Daar is ook wel reden voor, want de Nederlanders pasten niet alleen geweld toe bij de veroveringen overzee, maar ook tijdens het koloniale bestuur en de dekolonisatie. Aan het oorlogsgeweld in Europa mag Nederland dan dankzij de neutraliteitspolitiek meestal niet hebben meegedaan, overzee handelde Nederland echter net zo gewelddadig als de koloniserende buurlanden.  

Die vergelijking ontbreekt in de nieuwe canon, ondanks de belofte “waar mogelijk wat meer de blik naar buiten te richten”.  Zou dat hier zijn nagelaten, omdat de bladzijden over het Nederlandse kolonialisme anders iets minder zwart zouden zijn geworden?    

Multatuli wilde meer, niet minder koloniaal bestuur

Maar het Nederlandse kolonialisme werd ook in de tijd zelf gekritiseerd. Eduard Douwes Dekker, de auteur van de Max Havelaar wordt in de canon als dé openbare aanklager van het Nederlandse kolonialisme opgevoerd. Hebben de leden van de canoncommissie zijn boek wel gelezen?

Zo ja, dan is zijn vlammende oproep aan koning Willem III om meer Nederlands kolonialisme hun blijkbaar ontgaan.  Dat ons land op Java de traditionele bestuurders handhaafde en zelfs steunde, keurde Douwes Dekker af. Koning Willem III moest daar een einde aan maken.

Het koloniaal bestuur diende de corrupte Javaanse dorpshoofden en de adel juist buiten spel te zetten, want de eenvoudige dessabewoner moest eindelijk eens waar voor zijn belastinggeld krijgen. Daarom dienden het bestuur en de rechtspraak in handen te komen van professioneel opgeleide bestuursambtenaren uit Nederland.

En ja, zo’n drastische maatregel zou de kosten opjagen. Dan maar geen batige saldi meer voor de Nederlandse schatkist. Wie iets van het kolonialisme wil begrijpen kan het “venster” Max Havelaar uit de nieuwe canon dan ook maar beter overslaan.   

Bladzijden die zo zwart mogelijk moesten zijn

De canonteksten over de Atlantische slavenhandel en het kolonialisme in de West zijn eveneens bedoeld om een zo zwart mogelijk beeld van het Nederlandse verleden te schilderen. Vandaar dat de canon verzwijgt dat de Nederlandse slavenhandel slechts 5 tot 6 procent van de totale slavenhandel over de Atlantische Oceaan voor zijn rekening nam.

Wel worden de totale aantallen overgevoerde slaven genoemd.  Zelf uitrekenen dus. Maar dan zou de gebruiker van de canon kunnen constateren dat Nederland een relatief kleine speler was. Vandaar dat de canon zich haast melding te maken van het feit dat ons land “korte tijd “de grootste slavenhandelsnatie was.

Toen de Nederlandse slavenhandel ophield gingen anderen door

Over het andere unieke aspect, namelijk de vroege natuurlijke dood van de Nederlandse slavenhandel aan het einde van de achttiende eeuw wordt met geen woord gerept, terwijl de slavenhandel van andere landen in die periode juist groeide als nooit tevoren en ook na de wettelijke afschaffing vaak nog decennia illegaal doorging. Zou die informatie het venster slavernij minder zwart hebben gemaakt?       

De canongebruiker krijgt wel weer een exact percentage van 19% als het gaat om dat deel van de in Nederland geïmporteerde goederen, die deels met slavenarbeid waren vervaardigd, zoals koffie en suiker. De canon verstrekt echter geen informatie over de omvang van de toenmalige Nederlandse economie, het aandeel daarin van alle importen en of gemeten is over de hele periode van de slavernij, dus tussen 1630 en 1863 of “toevallig” net in een topjaar van de koffie- en suikeraanvoer.   

Misleidend: de slavernij eindigde niet door slavenopstanden  

Tot slot de vraag wie de slavernij heeft afgeschaft. De canon maakt alleen melding van de slavenopstand in de Franse kolonie Saint-Domingue, die de regering in Parijs ertoe zou hebben gebracht de slavernij op te heffen. Dat is een onaanvaardbare simplificatie, want in de loop der tijd zijn er talloze slavenopstanden geweest, die niet tot afschaffing van de slavernij hebben geleid.

