Voor een geradicaliseerd deel van de milieubeweging is die afkeer van CCS logisch, en het zusje van de afkeer van kernenergie. CCS faciliteert het gebruik van fossiele brandstoffen met veel minder impact op het klimaat. Voor hen is het tegengaan van de opwarming maar bijzaak, de hoofdzaak is dat onze vermeend kapitalistische extractie-maatschappij ontmanteld moet worden.

Brede afkeer

Kernenergie en fossiele brandstoffen zijn pijlers onder die maatschappij, dus die moeten er onderuit gezaagd worden, met alle mogelijke middelen. Volkskrant-columnist Asha ten Broeke flirtte al eens met het idee om een oliepijpleiding op te blazen, en Urgenda en Milieudefensie treffen tot nu toe zeer welwillende rechters om Shell en potentieel nog dertig andere grote bedrijven het voortbestaan in Nederland onmogelijk te maken.

Maar de afkeer van CCS leeft breder dan alleen op die geradicaliseerde flanken, wat ik moeilijker te begrijpen vind. Daarom is het eerste grote CCS-project in Nederland, Porthos, een case-study waard.

Porthos wordt een pijpleiding door het Botlek-gebied, die, via een compressorstation om de druk te verhogen, eindigt bij een booreiland in de Noordzee, in totaal ruim vijftig kilometer lang. Vier bedrijven, waaronder ExxonMobil en Shell, gaan CO2 afvangen uit hun fabrieken en raffinaderijen, en voeren die via deze pijpleiding af naar een ‘leeg’ gasveld onder dat booreiland (de aanhalingstekens rond ‘leeg’ komen straks aan bod).

Het is de bedoeling dat tussen 2026 en 2042 ruim 37,5 miljoen ton CO2 de bodem van de Noordzee ingaat. Zonder Porthos zou al die CO2 gewoon in de atmosfeer geloosd worden, zoals nu ook gebeurt. Er is op deze termijn namelijk geen alternatief voor CCS.

Kost geen cent

Porthos is een overheidsbedrijf, dat voor 1,2 miljard euro deze CCS-faciliteit bouwt. Dan is er ook nog de SDE++-subsidie waar de CO2-afvangende bedrijven aanspraak op kunnen maken: een premie per ton niet-uitgestoten CO2, tot een maximumbedrag van 2,1 miljard euro.

Als je dit leest, dan denk je als burger: waarom moeten wij, belastingbetalers, een stel riant winstgevende bedrijven 3,3 miljard euro cadeau doen om hun eigen vervuiling onder de grond te stoppen? Goede vraag, maar in feite is Porthos een project dat de belastingbetaler geen cent kost, en zelfs winst oplevert, tenzij er heel rare dingen gebeuren. Afgelopen week publiceerde de Algemene Rekenkamer hierover een verhelderend en nuttig rapport (die rapporten bestaan namelijk ook).

Uitgekeerde subsidie is 0 euro

Ten eerste die investering van 1,2 miljard in de pijpleiding: Porthos brengt de afvangende bedrijven een tarief per getransporteerde ton CO2 in rekening waarmee de investering in 15 jaar wordt terugverdiend, en dat zonder nieuwe tegenvallers zelfs een jaarlijks rendement van ongeveer 2 procent oplevert. Dat is dus winst die in de schatkist vloeit.

Dan die maximaal 2,1 miljard SDE++-subsidie: gegeven de huidige prijs van CO2-rechten onder het Europese ETS-systeem, zal het aan die vier bedrijven uitgekeerde bedrag aan SDE++-subsidie 0 euro bedragen. De SDE++ vergoedt namelijk het verschil tussen de kosten van het onder de grond stoppen van een ton CO2, en hoeveel een bedrijf zou moeten betalen om een extra ton CO2 uit te stoten in de atmosfeer.

Alle vier die bedrijven vallen onder de Europese ETS-regeling, die het uitstoten van CO2 beprijst. Bedrijven krijgen van de EU elk jaar een portie uitstootrechten cadeau, maar die wordt elk jaar minder, totdat er in 2045 of 2050 (verschilt per sector) nog 0 gratis uitstootrechten over zijn.

Uitstootrechten zijn verhandelbaar tussen bedrijven, waardoor er een markt voor is ontstaan, en de prijs zwabbert momenteel rond de honderd euro per ton CO2. De kosten per ton CO2 die met CCS onder de grond gaat, zijn voor de vier klanten van Portos veel lager dan  honderd euro. Aangezien ze aan CCS minder kwijt zijn dan het kopen van extra uitstootrechten zou kosten, is de SDE++-uitkering nihil.

