Maar of de mens ook het denken en doen van zijn medemensen beter begrijpt dan tweeduizend jaar geleden, waag ik te betwijfelen. Het succes van denkbeelden hangt niet af van hun juistheid en zo blijven verkeerde ideeën rondspoken. Eenmaal gangbare termen worden zelden zuiver gedefinieerd.

Mondelinge overlevering blijft daarom een modderig pad naar kennis. Alleen het geschreven woord biedt enig houvast. Lezen wat mensen een tijdje geleden zeiden, geeft inzichten die van pas kunnen komen als hetzelfde onderwerp opnieuw ter discussie komt te staan.

Hulp bij de gedachtebepaling

Neem bijvoorbeeld het begrip ‘populisme’. Dat kwam de afgelopen twintig jaar veelvuldig aan de orde. Mocht dat woord in de komende verkiezingsretoriek opnieuw een rol gaan spelen, dan kan een bloemlezing van uitspraken uit het verleden wellicht behulpzaam zijn bij de gedachtebepaling. Dus daar gaan we, terug in de tijd:

‘Na Fortuyn was het populistische hek van de dam en kregen we achtereenvolgens Wilders met zijn PVV, Baudet met FvD en nu mevrouw Van der Plas met haar BBB. De wezenskenmerken van al deze populistische partijen is dat ze zich tegen de vermeende elite (Den Haag, het establishment, de grote stad, de hoger opgeleiden) keren, in het algemeen tegen heel veel dingen zijn, maar – zeker zo belangrijk – dat ze eenmansbewegingen zijn. [..] Echte politieke stromingen vertegenwoordigen een samenhangend geheel van opvattingen over de gewenste inrichting van de maatschappij.’ Jaap van Duijn (2023)

‘De coronacrisis geeft meer mensen het gevoel dat de grip op hun eigen leven ze ontglipt. Grip is niet alleen wezenlijk voor levensgeluk, maar ook een belangrijke factor achter populistische sentimenten. Mensen die zich speelbal voelen, zijn eerder geneigd op een populistische partij te stemmen.’ Barbara Baarsma (2020)

‘Populisme leidt tot protectionisme en inflatie.’ BMO Asset Management (2018)

‘De grote Nederlandse bedrijven die vorig jaar de strijd wilden aanbinden tegen het oprukkende negativisme, zetten hun “pact tegen het populisme” niet door, maar gaan wereldproblemen oplossen. Samen met een groep jonge professionals gaan ze als Dutchtainables wel door met hun missie om Nederland op de kaart te zetten als oplosser van de grote uitdagingen van deze tijd: voedselproblematiek, (drink)watervoorziening, medische zorg, urbanisatie en de overgang naar duurzame energie.’  Het Financieele Daglad (6 oktober 2018)

‘De ongenuanceerde uitlating van de heer Dijsselbloem over de rol van banken is een vorm van populisme.’ Barbara Baarsma en Wiebe Draijer, beide Rabobank (17 december 2016)

‘Afgelopen zaterdag heb ik in een interview betoogd dat de bankencrisis en de daarbij behorende schade, naast migratie, een belangrijke factor is voor de opkomst van het populisme. In reactie daarop hebben verschillende hoogleraren afwijzend gereageerd.  [..] Er is echter de nodige wetenschappelijke onderbouwing van de relatie tussen financiële crises en de opkomst van populisme.’ Jeroen Dijsselbloem (15 december 2016)

‘Populisten vervullen een wezenlijke functie voor een grote groep mensen die het vertrouwen in de overheid heeft verloren. Ze verwoorden de boosheid over de grote onzekerheden waarin hun kiezers zijn terechtgekomen.’ Jacques Wallage (2016)

Neerkijken op uitdagers van het politieke bestel

‘Politiek is een symbolische orde. De populist lijkt dat beter te begrijpen dan welke zichzelf redelijk achtende politicus dan ook.’ Paul Frissen (2015)

‘Toen zou je het niet zo noemen, maar D66 was destijds opgericht als eerste – of na boer Koekoek – tweede populistische partij.’ Martin Sommer (2012)

‘Het hedendaagse populisme is een moeilijk te bestrijden tegenstander voor gevestigde politieke stromingen.’ Lans Bovenberg en Marco Wilke (2010)

