrum De Balie midden in Amsterdam een uitgebrande Russische tank tentoon. In de woorden van de speechende burgemeester Femke Halsema: ‘De tank herinnert ons eraan dat we democratie elke dag moeten verdedigen’. Directeur Yoeri Albrecht kreeg van een medewerker van het extreemlinkse online platform Left Laser steeds opnieuw de vraag ‘heeft u financiering vanuit de NAVO? Albrecht trok uiteindelijk uit frustratie de microfoon uit handen van de vragensteller en bleef herhalen dat de vragensteller ‘een dictator verdedigde’ en daarom geen recht van spreken had.

Als vanzelfsprekend gaan we er van uit dat onze eigen democratische waarden en vrijheden ongeschonden uit de strijd gaan komen. Zou een onthullend en kritisch boek over de Oekraïense president Zelenski, of over financiële belangen in Washington achter het conflict, in 2023 een uitgever vinden – of zou het te aanstootgevend zijn?

Ballingen en dissidenten

Hannah Arend, zelf in 1933 gevlucht uit Nazi-Duitsland, besprak in The Origins of Totalitarianism de paradox van grenzen: ze houden soms vluchtelingen tegen, maar geven tegelijk politieke ballingen en intellectuele dwarsliggers de kans in buurlanden een veilige haven te zoeken. In het ‘geglobaliseerde westen’ – dat zich mentaal én geografisch over de wereld uitstrekt van Hawaï tot Kiev tot Nieuw-Zeeland – kunnen in eigen land controversiële stemmen steeds minder rekenen op clementie van andere regeringen. Zo ontstaan ‘eeuwige dissidenten’, die verstoken blijven van uitgevers, platforms, lezingen of gastdocentschappen.

In London ondervroeg de Britse antiterreurpolitie op 18 april 2023 een medewerker van de linkse Franse uitgever Éditions la Fabrique over de ‘anti-regeringsopvattingen’ van zijn auteurs. De Amerikaanse veteraan-onderzoeksjournalist Seymour Hersh moest noodgedwongen overgaan tot zelfpublicatie op Substack van zijn artikel van 8 februari 2023 dat stelde dat de Amerikaanse regering verantwoordelijk was voor het opblazen van de Nordstream-pijpleidingen. Westerse autoriteiten gaven geen inhoudelijke weerlegging maar schilderden Hersh af als een geestelijk verwarde oude man.

Zwarte schapen

Nadat klokkenluider Edward Snowden en hacker-journalist Julian Assange (oprichter van onderzoekplatform Wikileaks) pijnlijke onthullingen deden over afluisterpraktijken van het Amerikaanse militaire- en veiligheidsapparaat konden ze hooguit proberen te vluchten naar Ecuador.

Oud CIA-directeur Mike Pompeo noemde Wikileaks ‘een vijandige inlichtingendienst’. Assange wacht in een Britse anti-terreur gevangenis een jarenlang voortslepende uitleveringsprocedure af, onder goedkeurend oog van Europese regeringen en zonder veel protest van westerse media die hem tot 2016 nog regelmatig als bron opvoerden.

Onderzoekscollectief Bellingcat, waar Yoeri Albrecht een bestuursfunctie bekleedt, geniet juist een gerieflijke positie binnen het ecosysteem van inlichtingendiensten en het defensieapparaat – waarmee het qua timing en inhoud van zijn berichtgeving vaak synchroon loopt. 

Eurocommissaris Thierry Breton dreigde onlangs Twitter te weren van het territorium van de Europese Unie indien eigenaar Elon Musk zich niet houdt aan het desinformatiebeleid van de EU, waar andere social media bedrijven als Meta en Google zich ‘vrijwillig’ aan conformeren. Michel Foucault zei vlak voor zijn dood nog dat niets gevaarlijker is dan een politiek systeem dat de waarheid voorschrijft.  

Coen de Jong is auteur van de boeken Dwingeland (2021) en Wokeland (2022). Deze boeken zijn overal verkrijgbaar, onder meer in de winkel van Wynia’s Week.

De onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en andere donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Censuur en zelfcensuur worden steeds normaler verscheen eerst op Wynia's Week.

Die tekstuele wijzigingen in klassieke werken staan niet op zichzelf. Wat te denken van uitgeverij Blossom Books die twee jaar geleden zelfstandig besloot om het veertiende-eeuwse werk De Goddelijke Komedie van Dante te wijzigen? In het oorspronkelijke werk worden de islamitische profeet Mohammed en zijn neef Ali in lijdende toestand beschreven in een diepe cirkel van de hel. Blossom Books vond dat ogenschijnlijk iets te spannend – wellicht zouden moslims er immers door gekwetst worden – en besloot om de naam van de profeet uit het boek te schrappen.

