De vergelijking met de toeslagenaffaire dringt zich op en al even voorspelbaar zijn de bezorgde reacties van Tweede Kamerleden en andere politiek en maatschappelijk betrokkenen, gepaard gaande met oproepen tot een grondig onderzoek waarin ‘de onderste steen boven moet komen’. Dit zoveelste voorbeeld van abject (semi-)overheidsfalen – denk ook aan het Groningse gasdrama, de asielproblematiek, het woningtekort en de stikstofcrisis – zal waarschijnlijk leiden tot een volumineus en gedetailleerd rapport met talrijke aanbevelingen. Maar aan de wezenlijke, dieperliggende oorzaken zal wel weer worden voorbijgegaan. Het wachten is dan op de volgende ontsporing.

UWV kan complexiteit niet aan

Om een eerste inzicht te krijgen in de onderliggende, structurele problematiek moeten we even stilstaan bij wat er over dit nieuwste debacle in de media naar buiten is gekomen. In de eerste plaats stelt het UWV dat de berekeningen die gemaakt moeten worden vaak erg complex zijn met veel variabelen. Denk aan complicaties bij deeltijdarbeid, tijdelijke contracten en grondslagen van indexering. Het geheel is zo ingewikkeld geworden, met tal van uitzonderingen op standaardregels, dat een opleiding van een jaar nodig is ‘om de basis te begrijpen’, en maar liefst twee jaar om het rekensysteem tot in alle details in de vingers te krijgen. Maar die enorme complexiteit is de bron van veel fouten, die ook nog eens moeilijk exact te kwantificeren en te herstellen zijn. Ook heeft niemand nog een goed overzicht.

In de tweede plaats blijkt dat er al bij de start in 2006 fouten werden vastgesteld bij het indexeren van de WIA-uitkeringen maar dat dit jarenlang niet tot ingrijpen heeft geleid. Sterker nog: men is vooral bezig geweest met wat de gevolgen voor het UWV zelf zouden kunnen zijn – imagoschade, politieke consequenties, organisatorische impact van de afhandeling van een groeiend aantal bezwaren – en pas veel later met het aanpakken van het probleem zelf. Men heeft het lang onder de pet gehouden.

De kern van het probleem, nu weer bij het UWV maar ook bij veel andere beruchte issues, is dat de politiek de uitvoeringsorganisaties (ministeries, lagere overheden en allerhande (semi-)publieke instellingen) heeft opgezadeld met organisatorisch en operationeel ondoenlijke opdrachten. Die zijn weer een uitvloeisel van het woud aan doorgeschoten reguleringen waarmee de politiek meent precies en specifiek te kunnen sturen. Dat is een illusie en het resultaat is een niet te managen extreme complexiteit die vanzelfsprekend leidt tot vele, grote fouten en unintended consequences.

Een belangrijk bijkomend aspect is dat de (semi-)publieke uitvoeringsorganisaties bureaucratische instellingen zijn die vanuit hun aard en oorsprong niet zijn toegerust om pragmatisch en flexibel te handelen in vaak onzekere en snel veranderende omstandigheden. Ambtelijke procedures, strikte hiërarchieën en een formalistische benadering belemmeren hun praktische slagvaardigheid. Je kunt ze dit eigenlijk niet verwijten want het is eigen aan het beestje.

Het verwijt is wél dat ze vanuit de politiek met een mission impossible worden opgezadeld en er geen rekening wordt gehouden met hun inherente beperkingen. De almaar toenemende complexiteit als gevolg van een tsunami aan specifieke en gedetailleerde reguleringen, mogelijk onderling inconsistent en strijdig, maakt het onvermijdelijke falen nog groter. Het is ergens wel begrijpelijk dat ze dit falen proberen te verbloemen. Het leidt ook niet – zoals in het bedrijfsleven – tot een verlies aan klanten en dreigend faillissement, wat drastisch ingrijpen afdwingt. Er kan jarenlang worden doorgemodderd zolang er geen grote publieke ophef ontstaat die de politiek tot handelen aanzet. En dan nog is het maar zeer de vraag hoe effectief dat politieke ingrijpen feitelijk is.

Gebruikelijke respons voldoet niet

Het is duidelijk dat de gebruikelijke response in deze situaties niet voldoet. Als eenmaal na (veel te) lange tijd een onderzoekscommissie wordt benoemd komt die na (veel te) lange tijd met conclusies en aanbevelingen die binnen de bestaande kaders de ergste missers en excessen proberen te mitigeren. Men richt zich uitsluitend op wat er de afgelopen (vele) jaren is fout gegaan en hoe díe fouten enigszins kunnen worden hersteld of gecompenseerd. Maar de structurele, onderliggende oorzaken komen niet aan bod zodat het wachten is op de volgende ontsporingen van het disfunctionele systeem.

Wat moet er dan wél gebeuren?

De overheid moet zich beperken tot zo algemeen en simpel mogelijke, maar nog steeds potentieel krachtige, wetgeving, en de invulling en uitwerking daarvan zoveel mogelijk over laten aan de direct betrokkenen. Deze kunnen dan pragmatisch, flexibel en met realiteitszin binnen het algemene kader zo goed mogelijk hun weg vinden. Dus de WIA-uitkeringen moeten vergaand worden versimpeld met een beperkt aantal uitkeringscategorieën en standaard-indexering voor iedereen.

Iets dergelijks gaat mutatis mutandis ook op voor al die andere gevallen waar het gedetailleerde, specifieke overheidsingrijpen faalt. Alleen een vergaande versimpeling en veralgemenisering van het overheidsbeleid kan een einde maken aan de verstikkende complexiteit ten gevolge van een onoverzichtelijke en onwerkbare wildgroei aan reguleringen.

Dus veel minder belastingtoeslagen en aftrekmogelijkheden. Ruimhartige beschikbaarstelling van financiële middelen volgens een simpele verdeelsleutel voor de getroffen Groningers, die het geld naar eigen inzicht zo goed mogelijk mogen inzetten. Laat organisatie en uitvoering van de jeugdzorg zoveel mogelijk over aan particuliere instellingen, waarin medici en ondersteunend medisch personeel een centrale rol spelen. Combineer dit met een ruimhartig maar simpel subsidiesysteem. Schrap een groot deel van de reguleringen en andere bureaucratische rompslomp. Laat de markt zijn werk doen als het gaat om woningbouw en huren, en focus op het creëren van gunstige algemene omstandigheden door bijvoorbeeld het bouwen te vergemakkelijken (eenvoudiger en snellere procedures, meer grond beschikbaar, maak verhuurders het leven niet zuur). Enzovoorts.

Enorme kosten

Hoewel er op sommige terreinen een aantal stappen in de gewenste richting worden gezet, en in de regeringsverklaring van het kabinet-Schoof expliciet de nadelen van de enorme complexiteit worden benoemd, blijft het algemene beeld uiterst negatief. De weerstand tegen vergaande deregulering en versimpeling is enorm, niet in de laatste plaats omdat er zovelen hun werk en inkomen aan te danken hebben. Hun directe eigenbelang – bijvoorbeeld als uitvoerend ambtenaar, administrateur, consultant, ‘expert’ of leverancier – weegt zwaarder dan de last van een dramatisch slecht functionerend systeem. De lasten worden immers over de gehele bevolking verdeeld terwijl de baten exclusief aan de belanghebbenden toevallen.

De enorme kosten van de hele constructie rijzen steeds verder de pan uit en vormen een steeds grotere aanslag op de economie. Het gaat dan niet alleen over de directe kosten van het (semi-)ambtelijk apparaat en aanverwante organisaties. Belangrijker zijn de kosten en vertraging waarmee betrokkenen geconfronteerd worden vanwege het moeten begrijpen van en voldoen aan al die specifieke reguleringen (nog afgezien van mogelijke juridische complicaties en rechtszaken).

Ondermijning van economische dynamiek

Al die tijd, al dat geld en al die energie is in wezen onproductief en leidt af van waar het in de economie uiteindelijk om gaat: het zo efficiënt mogelijk produceren van goederen en diensten met een zo hoog mogelijke toegevoegde waarde voor de klanten. Alles wat de focus daarop ondermijnt tast de economische dynamiek aan.

Tenslotte moet ook worden gewezen op de enorme frustratie die wordt ervaren door mensen die verstrikt raken in het bureaucratisch woud en hun tijd moeten verdoen met het zoeken van een weg daarin. De door de overheid veroorzaakte complexiteit dwingt mensen tot activiteiten en gedrag waar ze eigenlijk niets voor voelen.

De WIA-problematiek bij het UWV is slechts het topje van de ijsberg. Alleen een drastische aanpak van de onderliggende, structurele factoren kan voorkomen dat we ook in de toekomst keer op keer met de gevolgen van dergelijk falend overheidsbeleid worden geconfronteerd.

Ton Appels is econoom, publicist en auteur van het boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht WIA-uitkeringen verkeerd berekend: waarom gaan overheidsorganisaties toch zo vaak de mist in? verscheen eerst op Wynia's Week.

Per 1 januari is de Omgevingswet in werking getreden. De ontwikkeling van die wet ging gepaard met grote ambities en veel goede bedoelingen, geheel in de stijl van de kabinetten-Rutte. De nieuwe wet zou zorgen voor een ‘inzichtelijk omgevingsrecht’ en meer doelmatige en snellere procedures. Mede hierdoor stemde een grote meerderheid in de Tweede Kamer – van SP tot PVV – voor deze wet.

Het is de vraag wat er van de beloofde verbeteringen in de praktijk terechtkomt. Wij zien op het eerste gezicht vooral veel parallellen met de stikstofcrisis, waar het venijn in de uitvoering zit, grotendeels afhankelijk gemaakt van een daarvoor ongeschikt digitaal stelsel.

Digitale werkelijkheid

De Omgevingswet komt in de praktijk erop neer dat democratisch vastgestelde bestemmingsplannen in acht jaar uitgefaseerd worden en vervangen worden door meer abstracte normen waarbij een computerprogramma (het Digitaal Stelsel Omgevingswet, DSO) of de rechter uitsluitsel geven over de vraag of een activiteit een vergunning krijgt of niet. Onder meer de Raad van State en IT-experts hebben grote zorgen geuit over de stabiliteit, functionaliteit en gebruiksvriendelijkheid van het DSO. Toch is dit het systeem waar iedereen nu van afhankelijk is: van het plaatsen van een dakkapel of zonnepanelen op uw huis tot de bouw van een nieuwe fabriek.