Porthos-project is zeer doelmatig

Dit is een enorm verschil met de situatie in juni 2020, toen ook een kostenraming van het Porthosproject gemaakt werd, en de ETS-prijs lager was dan de CCS-kostprijs. De raming was toen, dat er 1,8 miljard euro SDE++-subsidie zou moeten worden uitgekeerd.

Porthos is door het ETS in vier jaar tijd van een forse kostenpost voor de overheid, veranderd in een budget-neutraal, mogelijk zelfs licht winstgevend project. Dit was voorspelbaar: elk jaar neemt de EU een percentage van de gratis uitstootrechten in, wat steeds meer gaat knellen bij bedrijven, waardoor de ETS-prijs moest gaan stijgen en voorlopig zal blijven stijgen. Ook vallen steeds meer sectoren en bedrijven onder dat ETS. Het lijkt nog nauwelijks tot de politiek, de  ministeries en de media doorgedrongen, welke ingrijpende invloed het ETS gaat uitoefenen op al het Nederlandse klimaatbeleid.

De Rekenkamer concludeert dan ook dat het Porthos-project, puur uit oogpunt van vermeden CO2-uitstoot, zeer doelmatig is. De kostprijs per vermeden ton CO2-uitstoot wordt geschat op 28 euro. Vergelijk dat eens met de half miljard euro subsidie op tweedehands elektrische auto’s (een van de vele maatregelen in het beruchte Jetten-pakket voor 0,000035 graden minder opwarming): daar kost een vermeden ton CO2-uitstoot 1300 euro!

Efficiëntie van 92 procent

Het slechte publieke imago van Porthos, en CCS in het algemeen, lijkt vooral een erfenis uit dat zeer recente verleden, toen de overheid klaar stond om daar miljarden aan subsidie tegenaan te smijten. Van CCS wordt ook vaak beweerd dat het zeer inefficiënt is, in die zin dat het onder de grond stoppen van een ton CO2, als je alles meerekent, zoveel energie kost dat dit een kwart of een halve ton CO2-uitstoot zou genereren die niet wordt afgevangen.

De Rekenkamer komt voor Porthos uit op een efficiency van 92 procent: dus het onder de grond stoppen van 100 ton CO2 veroorzaakt nu 8 ton CO2-uitstoot. Netto stopt Porthos dus minstens 0,92 x 37,5 = 34,5 miljoen ton CO2 onder de zeebodem. Die efficiëntie zal nog verder verbeteren, naarmate een groter deel van de Nederlandse elektriciteit CO2-arm wordt opgewekt (met wind, zon of nucleair).

Is het dan allemaal koek en ei met Porthos? Dat nou ook weer niet. Zo bleek dat jokkenbrokje Jetten een paar honderd miljoen euro aan extra kosten voor dat ‘lege’ gasveld niet had gerapporteerd: ‘Wij constateren namelijk dat de verantwoordelijke bewindspersonen van EZK het parlement niet hebben geïnformeerd over het feit dat het voormalige aardgasveld waarin Porthos CO2 opslaat niet leeg en niet uitgeproduceerd is. Ook is er geen melding gemaakt van de financiële gevolgen van de gascompensatie. Wij vinden dit opmerkelijk.’

Zoals gezegd, de Rekenkamer schreef een zeer verhelderend en nuttig rapport, maar er staan ook rare dingen in. Zo noemen ze CCS ‘een techniek die in de kinderschoenen staat’. Pardon? In het Noorse Sleipner-olieveld wordt al sinds 1996 CCS toegepast, op andere locaties gebeurt dat ook al decennia, en mondiaal gaat via CCS nu jaarlijks 40 miljoen ton CO2 de bodem in.

Risico van lekken vrijwel nihil

De Rekenkamer probeert ook moeilijk te doen over risico’s met een oneindige looptijd, zoals dat het gasveld na 2062 gaat lekken, als de schade voor rekening van de overheid zou komen. Er is consensus onder experts dat dit risico vrijwel nihil is, en het is dan ook nog nooit voorgekomen dat een CCS-reservoir is gaan lekken.

Aan wat de Rekenkamer zelf de belangrijkste conclusie acht, namelijk dat ‘de overheid zichzelf tekort doet’ ligt een bizarre redenatie ten grondslag. Terwijl de overheid het moet doen met een miezerig rendementje van 2 procent op de exploitatie van de pijpleiding, rekenen ze de deelnemende bedrijven een jaarlijks rendement van minstens dertig procent toe. Hoe kan het dat alle deelnemers in Porthos winst maken met het onder de grond stoppen van CO2?

De reden is ook hier het ETS. Als de prijs van ETS-uitstootrechten per ton CO2 hoger is dan de kostprijs van CCS, dan hebben de gratis verkregen uitstootrechten van een bedrijf formeel een marktwaarde, die in de toekomst alleen maar verder zal stijgen vanwege de toenemende schaarste.