‘Populisme is een begrip dat de politieke elite gebruikt om zicht te ontdoen van nieuwe aanbieders op de politieke markt. Op de uitdagers van het politieke bestel kan men dan neerkijken, want dat zijn populisten.’ Govert Buijs (2008)

‘D66 is een linkse kartelpartij geworden. Die democraten zitten overal in het staatsbestel. Vroeger waren het opstandelingen, nu horen ze bij de gevestigde macht. De teleurstelling van D66-politici is begrijpelijk: de directe democratie heeft eerst bij Leefbaar Nederland, toen bij de LPF en nu bij TON [van Rita Verdonk] nieuwe pleitbezorgers gekregen. De nieuwe populisten zijn er met andere woorden met de kroonjuwelen van Pechtold vandoor gegaan.’ Jos de Beus (2008)

‘Populisten doen vaak alsof zij een roeptoeter zijn die de stem van het volk versterkt.’ Dik Pels (2008)

‘De kern van het populisme is mensen naar de mond praten.’ Alexander Pechtold (2008)

‘Volgens sommigen is Geert een knap politicus, en als plat populisme knappe politiek is, dan hebben zij gelijk.’ Bert Wagendorp (2008)

Een langzaam werkend gif

‘Een enquête wees onlangs uit dat zes op de tien Nederlanders de immigratie als de grootste fout uit de Nederlandse geschiedenis beschouwt. Zo’n zwelgende houding leidt tot onvervalst ressentiment, en de huidige populistische partijen vertonen daar alle trekken van.’ Bas Heijne (2008)

‘Conclusie: via de televisie gepropagandeerd populisme leidt tot moderne inquisitie en in de toekomst het gevaar van moderne pogroms.’ Elsbeth Etty (2008)

‘Het opkomend populisme is een langzaam werkend gif in staat en samenleving.’ Thom de Graaf (2008)

‘Terwijl andere politici hun rol van volksvertegenwoordiger combineren met realiteitsbesef en verantwoordelijkheidsgevoel, laten populisten alleen de veronderstelde of door henzelf gemanipuleerde stem van de massa gelden. Zij hebben geen kompas waarmee ze hun koers kunnen bepalen maar een radarantenne die continu staat afgesteld op het straatrumoer.’ J.A.A. van Doorn (2007)

‘D66 is niet opgericht om mensen naar de mond te praten. Door haar onafhankelijke positie doet D66 niet mee aan het populisme van links en het populisme van rechts.’ Reinout de Vries en Hugo van Haastert, bestuur Jonge Democraten (2006)

‘Hans Dijkstal staat op het punt zijn lidmaatschap van de VVD op te zeggen. De oud-partijleider stoort zich hevig aan de “populistische trekjes” die de partij volgens hem onder aanvoering van Van Aartsen is gaan vertonen. “De VVD is de weg volledig kwijt en mij bijna.”’ De Volkskrant (4 juni 2005)

‘Je kunt je afvragen of het moment van de tentoonstelling “Populism” in het Stedelijk Museum in Amsterdam, onderdeel van een reeks van gelijktijdige tentoonstellingen en manifestaties in vier Europese landen, wel zo gelukkig is gekozen. De curatoren Lars Bang Larsen, Cristina Ricupero en Nicolaus Schafhausen beweren met hun project het discours omtrent het populisme te willen voeden en verdiepen, maar komt die poging niet als mosterd na de maaltijd in een samenleving die inmiddels de buik vol heeft van populistische prietpraat van incapabele politieke partijen?’ Domeniek Ruyters (2005)

Een vies woord

‘De gevestigde partijen gebruiken het begrip populisme als iets smerigs, als een scheldwoord. Dat getuigt van een enorme arrogantie. En dezelfde mensen die op populisten neerkijken, weten niet hoe snel ze naar Hilversum moeten rijden als ze worden uitgenodigd voor een talkshow. Een populist duikt in het steeds groter wordende gat dat tussen het volk en zijn politieke vertegenwoordigers ontstaat. Wat is daar mis mee?’ Bram Peper (2005)

‘In de VS en in Groot-Brittannië vindt men het normaal dat een politicus zijn mening afstemt op die van de kiezers die hij vertegenwoordigt. In Nederland vindt men dat populistisch (een vies woord).’ Ronald Plasterk (2004)