Waarom was het deze keer anders? Omdat er een Engelse invasie van de kolonie dreigde en de Fransen hoopten dat de slaven na hun vrijlating loyaal aan Frankrijk zouden blijven. Over de afloop van de opstand zwijgt de nieuwe canon, want zover gaat de “blik naar buiten” niet.

Dan zouden de canongebruikers immers op de hoogte moeten worden gesteld van het feit dat de chaos, die na de opstand uitbrak, de voorstanders van de slavenbevrijding in andere landen ernstig in verlegenheid heeft gebracht en dat Napoleon zich genoodzaakt zag de slavernij in alle Franse plantagekolonies weer in te voeren in een poging de orde te herstellen om zo een einde te maken aan het moorden.

De canon wil de gebruiker echter in de waan brengen dat de afschaffing van de slavernij het resultaat is van het slavenverzet. Alleen al de jaartallen, waarop de slavernij is afgeschaft spreken dat tegen, zoals 1833 in de Engelse West-Indische koloniën en 1888 in Brazilië.

Opstandige slaven wilden wel vrijheid, maar alleen voor zichzelf

Zou de niets vermoedende canongebruiker werkelijk in de waan kunnen worden gebracht dat de slaven in dat laatstgenoemde land maar dociele sukkels zijn geweest? Bovendien verzwijgt de canon dat de opstandige slaven alleen voor hun eigen vrijheid vochten en niet om de onvrije arbeid overal ter wereld te beëindigen. Dat was het unieke ideaal van de Westerse abolitionisten.

Dat wordt onder meer duidelijk door de slavenopstand uit 1763 in de kleine Nederlandse kolonie Berbice (later opgegaan in Brits-Guiana), waar de opstandelingen tijdens de onderhandelingen met de gouverneur voorstelden om de kolonie in tweeën te delen. In één deel wilden ze voortaan als vrije mensen leven, terwijl het andere deel bestemd was voor de kolonisten. Die moesten maar nieuwe slaven uit Afrika halen.

Wil je de slavenbevrijding begrijpen, dan kan je de nieuwe canon beter boycotten.  De totale afschaffing van de slavernij was een Westers ideaal en niet een eis van Indianen, Afrikanen, Aziaten of opstandige slaven. Met goed fatsoen kun je dat ideaal helaas geen zwarte bladzijde noemen.  

Meer weten? P.C.Emmer, De geschiedenis van de Nederlandse slavenhandel (Nieuw Amsterdam, 2019)    

Het bericht Boycot de nieuwe canon! Sommige zwarte bladzijden waren juist blank verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat Floris V en Karel V zijn ingeruild voor Maria van Bourgondië lijkt daarentegen bijna niemand te zijn opgevallen. Kenners van de Middeleeuwen vragen zich echter af waarom er een “venster” werd toebedeeld aan een vorstin, die maar vijf jaar (1477-1482) regeerde voordat ze van haar paard viel en stierf. Voor de samenstellers van de canon was het blijkbaar belangrijk dat haar korte regeringsperiode de kans bood om een witte man te vervangen door een vrouw.

Helaas lijkt Maria’s huidskleur – als je het portret mag geloven – nog witter dan dat van haar mannelijke voorgangers. Haar uitzonderlijke positie geeft een verkeerde indruk van de toenmalige maatschappelijke verhoudingen, want in Europa waren de afgelopen millennia mannen in het openbare leven op alle niveaus belangrijker dan vrouwen. Wil je begrijpen wie er in ons land eeuwenlang aan de touwtjes trokken, dan moet je dit venster overslaan.    

Vooraf al ruzie

Dat er kritiek zou komen, was overigens te verwachten. Een keuze uit meer dan drieduizend jaar (pre-)historie kan nooit op ieders instemming rekenen. Ook tegen de keuze van de onderwerpen van de eerste canon, samengesteld door de commissie-Van Oostrom, kwamen er bezwaren. Het kritiseren van de canon lijkt dus langzamerhand een soort folklore te worden.    

