Want niet alleen Nederland begint zoetjesaan uit zijn voegen te barsten, ook komen de grenzen in zicht van wat de wereld als geheel qua bevolking aankan. Tussen 1950 en nu verviervoudigde de bevolking van India tot een kleine anderhalf miljard mensen – dat was in datzelfde 1950 bijna 60 procent van de wereldbevolking. Ook de Indonesische bevolking werd vier keer zo groot, terwijl die van Irak zelfs vertienvoudigde. Afrika als geheel groeide met een factor zes van 225 miljoen naar 1,4 miljard mensen. Weliswaar vlakt de groei van de wereldbevolking al sinds de jaren 1970 procentueel af, maar in absolute aantallen groeit ze nog steeds. De verwachting is dat er tot 2050 nog een miljard Afrikanen bijkomen.

Druk op beschikbare middelen

Je hoeft geen Einstein te heten om te zien dat zo’n spectaculaire bevolkingsgroei een enorme druk legt op de beschikbare middelen. Want al die extra mensen moeten eten, zich kleden en een voldoende verwarmd of gekoeld onderdak hebben. Plus productief werk, met alles wat daar bijhoort, om een en ander te kunnen betalen. Je kunt dan ook gerust stellen dat een kind maken nu het ergste is wat je als individu het milieu, het klimaat en je medemensen kunt aandoen. Want elk kind vergroot de al enorme belasting van het milieu, dat dan ook wereldwijd piept en kraakt, zelfs zonder illegale houtkap, ongebreidelde plantageaanleg, roofmijnbouw, corruptie en wanbeheer.

Het mag een wonder heten dat de meeste aardebewoners er, terwijl de wereldbevolking volgens de VN pas in 2085 haar grootste omvang zal bereiken bij ongeveer 10,4 miljard, toch nog op zijn vooruitgegaan. Er is nu minder honger en er leven zowel procentueel als in absolute aantallen minder mensen in de diepste armoede dan een halve eeuw geleden. Bovendien is overal, dus ook in de minst ontwikkelde gebieden, de levensverwachting drastisch toegenomen. Een gemene ziekte als pokken vind je alleen nog in het laboratorium en polio is goeddeels uitgeroeid. Dat heeft alles te maken met de westerse wetenschap en technologie – ten goede én ten kwade.

Zo rond 1900, op het hoogtepunt van het imperiale kolonialisme, kwam de moderne westerse geneeskunde goed op gang. Via goedbedoelende missionarissen, zendelingen en andere idealisten kwamen de vruchten daarvan, zoals effectieve medicijnen, vaccinaties  en betere hygiëne, ook in de koloniën terecht. Daardoor liep vooral de kindersterfte sterk terug. Dat is het goede.

Met de pillen en spuiten strooiden ze evenwel ook de benauwde christelijke moraal over de bevolking uit. Die moraal was obsessief gericht op zieltjes winnen, en zo plaveiden zij per saldo de weg naar de overbevolkte hel: ‘Laat de kindertjes tot mij komen’, had de Heer gezegd, en hoe meer het er waren, hoe beter. ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’, verordonneerde de Bijbel, dus was geboorteregeling, net als in Europa zelf, van de duivel.

Wat ze niet meebrachten, waren de westerse kennis, normen en mentaliteit die voor de sterk groeiende welvaart van Europa en Noord-Amerika borg stonden. Alle zorg ging uitsluitend naar het uitmelken van koloniën en naar het maken en in leven houden van kinderen voor God en als te exploiteren arbeidskrachten. Dat is het kwade.

Jong en arm

Toen de meeste koloniën rond 1960 onafhankelijk werden, ontstond bijgevolg een allegaartje van straatarme, slecht georganiseerde en intern verdeelde landen met een razendsnel groeiende bevolking, die al gauw bijna allemaal tot corrupte dictaturen verwerden of in eeuwige burgeroorlogen verzopen. Daar is inmiddels wel wat aan verbeterd, vooral in zuidelijk Azië. Taiwan is een goed functionerende democratie, en in mindere mate zijn Zuid-Korea,  India en Indonesië dat ook. Maar dat is zelfs in die landen lang niet genoeg om iedereen een fatsoenlijk bestaan te bieden.

Alleen al het voeden van de gargantuaanse massa mensenvlees van de nabije toekomst is een enorm probleem. Sommige experts zien de oplossing in een plantaardig dieet – vlees produceren vraagt veel energie – maar daar zijn eigenlijk alleen fanatieke vegetariërs en veganisten voor te porren. De bulk van de mensheid is jong en woont in arme gebieden, maar heeft wel toegang tot een smartphone. Daarop hebben ze net voor het eerst bijna mogen ruiken aan al die heerlijkheden die wij, rijke westerlingen, zo aangenaam en doodgewoon vinden. ‘Helaas pindakaas jongens, maar jullie zijn te laat, hier is een sloopje bonen en frituur maar wat meelwormen’, daar gaan die miljarden echt geen genoegen mee nemen. Natuurlijk kun je ook overgaan tot het directe recyclen van mensenvlees, zoals in de film Soylent Green uit 1973. Maar iets zegt me dat ook dat geen begaanbare weg is.