Maar – terug in het heden – bekruipt me de gedachte dat de term ‘populisme’ misschien toch wel in het vergeetboek raakt. Afgelopen vrijdag viel te lezen: 

‘De nieuwe lijsttrekker van de VVD, Dilan Yeşilgöz, vindt dat de Haagse politiek, ook haar eigen partij, te druk was met zichzelf. En te weinig naar mensen heeft geluisterd.’ NRC Handelsblad (20 oktober 2023)

‘Al is het vliegje nog zo klein; het werpt zijn schaduw op het plein.’ Constantijn Huygens (ca 1630)

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Populisme, wat is daar eigenlijk mis mee?’ Een bloemlezing ter lering en vermaak verscheen eerst op Wynia's Week.

Eén keer ben ik met mijn vrouw in Hamburg naar de Reeperbahn geweest voor een seksshow, maar als het me op het toneel al niet zo aanspreekt, zal het op de computer nog meer tegenvallen, denk ik. Dan liever een filmpje met een goochelaar of – nog beter – een filmpje met een ándere goochelaar die uitlegt hoe de truc in elkaar steekt.

Hein Pieper, voorzitter en een van de oprichters van Nieuw Sociaal Contract (NSC), had twintig jaar geleden wél zin in internetporno als opfrisser tijdens de lange werkdag en dat heeft hem nu de kop gekost. Niet vanwege ‘grensoverschrijdend gedrag’, niets in de trant van vrouwelijke collega’s erbij betrekken, maar uitsluitend omdat hij sekssites bezocht. Dat komt twintig jaar later in de openbaarheid omdat een verongelijkte oud-collega aan de bel trekt. De man had destijds een procedure over zijn ontslag verloren en neemt nu – zo lijkt het – succesvol wraak.

Omtzigt had zijn rug recht moeten houden

Deze maand verheugen wij ons op een optreden van wereldberoemde mezzosopraan Cecilia Bartoli, die in het Amsterdamse Concertgebouw met het orkest van de Opéra de Monte-Carlo Giulio Cesare van Georg Friedrich Händel gaat uitvoeren. In een interview vertelde Bartoli dat zij later dit seizoen Plácido Domingo heeft gevraagd als dirigent. Tenor Domingo is uitvoerig beschuldigd van fout gedrag met vrouwelijke collega’s rond 1980, maar werd nooit officieel in staat van beschuldiging gesteld. Hij heeft bij herhaling excuus gemaakt en voor Bartoli was dat genoeg.

Liever had ik daarom gezien dat ook Omtzigt de rug recht had gehouden en zijn steun voor Pieper niet had ingetrokken. In de Tweede Kamer was hij getuige van hetzes tegen Khadija Arib, Gijs van Dijk en Dennis Wiersma; dit is nu een vierde episode met anonieme klagers die iemand met onbewezen beschuldigingen naar de brandstapel sturen.

De aanval op BBB en NSC is geopend. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen kwamen Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt al onder vuur vanwege een voorstel om het minimumloon aan te passen aan de inflatie. Dat zou volgens de critici het budget uit het evenwicht stoten.

Wel brutaal van D66 om eerst twintig miljard euro op de begroting te eisen voor ongefundeerde stikstofacties en dan opgewonden te doen over een uitgave die zo’n tien procent van dat bedrag uitmaakt. Nu volgde deze week de attaque op Pieper. Van der Plas en Omtzigt moeten rekenen op nog veel méér als de verkiezingsdatum van 22 november dichterbij komt.

De grote Romeinse historicus Tacitus waarschuwde dat een politicus die meent dat hij geen vijanden heeft, extra moet oppassen voor zijn vrienden: ‘quibus deerat inimicus per amicos oppressi’. Wat dat betreft loopt Omtzigt meer gevaar dan Van der Plas. Zijn NSC heeft nu drie ex-Kamerleden van het CDA hoog op de lijst.

Eddy van Hijum, één van de drie, speelde een kwalijke rol toen hij als gedeputeerde in Overijssel zijn handtekening zette onder – ik citeer De Nieuw Denktank – ‘de last onder dwangsom waarmee goedwillende burgers financieel de vernieling in worden geholpen (…) Boerengezinsbedrijven die steeds netjes alle stikstofvoorschriften van de overheid hebben gevolgd.’

Omtzigt is uit het CDA, maar is het CDA wel uit Omtzigt?