Een bekend probleem van het digitale stelsel DSO is dat er fouten zijn opgetreden bij het overbrengen van de inhoud van bestaande bestemmingsplannen naar het digitale systeem. Uit een eerste grove schatting uit de praktijk is dit bij 10 procent van de bestemmingsplannen het geval. Zo zijn bepaalde functieaanduidingen (bijgebouw, erf) niet correct overgenomen. Dit heeft als gevolg dat de rechtspositie van perceeleigenaren veranderd kan zijn zonder dat zijzelf of de gemeente dat weten.

Een ander probleem is de gebruiksvriendelijkheid van het digitale systeeem. Alle Rijks- en provincieregels die betrekking hebben op de leefomgeving zijn in het DSO opgenomen. Je moet dus behoorlijk wat vragen beantwoorden om te checken of de door jou gewenste verandering wel vergunningvrij is.

Een goed voorbeeld is de BeSI-check (Beschermde SoortenIndicator). Bij werkzaamheden aan of rondom huis en tuin, zoals het plaatsen van zonnepanelen, moet je nagaan of beschermde plant- en/of diersoorten verstoord worden. Zodra ook de gemeentelijke regels in het DSO zijn opgenomen, zullen mensen naar verwachting meer dan een uur bezig zijn met het invullen van vragen om te controleren of een bepaalde activiteit vergunningvrij is. Het komt ook voor dat het systeem geen ja- of nee-antwoord geeft, omdat niet alle vragen zouden zijn beantwoord, terwijl dit wel het geval is.

Grote praktische problemen

De Omgevingswet verplicht je om je telefoonnummer en emailadres door te geven bij een vergunningaanvraag. Echter, op grond van de privacywetgeving mag dit geen verplicht veld zijn bij het invullen van een DSO-formulier. Veel mensen vullen dan ook hun telefoonnummer en mailadres niet in. De gemeente concludeert dan vaak dat de aanvraag niet compleet is en daarmee ook niet-ontvankelijk. De gemeente zal vervolgens een brief moeten sturen met het verzoek de ontbrekende gegevens aan te leveren alvorens de vergunning in behandeling te nemen.

Uitvoering van de Omgevingswet veroorzaakt grote praktische problemen. Wij zien in breder verband een land dat verder tot stilstand komt: waar de vergunningverlening voor woningbouw en energietransitie vertraging oploopt, terwijl burgers die een simpel schuurtje willen bouwen of een zonnepaneel willen plaatsen ’s avonds urenlang achter de pc verdwalen in eindeloze vragensets. Laten we de Omgevingswetcrisis zo snel mogelijk proberen te bedwingen.

*Drs. Marinus den Hartogh en mr. dr. Quinten Pluymaekers zijn respectievelijk fellow en directeur van De Nieuwe Denktank www.denieuwedenktank.nl.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Verdwalen in eindeloze vragensets als je een simpel schuurtje wil bouwen: de nieuwe Omgevingswet is een drama verscheen eerst op Wynia's Week.

De overheid die zich met steeds meer zaken specifiek en gedetailleerd bemoeit, loopt vast. Onlangs kwam in het nieuws dat ministeries steeds langer doen over de behandeling van WOO-verzoeken (Wet Open Overheid). De wet schrijft voor dat iemand die een informatieverzoek doet binnen 42 dagen een besluit moet ontvangen. In werkelijkheid is het gemiddeld 172 dagen en slechts in 17 procent van de gevallen wordt een besluit tijdig genomen. Marcel Levi stelt in HP/De Tijd van februari de controledwang en bureaucratie door steeds meer regels en toezicht aan de kaak. Hij pleit voor niet meer maar minder inspectie.

De achterliggende issue die in wezen hierboven aan de orde wordt gesteld is al veel langer bekend maar wordt almaar erger. Denk aan de problemen die boeren ervaren met alle specifieke eisen waaraan ze moeten voldoen, zoals gerelateerd aan stikstof, mest, landgebruik en tijd van oogsten.  Sportverenigingen en andere organisaties die dankzij veel vrijwilligers draaien hebben steeds meer moeite naar behoren te functioneren door allerlei regels en beperkingen, mede omdat de vrijwilligers het plezier in hun werk verliezen.

Dit geldt ook voor evenementen. Zo moesten de organisatoren van dorpsevenementen in de gemeente Moerdijk een veiligheidsplan van 45 pagina’s opstellen, en nog is het niet genoeg. Almaar toenemende opleidingseisen met daaraan gekoppelde diploma’s miskennen vaak het belang van praktische kennis en ervaring. (En hoe nuttig zijn die opleidingen in feite?).

Het woud aan regels wordt steeds groter

Het CNV spreekt in dit verband van ‘diplomaterreur’. De eisen waaraan de financiële sector (banken, verzekeraars, pensioenfondsen, beleggingsmaatschappijen) en hun klanten moeten voldoen stapelen zich op en brengen enorme kosten en frustraties met zich mee. Daarom heeft Beleggingsmaatschappij Marge Equity besloten niet groter te worden dan honderd leden omdat anders wetten met betrekking tot financieel toezicht, witwassen en financiering van terrorisme van toepassing worden. Bio-winkels worden geconfronteerd met schier onmogelijke eisen, bijvoorbeeld als het gaat om het aanleveren van certificaten. De Vereniging Eigen Huis stopt met het isoleren van huizen door hoge kosten van verplicht onderzoek naar vleermuizen. En ga zo maar door.

De gemeenschappelijke noemer van dit alles is overregulering en de vraag is wat we aan dit steeds grotere probleem voor economie, maatschappij en uiteindelijk iedere mens kunnen doen. Het woud aan regels blijft voortwoekeren en het is evident dat her en der wat kappen geen zoden aan de dijk zet. Het probleem moet structureel, bij de wortel, worden aangepakt.

Het onderliggende, structurele probleem is dat de overheid op steeds meer gebieden steeds specifieker en gedetailleerder is gaan sturen in plaats van zich te beperken tot algemene, indien nodig krachtige, wetten die een helder kader vormen waarbinnen alle individuele betrokkenen hun eigen weg kunnen zoeken.

Anders gezegd: de overheid neemt praktisch operationeel en organisatorisch gezien veel te veel hooi op de vork met negatieve en soms ronduit desastreuze gevolgen voor degenen – individuen, ondernemingen, organisaties – die erdoor getroffen worden. Dit kan alleen succesvol worden aangepakt met een radicaal andere benadering waarbij de bemoeienis van de overheid met de praktische uitvoering drastisch wordt beperkt en afstand wordt genomen van de illusies waarop het huidige beleid impliciet of expliciet steunt.

Het idee dat mens, economie en maatschappij door een op microniveau gericht overheidsbeleid naar believen kunnen worden gekneed tot een verondersteld ideaal model is keer op keer gelogenstraft. Het is de illusie van maakbaarheid en beheersbaarheid. Men denkt tot op de kleinste details te kunnen sturen terwijl dit in de praktijk onmogelijk is en tevens strijdig met wezenlijke karakteristieken van mens, economie en maatschappij.

Om met het laatste te beginnen: de mens beschouwen en behandelen als een wezen dat met puur op rationele gronden geformuleerd beleid, vaak het product van als wetenschappelijk aangeduide modellen, kan worden aangestuurd gaat voorbij aan de inherente complexiteit van elke mens. Zowel menswetenschappen als kunstuitingen als dagelijkse real world-observaties maken duidelijk hoezeer de mens met zijn unieke mix van talloze facetten ongrijpbaar is. De maakbare mens (zie het gelijknamige boek van Bina Ayar) is een illusie.

Centrale planning is overal mislukt

Voor wat betreft de aansturing van de economie leert de geschiedenis dat gedetailleerde centrale planning tot mislukken is gedoemd. Van de Sovjet-Unie tot China onder Mao, en van Noord-Korea tot Cuba was en is er sprake van bittere armoede (met de nodige hongersnoden) en economische stagnatie. Enkel de vrijemarkteconomie met autonoom en vrij opererende private partijen (vooral individuele consumenten en ondernemingen) is in staat gebleken structureel significante economische groei te realiseren. Geen wonder dat de welvaartsexplosie in China is begonnen na het op grote schaal omarmen van kapitalistische praktijken. In India is nu een vergelijkbare ontwikkeling aan de gang.

Pogingen de hele maatschappij tot in alle uithoeken te vormen en controleren hebben tot de meest weerzinwekkende dictaturen geleid. De maatschappij laat zich niet dwingend sturen tenzij met intimidatie, vrijheidsberoving en vaak grof geweld.

Dus mens, economie en maatschappij láten zich niet gedetailleerd sturen naar allerlei vermeende optima. Ook al heeft men nog zoveel al dan niet ‘wetenschappelijke’ kennis vergaard, ‘the fatal truth’ blijft, in de woorden van Byron, dat ‘the tree of Knowledge is not that of Life’. Maakbaarheid en beheersbaarheid zijn inherent beperkt en met beleid dat grootschalig inzet op specifieke, gedetailleerde sturing vanuit een centraal overheidsorgaan gaat het steevast mis.

Praktische problemen

Naast het negeren van de zojuist besproken principiële beperkingen is het ook vanuit praktisch perspectief evident dat de overheid niet geschikt is om op grote schaal gedetailleerd te sturen. In een bureaucratie – de uitvoeringsorganen van overheid en semioverheid – staat het navolgen van precies geformuleerde regels en procedures voorop. Verantwoordelijkheden en taken zijn goed afgebakend en liggen in principe vast, en er is sprake van een duidelijke hiërarchie. Het toezien op een correcte uitvoering van wetten, vooral vanuit juridisch perspectief, is een belangrijke bezigheid.

Maar bij dit alles komen operationele en organisatorische slagvaardigheid om praktische problemen aan te pakken op het tweede plan (of nog lager). Dat is in zichzelf begrijpelijk vanuit structuur en achtergrond van bureaucratieën bezien, maar betekent dat ze totaal ongeschikt zijn om op grote schaal specifiek en gedetailleerd praktisch te sturen.

Ze worden opgezadeld met taken en verantwoordelijkheden die ze vaak simpelweg niet naar behoren kúnnen uitvoeren. Ze staan mijlenver af van praktisch inzicht, energiek en indien nodig opportunistisch handelen, en keiharde noodzaak om efficiënt en effectief te werken. Gehanteerde modellen waarop het beleid steunt hebben vaak weinig praktisch nut, nog afgezien van de vraag of ze überhaupt kloppen. De ervaringen met de beruchte stikstofmodellen en macro-economische voorspellingen spreken boekdelen.