Wat kunnen we tegen die achtergrond dan wel doen om, ook in ons eigen belang, te voorkomen dat de nog altijd groeiende Afrikaanse en Aziatische massa’s op drift raken? Het antwoord is: zorgen dat ze voldoende reden hebben om thuis te blijven. Dat wil zeggen dat we moeten werken aan meer bestaanszekerheid en een aanvaardbaar niveau van welvaart en ontplooiingskansen in wat tegenwoordig de Global South heet.

Allereerst zal er heel veel werkgelegenheid gecreëerd moeten worden, ook hoogwaardige. De traditionele economische organisatievormen van derdewereldlanden zijn op geen enkele manier tegen de huidige bevolkingsdruk opgewassen. Er moet in flink tempo verstandig geïndustrialiseerd worden. Dat kan alleen met westerse hulp. Maar het daarin te investeren kapitaal rendeert alleen als we het bestuur verbeteren en corruptie en religieuze dwingelandij in belangrijke mate kunnen smoren. Ruimhartigheid is geboden, maar wel op duidelijke, strikt rationele voorwaarden, en op voet van gelijkwaardigheid.

Minstens zo urgent is het om nu serieus werk gaan maken van geboortebeperking door gedegen basale seksuele voorlichting, het beschikbaar maken van voorbehoedmiddelen en het slechten van seksuele taboes. En druk uitoefenen op al die leiders die hun bevolking nog altijd graag zien groeien, om welke reden dan ook. Alle beetjes helpen, ook als men voorspelt dat de groei er na 2085 wel uit is. Bedenk dat elke verdere groei het mondiale vergrijzingsprobleem op termijn alleen maar verergert. 

Pragmatisme is geboden

Gemakkelijk zal het niet gaan. Hebzuchtige, corrupte elites schudden hun graaimentaliteit niet zo maar af, militiegeboefte vertoont geen neigingen om een cursus boekhouden te gaan volgen en ambitieuze militairen zullen nog lang blijven complotteren met buitenlandse en binnenlandse stokebranden, van IS tot aan Wagner. We zullen ons pragmatisch moeten opstellen en erkennen dat serieuze democratie en mensenrechten vooral iets zijn voor de (verre) toekomst. Voorlopig zijn er nog te veel trauma’s te verwerken en te veel onderlinge, vaak tribale conflicten te bezweren.

En dan is er nog van hoog tot laag het postkoloniale wantrouwen jegens de westerse wereld. En niet te vergeten: de angst om door het Westen niet serieus genomen te worden. Die giftige mix is de bron van het neo-koloniale succes van China in Afrika. Maar dat is voor het Westen geen excuus om niets te doen, want alles wat we nalaten, maakt de al penibele toestand alleen maar erger.  

Tegelijkertijd moeten er ook in het Westen zelf, in ons eigen land dus, dingen gebeuren om onze positie te consolideren en onze zwaar bevochten normen, waarden en welvaart te waarborgen. Het percentage niet-westerse immigranten en hun nakomelingen is inmiddels zo groot, dat Nederland cultureel verkleurt doordat een fors deel van hen slecht is geïntegreerd of onze maatschappij zelfs compleet afwijst. Dat raakt aan het wezen van onze samenleving en bedreigt ons welzijn.

Hoe weren we ons daartegen? In elk geval niet met een baarwedstrijd, want die verliezen we. Europese vrouwen willen echt niet meer dan een à twee kinderen. Fokpremies zullen juist eerder de ongeïntegreerden aanspreken. Wat ook averechts werkt is het ongebreideld verketteren van immigranten à la Geert Wilders. Dat is juist koren op de molen van religieuze geestdrijvers en politieke ruziezaaiers uit de thuislanden, en wie ook maar verder onze samenleving wil destabiliseren.

Wel moeten we de instroom drastisch beperken en alles op alles zetten om waar nodig al ingestroomde migranten alsnog te doen integreren. Daar hebben we tot nu toe bar weinig van gebakken. Toen het nog om kleine minderheden ging, hebben we onder de aegis van respect voor ieders eigen taal en cultuur een gesegregeerde maatschappij vol getto’s laten ontstaan, en juist dáár hebben we nu last van. We moeten stoppen met het doodknuffelen van allochtonen, maar ze juist uit hun isolement halen, deelgenoot maken van de moderniteit en doordringen van de grote voordelen daarvan. Daartoe moet in elk geval de lange arm van een aantal thuislanden voorzichtig maar doortastend worden gebroken. 