Die stijgende marktwaarde is de winst die de Rekenkamer aan de afvangende bedrijven toerekent. Nergens verdisconteert de Rekenkamer, dat die bedrijven jaarlijks een deel van hun ETS-rechten kwijtraken zonder een cent compensatie, omdat de EU die inneemt, en dat daar tot 2042 bijna niets van over is. Dat is ook de bedoeling van het ETS, maar doe dan niet alsof Shell of ExxonMobil met elke ton CO2 die de grond in gaat, een ton ETS-uitstootrecht overhouden die ze voor de hoofdprijs op de ETS-markt kunnen verkopen. Die jaarlijks slinkende portie uitstootrechten hebben ze zelf hard nodig voor de rest van hun bedrijf.

Het riante jaarlijkse rendement tot 2042 van ruim 30 procent is daarom fictief. Toch vindt de Rekenkamer, dat de overheid dit rendement moet afromen, anders ‘doet de overheid zichzelf tekort’. Dat is net zoiets als een burger die zijn woning isoleert, en daardoor, zeg, 100 euro per maand aan stookkosten bespaart. Dan komt de overheid langs, merkt die 100 euro vermeden kosten aan als extra inkomen en heft daar 49,5 % inkomstenbelasting over.

Minister Micky Adriaansens van Economische Zaken en Klimaat counterde in een officiële reactie dan ook terecht: ‘Ik wil hierbij benadrukken dat ik hoge vermeden ETS-kosten niet als een probleem zie. Dit is juist het effect dat werd beoogd met de introductie van het ETS, namelijk een CO2-prijs die oploopt naarmate de rechten schaarser worden. (…) Het afromen van de vermeden kosten nadat bedrijven CO2-reductiemaatregelen hebben genomen, is niet in lijn met de geest van het instrument en haalt de prikkel weg voor bedrijven om te verduurzamen.’

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Komende zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Goed nieuws! Het onder de zeebodem stoppen van CO2 blijkt doelmatig en kost belastingbetaler per saldo geen cent verscheen eerst op Wynia's Week.

De elite in Parijs (thuis werken tijdens covid met behoud van salaris, openbaar vervoer naar het werk, genoeg geld om de kinderen te helpen met wat ze op school tekort zijn gekomen) heeft weinig gevoel voor de zorgen van minder fortuinlijke medeburgers (energiekosten die het inkomen opslorpen, problemen in de woonwijk, kinderen met leertekorten door covid).

‘Zorg en respect’

Die kloof wil president Macron proberen te dichten, ‘met zorg en respect’. Of dat lukt zal moeten blijken. In ieder geval heeft Macron twee voordelen vergeleken met Nederland: Frankrijk mag blijven steunen op atoomenergie en Frankrijk heeft geen minister van stikstof.

Dat elimineert alvast twee diepe politieke breukvlakken die in Nederland maken dat JA21 (consistent voor atoomenergie) en BBB (respect voor de boeren) in een jaar tijd zijn geklommen van 4 zetels bij de verkiezing naar 21 zetels in de laatste peiling.

Macron heeft ook handicaps vergeleken met Rutte, want zijn burgers hebben een korter lontje dan bij ons, en de nationale economische kengetallen geven minder ruimte om de gezinnen met een lager inkomen te helpen. Even de cijfers. Nederland heeft een staatsschuld die lager is dan bijna alle andere eurolanden. Frankrijk is slechter dan het gemiddelde met een staatsschuld die meer dan twee keer zo hoog is als bij ons.

Toch noemt Macron als zijn eerste taak niet de lage economische groei, de staatsschuld, de record-hoge belastingen of de haperende export, hoewel Frankrijk daar ook aan zal moeten werken, maar het terugwinnen van vertrouwen van al die Fransen die zich zorgen maken over hun inkomen, hun woonwijk en de opvoeding van hun kinderen.

RutteVier: wel het milieu, niet de minder bevoorrechten

Rutte en Kaag kunnen makkelijker dan bijna alle andere eurolanden geld inzetten om onze Nederlandse kloof tussen rijk en arm te dichten. Toch komen zij niet verder dan te stellen dat er nog maanden van overleg nodig zijn. Rutte en Kaag lijken niet te zien wat een wreed signaal hun kabinet afgeeft wanneer miljarden per direct vrij worden gespeeld voor kostbare milieumaatregelen, terwijl zo veel huishoudens nog steeds wachten op enige hulp met hun energierekening. Die hulp had natuurlijk direct in de winterse maanden februari en maart moeten komen, en niet pas tegen Sint Juttemis.