De weerstand tegen de uit de klauwen gelopen excessieve regelzucht van de overheid neemt hand over hand toe. De opeenstapeling van fouten, mislukkingen en debacles belasten mens, economie en maatschappij steeds zwaarder. Het falen van de overheid bij het omgaan met de aardbevingsschade in Groningen, de kinderopvangtoeslagen, de behandeling van (de aanvragen van) asielzoekers en de wachtlijsten in de Jeugdzorg zijn stuitende voorbeelden. Het hoeft niet te verbazen dat er sprake is van een breed om zich heen grijpend gevoel van algemene malaise. Er wordt voor het eerst in lange tijd serieus rekening mee gehouden dat kinderen en kleinkinderen het slechter zullen hebben dan de huidige generatie.

Radicale breuk noodzakelijk

Een radicale breuk met de al tientallen jaren voortwoekerende regelzucht van de overheid is bitter noodzakelijk. De trap moet van bovenaf worden schoongeveegd. Als eerste stap moet er een breed politiek-maatschappelijk debat komen om de weg vooruit te bepalen. In dit debat zouden onder meer de volgende ideeën aan de orde kunnen komen:

• Maak regeerakkoorden op hoofdlijnen en laat praktische invulling en uitvoering zoveel mogelijk aan (groepen van) betrokken burgers en organisaties over.
• Snij fors in vooral de uitvoerende organen van de (semi)overheid wanneer hun werk overbodig is gemaakt dankzij een drastische reductie van het aantal regels en bijbehorende controles.
• Houd in samenhang met het voorgaande punt bestaande bureaucratische praktijken echt kritisch tegen het licht en schaf af wat niet of nauwelijks toegevoegde waarde heeft (of waarde vernietigt). Denk aan het hele inspectiesysteem in het onderwijs, de stortvloed aan vaak futiele studies en rapporten (is hun bijdrage aan de kwaliteit van het onderwijs niet in feite negatief geweest?), het deel van het geld dat naar Defensie gaat maar niet wordt besteed aan de directe gevechtskracht van militairen ‘in het veld’ en materieel, de tijdrovende en onrealistische procedures omtrent aanbesteding van grote infrastructurele werken waardoor bouwbedrijven er geen heil meer in zien zodat de projecten helemaal niet meer doorgaan, de Belastingdienst die met missions impossible wordt opgezadeld omdat IT-systemen en de organisatie simpelweg niet in staat zijn de gewenste politieke wijzigingen goed en snel uit te voeren, de politie die enorm veel tijd kwijt is aan administratieve activiteiten zodat de wijkagent op straat erbij inschiet, et cetera.
• De voorgaande twee punten kunnen ongetwijfeld besparingen van tientallen miljarden euro’s opleveren.
• Beperk het aantal moties in de Tweede Kamer tot, zeg, vijfhonderd per jaar (afname van 90 procent) en verminder het aantal dagen dat men bijeenkomt aanzienlijk. Focus op de grote lijn en zie af van scoren voor de bühne met oreren over onderwerpen die slechts weinigen direct aangaan.
• Maak het Kamerlidmaatschap parttime (50 procent) en bevorder het hebben van één of twee andere betrekkingen. Verhoog de schadeloosstelling van Kamerleden, de bezoldiging van ministers en staatssecretarissen en het inkomen van topambtenaren om het aantrekkelijker te maken voor mensen die goede alternatieven hebben.

Het kan niet worden ontkend dat deze punten nogal naïef overkomen. Ze staan heel ver af van de huidige praktijk en politieke opvattingen. Maar enkel drastisch ingrijpen van bovenaf kan ons van de steeds verder om zich heen grijpende kwaal van overregulering verlossen. Het alternatief is chronische stagnatie.

Dr. Ton Appels is econoom en publicist. Gepromoveerd op proefschrift over bedrijfssubsidies: ‘Political Economy and Enterprise Subsidies’. Daarna zo’n 25 jaar werkzaam in bedrijfsleven en 9 jaar in hoger onderwijs. Auteur van boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe meer regels, hoe meer ellende. Daarom moeten we radicaal stoppen met het geloof in de maakbare mens. verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar die ambtenaren dragen wel medeverantwoordelijkheid voor de onkunde van De Jonge over de woningmarkt (‘Ik beveel de bouw van 100.000 huizen en dus worden die gebouwd’). Zo ook voor de domheid van pensioenminister Carola Schouten (‘Het beste argument voor de nieuwe pensioenwet is dat we er in de SER al zo lang over hebben gepraat’), en klimaatminister Rob Jetten. Alle drie schoten tekort in kennis. Maar veel gevaarlijker: ze beseften zélf niet hoe weinig kennis ze hadden. Dat kan ook hun ambtenaren worden verweten.

Minachting voor andersdenkenden

Hier is mijn voorstel voor het iets gezonder maken van deze treurige situatie: PVV en BBB gebruiken een deel van hun budget voor ondersteuning van Kamerleden om razendsnel een kleine groep ervaren onderzoekers en redacteuren samen te stellen. Als PVV en BBB samen laten weten dat ze gewicht toekennen aan die nieuwe onderzoekers, kan dat helpen om ambtenaren en ministers wakker te schudden uit hun minachting voor andersdenkenden. En hun luiheid om kennis te nemen van de inzichten van experts buiten de Haagse bubbel.

Wie de rampen van Rutte III en Rutte IV goed heeft gevolgd – vooral covid, maar meer recent ook de geldsmijterij in het kader van het klimaatbeleid, het onvermogen om de woningbouw aan te jagen, het brede wantrouwen tegen de nieuwe pensioenwet, het bestuurlijk falen met de toeslagen – heeft daarvan geleerd dat we echt niet jaren hoeven te wachten op een analyse van deze grove beleidsfouten. Waarschuwingen en kritiek komen best snel beschikbaar in het publieke domein, maar hoge ambtenaren adviseren hun ministers te vaak om daar niet op in te gaan.

Ik lees vanwege mijn columns in Wynia’s Week regelmatig Kamerverslagen en zie dan hoe vaak ministers en ambtenaren het recept volgen van Charles Ruijs de Beerenbrouck. Ruijs was in het interbellum bijna net zo lang premier (bijna elf jaar) als Mark Rutte. Zijn gewoonte was om van achter zijn bureau binnenkomende Kamervragen met kritiek op het beleid te voorzien van een krabbel in de marge: ‘k.i.r.’ (kluitje in het riet). Dan wisten de ambtenaren wat hen te doen stond.

‘K.i.r ‘ moet weg uit de Haagse cultuur. Een klein team van scherpe onderzoekers kan dat bereiken door met deskundig commentaar naar buiten te komen op ieder rapport van een ‘tafel’, en zeker ook op elke uitlating (het woord ‘studie ‘ is te veel eer) van het belangrijkste bolwerk van het klimaatbeleid, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Het is heel belangrijk om de bevindingen van dat instituut zakelijk en precies te verpulveren. Het PBL hanteert bij berekeningen namelijk het zelf ontwikkelde begrip ‘nationale kosten’. Dat deugt niet en flatteert de echte kosten enorm. Het Centraal Planbureau (CPB) weigert dan ook om dit begrip te gebruiken en waarschuwt ertegen met de beleefde maar duidelijke woorden ‘niet makkelijk te begrijpen’.

Gevaarlijke onzin over ‘nationale kosten’

Het PBL wil een enorme uitbreiding van windenergie op zee (never mind de vissers, de vogels en de natuur) en accepteert dat het elektriciteitsnet daarvoor moet worden uitgebreid. Dat gaat tientallen miljarden euro’s kosten, maar die telt het PBL niet, want we betalen immers belasting voor een goed, Nederlands doel. En passsant schrijft het PBL dat het nodig kan zijn om bedrijven te dwingen om op bepaalde uren geen elektriciteit te gebruiken. De ‘nationale kosten ‘ daarvan worden gemakshalve ook op nul gesteld. Het risico dat die bedrijven moeten vertrekken wordt – uiteraard – niet genoemd. Want ook dat zijn geen ‘nationale kosten’ volgens de definitie van het PBL.

Met het stoppen van deze gevaarlijke onzin kunnen we beter niet wachten tot de tweehonderd stafleden van het PBL berouw krijgen over hun malle analyses. De snellere weg lijkt mij een nieuw door PVV en BBB betaald klein instituut dat met kritiek komt. Dat wordt dan een signaal dat de Kamerleden van een of beide partijen bezwaar gaan maken. Andere Kamerleden komen onder druk om positie te kiezen. Misschien zijn ze het er niet mee eens, en komen ze met goede argumenten waar we van kunnen leren.

In ieder geval is dat nuttiger dan de zoveelste ad hominem-sneer in de Kamer naar een opponent van PVV of BBB. Veel interrupties tegen sprekers van PVV en BBB zijn niet bedoeld om het debat vooruit te helpen, maar alleen om een bananenschilletje bij het spreekgestoelte neer te leggen. Overigens treft het deze lezer van Kamerverslagen dat Geert Wilders en Caroline van der Plas veel minder toegeven aan die verleiding dan hun opponenten. Vaak zijn met name GroenLinks-PvdA en D66 druk met flauw op de man of vrouw spelen in plaats van het presenteren van nuttige feiten.

Ik heb acht jaar ervaring als directeur van een onderzoeksbureau op Nijenrode, waarvoor ik op uitnodiging van Neelie Kroes verhuisde van de Erasmus Universiteit. Ons comparatieve voordeel ten opzichte van het CPB was dat wij niet in het Procrustesbed lagen van een groot Nederlands rekenmodel. Vooral daarom konden wij veel meer openstaan voor lessen uit andere landen. Het PBL bestond toen nog niet, maar ik zie daar nu diezelfde nauwe blik als destijds bij het CPB. Men klopt zichzelf op de borst omdat Nederland zo mooi vooroploopt, berekent bedrieglijk onderschatte ‘nationale kosten’ en blijft daarmee blind voor de echte kosten-baten-analyse van dat vooroplopen.

Snelle actie is geboden

Ook het onderwerp ‘immigratie en asiel’ heeft veel behoefte aan een inbreng uit andere landen. Als het hier bepleite instituut van PVV en BBB een internationale jurist en een arbeidsmarkteconoom kan aantrekken (al is het maar parttime) dan zouden die snel een antwoord kunnen geven op belangrijke vragen. Hoe heeft Noorwegen de criminaliteit van werkloze asielvragers zo snel en zo grondig kunnen verminderen? Is het juridisch mogelijk om alle asielzoekers uit Marokko, Algerije en Tunesië per direct uit te zetten wanneer ze geen inreisvisum hebben van onze ambassade in hun thuisland? Hoe kunnen wij het percentage goedgekeurde asielaanvragen zo spoedig mogelijk terugbrengen tot het EU-gemiddelde?