Maar is het aanpassen van de woorden van een auteur zonder diens expliciete toestemming wel legaal, netjes en ethisch verantwoord? Wanneer dat nodig is om een oude tekst te kunnen begrijpen kan er met voetnoten gewerkt worden, maar het gaat hier niet om een noodzakelijkheid. Auteur Erdal Balci smeekte de uitgeverij sarcastisch om de Koran eens onder handen te nemen, om daarmee onvrije mensen te helpen uit de ‘verstikkende omstandigheden’ van de orthodoxe islam.

Roald Dahl

Vorige week werd daarnaast bekend dat de Britse uitgever Puffin allerlei teksten in Roald Dahls werk heeft aangepast. De uitgever had een aantal zogeheten sensitivity readers ingeschakeld om Dahls werk te beoordelen op gevoeligheden. Termen als dik en lelijk treft u niet meer aan als persoonsbeschrijvingen. En Oempa Loempa’s zijn genderneutraal geworden. Na een ‘storm van kritiek’ besloot het moederbedrijf van Puffin, Penguin, ook de originele boeken met de originele teksten uit te blijven geven. De Nederlandse uitgever van Dahls boeken besloot om niet zondermeer mee te gaan in de semantische zuivering van de boeken.

Dronken Afrikaanse wetovertreders als racisme

In de nieuwste uitgaven van de boeken over James Bond worden sommige beschrijvingen van zwarte mensen aangepast of verwijderd. Vermeende racistische termen voor Aziaten en homo- of vrouwonvriendelijke teksten blijven, voor nu, ongewijzigd. Waarom die laatstgenoemde groepen worden ontzien is onduidelijk. Zijn de wokisten niet met deze groepen begaan of hebben zij bepaalde raciale prioriteiten, raciale emancipatoire voorkeuren?

Noemenswaardig is een passage uit Live and Let Die (1954), waarin Bond een inschatting geeft over vermeende Afrikaanse criminelen in de goud- en diamanthandel. Volgens Bond zijn deze Afrikanen ‘pretty law-abiding chaps I should have thought, except when they’ve drunk too much’. Het gedeelte na de komma wordt in de nieuwe versie van het boek geschrapt.

Elektrische spanning

Dat deze Afrikanen volgens Bond de wet niet gehoorzaamden wanneer zij hadden gedronken wordt om een of andere reden als racisme gezien. Geldt die observatie niet juist voor veel mensen? Kennelijk mag over ‘mensen van kleur’ niet worden gezegd dat zij in bepaalde situaties onwettelijk gedrag kunnen vertonen.

In een passage waarin Bond zich in een stripclub bevindt hoort hij het publiek ‘grommen en hijgen als varkens’. Die beschrijving ligt gevoelig – stel u voor dat een hedendaagse stripclubbezoeker zich door het lezen van het boek voor varken uitgemaakt voelt – en daarom veranderd in: ‘Bond voelde elektrische spanning in de ruimte.’

Disclaimer

In de nieuwe uitgaven van de boeken over James Bond komt daarnaast een disclaimer te staan: ‘This book was written at a time when terms and attitudes which might be considered offensive by modern readers were commonplace.’ Zo’n disclaimer kan eigenlijk in elk boek worden geplaatst.

Taal en normen evolueren, waardoor woorden en gebruiken die wij nu als ‘normaal’ of ‘acceptabel’ beschouwen dat over tien of twintig jaar niet meer zouden kunnen zijn. Waarom dan überhaupt zo’n disclaimer plaatsen? Welk doel dient het? Is het dan niet beter om een vermelding te plaatsen die stelt dat er met het werk van de auteur is gerommeld?

We leven in een disclaimertijdperk. Op allerlei plekken worden ‘trigger warnings’ gegeven, waarschuwingen dat wat u te zien krijgt u mogelijk kan kwetsen. Zo werd op bol.com bij het boek Wokeland een disclaimer geplaatst, omdat het mogelijk ‘grof taalgebruik en/of de weergave van een racistische behandeling van mensen of culturen’ zou bevatten.

Na ophef hierover veranderde de webshop de disclaimer naar een waarschuwing over ‘mogelijk kwetsend taalgebruik of stereotypering van mensen of culturen’ in het boek. Momenteel wordt het nog beoordeeld door zogeheten ‘discriminatie-experts’.

Veranderdrang leidt tot taalpolitie

In deze casus rondom de boeken van James Bond wordt wederom duidelijk dat de veranderdrang van uitgevers en lezers opmerkelijke vormen kan aannemen. Waarom mag niet worden gelezen dat de stripclubbezoeker aan het hijgen was als een varken? Of dat de ogenschijnlijk nette kerels uit de goud- en diamantenhandel na het drinken van alcohol de wet overtraden?