Van Hijum en zijn twee CDA-collega’s krijgen na de verkiezingen te maken met een voorstel van BBB om de complete stikstofwet in te trekken. Dan moeten ze dus kiezen tussen enig persoonlijk gezichtsverlies of rechtvaardigheid voor de boeren.

Daar bovenop heeft Omtzigt het probleem dat zeven weken voor de verkiezingen nog helemaal niet duidelijk is of zijn nieuwe partij NSC zich in het midden nestelt bij wat overblijft van het CDA, of een plaats zoekt meer aan de rechterkant van het spectrum bij BBB en VVD (als het de liberalen ten minste lukt om weer dichter bij de rechtse voorkeur van haar leden uit te komen). Tot nog toe zijn de tekenen niet zo duidelijk. Omtzigt schrijft: ‘Onze benadering is er een van evenwicht en harmonie’. Omtzigt is wel uit het CDA, maar is het CDA wel uit Omtzigt?

BBB daarentegen wil terug naar 130 kilometer per uur op de snelwegen in de rustige uren, een simpele maatregel met een groot symbolisch karakter, en  – denk ik –  bedoeld om te laten zien dat ‘evenwicht en harmonie’ met opponenten als Frans Timmermans mooi is, maar niet tegen elke prijs. De stikstofwet kan voor BBB in de prullenbak en er moet direct een experiment komen met de gekozen burgemeester. 

We zien nu al de risico’s voor Omtzigt omdat hij niet wil kiezen tussen midden of rechts. Het Financieele Dagblad publiceerde afgelopen zaterdag een paginagrote spotprent van Omtzigt als kapitein bij het Leger des Heils en daarbij een artikel waarin zijn Kamerkandidaten werden beschreven als ‘heilssoldaten’. Zo win je geen verkiezingen.

Voor de twee nieuwe partijen BBB en NSC gaat het erom bij zoveel mogelijk kiezers de angst weg te nemen dat Nederland wegzakt in een armoedeval die nu ook de middenklasse bedreigt, stagneert met hoge belastingen op energie en arbeid, en fout gaat met een beleid tegen CO2 en stikstof dat mondiaal niets uithaalt, maar wel absurd kostbaar is.

BBB probeert die angst voor de toekomst het hoofd te bieden met een forse en duidelijke opstelling. Daarbij helpt enorm de persoonlijke uitstraling van Caroline van der Plas, bij wie een nuchtere benadering van politieke modes samengaat met empathie voor slachtoffers van fout en gevoelloos beleid.

De marsorders van Omtzigt zijn onduidelijk

Omtzigt belooft dat hij zorgvuldig te werk zal gaan en de overheid aan hoge normen zal binden, maar de richting van zijn marsorders  – door het midden of naar rechts – is nog onduidelijk. Blijft dat zo, en komen al die oud-CDA’ers voor hem in de Tweede Kamer, dan dreigt verdeeldheid in zijn fractie.

Aan de meer radicale kant staan dan nieuwe politici als pensioenkenner Agnes Joseph, die op hun terrein echt iets anders willen. Tegenover hen de oudgedienden die zich tot voor kort comfortabel voelden in het midden en voor wie het pijnlijk kan zijn om op te veel punten te breken met hun CDA-verleden. Omtzigts vrienden, verdeeld tussen radicaal en midden, maken de nieuwe partij dan instabiel. Wat zou dat jammer zijn.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Als Pieter Omtzigt niet kiest tussen rechts of het midden, wordt NSC een instabiele partij verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor liefhebbers van historische verkiezingsnederlagen was 15 maart een dag om nooit te vergeten. Bij de Provinciale Statenverkiezingen sneuvelde het ene trieste record na het andere.

De meeste aandacht trok uiteraard de nederlaag van het CDA. Nooit eerder in de partijgeschiedenis – of in die van de voorlopers KVP, ARP en CHU – deden de christendemocraten het zó slecht. Nog maar 6,6 procent van de stemmen.

VVD: slechtste uitslag sinds 1966

Indrukwekkend was natuurlijk ook de implosie van Forum voor Democratie en de maar liefst zevende verkiezingsnederlaag op rij voor de SP.