Het vertrouwen in de Haagse ambtenarij, in de planbureaus en ook in De Nederlandsche Bank is zo grondig aangetast dat snelle actie is geboden. Misschien kan het nieuwe onderzoeksinstituut van PVV en BBB (en natuurlijk andere meedenkende Kamerleden) het best een vliegende start maken met parttime gedetacheerde stafleden. Een actief en goed onderbouwd tegengeluid kan het de ambtenaren van D66 en GroenLinks, NRC Handelblad, de Volkskrant en NOS alvast iets moeilijker maken om in hun eenzijdige gedrag te volharden. En dat wordt dan een lichtpunt bij het vervelende traineren van deze formatie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht PVV en BBB kunnen nu al iets doen tegen bevooroordeelde linkse ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

De Scotland Yard detective vroeg hem: ‘Is er nog iets anders waar u mij op attent wilt maken?’

Holmes antwoordde: ‘Op het opmerkelijke incident van de hond midden in de nacht.’

Detective: ‘De hond deed niks gedurende de nacht.’

Holmes: ‘Dat was het opmerkelijke incident.’

Hij concludeert dat de diefstal gepleegd moet zijn door iemand met wie de hond bekend was.

Wie staan er niet bij?

Laten wij de grote speurder volgen bij het beschouwen van de berichtgeving waar we dagelijks mee worden overstelpt. Zo zien wij om de zoveel tijd wel beelden van asielzoekers in Ter Apel die een plek om te slapen zoeken. Maar nooit zien we beelden van de plek waar diezelfde asielzoekers de voorgaande nacht sliepen, voordat ze zich in Ter Apel meldden. Hoewel die kennis toch zeer relevant lijkt voor de aanpak van het asielvraagstuk.

Als op 3 januari de Nederlandse regering een gezamenlijke verklaring met nog 11 landen de wereld instuurt met daarin een laatste waarschuwing aan de Houthi’s in Jemen om te stoppen met het bedreigen van de vrijheid van scheepvaart, is het interessant te zien wie de andere ondertekenaars zijn. Nog interessanter is te kijken wie er niet bij staan. Wel Duitsland. Niet atoommacht Frankrijk, hoewel president Macron bij een staatsbezoek wel achteloos een oorlogsschip meeneemt naar Amsterdam. En niet de Europese Unie die anders toch zelden de kans voorbij laat gaan om zich uit te spreken over een internationale ontwikkeling. Wel Bahrein, de basis van de Amerikaanse vijfde vloot in de Perzische Golf. Niet Saoedi-Arabië, het buurland van de Houthi’s aan de Rode Zee dat al tien jaar oorlog met hen voert.

Soms blijven hele delen van de wereld buiten beeld. Zo laat de NOS rond de jaarwisseling traditioneel zien hoe wereldwijd de komst van het nieuwe jaar met vuurwerk wordt gevierd. Eerst zien we beelden van vuurwerk op een eilandje in de Stille Oceaan, dan volgen Nieuw- Zeeland, Australië, daarna komen Athene, Rome, Berlijn, Londen en New York. De hele wereld lijkt feest te vieren.

Wat u niet ziet is het gebied tussen Australië en Athene. In dat deel van de wereld viert men geen nieuwjaar op 1 januari. In China doen ze dat pas op 10 februari. Hindoes vieren op 9 april Nieuwjaar. Het islamitische nieuwjaar valt op 6 juli. U ziet wel hoe de burgemeester van Rotterdam het Nationale Vuurwerk rond de Erasmusbrug aankondigt. U ziet niet dat het voor hem helemaal geen nieuwjaar is die dag. U ziet wel de beelden die de burgemeester van Arnhem op de ochtend van 1 januari de wereld instuurt om te suggereren dat hij vuurwerkafval aan het opruimen is. U ziet niet dat hij die dag geen Nieuwjaar viert.

Een verruimde blik

Nu vanachter de jolige Meiden van Halal die u vroeger op televisie zag, de grimmige Heren van Hamas zijn opgedoemd, ziet u wel beelden uit Gaza van burgers die getroffen worden door Israëlische bommen. Maar u ziet geen beelden van mensen in precies dezelfde burgerkleding die op de Israëlische soldaten schieten. En de NOS vertelt u wel dat de beelden die u ziet gemaakt zijn door ‘burgerjournalisten’ maar niet wie dat zijn.

Gelukkig weten we steeds meer omdat bril, microscoop, telescoop, röntgen, radar, sonar en magnetische resonantie ons steeds meer van de werkelijkheid tonen. Ook in de economie is onze blik verruimd tot wat we voorheen niet zagen. Adam Smith legde in 1776 een oorzaak van de welvaart bloot en noemde die ‘The invisible hand’. Frédérique Bastiat vroeg in 1850 aandacht voor ongeziene gevolgen van handelen in zijn magistrale werkje ‘Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas.’

Zou hij nu nog leven, dan zou Bastiat enerzijds wijzen op de 350 miljard euro die de Nederlandse belastingbetaler de komende tien jaar moet opbrengen uit hoofde van de in 2019 aangenomen klimaatwet. Dat is wat we wel zien. Wat we niet zien is wat er met dat geld allemaal gedaan had kunnen worden als het niet aan klimaatmaatregelen zou worden uitgegeven.

Wat u ook nooit ziet, is hoe ministers met elkaar overleggen. Eén keer mocht dat wel. Op 20 april 2021 maakte het kabinet een deel van de notulen van de ministerraden uit 2019 openbaar. Dat zijn 37 leerzame pagina’s waaruit ik enkele punten hier graag voor vergetelheid behoed:

Rutte: Het is niet acceptabel als woordvoerders van coalitiefracties een scherper standpunt innemen dan de oppositie.

Rutte: De Belastingdienst heeft een enorm aantal werknemers, zo’n 30.000. Het is een vrijwel onmogelijke opgave om de dienst in zijn geheel te overzien.

Koolmees: Opgemerkt zij dat het ook onmogelijk is alle 18.000 werknemers van het UWV in het zicht te hebben.

Snel: De Belastingdienst is als uitvoeringsinstantie enorm gepolitiseerd. Daardoor is het beeld ontstaan dat de Belastingdienst door het Ministerie van Financiën kan worden aangestuurd als een gewoon directoraat-generaal. Dat is echter een misvatting.

Ollongren: We moeten uitvoeringsinstanties op afstand van de rijksoverheid zetten zodat een bewindspersoon niet voor ieder incident naar de Tweede Kamer wordt geroepen.

De Jonge: De bredere toeslagenproblematiek moet worden aangepakt. Dat zal niet mogelijk zijn tijdens de kabinetsformatie. Dus moeten we voorafgaand aan de volgende formatie een besluit nemen of voorbereiden. Kan dat ambtelijk?

Snel: Het streven is om deze compensatie nog dit jaar uit te keren aan de getroffen naar schatting 300 ouders. Hiermee is een bedrag van circa €7 miljoen gemoeid. Het is echter denkbaar dat de groep van getroffen ouders oploopt tot 9.000 ouders. In dat geval zouden hier enkele tientallen miljoenen mee zijn gemoeid.

Nog geen vijf jaar later bedragen die kosten 7,2 miljard en lopen ze nog verder op. Wat we uit die notulen zien opdoemen, is een regering die geen grip heeft op de organisatie van de uit zijn krachten gegroeide Rijksoverheid en geen idee heeft van kosten. Bij Albert Heijn werken in Nederland vier keer zoveel mensen als bij de Belastingdienst. Die kan het management wel aansturen, maar politici kunnen dat bij de Rijksoverheid niet.

Achter de schermen

Wat u niet ziet is dat de Rijksoverheid sinds 2019 toch met 20.000 personen is gegroeid naar bijna 140.000 fte’s. Wel zult u straks nieuwe ministers op het bordes zien staan. Wie u niet zult zien, zijn de hoge ambtenaren die de uitdijende ministeries leiden. Hoewel die ook om de paar jaar worden vervangen. Dat gebeurt echter vrijwel onzichtbaar achter de schermen van de Algemene Bestuursdienst: de minst zichtbare machtsfactor in Nederland.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wie u ziet zijn de ministers, maar wie u niet ziet zijn de hoge ambtenaren die de uitdijende ministeries leiden verscheen eerst op Wynia's Week.

We waren vertrokken in de zomer van 2003, op tijd voor de start van het semester aan mijn nieuwe universiteit in Bahrein. Daarna nog negentien gelukkige jaren in het verre Oosten. Waarom vertrokken? Wel, liever werk dan wachtgeld, en sollicitaties in Nederland mislukten keer op keer vanwege haat tegen de LPF. Zoals één universiteitsvoorzitter me uitlegde: ‘We kunnen praten maar dan moet je eerst duidelijk afstand nemen van de LPF.’

Observaties

Ik ben er met zulke bizarre eigen ervaringen ook niet optimistisch over dat de elite in 2023 royaal en rechtvaardig ruimte gaat maken voor PVV’ers. In 2002 hoopte de elite dat de LPF snel zou uitdoven – en dat gebeurde – en nu ben ik bang dat die elite in 2024 nog meer afgeschermd leeft van de werkelijkheid, en denkt dat ze de PVV weg kan werken (de formatie lang rekken en  hopen dat Wilders een fout maakt? Wachten op uitglijden van onervaren PVV-ministers? Hopen dat PVV-aanhangers doorschieten in hun woede over de regenten? Valse informatie verspreiden over de PVV, à la de leugens over Donald Trump in 2016?).

Mijn collega’s in Wynia’s Week zullen zeker ook in 2024 kritisch schrijven op het gebied van hun eigen expertise. Ik vul dat vandaag aan met observaties over ‘boven en beneden’ op drie terreinen die ik al eerder besprak in Wynia’s Week.

Universiteit – meer vrouwen (eindelijk), maar slechter bestuur  

Een van mijn weinige vrouwelijke studenten in de monetaire economie aan de Erasmus Universiteit maakte internationaal carrière bij de Amro-bank, maar vertelde vijftien jaar later: ‘Ik neem de telefoon op en zeg: ‘Carla X, Capital Markets’, en de vent aan de andere kant zegt: dag juffrouw, kunt u mij doorverbinden met iemand van Capital Markets?’