Rutte en Kaag lijken vooral te mikken op instemming van de elite en op begrip bij hun vertrouwde eigen kring van ambtenaren en adviseurs (zouden BBB en JA21 even veel aanhang hebben onder de ambtenaren als in het land?). Ik heb ruimte voor drie voorbeelden.

1. Super-parlementariër Pieter Omtzigt kan wel iedere dag wijzen naar een overheid die haar eigen burgers minacht. Deze week noteerde hij dat in de Memorie van Toelichting (MvT) op de nieuwe pensioenwet elk rekenvoorbeeld ontbreekt dat laat zien hoeveel de gepensioneerden in de toekomst achteruit gaan wanneer hun pensioen meer individueel en minder collectief wordt opgebouwd (er zijn berekeningen die uitkomen op een verlies van 3-8 procent, maar ook veel hogere schattingen, maar die ontbreken allemaal in de MvT). Omtzigt concludeert dat de MvT is toegesneden op de insiders – sociale partners, Nederlandsche Bank – die al drie jaar geleden hun mening hebben vastgelegd.  Zelfs nu de FNV haar woordvoerders voor de gepensioneerden heeft geroyeerd omdat die wél verzet aantekenden tegen de verslechtering van de pensioenen, vindt de elite het niet nodig om met eerlijke informatie een brede consensus na te streven.

• Deze week gaf het kabinet groen licht om een enorm bedrag uit te geven aan leidingen in de Noordzee om daar diep onder water CO2 op te slaan. Over die nieuwe techniek schrijft een gezaghebbende specialist (Prof Hayes, de ‘Canada Research Chair in Environmental Economics’) dat de kosten waarschijnlijk hoger zijn dan de baten. Prof Hayes waarschuwt daarom vooralsnog tegen grootschalige toepassingen, maar dat maakt niet uit voor ons Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dat doet niet meer aan kosten-baten analyse maar ziet als haar belangrijkste taak om bedrijven te helpen met het aanvragen van subsidie. Als het PBL zo haar wettelijke taak kan laten liggen, valt nog extra op hoezeer milieumaatregelen voorgaan, terwijl gewone burgers met hun zorgen moeten wachten. En de verdenking kan rijzen dat de bedrijven die nu voor miljarden buizen mogen leggen in de zee misschien wel bevriend zijn met leidende VVD-politici en daarmee in Den Haag een streep voor krijgen.

 3. De tweedeling in het basisonderwijs. Kamerlid Peter Kwint (SP): ‘Onze vraag zit echt op het punt of er wel rigoureus genoeg afscheid genomen wordt van wat dit traject [van beter onderwijs] heeft doen falen. Ik noem de onderwijsnieuwlichterij en de zelfbenoemde TED-Talkfilosofen; ik mag dat zeggen, want ik ben filosoof. Die hebben nog nooit een dag voor de klas gestaan, maar zijn er wel heilig van overtuigd dat ze echt in de meest unieke tijd ooit leven en dat deze unieke tijd veel unieker is dan andere unieke tijden en vraagt om hele unieke vakoverstijgende vaardigheden, en dat het onderwijs de plek is om al die dingen aan leerlingen aan te leren. Onzin is het.”

De breuklijn in dit onderwijsdebat – grondig lezen en rekenen en ieder jaar toetsen, óf dat in gevaar brengen door ‘nieuwlichterij’ – valt goeddeels samen met de kloof die Kamerlid René Peters (CDA, Oss) beschrijft: ‘Nu leert een veel te groot deel van onze kinderen [taal en rekenen] niet goed. Maar gelukkig hebben we daar een oplossing voor: we noemen kinderen van rijke, hoogopgeleide ouders ‘dyslectisch’ en dan leren ze het alsnog, met goede instructie en veel oefenen. Kinderen uit bijvoorbeeld de Bijlmer hebben over het algemeen geen dyslexie, die hebben gewoon pech.’

Als opvolger van de zwakke onderwijsminister Arie Slob (die een half jaar treuzelde met betere ventilatie in de scholen), moet de nieuwe minister Dennis Wiersma nog laten zien wat hij kan. Na twee jaar covid-19, en zo veel kinderen die schade hebben opgelopen, past een groots en royaal gebaar, zeker voor ouders en kinderen die het moeilijker hebben dan de elite (meer geld voor naschoolse huiswerkbegeleiding? Alle leerlingen een week met de klas op reis naar de jeugdherberg? Betaalde onderwijsassistenten om te helpen met rekenen en taal?) Beter nog: een scala van royale maatregelen om de leerlingen te compenseren voor hun achterstand.

Mogelijkheden genoeg om twijfel en verdeeldheid aan te pakken. Maar ministers moeten ze wel willen zien.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff publiceert zijn column wekelijks in Wynia’s Week. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Macron snapt het, Rutte en Kaag nog niet verscheen eerst op Wynia's Week.