En wat te denken van de VVD. De partij van de langstzittende premier uit onze parlementaire historie bleef steken op 11,2 procent. Het was voor de liberalen de slechtste uitslag bij Provinciale Statenverkiezingen sinds 1966. De VVD stond toen nog onder leiding van Edzo Toxopeus, KVP’er Jo Cals regeerde het land en Mark Rutte was nog niet geboren.

Minstens zo pijnlijk voor onze recordpremier: voor de tweede keer op rij werd zijn partij bij Statenverkiezingen afgetroefd door een nieuwkomer op het provinciale toneel. De BoerBurgerBeweging (BBB) deed het zelfs aanzienlijk béter dan vier jaar geleden Forum voor Democratie.

De Statenverkiezingen leverden de partij van Thierry Baudet in 2019 twaalf zetels op in de Eerste Kamer, evenveel als de VVD. De partij van Caroline van der Plas mag binnenkort waarschijnlijk zeventien senatoren leveren, zeven méér dan de VVD.

Wat gaat Rutte doen?

Voor Rutte geldt nu dat hij moet functioneren onder omstandigheden die meer dan ooit penibel zijn. Hoe gaat hij dat aanpakken? We weten over onze premier dan hij nooit de behoefte heeft gevoeld om op politieke dossiers een liberaal stempel te drukken.

Geen enkele belangrijke verkiezingsbelofte is ooit door Rutte ingelost. Nederland kreeg onder zijn leiding niet minder, maar méér Europese Unie. Niet minder, maar méér migratie. Plus: een vrijwel continu stijgende collectieve lastendruk, een explosief groeiend ambtenarenapparaat, afbraak van de hypotheekrenteaftrek, een verwaarloosde krijgsmacht en miljardenverslindend klimaatbeleid uit de koker van linkse actiegroepen. De VVD uit de tijd van Frits Bolkestein, maar dan ondersteboven, gespiegeld en in negatief.

Niet liberaal, wel machtsbelust

Ruttes desinteresse voor liberale politiek faciliteert als het ware zijn ‘Wille zur Macht’. Dát is zijn motor en zodra de premier wordt uitgedaagd, begint die op volle toeren te draaien. Nooit, zelfs niet in de marge, gaat het daarbij om het realiseren van VVD-wensen. Het enige doel is het veiligstellen van de positie van Mark Rutte. Onze minister-president – het is op deze plek al eerder gezegd – is een liberaal van niks, maar een machtspoliticus uit duizenden.

Time management: dat is het belangrijkste instrument uit Ruttes arsenaal. Soms, zo weet de minister-president, moet je een kwestie voor je uit schuiven. Neem het vernietigende rapport van de Parlementaire ondervragingscommissie over de toeslagenaffaire.

Over de jaarwisseling heen tillen

Het toeslagenrapport verscheen in december 2020 en was voor Ruttes vorige kabinet reden eigener beweging af te treden. Maar dat aftreden gebeurde pas ná de jaarwisseling, twee maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart 2021. Het ideale moment om een schuldbewust gebaar te maken – of althans die indruk te wekken – en zo de schade te beperken.

Nog een voorbeeld: de kabinetsreactie op het vorig jaar gepresenteerde rapport van het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden. Rutte wilde per se voorkomen dat de kwestie een rol zou spelen in de aanloop naar de Statenverkiezingen.

En dus kwamen er nog in december namens de Nederlandse staat excuses voor het slavernijverleden. Organisaties van nazaten voelden zich overvallen en wilden liever 1 juli 2023 als dag voor verontschuldigingen. Maar Rutte koos zijn eigen moment – in zijn eigen belang.

Stoer doen voorafgaand aan verkiezingen

Ook daadkrachtig optreden met een hoog veldwachtersgehalte wordt door Rutte altijd zorgvuldig getimed. In 2017 ging dat ten koste van een aantal Turkse ministers die de zaterdag voor de Tweede Kamerverkiezingen de toegang tot Nederland werd ontzegd. Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 grossierde Rutte in nationale rampenretoriek over de coronapandemie en werd voor het eerst sinds de Duitse bezetting een avondklok afgekondigd.

Behalve time manager is Rutte ook buitengewoon bedreven in probleemverbreding. Zo kun je, weet hij, de kern van een zaak aan het zicht onttrekken. Tevens verleid je critici tot het afsteken van cultuursociologische beschouwingen die – meestal tot grote tevredenheid van de betrokkenen – een buitengewoon diepzinnige indruk maken, maar die voor helemaal niemand gevaarlijk zijn.