Dat gebeurt zo niet meer. Maar droevig is dat het doel van de Erasmus Universiteit intussen is verschoven van ‘onderwijs en onderzoek’ naar ‘alle hens aan dek voor minder CO2’. Dat lijkt sympathiek, maar is voor een universiteit helemaal fout. Prudenter en zuiverder is om als instelling geen positie in te nemen en het over te laten aan individuele wetenschappers om te kiezen tussen de opties voor CO2-beleid. In steno: in eigen land verplicht warmtepompen installeren of met dat geld andere landen helpen met de overgang naar atoomenergie?  

Als het bestuur van de universiteit in zo’n controverse positie kiest  (en namens wie is dat dan eigenlijk?), dreigen vergissingen en simplificaties, en voelen intussen staf en studenten met een andere mening over de beste maatregelen tegen CO2 zich onder druk gezet.

Milieu- klimaat- en natuurambtenaren: er zijn er veel te veel, en ze tonen geen respect voor ‘beneden’

Veel te veel ministers en ambtenaren bemoeien zich met de landbouw. Niet altijd deskundig (Rob Jetten: ‘een verstikkende deken van stikstof ligt over het land’), maar allemaal bang om de CO2-activisten tegen zich te krijgen. Gretta Thunberg heeft nu meer invloed op het landbouwbeleid dan Louise Fresco.

En de ambtenaren die nu zo moedig durven te demonstreren tegen Israël, hadden tijdens Rutte-4 niet de moed om minister Van der Wal en de vijf andere ministers voor natuur en milieu te waarschuwen dat het stikstofbeleid op niets berustte maar wel boeren en bouwers in onmogelijke posities dwong.

De Nederlandsche Bank (DNB): zelfs geen poging meer om normaal en respectvol te communiceren

Arrogantie is niets nieuws bij de DNB. Wij hebben niet de cultuur van Amerika, Australië en vooral Nieuw-Zeeland waar de Governor  volgens de wet twee keer per jaar verantwoording aflegt en kan worden ontheven uit het ambt wanneer hij tekort schiet: ‘The governor be removed from office for ..inadequate performance.’ Ik heb het de Governor eens op een conferentie opgewekt zo horen uitleggen: ik moet twee keer per jaar naar het parlement en steeds met twee documenten: een verslag over de afgelopen zes maanden en een ongedateerde ontslagbrief. Het parlement besluit dan welk van de twee ze in ontvangst nemen.

We zijn nu toch bijna op dat punt in Nederland. Actuaris Agnes Joseph gaat voorstellen om de nieuwe pensioenwet grondig in te perken en alleen toe te passen op nieuw ingelegde premies en dan pas vanaf 2027 of 2028. DNB-President Knot zal op het schaakbord zijn laatste zet doen: postuleren dat de pensioenfondsen alleen mogen compenseren voor eerdere inflatie wanneer ze ook de gepensioneerden en alle deelnemers met terugwerkende kracht blootstellen aan de nieuwe wet. Dan zal de Kamer hem oproepen om dat uit te leggen.

PVV, NSC en BBB zullen zeker ook aan Knot vragen of oud-pensioenbestuurder Jelle Mensonides vorige week gelijk had met de claim dat er veel te veel is gegokt met rentederivaten en dat de fondsen daarmee onnodig tientallen miljarden hebben verloren.

Eerder kwam die kritiek al van Martin van Rooijen. Knot en zijn directeur onderzoek Tjerk Kroes vonden dat zo’n Kamerlid van een éénpersoons-partij en een paar kritische hoogleraren veilig konden worden doodgezwegen. Onder Knots voorgangers Wellink en Duisenberg zocht DNB soms nog wel naar een compromis wanneer er fouten waren gemaakt in het toezichtsbeleid. Nooit genoeg voor de gerenommeerde DNB-belager Pieter Lakeman van SOBI, maar wel meer dan niets.

Knot en Kroes nemen daarentegen van boven af een keiharde positie in, en negeren alle waarschuwingen. Als de Kamer doorvraagt over de schade van de gokpartijen – allemaal vanwege dwaze renteregels van Knot – wordt het buigen of barsten voor de DNB-president, en gezien diens houding tot nog toe, is buigen onwaarschijnlijk.

Stage op een echte boerderij

Maaike van Charante zegt gelukkig ook: ‘Er moet altijd hoop blijven dat we weer met elkaar in gesprek komen.’ Op Harvard University hebben twee weken geleden drie hoogleraren op uitnodiging gedineerd met het bestuur en uitgelegd hoe die beroemde universiteit haar motto ‘Veritas’ [Waarheid] had verloochend. Nu zullen een aantal bestuursleden wel aftreden en plaats maken voor nieuwe bestuurders die wél inzetten op die Veritas.

In Den Haag moet de volgende minister van Landbouw alle arrogante ‘beleidsmedewerkers’ maar eens voor een half jaar op werkstage sturen naar een echte boerderij, voordat ze hem weer mogen adviseren. Enthousiaste steun daarvoor van PVV en BBB is zeker. En bij DNB kan een nieuwe president (is Lex Hoogduin nog beschikbaar?) de schade van Knot snel repareren.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Voor de president van De Nederlandsche Bank wordt het buigen of barsten verscheen eerst op Wynia's Week.

Centrum-rechts is waar de VVD-aanhang op hoopt, want negen op de tien van hen zijn volgens de peiling tégen regeren met Timmermans.  Nadat tijdens Rutte-3 en Rutte-4 het steeds meer ging schuren tussen wat de VVD-aanhang wilde en wat die kabinetten afleverden, zullen de leden nu betere resultaten verwachten van Dilan Yesilgöz.

Een verwijzing naar 2002

Misschien. Maar een maand geleden sprak ik een oude vriend, zeer ervaren Haagse insider, en die wist toen al dat vlak voor de verkiezingen van deze week geanonimiseerd slecht nieuws over de mentale conditie en geschiktheid van Pieter Omtzigt naar buiten zou komen. En inderdaad, dinsdagochtend schreef Wouter de Winther precies dát in zijn column in de Telegraaf. Ik complimenteerde mijn vriend dezelfde dag met zijn voorspelling en hij reageerde: ‘De geschiedenis gaat zich waarschijnlijk herhalen. De VVD trekt er dan de stekker uit om kiezers NSC en PVV terug te krijgen.’

Dat is een verwijzing naar 2002. Bij de verkiezing van mei 2002 eindigde de VVD net als nu op de derde plaats. Ik had destijds geschat dat het kabinet Balkenende-1 toch wel anderhalf of twee jaar kon blijven zitten, omdat de VVD na acht jaar met de PvdA van Ad Melkert (rupsje-nooit-genoeg) blij zou zijn met een regering op centrumrechts. Toch viel dat kabinet Balkenende-1 na 87 dagen en natuurlijk niet vanwege een tafelbelletje (wie dat gelooft, gelooft alles).

De VVD zag kans om de naïeve LPF-minister Roelf de Boer over te halen tot een interne machtsgreep in de LPF, verzekerde hem dat dat allemaal wel kon en dat het kabinet gewoon zou doorgaan, en liet toen twee dagen later tot verbazing van De Boer en zijn collega’s het kabinet vallen (lees voor meer detail mijn bestseller Blinde Ambitie op www.eduardbomhoff.com). Ik sprak later die herfst op een feestje met een dame uit het hoofdbestuur van de VVD die het simpel samenvatte: De VVD had na een zwakke campagne van Hans Dijkstal 14 zetels verloren en ‘wij wilden die stemmen terug’. Horen we vandaag een echo?

De Winther schrijft ook: ‘Snelle nieuwe verkiezingen worden in het achterhoofd gehouden. En misschien wel een beetje op gehoopt.’ Dat  moet vooral slaan op de VVD want die heeft, net als in 2002, zetels verloren.

Een frisse wind

Gaat het die kant op, dan is het extra belangrijk dat de nieuwe Tweede Kamer alvast een frisse wind laat waaien in de zeilen van het schip van staat. Vanzelf spreekt dat de begroting snelle correcties vereist na deze verkiezingsuitslag: veel minder geld voor stikstof en klimaat, meer middelen voor zorg en politie, en goedkopere benzine.

Zo’n financiële ingreep laat zich mooi combineren met een selectieve stop voor het Haagse ambtenarenapparaat: een verbod op het aannemen van nog meer ‘bestuurskundigen’ en ‘communicatieadviseurs’.

Functie-eis: ‘goed kunnen luisteren’

Bestuurskunde kan een prachtig vak zijn. De drie delen van Finer’s  The history of government prijken in onze boekenkast. Als allerslechtste regering ooit noemt hij de Moghuls in India. De boeren werden uitgeperst om de Taj Mahal, de paleizen en de jachtfeesten van de vorsten te financieren; geen enkele interesse hadden de Moghuls in het lot van de bevolking. En dan was de Taj Mahal ten minste nog een stuk eleganter dan een woud van windmolens in de Noordzee.

Omdat we in de bestuurskunde nu eenmaal geen laboratoriumexperimenten kunnen doen met complete landen, komen de meeste solide inzichten uit internationale vergelijkingen. Een ervaren professor, zoals Samuel Finer, kon dat; een 24-jarige  bestuurskundige mist inzicht, geduld, en historisch besef van wat allemaal werd geprobeerd maar mis ging in het verleden. En dan wordt die verse bestuurskundige bovendien aangenomen op  advertenties waarin de belangrijkste functie-eis is ‘goed kunnen luisteren’, en ‘ontwikkelingen en belangen in je omgeving voel je goed aan, en je speelt hier makkelijk op in’. 

Vacaturestop bespaart 8-10 miljoen per jaar

De hoge ambtenaren zoeken hier niet historische kennis en onafhankelijke analyse, maar wendbare jeugdige helpers. Die topambtenaren rouleren zelf zó snel tussen de ministeries dat ze vaak ook al geen vakkennis hebben. Hun doel is vooral om samen met de voorlichters hun minister te assisteren bij het schotsenspringen en overleven van dag tot dag.

Nog weer een advertentie vraagt om ‘politiek-bestuurlijke sensitiviteit’. Is dat: NRC en Volkskrant lezen en met de wind meewaaien? Ik gebruik voor al deze citaten het eerste dozijn open vacatures (van in totaal 120) bij een willekeurig ministerie, dat van Economische Zaken en Klimaat. Als de nieuwe Tweede Kamer voor het Rijk een vacaturestop eist, is bij dit ene ministerie alvast 8-10  miljoen per jaar gespaard.