Vanwaar toch de drang om woorden of hele zinnen in boeken te veranderen? Die drang is niet nieuw, want boeken worden sinds jaar en dag aangepast. Het beheersen van de taal is een machtig wapen. Wie boeken niet in z’n geheel wil verbieden, maar wel wil heersen over wat er wordt gezegd of geschreven, kan een taalpolitie zoals de sensitivity readers in het leven roepen.

In de hedendaagse samenleving vindt die overheersing vooral plaats door het wokisme, dat intolerant is tegen alles dat conflicteert met het eigen ideale wereldbeeld. Allerlei werken worden aangepast zonder toestemming van de auteur. De taalzuivering van de wokisten leidt tot literaire vervalsingen.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week. Hij schrijft een proefschrift over de rol van ideologie bij islamitisch terrorisme.

Over het oprukken van ‘woke’ in Nederland leest u alles in ‘Wokeland’ van Coen de Jong. Dit boek is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De taalpolitie zit nu ook achter James Bond aan verscheen eerst op Wynia's Week.

De erfgenamen van Roald Dahl – de familie – hebben de rechten op zijn werk ondergebracht in ‘The Roald Dahl Story Company’, die anderhalf jaar geleden voor naar schatting 500 miljoen dollar werd verkocht aan het Amerikaanse mediaplatform Netflix, dat ook in Nederland veel klanten heeft. Bij die gelegenheid kondigde Netflix al aan, het werk van Dahl in de breedste zin te gaan exploiteren: film, tv, games, consumentenproducten ‘en meer’. Netflix wilde ‘deze tijdloze verhalen’ naar ‘more audiences’ brengen ‘in nieuwe formats’.

Kwetsend? Beledigend?

Dat had een teken aan de wand kunnen zijn. Netflix had al een reputatie als verspreider van het ‘woke’ gedachtengoed, waarin alles dat beledigend of kwetsend zou kunnen zijn, vooral voor groepen die als kwetsbaar en/of als slachtoffer worden beschouwd, moet worden geweerd. Het gaat dan niet alleen om nazaten van Afro-Amerikaanse slaven, maar eigenlijk om alle etnische, raciale of culturele en geslachtelijke minderheden, blanke westerse mannen uitgezonderd.

Als onderdeel van deze agenda worden ‘sensitivity readers’ aangesteld, hedendaagse censors, die teksten en beelden zodanig vervangen en aanvullen dat ze worden ontdaan van alles dat voor genoemde kwetsbare groepen beledigend of kwetsend zou kunnen zijn. De censors zelf dienen ook uit dergelijke ‘gevoelige’ groepen afkomstig te zijn.

Dit is precies wat de Britse uitgever nu met het werk van Roald Dahl gedaan heeft – zonder twijfel op initiatief, met medeweten of in overleg met de Amerikaanse Netflix-bazen.

Particuliere censuur

In lijn met de hele woke-golf die sinds enkele jaren over de westerse wereld spoelt zijn er door de uitgever honderden veranderingen aangebracht in de boeken van Dahl. Mensen mochten niet meer dik, lelijk of gigantisch zijn, het dragen van een pruik werd van een positieve aanbeveling voorzien, her en der werden ‘genderneutrale’ aanpassingen doorgevoerd. De op het eerste gezicht misschien kleine aanpassingen zijn niettemin fundamentele ingrepen in het karakter van het werk van Dahl.

Er kan niet genoeg worden gewaarschuwd voor dergelijke particuliere censuur, die overigens niet op zichzelf staat. In het geval-Dahl lijkt het gedreven door de behoefte aan optimale exploitatie in samenhang met omarming van de woke-ideologie. Maar in veel westerse landen, Nederland zeker niet uitgezonderd, doet de overheid daar hard aan mee, door het instellen van wetten, regels en subsidieprotocollen die ogenschijnlijk uit de lucht komen vallen en waar nooit een echt maatschappelijk debat en al helemaal nooit een verkiezingsdebat over is gevoerd.

Keert de wal het schip?

Het enige goede nieuws is, dat de woke-ideologie met het bijbehorende censorschap in Nederland nu in zoverre op verzet stuit, dat het niet populair is bij de bevolking (die ook nooit iets is gevraagd). De politieke partij die het woke-gedachtengoed bij uitstek uitdraagt, Bij1, heeft slechts 1 Kamerzetel en staat niet op winst.

De regeringspartij die bij uitstek verantwoordelijk is voor de verspreiding van woke-regels is D66 en die staat op verlies. ‘Woke’ tv-programma’s, radioprogramma’s en dito theatervoorstellingen en museale exposities: er wordt niet of nauwelijks gekeken, geluisterd en bezocht. In de taal van de tijdgeest: woke is een #fail.