‘Bestuurscultuur’ en andere kluitjes in het riet

Mooiste voorbeeld: het in april 2021 – na een marathondebat over de zogenoemde toeslagen-notulen – door Rutte in gang gezette discours over een ‘nieuwe bestuurscultuur’. De opiniepagina’s van de Volkskrant en NRC Handelsblad stonden er maandenlang vol van. Het ging over alles – en dus ging het over niks. Beter kan een premier zich niet wensen.

Nu Rutte meer dan ooit kwetsbaar is, zal hij ook meer dan ooit geneigd zijn terug te vallen op zijn beproefde overlevingstechnieken.

De BBB – dat hoeft niemand de premier te vertellen – heeft nu nog de charme, de glans en de bijbehorende goodwill van een nieuwkomer. Maar de partij gaat fouten maken, daar kun je op wachten. Waarom zou je dat dan niet gewoon dóen?

Nee, het hoeven niet direct fatále fouten te zijn en ondertussen mag er best een beetje met de BBB worden geknuffeld. Maar krasvrije politici met een eeuwig momentum bestaan niet, ook niet als ze Caroline van der Plas heten. Bovendien zijn er voor de BBB valkuilen genoeg, nu de partij misschien wel in alle twaalf provincies zitting krijgt in Gedeputeerde Staten.

Kijk maar eens hoe het in de lándelijke politiek afliep met debutanten die direct op het pluche mochten. DS’70 (1971-1972) en de PPR (1973-1977) werden machteloze splinterpartijen en de LPF (2002) blies zichzelf op. Ook de permanente oppositierol van Ruttes voormalige ‘gedoogpartner’ PVV (2010-2012) is niet jaloersmakend.

Niks overhaasten en de bal zijn werk laten doen, dat lijkt inzake de BBB de beste strategie voor Rutte. Time Is On My Side zong de nog altijd springlevende Mick Jagger in 1964 en zo is het nu ook – opnieuw – voor de premier.

Probleemverbreding!

Vanzelfsprekend kan het geen kwaad om ook het altijd effectieve middel ‘probleemverbreding’ weer eens zijn heilzame werk te laten doen. De eerste stappen zijn door Rutte al gezet.

Het kabinet, zo liet de premier vorige week weten,  heeft ‘een fundamentele discussie’ gevoerd over ‘het signaal’ dat de kiezer op 15 maart heeft gegeven aan de politiek. Daarbij stond de vraag centraal ‘Is de politiek er wel voor iedereen?’ zei hij na afloop van het uren durende overleg op het ministerie van Algemene Zaken.

Signalen, beelden, processen!

Volgens Rutte ‘kan je uiteraard nooit een perfecte analyse maken’, maar hadden de deelnemers aan het beraad ‘een aantal echt gedeelde beelden’ over de boodschap van de kiezer. ‘Er zijn verbeteringen nodig op een aantal grote processen.’

Signalen, beelden, processen: typisch het proza van Rutte wanneer hij politieke kwesties op een metafysisch niveau probeert te tillen, buiten het bereik van gewone stervelingen, criticasters incluis. ‘Zonder zijn handige taalgebruik was hij geen premier meer geweest,’ concludeerde neerlandicus Robbert Wigt onlangs in zijn boek Supergaaf. De overtuigende taal van Mark Rutte.

Onze minister-president is een overlevingskunstenaar pur sang. Zo bezien komt het dus altijd goed, zolang hij maar zichzelf blijft.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar links.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Zo gaat Mark Rutte zijn probleem ‘Caroline’ oplossen! verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat een kloof tussen stad en regio, tussen de Randstad en de rest leek te zijn, blijkt breder gedefinieerd te moeten worden. Afgezien van wat grotere steden met hoger onderwijs – waar GroenLinks dikwijls de grootste werd – en wat forensengemeenten – waar de VVD enigszins stand hield – kleurde het hele land groen door de BoerBurgerBeweging.

En wie verloor? In zetels werd Thierry Baudets Forum voor Democratie weliswaar de grootste verliezer, maar politiek relevanter is dat vrijwel alle partijen die de kabinetten-Rutte de afgelopen dertien jaar op de been hielden aanhang verloren. Alleen de gemarginaliseerde PvdA wist er in vergelijking met 4 jaar geleden een zeteltje in de Eerste Kamer bij te winnen.