Toen Rutte-3 ‘Klimaat’ toevoegde aan wat vroeger gewoon heette  ‘ministerie van Economische Zaken’, moet de hoop zijn geweest dat een combinatie van economische, natuurkundige en geografische kennis zou helpen voor een verstandige aanpak van de CO2-uitdaging, een beleid waar ook het bedrijfsleven zich in kon vinden.

Maar in de advertenties van EZK zie ik maar sporadisch dat zo’n studie wordt geëist. Bijna altijd gaat het om hoger onderwijs zonder specificatie. Een gevaarlijk signaal aan jonge mensen: wanneer een beta-studie te moeilijk is en je voor economie en bedrijfskunde te veel statistiek moet leren, kun je altijd nog bestuurskunde en  communicatie proberen. Honderden vacatures staan immers open bij de overheid als je maar ‘goed kunt luisteren’.

Let ook op de de kinderachtige toon van de advertenties: ‘Je bent een teamspeler; je bereikt je resultaten door samenwerking, helpt anderen waar nodig.’ Doet denken aan een lovende zin in het rapport van onze kleinzoon in groep 4. Wij waren trots op hem  – maar hier gaat het  over een senior-adviseur met een master-opleiding en een heel mooi salaris.

Een foto voor de kerstkaart

Als de nieuwe Kamer niet snel ingrijpt, struikelen straks die tientalllen bestuurskundigen en communicatie-adviseurs nog over elkaar, en dan zijn dus nog meer bestuurskundigen nodig om hun gekrakeel beter te coördineren.

Ik viel nog in een andere verbazing bij het lezen van de vacatures van EZK: de topambtenaren zoeken een tertiair geschoolde ondersteuner voor hun hoge Bestuursraad en schrijven botweg bij de eisen: ‘Je bent representatief.’ Waarschijnlijk hoopt de Bestuursraad op een foto voor de kerstkaart met de hoge heren aan tafel en hun representatieve aanwinst attent daarachter. Zoiets als De Staalmeesters waar de bediende met de hoed in de hand achter de regenten staat, maar dan anno 2023. Ik was al voor een vacaturestop bij het Rijk, maar nu nog extra vanwege zo’n onbehoorlijke advertentie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Als de VVD de formatie gaat rekken moet de nieuwe Tweede Kamer de begroting aanpassen en een ambtenarenstop eisen verscheen eerst op Wynia's Week.

1400 topfuncties bij de Rijksoverheid

Ik heb het stuk wel uit gekregen en ben, ook al is het een week geleden, nog steeds enorm geïrriteerd. En dat zult u merken.

Ik heb het over het rapport Kwaliteit van mobiliteit (let even op het rijm, naast allitererende titels de vaste fantasie van rapportenschijvers). Het document onderzoekt de werking van de Algemene Bestuursdienst. Deze ABD is de verzameling van de 1400 topfuncties bij de Rijksoverheid, erg belangrijk dus voor het landsbestuur.

De dienst is opgericht in 1995 met het doel de kwaliteit en mobiliteit van het hoogste kader van de Staat te bevorderen, maar vooral ook om de macht van topambtenaren te breken. Die zaten veelal jaren op hun functie en wisten vaak meer van hun departement dan hun ministers. Wie herinnert zich niet Albert Mulder, de legendarische secretaris-generaal van Justitie in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw.

Een beetje stevige minister vindt goed ingevoerde topambtenaren een groot voordeel, maar de zwakke broeders blieven ze niet. En zoals gebruikelijk wint zwak. Verhalen over de IJzeren Kanselier (Mulder) en andere ‘koningen’ deden de ronde en dus was het uiteindelijk einde oefening.

Leve het primaat van de politiek.

Consultantsparadijs

Het ging voortaan niet meer om de inhoud, maar om het proces! En managen deed je er niet bij, maar was een vak. Topambtenaren waren primair managers, mobiel, flexibel, generalistisch, professioneel, strategisch, procesgericht, bezig met systemen en beleid, geen uitvoering, laat staan details (bent u er nog?).

Deskundigheid, veel weten van de sector waar ze werken? Ach, daar heb je je mensen voor… En anders huur je die in. De introductie van het professionele management was de genesis van het consultantsparadijs in Nederland.

Intrinsieke motivatie? Dijken willen bouwen, onderwijs willen regelen, zieken willen verzorgen? Hou toch op. Het gaat om interessante klussen, uitdagingen.

Enter de Algemene Bestuursdienst!

De burger als hinderlijk bijverschijnsel

Het stond in de sterren geschreven dat dit mis zou gaan. Wie de top van een ambtelijke organisatie ontdoet van intrinsieke inspiratie en inhoudelijke kennis creëert een waardenvrije technocratie die doet wat de minister zegt. Deze topmanagers zijn geen gepolitiseerde ambtenaren zoals sommigen beweren, maar huurlingen.

Deze topmensen zijn gericht op elkaar en hun bewindslieden, leven in abstracties en zien de burgers als rekeneenheid of hinderlijk bijverschijnsel van hun beleid. Over de realisatie gaan ze niet. Die laten ze over aan de uitvoerende ambtenaren en noemen dat parmantig ‘delegeren’. Voor hen zijn de sores, voor hen zijn de boze burgers, voor hen zijn de hoon en beschuldigingen als het beleid in de praktijk verkeerd uitpakt.

Komt puntje bij paaltje zoals bij de kinderopvangtoeslagen, dan hebben de toppers geheugenverlies en buikpijn, maar nooit schuld. Zij waren immers druk bezig met … ach laat maar.

Niet van de straat

Het onderzoeksrapport is in opdracht van minister Ollongren van Binnenlandse zaken opgesteld door – ik citeer – onderzoekers en academische adviseurs van het Departement Bestuurs- en Organisatiewetenschappen van de Universiteit Utrecht.

Academische adviseurs, dat u vooral niet denkt dat ze van de straat zijn. Departement, want hartstikke internationaal joh. En dan organisatiewetenschappen, alsof die bestaan! Met organisatiekunde mag je al blij zijn, een codificatie van veel voorkomende modellen, ervaringen, trends en persoonlijke voorkeuren van consultants.

Haagse banencarrousel met hoge doorloopsnelheid

Directe aanleiding voor het rapport was een pinnige motie van het Kamerlid Lodders uit december 2019 met het verzoek om het functioneren van de ABD te onderzoeken en daarbij speciaal aandacht te besteden aan ‘het voorkomen dat slecht functionerende ambtenaren elders binnen de overheid een plek krijgen’.

Met dit krukkige zinnetje wordt gedoeld op de beruchte Haagse banencarrousel. Je mislukt hier, maar gaat vrolijk verder daar, om het carrièrepad van deze topambtenaren samen te vatten.

Vaak krijgen ze niet eens de tijd om te mislukken: zo hoog is de doorloopsnelheid.

Niet naar Siberië

Het onderzoeksrapport kiest al direct partij, pardon de nuance. De academische adviseurs doen de kritiek af als ‘beeldenstrijd’, ontstaan door incidenten en de media. En hoe gemeen de kritiek is, wordt nog even verduidelijkt met geweeklaag van ambtenaren die geen fouten meer durven maken: one strike and you’re out.

Ach gos.

De directeur-generaal van de belastingdienst die het veld moest ruimen, kan in elk geval niet klagen. Die staat op het punt om gemeentesecretaris van Den Haag te worden. Niet wat je noemt een verbanning naar een postkantoor in Siberië.

Als ik de opdrachtgever was geweest, had ik het rapport verder ongelezen teruggestuurd. Met zo weinig politiek en situationeel besef is de toon gezet en kun je blind voorspellen dat de rest van het rapport een hopeloze melange van gemeenplaatsen en quasi-diepzinnigheden van hr-consultants is.

Escortgirl

Nou dat is het ook. Zoals gezegd, ik heb het gelezen en ik zou geen zin kunnen citeren, geen gedachte kunnen terughalen, laat staan een conclusie kunnen noemen.

Neem zoiets als de positionering van de ABD binnen de rijksoverheid. Dat is een zootje. De dienst is van iedereen en niemand. Van de minister van Binnenlandse Zaken, van andere ministers, van secretarissen-generaal en ook weer een beetje van de premier. Iedereen gebruikt de dienst zolang die er wat aan heeft en voor de rest is de liefde nul. De dienst is een soort escortgirl, leuk voor een avondje, maar bespaar me de volgende ochtend.

Dat is natuurlijk niet vreemd, want wie de ‘juiste’ topambtenaren heeft, heeft succes. En omgekeerd. Een kind kan de was doen.

Langdradig, warrig, opgepompt

Maar ja, de onderzoekers en academische adviseurs hebben nog nooit gewassen. Verder dan de universiteit zijn ze niet gekomen. Weten hoe het echt gaat in een complexe organisatie, geen Ahnung! De handen vuil gemaakt, de ‘pijn van de lijn’ zelf gevoeld, niets.

Met een beetje echte ervaring en een nuchter verstand had het rapport in een paar pagina’s kunnen beschrijven welke onvermijdelijke problemen de ABD-filosofie oplevert en hoe dat de besturing van de rijksoverheid ondermijnt en daarmee het vertrouwen van de burgers.

Niets van dat al. Veel geanalyseer en nog meer fluïde aanbevelingen om zus te verbinden en zo te expliciteren, hier open te staan en daar wat beleid te maken.

In loodzware zinnen, met onuitgewerkte begrippen, langdradig, warrig, dikdoenerig, opgepompt.  Vierkante bellen blazen, dat is het.

Mevrouw Ollongren babbelt mee

Wat moet je als minister hiermee? Laat dat maar aan mevrouw Ollongren over. Deze historica is een van de succesnummers van de ABD: directeursfuncties bij het ministerie van Economische Zaken, later SG bij Algemene Zaken en nu minister. Die verstaan elkaar. In een brief van ruim zeven pagina’s babbelt ze in vergelijkbare taal met de onderzoekers mee.

Een beetje van dit, een beetje van dat en klaar zijn we weer.

En mevrouw Lodders? Die komt na de verkiezingen niet meer terug in de Kamer.

Case closed.

Het bericht Vierkante bellen blazen over functioneren topambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelf houd ik gewoon vakantie in eigen huis en tuin. Tussen ziekenhuisopnames door, want een onverwachte galblaasoperatie, met daarna een brmo-ziekenhuisbacterie, was geen feest. Een dubbele longontsteking completeerde het feest, dus ik lig rustig te chillen in mijn Oosterse paleisje in Almere Overgooi, relaxt in het groen, aan de rand van het bos, toegezongen door vele vogeltjes in de bomen. 