Dat is inmiddels ook tot Netflix doorgedrongen. Nadat Netflix eerder vooropliep in het verspreiden van het woke-geloof – onder meer door overdreven en ongeloofwaardige multiculturaliteit – kwam het mediabedrijf daar vorig jaar op terug. Dat was niet vrijwillig: de klandizie liep snel achteruit.

Dat leidde tot een interessante bijstelling van de interne richtlijnen. Nu heette het dat Netflix met ‘verschillende smaken en standpunten’ van de kijkers rekening wilde houden, ook als die door sommigen als ‘provocatief’ beschouwd konden worden.

Netflix zei nu ‘de artistieke vrijheid’ in stand te willen houden – ‘dat is beter dan te censureren en bepaalde stemmen in de kiem te smoren’. Wie zich daar niet in herkende moest maar elders werk gaan zoeken, aldus de leiding van Netflix. Voor de kinderboeken van Roald Dahl kwam de herziene richtlijn van Netflix kennelijk te laat.

‘Dwingeland’ en ‘Wokeland’

Bij Uitgeverij Blauwburgwal – het zusje van Wynia’s Week – verschenen kort na elkaar de boeken ‘Dwingeland’ en – heel recent – ‘Wokeland’ van schrijver Coen de Jong. In de casus-Dahl en aanverwante zaken komt de inhoud van die boeken treffend samen.

Schrijver Coen de Jong, geïnterviewd door het Algemeen Dagblad, zei meteen aan de roman ‘1984’ van George Orwell te moeten denken toen hij hoorde over de ingrepen in de boeken van Dahl. ‘Bij Dahl wordt iets aangepast aan de ideologie van het heden. Precies zoals Orwell het beschrijft.’

Verder: ‘De Jong begrijpt het, wanneer oud taalgebruik wordt herschreven, omdat sommige mensen het misschien niet meer begrijpen. ‘Maar dit is anders: het gaat over dik. Of lelijk. Dat maakt het zo raar. Je kan wel willen dat niemand die woorden nog gebruikt, maar in de praktijk doen mensen dat wel.’’

‘Orwell meets woke’

Nog kwalijker vindt De Jong het, dat het werk van Dahl fundamenteel verandert, zegt hij in het AD. ‘Als je iets uit een boek wilt halen, moet je dat heel spaarzaam doen en goed uitleggen waarom je het doet, bijvoorbeeld omdat het als racisme wordt gezien. Bij Roald Dahl wordt nu op ideologische gronden gesneden in het verhaal. Daardoor verandert de essentie van het boek en wat de schrijver ermee bedoelde.’

Pikant is dat Coen de Jong, nota bene met zijn boek ‘Wokeland’ ook zelf te maken kreeg met een vorm van particuliere censuur, namelijk door online-winkel bol.com. De grootste boekhandelaar van Nederland bleek zonder enig onderzoek en puur op basis van – onbekende – algoritmes De Jongs nieuwste boek van een waarschuwing te hebben voorzien.

‘Wokeland’ bevat volgens bol.com ‘mogelijk grof taalgebruik en/of de weergave van een racistische behandeling van mensen of culturen’. Die waarschuwing is volstrekt uit de lucht gegrepen, maar bol.com heeft de waarschuwing tot dusver niet ingetrokken. Verzoeken van de uitgever aan bol.com om opheldering bleven tot dusver onbeantwoord.

De boeken van Coen de Jong zijn overal te koop, onder meer in de winkel van Wynia’s Week. ‘Dwingeland’ vindt u HIER  en ‘Wokeland’ vindt u HIER.

Het bericht De affaire-Roald Dahl laat zien: geen enkel tijdloos boek is veilig voor de tijdgeest verscheen eerst op Wynia's Week.

Mediaconsumptie steeds meer digitaal

Nieuws consumeren we in toenemende mate online, vaak via links op Facebook, Twitter of Instagram naar nieuwsfilmpjes en (gratis) artikelen uit kranten en tijdschriften. Veelgebruikte zoekmachines als Google Search of Bing van Microsoft bepalen bovendien welke zoekresultaten bovenaan komen als een gebruiker bijvoorbeeld de zoekterm ‘Verkiezingen Tweede Kamer‘ intikt. Hoogleraren Egbert Dommering en Nico van Eijk van de Universiteit van Amsterdam waarschuwden al voor de grote invloed van Google in een artikel van Leonoor Kuijk getiteld ‘De Nieuwe Censuur’ in Trouw van 3 juni 2006: ‘mensen worden dus, net als in autoritaire regimes, steeds naar dezelfde bronnen en meningen geleid’. Anno nu bepaalt Google, zoals uiteengezet in 2019 in een White Paper getiteld ‘How Google fights disinformation’, meer en meer zelf welke informatie nieuwswaardig en betrouwbaar is en doet dat aan de hand van ‘bronnen met autoriteit’ zoals overheidsinstanties.