Een nog duidelijker klap was er voor de regeringspartijen van nu: VVD, D66, CDA en CU. CDA en CU halveerden zo’n beetje in Eerste Kamerzetels. Voor de VVD (-2) en D66 (-1) leek het mee te vallen, maar een vergelijking met de Tweede Kamerverkiezingen van 2 jaar geleden is ook voor de partijen van Mark Rutte en Sigrid Kaag dramatisch. Rutte’s VVD zou omgerekend nog maar 20 Tweede Kamerzetels overhouden en D66 van Kaag zou in vergelijking met twee jaar geleden zelfs halveren.

‘Onbekwame ministers’

Een enquête van Ipsos voor de NOS gaf wat nader inzicht achter de verkiezingsuitslag. Zestig procent van de kiezers wilde met zijn of haar stem een signaal geven aan het huidige kabinet. Veertien procent wilde nog wel steun geven, maar voor 46 procent was het afkeuring die hen dreef.

En wat zint de kiezers naar eigen zeggen dan niet? Het antwoord is ontluisterend voor de Haagse machthebbers. Het gaat om alle thema’s waarmee het vierde kabinet-Rutte zich (niet) onderscheidt (stikstof, immigratie, klimaat), maar bovenaan staat ‘onbekwaamheid ministers’. Het kan mede aan de vraagstelling liggen, maar de afkeer druipt er af.

Een kabinet, losgezongen van Nederland

Uit alles blijkt dat dit kabinet-Rutte zich voor grote delen van de bevolking heeft losgezongen van wat zij in meerderheid willen, wat ze belangrijk vinden, wat ze van politici verwachten.

Wat Nederlanders in meerderheid willen is niet zo radicaal en wat ze willen is door de jaren heen bovendien ongeveer constant, zoals onder meer de onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Nationaal Kiezersonderzoek laten zien. Het zijn niet de kiezers die radicaal zijn, het zijn de (leidende) politici van de voormalige volkspartijen die het zicht op hun achterban kwijt zijn geraakt en zich laten leiden door hypes en soms piepkleine en soms radicale pressiegroepen.

Burgers willen door de bank genomen een veilig en welvarend land, met een selectief immigratiebeleid en goede en redelijk betaalbare sociale en medische voorzieningen en goed onderwijs. De bevolking is gematigd positief over de EU, maar tegen verdere massale machtsoverdracht naar Brussel. De bevolking is in meerderheid voor natuur en milieu, maar tegen fanatieke doordrijverij.

Maar wat zijn de speerpunten van het kabinet RutteVier? Nederland wil onder het huidige kabinet niet alleen internationaal koploper zijn met klimaat, maar ook met stikstof en daar talloze miljarden voor uittrekken en ingrijpende maatregelen voor opleggen die zowel boeren (stikstof) als burgers (dure energiemaatregelen) in hun portemonnee en hun bestaan treffen.

Aan de massale immigratie – in het bijzonder door asielzoekers – is tot dusver geen enkel samenhangend plan gewijd, laat staan dat er ook maar één effectieve maatregel is genomen. Maar ook hier werd weer wel een dwangwet opgelegd: de ‘spreidingswet’ van VVD-asielstaatssecretaris Eric van der Burg.

Van der Burg was nooit landelijk verkiesbaar, maar meldde als VVD-lijsttrekker in Amsterdam al wel dat er wat hem betreft niet genoeg asielzoekers naar Nederland konden komen. Uitgerekend deze VVD’er werd door Mark Rutte bij uitstek geschikt bevonden om het immigratiebeleid vorm te geven.

‘Het moet van Brussel, of de rechter’

Het kabinet verwijst herhaaldelijk naar (zogenaamde of echte) internationale verplichtingen of rechterlijke uitspraken. Maar vaak zijn die verplichtingen helemaal niet zo’n plicht, maar een uitvloeisel van coalitie-afspraken, die terug te voeren zijn op lobbywerk van actiegroepen die door de overheid zelf op de been worden gehouden.

Als voortdurend verwezen wordt naar ‘plicht’ als reden voor beleid is er voor kiezers alle reden zich af te vragen wie dan wel die ‘onbekwame ministers’ zijn die niet luisteren naar wat burgers willen, maar wel verplichtingen aangaan die anderen kennelijk hebben bedacht. En juist zij zijn dan ook weer degenen die met een zekere gretigheid dwang inzetten bij het opleggen van hun impopulaire beleid.