De trends die ik in het filmpje laat zien, geef ik weer zonder waardeoordeel. De coronacrisis heeft geleid tot een wereldwijde staatsgreep: de overheid is groter en machtiger geworden. Maar wie controleert de almachtige overheid? De pers, burgerij, het parlement?

Dezer dagen merk ik weer dat sommige overheidsinstanties de burgers simpelweg haten. Neem nu het CBR, tegenwoordig onder leiding van Alexander Pechtold (D66). Je zou denken dat het CBR de mobiliteit van burgers in coronatijden zou willen bevorderen. Niets is echter minder waar.

Waarom het CBR concurrentie moet krijgen

De Digitale Transformatie, die door de coronacrisis en de komst van 5G en straks 6G versneld wordt, heeft in de meeste branches geleid tot forse kostenverlagingen voor de burgers. Maar overheidsdiensten worden jaarlijks duurder, doordat de overheid de digitalisering en daaruit voortvloeiende decentralisering niet benut. De kosten van steeds duurdere overheidsdiensten worden afgewenteld op de burgers.

De belastingdruk in ons land hoort nu al tot de hoogste in de EU. En overheidsdiensten zijn niet vergrijzings-‘proof’ terwijl de vergrijzing in ons land nu pas echt gaat beginnen. Een voorbeeld daarvan is het CBR, een zelfstandig bestuursorgaan, dat valt onder het ministerie van IenW van minister Cora van Nieuwenhuizen (VVD).

Van alle EU-landen hoort Nederland tot de moeilijksten waar het gaan om burgers hun rijbewijs te laten behalen en te behouden. Spil daarin is het slecht functionerende CBR, dat inmiddels onder verscherpt toezicht is gesteld van het ministerie van IenW.

Maar er is meer loos bij het CBR en het is oplosbaar. Ook Amerika en Japan zijn relaxter inzake rijbewijzen. Het CBR is mijns inziens vooral bezig met de eigen werkgelegenheid veilig stellen en niet met dienstverlening aan de  mensen in het land. Het Chinese woord voor “crisis” bestaat uit twee karakters: “kans” en “bedreiging”. 

De huidige crisis binnen het CBR vormt een uitgelezen kans om deze bureaucratische moloch terug te brengen tot normale proporties met een taakstelling en werkwijze die meer in overeenstemming is met andere industrielanden, zoals de VS, Japan en verschillende andere EU-landen.

De 75-plussers

Het verlengen van je rijbewijs na je 75e is te gecompliceerd. Nu moet je door een langdurig traject bij het CBR. Laat mensen voortaan aan hun huisarts vragen of die vindt dat ze een gevaar op de weg zijn of niet. Als je huisarts zegt: ‘Als u achter het stuur kruipt is dat een euthanasieprojectje. Niet doen!’ Dan weet je al genoeg.

Met een verklaring van je huisarts moet je op het gemeentehuis dan als 75-plusser je rijbewijs kunnen verlengen. Of niet. Veel simpeler en de verkeersveiligheid lijdt er niet onder. Zo gaat het ook in vergrijzend Amerika en Japan en in de meeste EU-landen.

Verzekeraars melden dat ze door de lange wachttijden bij het CBR nu al gedogen dat 75-plussers met een huisartsverklaring rijden, ook al heeft het CBR hun rijbewijs nog niet verlengd.

75-plussers gaan vaak fysiek winkelen en zorgen daardoor voor reuring in winkel- en dorpscentra, die er anders verlaten bij liggen. Ook blijven 75-plussers steeds vaker parttime door werken, onder andere als postbezorger. En ze verlenen mantelzorg aan elkaar en zorgen voor (klein)kinderen, waardoor werkende ouders makkelijker kunnen werken en zorgkosten dalen en eenzaamheid wordt voorkomen.

Mobiliteit tegen eenzaamheid

Eenzaamheid is volgens het blad The Economist een enorm maatschappelijk probleem, en niet alleen voor senioren. Mensen die eenzaam zijn overlijden doorgaans 5 jaar eerder. Een afweging kan zijn : hoeveel eenzaamheidsdoden accepteren we om te blijven behoren tot de landen met de minste verkeersdoden?

Uit een recent ambtelijk overleg tussen de ministeries van VWS en IenW blijkt dat het CBR het 75-plussers nog moeilijker wil maken om auto te rijden. Het ministerie van IenW wil dat het daaronder ressorterende zelfstandige bestuursorgaan CBR voortaan ook 75-plussers een rijtest gaat afnemen, zoals het CBR nu al doet bij mensen die ernstig ziek zijn geweest.

Wimke Schuurmans, programmamanager van het Programma Eén tegen Eenzaamheid op het ministerie van VWS, vindt dat er een oplossing moet komen voor senioren en mensen die vanwege ziekte of andere gebreken niet meer mogen autorijden. Zij mogen niet vereenzamen hierdoor.

IenW kijkt vanuit het perspectief van veiligheid in het verkeer. VWS daarentegen stimuleert en helpt senioren om eigen regie te houden, ook over hun sociaal leven. Dat de eerste gesprekken plaats vinden om hier één gezamenlijke visie en acties op te hebben is een mooie eerste stap. Het is zeker ook in het belang van het MKB dat 75-plussers mobiel blijven, niet vereenzamen en dus makkelijker hun rijbewijs kunnen verlengen, zonder het CBR.

Degenen die ernstig ziek zijn geweest

Futuroloog prof dr Wim de Ridder stelt dat autotechnologie zo snel vooruitgaat dat auto’s straks een eigen rijbewijs meekrijgen uit de fabriek. ‘Auto’s kunnen over 5 jaar al volledig zelf rijden en het CBR is dan niet meer nodig, terwijl de desinteresse bij de CBR-top voor autotechnologie verbijsterend is. De CBR-directie leeft nog in 1950’.

Ook de onkunde bij het CBR over de huidige autotechnologie is problematisch. Het CBR wil niet dat mensen die ernstig ziek zijn geweest autorijden. Maar moderne auto’s corrigeren alles wat een bestuurder fout doet.

Carlo Brantsen, hoofdredacteur van automagazine Carros, zegt:  ‘Al met al is de opstelling van het CBR natuurlijk om te janken. En dat CBR-artsen het werk van reguliere artsen gaan overdoen is ook niet van deze tijd. En dan het excuus gebruiken dat dit komt door de groei van het aantal 50-plussers ( al dan niet met een medisch vlekje) dat aan het verkeer wil deelnemen. Wat zitten ze daar te doen bij het CBR, te slapen?’

Brantsen vervolgt: ‘In het topsegment zijn auto’s nu al razend intelligent. Word je onwel achter het stuur, dan rijdt je auto zelf rustig naar de vluchtstrook en belt hij zelf een ambulance voor je. Geen centje pijn. De huidige auto’s die uitgerust zijn met artificiële intelligentie houden zelf in de gaten of je teveel naar links of rechts stuurt, en corrigeren dat zelf. Ze zorgen ook voor voldoende afstand tussen jouw auto en anderen. Wil je met teveel drank op, gaan rijden? Er zijn nu al auto’s die dan weigeren te starten. ”

Als je ziek bent geweest kan jij of je arts dat via een Eigen Verklaring ( EV) melden bij het CBR. Hoewel het CBR het naar burgers en artsen toe doet voorkomen dat dit verplicht is, is dat niet het geval. 

Manfred Rosenboom, voormalig divisiemanager Rijgeschiktheid van het CBR schrijft: ‘De BV Nederland heeft er echter voor gekozen geen meldplicht in te stellen. Het is de verantwoordelijkheid van de burger om verantwoord met zijn al of niet rijgeschikt zijn om te gaan. Overigens zou een meldplicht ook weer niet te handhaven zijn. Want wie zou dat moeten doen? Dat mensen met een gevaarlijke beperking ervoor kiezen om niets te melden lijkt vanuit procedureel/ bureaucratie voorkomend oogpunt misschien slim maar het is natuurlijk oliedom als je dan vervolgens iemand iets aandoet met je vervoermiddel. De EV is dus niet verplicht, maar je kan wel in de problemen komen met je verzekeraar’.

Huisarts Eric Boerop uit Almere zegt: ‘Ik kan prima beoordelen of mijn patiënten medisch gezien in staat zijn om auto te rijden of niet. Ik hoor van patiënten in mijn praktijk veel verhalen over hun negatieve ervaringen in het CBR-moeras: je komt er nooit meer uit als het CBR vindt dat je een vlekje hebt. De overheid kan deze taken het beste van het CBR overhevelen naar huisartsen. De Amsterdamse huisarts Joost Leferink is het daarmee eens.’ Mobiliteit bevordert het herstel, de revalidatie en re-integratie van mensen die ziek zijn geweest.  

Huisarts Andre Steketee uit Amsterdam zegt: ‘Eenzaamheid is een enorm issue onder mijn patiënten die gerevalideerd zijn na een ernstige ziekte, maar ook onder 75-plussers. Van de helft van de mensen die kanker of een hersenbloeding heeft gekregen, loopt de partner weg. Om te voorkomen dat ze vereenzamen, moeten ze dus zichzelf uitlaten, vrienden opzoeken, het uitgaansleven in, gaan daten, noem maar op. Als je ze als overheid dan hun rijbewijs afpakt, terwijl iedere huisarts echt wel kan beoordelen of ze veilig kunnen autorijden of niet, draagt de overheid bij aan een forse toename van eenzaamheid in de samenleving. Dat vind ik niet verantwoord en niet verstandig.’

Een monopolist is niet klantvriendelijk

Steketee: ‘Ik vind de monopoliepositie van het CBR problematisch. Als je eenmaal je rijbewijs kwijt bent, krijg je het nooit meer terug, is mijn ervaring. Het CBR stelt een optimale verkeersveiligheid na te streven, maar dat heb je pas als je iedereen verbiedt te rijden. Laten we wel wezen: je hoeft helemaal niet zoveel te kunnen om auto te rijden. Mensen met een hernia hebben meer uitvalsverschijnselen dan mensen met een niet-aangeboren hersenletsel en die mogen van het CBR gewoon autorijden. Ook mensen met één been of een glazen oog kunnen prima autorijden. Dat gebeurt allemaal buiten de scope van het CBR om. Maar als je bij het CBR in de verkeerde kaartenbak komt (bijvoorbeeld na hersenschade) dan kom je daar nooit meer vanaf.’