Facebook werkt in de hand dat gebruikers doorklikken naar nieuws dat door Facebookvrienden – of door Facebook zelf – in het nieuwsoverzicht is gestopt. Uitgevers krijgen te maken met richtlijnen voor titels en koppen en met ‘community standards’ tegen aanstootgevend materiaal en haatdragend taalgebruik. Big Tech heeft de distributie van nieuws deels in handen, is daarmee poortwachter van wat u ziet en leest en kijkt bovendien over uw schouder mee.

Politieke macht en invloed van Big Tech

De kopstukken van Big Tech, zoals Jeff Bezos van Amazon, Mark Zuckerberg van Facebook en Eric Schmidt van Google, vormen een kaste van superrijken. In de VS vertaalt zich dat in politieke invloed via donaties aan campagnes van afgevaardigden, senatoren en presidentskandidaten. Schmidt was nauw betrokken bij de succesvolle social media-campagne van Barack Obama in 2008. Voormalige en toekomstige kopstukken van Google hadden tijdens de regeringsperiode van Obama zoveel functies in diens regeringsploeg dat Shoshanna Zuboff spreekt van een draaideur (‘revolving door’).

Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden ziet de monopoliepositie van deze bedrijven inmiddels als problematisch. De Europese Commissie wil via de Digital Services Act (DSA) en de Digital Markets Act (DMA) beperkingen gaan stellen aan gebruik van persoonlijke dataprofielen en wil meer inzicht in hoe tech-bedrijven gebruikers via algoritmen naar content sturen en de opinievorming mede beïnvloeden.

Tegelijk heeft Big Tech invloed op (lokale) overheden doordat ze investeringen meebrengen, cruciaal zijn voor digitale dienstverlening en over kolossale hoeveelheden informatie beschikken. Het verdienmodel van de datareuzen, advertenties en content op maat aanbieden, blijft voorlopig nog wel intact.

Censuurreflex uit machtsbehoud

De Europese Commissie en Europese regeringen – waaronder de onze – zetten sinds 2016 wel hoog in op de bestrijding van desinformatie, nepnieuws en haatdragend taalgebruik (‘hate speech’) online. Guy Verhofstadt schreef begin 2017 in de Volkskrant de dalende populariteit van Merkel tijdens de vluchtelingencrisis in 2015, de uitslag van het Brexit-referendum in het Verenigd Koninkrijk én de opkomst van populistische partijen in Europa toe aan de invloed van ‘Russische desinformatie’.

D66-minister van Binnenlandse Zaken Ollongren stuurt regelmatig brieven naar de Tweede Kamer met omineuze waarschuwingen over beïnvloeding van de verkiezingen. In een Kamerbrief van 16 november 2020 kondigde Ollongren aan een onafhankelijke commissie op te tuigen – met overheidsgeld – die fake news moet herkennen, analyseren en openbaar maken, waarna journalistiek en sociale media aan zet zijn. Tegenover BNR verklaarde Ollongren ‘de kritische en onafhankelijke journalistiek die we in Nederland hebben’ te zien als de eerste verdedigingslinie tegen nepnieuws.

Directeur van de Haagse denktank HCSS Rob de Wijk stelde in een aflevering van Boekestijn en De Wijk op BNR van 18 december 2020 voor een keurmerk voor de betrouwbaarheid van nieuwssites te ontwikkelen. Europarlementariër Paul Tang vond dat geen taak van de overheid. Eerdere pogingen van de Europese Commissie om de betrouwbaarheid van nieuws te beoordelen, via de organisatie EUvsDesinfo, pakten niet gelukkig uit toen achter kritische artikelen over Oekraïne in De Gelderlander en van Chris Aalberts op ThePostOnline een zwarte kruisje kwam te staan. Het zou de dood van de onafhankelijke journalistiek zijn als de staat – of een aan de staat gelieerd – orgaan gaat bepalen wat wel en geen ‘echte’ journalistiek is.

Op de tegenwoordigheid en de impact van nepnieuws valt veel af te dingen. Hoogleraar Mediastudies Mark Deuze zei op 16 december 2020 bij BNR dat nepnieuws minder dan een procent van het mediadieet van consumenten vormt. Een sluitende definitie van desinformatie bestaat niet, tenminste niet één die spinnen, verdraaien en weglaten van informatie door regeringen zelf omvat.

Strafrecht loslaten op opinies?