Minder vlaggenzwaaierij

Ook in dit opzicht is pragmatisme geboden. Je zou bijvoorbeeld wat minder opzichtig aan letterverering en vlaggenzwaaierij kunnen doen, waarvan we weten dat het juist bij het minder verlichte deel van de moslimbevolking grote weerstand oproept. Dat vinden belangenbehartigers en activisten niet leuk, maar het deel van de bevolking waar het om gaat is te groot om te negeren en we moeten toch echt met elkaar samenleven.

Daar mag dan weer tegenover staan dat de overheid veel minder toeschietelijk wordt als het gaat om extra openbare ruimte die de islam opeist: nee, geen officiële feestdagen, bijvoorbeeld. Nee, geen gebedsruimtes of -pauzes in openbare gebouwen, geen politieafvaardigingen bij iftars, enzovoort. Het doel is om in elk geval de jongeren uit hun vaak beklemmende maatschappelijk isolement los te weken. En als dat paternalistisch klinkt: het zij zo.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe overleven we met meer dan tien miljard mensen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor wie zich bekommert om al de risico’s waar de mensheid mee te maken heeft, lijkt zo’n debat misschien op het geharrewar van de kleine beestjes, die je druk, maar zinloos ziet bewegen als je een steen optilt. Die associatie is echter onterecht. Woorden doen ertoe. Ze zijn onontbeerlijk voor begrip.

Zo weet ik dat iemand die het woord ‘jongeren’ in de mond neemt lariekoek spuit. Er bestaan jongens en meisjes, maar jongeren komen alleen voor in beleidsnota’s. Die gebruiken taal om zaken weg te moffelen. Zij spreken van ‘uitdagingen’ als ze problemen bedoelen en impliceren dat ambitieuze doelstellingen beter zouden zijn dan gewone doelstellingen, hoewel de kans om een ambitieuze doelstelling te halen per definitie kleiner is. Ze zeggen zelfs dat vliegtuigen ‘stiller’ worden, hoewel dat niet kan.

Van vaderland naar thuisland

Dat het belangrijk is om de juiste woorden te kiezen bij het beschrijven van wat er gebeurt, leerde de praktijk steeds weer. Terwijl de Kamer debatteerde, waren twee Zweden na een gevangenenruil met Iran in hun ‘thuisland’ teruggekeerd en bleek ook Wikileaks-oprichter Julian Assange op weg naar zijn ‘thuisland’ Australië, aldus de pers.

Maar in mijn jeugd kende alleen het apartheidsregime in Zuid Afrika ‘thuislanden’. Daar waren wij tegen. Hier hadden we een vaderland. Dat ‘vaderland’ in onze taal plaats heeft moeten maken voor ‘thuisland’ heeft niet alleen van doen met geslachtsomzichtigheid. Vaderland ligt in onze hersenen dicht aan tegen volkslied dat weer ligt opgeslagen vlak bij ongemakkelijke woorden als ‘nationalisme’ en ‘volksaard’.

We hadden het probleem natuurlijk op kunnen lossen door in plaats van ‘vaderland’ het woord ‘geboorteland’ te gebruiken, maar als gevolg van (al dan niet zorgelijke) demografische ontwikkelingen is ook die term beladen geraakt. Van veel landgenoten is Nederland niet het geboorteland. Dus zitten we in ons aller thuisland op tv naar het Nederlandse of het Turkse elftal te kijken. (Maar niet naar het Marokkaanse of Syrische, want die mogen niet meedoen aan het EK). En op straat naar demografische ontwikkelingen.

In het vaderland werd de vreemdeling met argwaan bekeken. Geen wonder, hij was immers vreemd. Dat is precies wat hem onderscheidt van ons. Uit het Hebreeuws kennen we de term sjibbolet, een uitspraak die eenduidig aangeeft of de spreker al dan niet tot een bepaalde groep behoort. Zo liet het verzet in de Tweede Wereldoorlog mensen het woord Scheveningen uitspreken om zeker te weten dat ze geen Duitser waren. En de Friezen weten: ‘Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries‘ (‘Boter, brood en groene kaas, wie dat niet kan uitspreken, is geen oprechte Fries’).  