Het zoeklicht gaat dan in het bijzonder naar ministers als Hugo de Jonge en Christianne van der Wal: geen van beiden ooit verkiesbaar, laat staan gekozen als landelijk volksvertegenwoordiger, maar door hun partijleiders in het ministersambt geparachuteerd en sindsdien voortdurend op hoge toon in de weer met het aankondigen van dwangmaatregelen waar zelden een verkiezingsdebat over is gevoerd. Hoe Van der Wal denkt te kunnen aanblijven met een verkiezingsuitslag als een aardbeving waarbij zij en haar beleid doelwit nummer één waren – het is een raadsel.

Verplichte ‘doelen’ en eisen

Nederlanders willen een veilig land, maar de afgelopen decennia moeten steeds meer mensen worden bewaakt omdat ze worden bedreigd door de drugsmaffia, door terroristen en anderen. Bekende en onbekende Nederlanders worden bedreigd en vermoord, maar de premier noemde stikstof – een probleem dat tot een paar jaar geleden door weinigen als een probleem werd gezien – als de grootste crisis in zijn premiersloopbaan.

Het is publiek geheim dat D66 de toon zette voor het huidige kabinetsbeleid met vaak arrogant en intolerant getoonzette eisen, ‘doelen’ en plichten op het vlak van natuur, klimaat, woke-maatregelen en internationalisme. Door daar in mee te gaan betalen VVD, CDA en ChristenUnie een hoge prijs.  Maar de aanjager van dat van Nederland en de Nederlanders losgezongen beleid, D66 zelf, wordt er ook allerminst voor beloond. Twee jaar geleden danste Kaag nog op tafel, nu is haar partij in vergelijking met toen gehalveerd.

Het beleid van dit kabinet werd minder dan ooit gedicteerd door de vorige Kamerverkiezingen. Er werd zo lang geformeerd, dat de herinnering aan die verkiezingen en aan de verkiezingsbeloften al weer waren vervlogen. Wat er door het kabinet nu wordt gedaan en nagelaten en de neerbuigende, dwingende toon die daarbij richting de bevolking wordt aangeslagen hebben weinig fundament in Nederland.

De huidige coalitie heeft het referendum afgeschaft. Daardoor is er geen referendum over stikstof, gasverbod of asiel. Het goede nieuws is dat de Nederlandse democratie nog niet dood is en de kiezers nog niet murw.

Als politici niet handelen in de geest van de uitslag van Tweede Kamerverkiezingen grijpen kiezers via de provinciale verkiezingen (met een extra hoge opkomst bovendien) naar de noodrem. In die zin werd op 15 maart 2023 het referendum gehouden tegen deze coalitie dat door dezelfde coalitie werd afgeschaft. Op de 15^e maart kreeg het vierde kabinet-Rutte het deksel op de neus.

De afbrokkeling is niet gestopt

De komende weken en maanden moet blijken of de boodschap gehoord is. Niet alle tekenen zijn gunstig. Christianne van der Wal bleef robotesk beweren dat er geen ander stikstofbeleid mogelijk is dan het hare. Sigrid Kaag stelde dat het kabinet – schouderophalend, kennelijk – ‘door moet durven regeren’.

Maar wie denkt voort te kunnen gaan op het van Nederland losgezongen pad zal daar in de nabije toekomst weer een hoge prijs voor betalen. De PvdA is al gemarginaliseerd, het CDA staat aan de afgrond en Mark Rutte van de VVD heeft steeds meer partijen nodig om hem in het Torentje te houden. Het afbrokkelingsproces is niet gestopt, integendeel. De Statenverkiezingen waren niet alleen een referendum tegen de coalitie, ze waren ook een voorwaarschuwing voor wat nog komen kan.

Syp Wynia is hoofdredacteur van Wynia’s Week. Onlangs verscheen zijn nieuwe boek: ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ – met essays, analyses en observaties over de woelige jaren in Nederland Rutteland. Het boek is 368 pagina’s dik, kost 24,50 (gratis verzending) en is overal verkrijgbaar, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht Hoe de Rutte-wolk het deksel op de neus kreeg verscheen eerst op Wynia's Week.