Een andere door Ollongren voorgestelde route is het verwijderen of strafrechtelijk vervolgen van hate speech, bijvoorbeeld over bevolkingsgroepen. Dat botst al snel op in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens opgenomen grondrechten als vrijheid van meningsuiting en vrijheid van drukpers zoals ook het IViR (Institute for Information Law) van de Universiteit van Amsterdam aanduidt in het rapport ‘Het juridisch kader voor de verspreiding van desinformatie via internetdiensten en de regulering van politieke advertenties’ van december 2019. Wanneer iets hate speech of belediging is, is bovendien erg subjectief. De Franse leraar Samuel Paty en het tijdschrift Charlie Hebdo maakten zich volgens veel moslims schuldig aan hate speech door cartoons van Mohammed te tonen. Aart Brouwer en Margreet Fogteloo legden op 22 juni 2002 al de vinger op de zere plek in hun artikel ‘vrijheid van meningsuiting onder druk’ in de Groene Amsterdammer. ‘Argumenten wijken voor slachtofferschap, meningsverschillen worden vernauwd tot de vraag of de tegenpartij zich strafbaar heeft uitgelaten.’ Politici deden hier in 2002 al enthousiast aan mee en in de ‘woke’-cultuur van twee decennia later zijn de gevoeligheden alleen maar pregnanter.

Ook als, zoals Ollongren voorstelt, de staat het bestrijden van desinformatie aan de journalistiek en de samenleving overlaat zijn er risico’s. Want regeringen horen niet graag felle kritiek op de macht of signalen van onvrede onder de bevolking. Dergelijke meningen heten al gauw ‘kwalitatief laag’, ‘onjuist’ of ‘verdelend’, zeker als ze afkomstig zijn van lager opgeleiden en kansarmen.

Ollongren kan wel tegen BNR zeggen dat er geen ‘Ministerie van Waarheid’ komt, zij en andere ministers geven via uitspraken en rapporten wel luide hints (en hondefluitjes) over wat volgens de staat nepnieuws en desinformatie is. Bestrijding van overheidswege van desinformatie – hoe goed bedoeld ook – is een stap op het pad richting een 21^ste-eeuwse variant van de Pravda. In landen als Egypte en Turkije – maar ook in Hongarije – zijn er al intimidaties, vervolging of zelfs gevangenisstraf voor journalisten wegens het verspreiden van ‘nepnieuws’ of het weerspreken van overheidsinformatie.

Publiek debat onder toeziend oog van…

Politie- en veiligheidsdiensten willen ook graag weten wat individuen op social media doen. Debat, opinies en meningsvorming op Twitter, Facebook en YouTube, LinkedIn en discussiesites als Reddit zijn interessant om te monitoren. Wie naar de Verenigde Staten vliegt krijgt een social media-check, want wellicht bent u een terrorist of anderszins gevaarlijk. Met de invoering van de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in 2017 is uitwisseling van gegevens met buitenlandse inlichtingendiensten vergemakkelijkt.

Verontrustender is het problematiseren van opinies en meningen door politie- en veiligheidsdiensten. De coronacrisis heeft dit flink in de hand gewerkt. NRC berichtte op 15 november in het artikel ‘Hoe het leger zijn eigen bevolking in de gaten houdt’ dat een onderdeel van de landmacht zich in 2020 bezig hield met het monitoren van de Nederlandse media, op zoek naar kritiek en afwijkende geluiden over de aanpak van Corona.

En de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid Pieter-Jaap Aalbersberg kreeg een lovend interview in het Algemeen Dagblad van 10 december 2020 met de titel ‘deze man houdt complotdenkers in de gaten’

Aalbersberg begon met te zeggen ‘we zijn een goed eigenwijs volk’ om te vervolgen met ‘wat Corona doet oplichten, is niet nieuw. We hadden al mensen (…) die de overheid wantrouwen.’ De overheid wantrouwen is iets wat Aalbersberg graag corrigeert: ‘Het zijn niet de gepolariseerde flanken die een maatschappij dragen, maar dat grote, stabiele midden. Als je daarvoor zorgt…, als je die goed voorlicht…’ Hoort het bijsturen van opinies en meningen thuis bij de NCTV, toch de Nederlandse variant van het Amerikaanse departement van ‘Homeland Security’? Ook meningsvorming onder Kamerleden heeft zijn belangstelling. Op de stelling van het AD ‘ook politici flirten met complotdenkers’ reageerde Aalbersberg met: ‘Ik vertrouw er wel op dat de Kamer zelfreinigend vermogen heeft.’

Complex van veiligheids- en opsporingsdiensten

De NCTV heeft als crisiscoördinator meerdere rollen waarbij terrorisme, veiligheidsissues en communicatie over Corona door elkaar lopen. Aalbersberg, zo meldde het AD, wandelde de afgelopen maanden iedere dag naar het Torentje om met premier Mark Rutte en het kernkabinet rond de premier te spreken.