Steketee vervolgt: ‘Ze hebben nul flexibiliteit en blijven als robots herhalen: regels zijn regels. Maar daarmee veroorzaken ze veel eenzaamheid. En eenzame mensen overlijden binnen 5 jaar aan die eenzaamheid, eerder dan aan hun eventuele ziekte’.

Daarmee veroorzaakt het CBR (i.c. het ministerie van IenW) dodelijke slachtoffers, onder het mom van het willen voorkomen van verkeersdoden. 3,8 miljoen Nederlanders lijden aan een hersenaandoening. Eenzaamheid is onder deze groep een groot issue. Deze mensen mobieler maken kan hun vereenzaming, en daarmee hun versnelde dood, voorkomen.

Joram Grunfeld, geograaf en als strategisch adviseur verbonden aan de gemeente Hilversum, stelt dat we nu leven in het tijdperk van de polycentrische stedeling, die zijn leven in meer centra tegelijk heeft en die dus optimaal mobiel moet zijn.

‘Het CBR jaagt de samenleving op kosten’

Eenzaamheidsambassadeur Marianne van den Anker zegt: ‘De kosten van vergrijzing en zorg rijzen de komende tijd de pan uit. Alles wat mensen aan zelfzorg, mantelzorg, buurtzorg etc. kunnen doen, moeten we dus ook daar laten plaatsvinden. Dat kan alleen als zoveel mogelijk mensen die 75+ zijn en/of die ziek zijn geweest en nu re-integreren, zo mobiel als mogelijk zijn en blijven, natuurlijk zonder dat ze de verkeersveiligheid in gevaar brengen.’

Van den Anker: ‘Het CBR is dus totaal verkeerd bezig en jaagt de samenleving op enorme kosten. Bovendien vereenzamen mensen die niet mobiel zijn, enorm, en daarop aansluitend vervallen ze in depressies. In de Economie van het Geluk die nu in postmateriële tijden steeds belangrijker wordt, moet de overheid de mensen gewoon laten tuffen naar elkaar toe. Uit internationaal onderzoek blijkt dat visiting family and friends de belangrijkste reden is waarom mensen uit huis gaan.’

Het CBR is alsmaar aan het uitbreiden en neemt steeds meer artsen en examinatoren aan. Nergens voor nodig en zonde van het belastinggeld, vind ik. Zo creëer je een steeds verder uitdijend bureaucratisch moloch, en raakt vergrijzend Nederland minder mobiel. We worden steeds ouder in steeds betere conditie.

Maar met ouder worden nemen ook ziektes toe. Als steeds meer mensen van het CBR niet mogen rijden, kost dat een vermogen aan (zorg)taxi’s en verloren arbeidsproductiviteit. Slecht voor de BV Nederland. En onzinnig ook want er tuffen jaarlijks veel mensen uit andere EU-landen in ons land, die op gezondheidsgebied niet voldoen aan de strenge CBR-eisen, dus het CBR creëert schijnveiligheid.

Brantsen: ‘Mijn auto is onlangs in Nederland total loss gereden door een Roemeense automobilist met Roemeens rijbewijs, een man die totaal niet aan de CBR-normering voldoet maar hier wel vrolijk mag rondtuffen.’

Het CBR blijft zich in bochten wringen om het rijvaardigheidsmonopolie en werkgelegenheid veilig te stellen. Onlangs werd bekend dat het CBR het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat niet op de hoogte heeft gesteld van de torenhoge kosten van het ICT-project Rijgeschiktheid aan het stuur. Daardoor is ook de Tweede Kamer onvolledig geïnformeerd. Het project werd begroot op 7 miljoen euro, maar de kosten zijn al opgelopen tot 34 miljoen euro. Dat blijkt uit onderzoek van het tv-programma Zembla.

Rijbewijzen uit andere EU-landen

In andere EU-landen is de overheid relaxter over rijbevoegdheid. Je mag in Nederland rijden met een rijbewijs uit elk EU-land. Als je langer dan zes maanden per jaar in Nederland woont, moet je dat omzetten naar een Nederlands rijbewijs maar in de praktijk doet vrijwel niemand dat en verzekeraars noch politie doen daar moeilijk over.

De Italiaan Renato Nonis woont en werkt al acht jaar in Nederland. Hij zegt: ‘Ik tuf hier rond met mijn Italiaans rijbewijs. In Italië geldt dat je rijbewijs levenslang geldig blijft, ook als je een gezondheidsissue als bijvoorbeeld een hersenbloeding of hartinfarct hebt gehad. Dat is in alle Zuid-Europese landen het geval. Ik heb nog een huis in Turijn en ben daar regelmatig voor familiebezoek. Ik rijd met mijn Italiaanse rijbewijs en mijn Nederlandse verzekeraar gedoogt het, want we zijn een EU.’

Risico-opslag bij verzekeringen

Cruciaal is de opvatting van de verzekeraars. Ik heb een idee voor hen. Geef mensen die medisch gezien een vlekje hebben (zoals bijvoorbeeld een hart- of herseninfarct of een hersenbloeding), maar waarvan hun huisarts het OK vindt als ze autorijden, toestemming om te rijden in een intelligente semi-zelfsturende auto , maar met een hoger eigen risicobedrag of een risico-opslag in de vorm van een hogere verzekeringspremie.

Dan draag je als verzekeraar bij aan een gelukkig, mobiel, vergrijzend, veilig Nederland, terwijl je je risico’s hebt afgedekt. Ik heb het er met verzekeraars over gehad. Jongeren veroorzaken meer auto-ongevallen dan ouderen en daarom laten verzekeraars jongeren een hogere verzekeringspremie betalen dan ouderen.

Ik kan me voorstellen dat verzekeraars met premiedifferentiatie gaan werken in het geval van mensen die een gevaarlijke ziekte hebben overwonnen. Ik hoor vanuit verzekeraars dat dit eigenlijk aansluit op het bestaand beleid aangaande andere risicogroepen zoals jongeren. De overheid is nu eerst aan zet waar het gaat om het kortwieken van het CBR. Verzekeraars volgen de overheid. 

Ook met het ministerie van VWS heb ik mijn voorstellen besproken. Een ambtenaar die anoniem wil blijven, zegt: ‘Ik zie dat we nu veel geld uitgeven aan zorgtaxi’s e.d. om mensen te vervoeren, die van hun huisarts wel zouden mogen rijden. Je moet iedere keer goed nadenken of we als overheid de juiste afwegingen maken. Immers je kunt iedere euro maar een keer uitgeven en meedoen in de samenleving is ook een grote waarde voor mensen. Daar hoort jezelf kunnen verplaatsen soms met de eigen auto ook bij, ook als je oud bent of als je ziek bent (geweest).’

De ambtenaar: ‘Het is wat mij betreft heel goed denkbaar om de huisarts een belangrijkere rol te geven bij de rijgeschiktheidsbeoordeling van mensen met hersenletsel, 75+ers en mensen die ziek zijn geweest. Huisartsen hebben het op dit moment wel erg druk. Dus of ze dit erbij willen/kunnen doen, moeten we dan nog wel goed met ze bespreken.’

De eerste huisartsen die ik hier intussen over heb gesproken, staan positief tegenover de voorstellen in deze notitie. Ze willen dit graag gaan doen.

Het CBR heeft de afgelopen jaren het rijbewijs van duizenden ondernemers en hun medewerkers geblokkeerd, om ‘medische redenen’. Soms is dat terecht, maar in veel gevallen mogen betrokkenen van hun eigen arts of de bedrijfsarts wel rijden, maar het CBR houdt voet bij stuk. Als je eenmaal in het moeras van de CBR-bureaucratie zit, kom je er niet meer uit. Daardoor zijn duizenden ondernemers en werknemers nu ten onrechte beperkt in hun mobiliteit. Dit kost de BV Nederland veel geld.

Nog een oplossingsrichting:

Van alle Nederlanders onder de 67 jaar van wie het CBR de afgelopen 5 jaar om gezondheidsredenen het rijbewijs heeft geblokkeerd, wordt hun rijbewijs per direct gedeblokkeerd, onder de voorwaarde dat zij met een rijvaardigheidsverklaring van hun bedrijfsarts of huisarts naar de afdeling burgerzaken van de gemeente gaan.

Zo krijgen duizenden mensen hun rijbevoegdheid terug, zonder dat de verkeersveiligheid in het gedrang komt. Voor de nabije toekomst moet gelden dat, als mensen na ziekte weer willen gaan autorijden, ze dit met een verklaring van hun eigen arts bij hun gemeente moeten regelen. Met een risico-opslag, zoals ik voorstel,  moeten ook verzekeraars  goed kunnen leven. 

Geef de ANWB en de huisartsen dezelfde bevoegdheid over rijvaardigheidsbeoordeling als het CBR

Om aan de CBR-ellende, waar met name de Telegraaf de afgelopen maanden al veel over schreef, een einde te maken, zijn twee spelers cruciaal: de overheid ( i.c. de ministeries van IenW en VWS) en de verzekeraars. Als die mijn voorstellen omarmen, ligt dit het leed snel achter ons.  

Maar geen enkele monopolist is klantvriendelijk. Het CBR zal pas veranderen als het concurrentie krijgt. Door de ANWB en de huisartsen dezelfde bevoegdheden te geven als het gaat om rijvaardigheidsbeoordeling, als het CBR, ontstaat concurrentie. Maar er ontstaat ook meer beoordelingscapaciteit.

Tienduizenden door het CBR unfair behandelde Nederlanders kunnen dan zichzelf weer uitlaten en worden daardoor minder eenzaam en minder geïsoleerd. Met al deze maatregelen wordt ondernemend Nederland mobieler, productiever, minder eenzaam en veel gelukkiger.

Zetten Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP), hun pitbull-tanden nu in het CBR? Pakt CDA-leider Hugo de Jonge, die over eenzaamheidsbestrijding gaat, dit op? Gaat Alexander Pechtold dit realiseren en laat hij een mooie erfenis na, voor hij burgemeester van Utrecht wordt?

Pakt de VVD dit op en gaat minister Van Nieuwenhuizen zich inspannen voor de burgers die door het CBR eenzaam worden gemaakt en voortijdig de dood in worden gejaagd? Ze zouden hun populariteit er enorm mee zien toenemen. En het is verkiezingstijd. Dus, een ieder die deze handschoen wil oppakken, pakke hem nu op!

Het bericht Het CBR van Pechtold zorgt voor eenzaamheid en voor extra doden verscheen eerst op Wynia's Week.