Maar met de nieuwe canon is meer aan de hand, want er was al ruzie over de opdracht aan de nieuwe canoncommissie, vóórdat zij onder voorzitterschap van James Kennedy aan de herziening was begonnen. De huidige minister van onderwijs, Ingrid van Engelshoven, had namelijk bedacht dat de herziene canon ook de schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis moest laten zien en de commissie heeft daar nog een andere doelstelling aan toegevoegd: de keuze van de onderwerpen diende meer “inclusief” te zijn. Meer aandacht dus voor vrouwen en minderheidsgroepen.

Marga Klompé was atypisch

Deze hedendaagse politiek gemotiveerde voorwaarden verhinderen dat de canon een goed beeld van het verleden geeft. Als de leerlingen van de basisscholen en het middelbaar onderwijs iets willen begrijpen van de positie van de vrouw in Nederland vlak na de Tweede Wereldoorlog, krijgen ze met het venster over Marga Klompé een volstrekt verkeerde indruk. Mejuffrouw Klompé was ongetrouwd, had geen kinderen en was minister, zij het van het nieuwe en niet erg serieus genomen departement van Maatschappelijk Werk.

Dat was in het toenmalige Nederland uitzonderlijk, want verreweg de meeste vrouwen waren wel getrouwd en het gemiddelde gezin telde tenminste drie kinderen. Het ministerschap van Klompé verdoezelt bovendien het feit dat vrouwen in Nederland na hun huwelijk meestal ontslagen en tot 1956 zelfs handelingsonbekwaam werden.

Had dan niet beter Soekarno in de canon gekund?

Anton de Kom is ook zo’n uitzonderlijke figuur. Het aan hem gewijde venster doet sympathiek aan, maar maskeert het feit dat er in het Caribisch gebied nauwelijks sprake was van nationalisme. Hoe is het anders te verklaren dat de Nederlandse regering in de jaren zeventig drie miljard gulden moest uittrekken om de Surinamers ervan te overtuigen dat ze de band met de koloniale uitbuiter eindelijk eens moesten doorknippen?

Tot op heden willen de Antillianen dat nog steeds niet. En waarom is de helft van de Caribische Nederlanders dan vrijwillig naar het land van de racistische onderdrukkers verhuisd?  In plaats van Anton de Kom had een venster over Soekarno de onafhankelijkheidsbewegingen in de koloniën wel goed kunnen illustreren.

Altijd die hang naar “zwarte bladzijden”

De Tweede Kamer mag dan de nadruk op de “zwarte bladzijden” uit de opdracht hebben gehaald, de tendens om deze bladzijden nog eens duidelijk aan de orde te stellen is in de nieuwe canon nog steeds merkbaar. Zo wordt er in de tekst van het venster over admiraal De Ruijter op gewezen dat diens “zeemanscarrière ter discussie staat” in verband met “de verovering van de handelsforten op de Afrikaanse westkust, waarmee Nederland zijn positie in de slavenhandel kon behouden”. 

Blijkbaar waren niet alle commissieleden het eens over een duidelijke veroordeling van de admiraal. Daar kan ik inkomen, want ten tijde van De Ruijter was de handel in goederen op de Westkust van Afrika belangrijker dan die in slaven. Bovendien is deze constatering eng nationalistisch, terwijl de commissie zich nu juist voorgenomen had de Nederlandse gebeurtenissen in een breder kader te zetten.

Waarom ontbreken er in de tekst over De Ruijter dan de namen van zijn buitenlandse collega-vlootvoogden, die weigerden om gebieden te her- en veroveren, die een rol speelden in de slavenhandel? Die namen zijn er niet.

Dat verzwijgt de canon, want dan zou de gebruiker begrijpen dat het morele kompas van De Ruijter niet afweek van dat van zijn tijdgenoten in soortgelijke functies en dat de discussies over diens zeemanscarrière een anachronisme zijn. Als je leerlingen iets van historisch besef wilt bijbrengen, kun je ook dit venster dus beter overslaan.  

Er is over de imperatief van de  “zwarte bladzijden” nog wel meer op te merken, maar daarover een volgende keer.

Het bericht Boycot de nieuwe canon! verscheen eerst op Wynia's Week.