Veiligheidsdiensten zetten hun vele bevoegdheden niet alleen in tegen potentiële terroristen. Ook actiegroepen worden geobserveerd – of geïnfiltreerd – door politie en veiligheidsdiensten. De Wiv geeft ook de mogelijkheid journalisten of advocaten te monitoren, mits een rechter daarvoor toestemming geeft. De Commissie van Toezicht voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) laat zich regelmatig zeer kritisch uit omdat de veiligheidsdiensten AIVD en MIVD de bevoegdheden erg ruim nemen. Voorzitter Harm Brouwer stelde in onderzoeksprogramma Argos van 18 oktober 2019 al: ‘De impact van de nieuwe inlichtingenwet is door iedereen enorm onderschat.’

Corona heeft de publieke discussie nog meer verplaatst naar online. Mensen zullen in de toekomst vaker digitaal via apps bijeenkomen om zich politiek te organiseren. Minister van Justitie Grapperhaus onderzocht al de mogelijkheden om versleuteld berichtenverkeer via Whatsapp en Facebook af te kunnen tappen, waar de Tweede Kamer – onder andere D66-Kamerlid Kees Verhoeven – niet enthousiast over was. Wegnemen van anonimiteit op internet en sociale media raakt mensen waarvoor het belangrijk is anoniem te blijven – zoals klokkenluiders en in Nederland woonachtige dissidenten. Nederlandse burgers hebben bovendien – net als bij het in de Grondwet opgenomen briefgeheim – recht op digitale privacy bij politieke activiteiten.

Beeldspraak van verraad en verdenking

Kamerleden Koopmans en Van Wijngaarden van de VVD vroegen de regering op 13 november 2020 om strengere strafbaarstelling – vier jaar gevangenisstraf – van spionageactiviteiten zoals het stelen van bedrijfsgeheimen door China of Rusland. Ze namen daarin in één moeite door opiniebeïnvloeding via desinformatie in opdracht van buitenlandse mogendheden mee, zoals ‘twijfel zaaien over de toedracht van MH17’. Dit naar aanleiding van berichtgeving van onderzoekcollectief Bellingcat op 12 november 2020 (‘The GRU’s MH17 Disinformation Operations Part 1: The Bonanza Media Project’) dat de Russische militaire geheime dienst GRU het piepkleine Rusland-vriendelijke mediakanaal Bonanza Media zou aansturen en van informatie voorzien.

Van Wijngaarden sprak verlangend over de mogelijkheid van preventieve hechtenis. Het is bijna een variant van het strafbaar willen stellen van ‘de vijand moed inspreken’, als waanden de beide Kamerleden zich Dick Cheney na 9/11. Terwijl nauwkeurig onderzoek en voldoende bewijs vereist zijn om vast te kunnen stellen of Nederlanders werkzaamheden verrichten voor buitenlandse inlichtingendiensten. Gezien de gretigheid van politici om zelfs opinies als desinformatie te bestempelen kunnen burgers met een afwijkende mening over gevoelige dossiers als Corona, Rusland en islamitisch terrorisme zomaar – al is het maar in de publieke opinie – in het verdachtenbankje terecht komen.

Politici als Koopmans en Van Wijngaarden zijn wellicht vergeten dat in het recente verleden communistische dictaturen in Oost-Europa en militaire junta’s in Latijns-Amerika zowel journalistiek als meningen die afweken van het overheidsstandpunt ondermijning en spionage noemden. Zou het niet van meer wijsheid en vertrouwen in de democratie getuigen om subjectieve berichtgeving en bewuste propaganda in de openbaarheid te ontzenuwen? Stel u voor dat de Nederlandse regering tijdens de Koude Oorlog pacifisten, actievoerders tegen plaatsing van kruisraketten en communisten als verspreiders van desinformatie was gaan bestempelen. Premiers als Ruud Lubbers hadden destijds toch meer vertrouwen in de eigen overtuigingskracht en onze vrijheden dan de huidige generatie Kamerleden.

Memory hole

In 1984 van George Orwell heeft de staat een ‘memory hole’ ter beschikking, een verdwijnput waarin ongewenst nieuws en ongewenste feiten verdwijnen. Censuur op sociale media onder het mom van bestrijding van desinformatie vertoont soms al vergelijkbare trekken, uiteraard nog imperfect. Dat het account van Wybren van Haga van het in diskrediet geraakte Forum voor Democratie van LinkedIn is afgehaald wegens het verspreiden van desinformatie over Corona wekte onder journalisten enig leedvermaak op, het principe is desondanks zorgelijk. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2020 wilden Twitter en Facebook geen berichten verspreiden over een reportage van de New York Post over corruptie van Hunter Biden, de zoon van (toen nog) presidentskandidaat Joe Biden, omdat het verhaal Russische desinformatie zou zijn. Twitter gooide de account van de New York Post – de oudste krant van de VS – zelfs tijdelijk op slot.

De reguliere journalistiek volgde grotendeels de Tech-bedrijven en wie het verhaal wel bracht kreeg te maken met terechtwijzingen en verdachtmakingen van collega’s. Glenn Greenwald noemde dergelijke journalisten smalend ‘good little authoritarians’. Is het principe van arbitraire nieuwsselectie eenmaal ingevoerd dan kan de gewenning er aan heel snel gaan.

Brave new journalism

Het zijn opvallend genoeg vaak journalisten en commentatoren in de media die schande spreken van ‘gekkies’ en ‘wappies’ op sociale media en hen beschuldigen van het verspreiden van desinformatie. Of die menen te weten wie wel en geen ‘echte journalist’ is. Eric Smit van Follow the Money en voormalig hoofdredacteur van het NOS journaal Hans Laroes vonden Wikileaks-uitgever Julian Assange geen journalist, ondanks diens track record van correcte en voor de Amerikaanse en westerse regeringen zeer pijnlijke onthullingen. Weinig journalisten liggen wakker van diens arrestatie in Londen op verzoek van de Amerikaanse regering. Terwijl Amnesty International opriep de ‘klopjacht op Assange te stoppen’ en de mensenrechtenrapporteur van de Verenigde Naties Nils Melzer aangaf dat de strenge condities van de hechtenis van Assange neerkomen op marteling.

Tijdens de Koude Oorlog en ook na 9/11 was er onder journalisten nog het nodige begrip voor pacifistische of zeer linkse meningen die hard ingingen tegen het overheidsstandpunt van toen. Nu klinkt menig voorheen progressieve journalist als een ijzervreter die de staat en het veiligheidsapparaat aanspoort om desinformatie van de vijand – Rusland, ‘populisten’, complotdenkers – harder aan te pakken. Onthullingen over de talloze onwaarheden die westerse regeringen rond de Amerikaanse inval in Irak in 2003 de wereld in stuurden – over ‘weapons of mass destruction’ – zouden in dit decennium door regering én journalistiek wellicht als nepnieuws of desinformatie zijn bestempeld.

Samenwerking politiek, Big Tech en media

Als deze ontwikkelingen de komende jaren doorzetten ontstaat een informele ‘censuurraad’ bestaande uit de staat, politici, techbedrijven en mediabedrijven. Waarbij ieder zijn eigen belangen heeft. De staat wil meekijken en ongemerkt mee- en afluisteren. Politici willen toegang tot – liefst niet al te kritische – media en potentiële opponenten weren. De tech-bedrijven willen verdienen aan nieuwsconsumptie en online discussie. De mediabedrijven willen toegang houden tot bronnen en ministers en andere kopstukken rond de macht te gast hebben in hun talkshows. Zolang opinies en discussie binnen de lijntjes kleuren is iedereen blij. Behalve de burger.

Want hoe meer samenwerking tussen de zittende regering, Big Tech en de mediabedrijven, hoe meer de burger op afstand komt te staan van het hele complex. Ontevreden burgers zullen hun afwijkende mening minder snel of helemaal niet meer durven te geven. Al is het niet verboden, angst voor afkeurende reacties van hogerhand werkt disciplinerend.

Een vrije pers, maar zeker vrij debat en ongehinderde meningsvorming onder kiezers, zijn een essentiële waarborg tegen willekeur en machtsmisbruik. En vóór het behoud van de pas 100 jaar geleden vervolmaakte democratie. We willen niet toe naar een situatie waarin Mark Rutte permanent via een televisiescherm volgzame burgers toespreekt die angstig thuis zitten.

Geen consensus omdat het moet

Voor zittende politici is het prachtig als Twitter geen manische meningen machine meer is en er op sociale media alleen brave gezagsgetrouwe discussies plaatsvinden. En als televisie, kranten en tijdschriften zich primair bezig houden met het corrigeren en heropvoeden van de burger. Voor de democratie en de civil society is het geen goed nieuws.

Van auteur Coen de Jong verschijnt begin 2021 bij Uitgeverij Blauwburgwal zijn boek over de alwetende ogen die de mensheid in de 21^ste eeuw omringen. Meer informatie, ook voor de pers: uitgeverijblauwburgwal@gmail.com.

Het bericht Wie houden allemaal uw meningen en opinies in de gaten? verscheen eerst op Wynia's Week.