Want veel sterker dan kleur, onderscheidt taal ons van de ander. Tegelijkertijd blijkt uit het gedoe over de term omvolking hoe taal de aanpak van immigratie heeft gegijzeld. Al in 1979 stelde de Troonrede: ‘Ons land is vol, ten dele overvol.’ Toch bleef tegengaan van immigratie nog bijna een halve eeuw taboe. Volgens socioloog J.A.A. van Doorn (in 1993) omdat twee onderwerpen verstrengeld waren: het lot van vluchtelingen en de positie van allochtonen. Deze dubbele koppeling maakte volgens hem iedereen die zich progressief noemde op slag kopschuw als iemand over mogelijke overbevolking begon. Want de progressief zag beide groepen als zwak en kansarm en vond daarom dat ze tegen elke prijs moesten worden ontzien.

Die benadering staat haaks op het gegeven dat mensen van nature bang zijn voor vreemdelingen. Maar vrees is zo’n onwelkome gast, dat hij meestal in vermomming verschijnt. Liefst als schuldgevoel. Dat verklaart volgens mij de verschuiving van de aandacht van christelijk Nederland van zending naar opvang van immigranten, die begon in de jaren van dekolonisatie. Met als resultaat dat de wereld hier verandert in plaats van daar.

Woorden wonen in hun context

Net zomin als mensen zijn woorden echter per se gevaarlijk. Dat hangt af van de plek. Mensen wonen in hun ‘thuisland’, woorden in hun context. Luister maar naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit: ‘Een plant, dier, of een ander organisme, dat van nature niet in Nederland voorkomt, wordt een uitheemse soort genoemd. Wanneer deze soorten door menselijk handelen in ons land terechtkomen worden ze exoten genoemd. (..) Een klein deel van de exoten voelt zich prima thuis in zijn nieuwe omgeving. Ze kunnen zich vestigen in onze natuur, zich snel vermeerderen en schadelijk zijn voor inheemse soorten. Deze soorten worden invasieve exoten genoemd.’ Maar wie Eritreeërs (al dan niet invasieve) exoten zou noemen, overtreedt de wet. Hij doet aan groepsbelediging.

Of neem het racisme dat al jaren openlijk en welig tiert in de aardappelbranche. In het Convenant Robuuste Aardappelen uit 2017 staan zulke onversneden oproepen tot omvolking dat ze iedere Volkskrant-columnist van zijn bureaustoel zouden doen tuimelen. De traditionele Nederlandse aardappel moet worden vervangen door betere rassen, vindt men daar. En dat is al bijna gelukt. Het Bintje, een ras dat in 1905 door de hoofdonderwijzer Kornelis Lieuwes de Vries uit het Friese Suameer als een kruising van de ‘Munstersen’ met ‘Fransen’ werd gekweekt, is nu vrijwel uitgeroeid. En de kruimige eigenheimer overleeft slechts als scheldwoord.

In taal zie je het pas als je het begrijpt. Zo kennen wij de buurtvader en de wijkagent. Waarom niet de wijkvader en de buurtagent? Omdat wet- en regelgeving precies moet zijn. De wijkagent weet precies dat zijn wijk ophoudt op de hoek van de Julianalaan, want hij moet precies weten wat zijn bevoegdheden zijn. Een buurt daarentegen is niet scherp begrenst. Voor de buurtvader maakt dat niet uit. Hij heeft geen wettelijke status. Je hoeft niet naar hem te luisteren. Dus hij kan met vage taal worden aangeduid.

Hoe belangrijk de keuze van het juiste woord is, weet men in China al lang. Onderdeel van het confucianistisch denken is zheng ming oftewel ‘de correctie der namen’. Onzorgvuldig taalgebruik leidt volgens Confucius tot een glibberig pad waarop ‘moraal en kunst achteruitgaan’ en ‘mensen in hulpeloze verwarring blijven staan.’ 

Gevaarlijke ontwikkeling

In die verwarring stond politiek Nederland stil. Pas met de laatste verkiezingen gingen de oordoppen af. Dat heeft een halve eeuw geduurd. Behalve in tijd is de periode waarin moraal en kunst in Nederland achteruit glibberden ook in aantallen mensen uit te drukken. Toen Nederland in 1979 ‘vol, ten dele overvol’ was, telde het vaderland 14 miljoen inwoners. Vorige maand woonden er in het thuisland bijna 18 miljoen mensen en toen pas erkende Frans Timmermans: ‘Als je iedereen toelaat, dan blaas je de verzorgingsstaat op. Hij wil nu de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen volgen. Die werd geleid door oud CDA-ambtenaar Richard van Zwol, voordat die dit kabinet ging formeren. 

Van Zwol wil de bevolking tot 2050 ‘gematigd’ laten groeien en Nederland voor nog 1 tot 2 miljoen mensen tot ‘thuisland’ maken. Zijn dat geen gevaarlijke woorden? Voor Extinction Rebellion wel, neem ik aan. Die nieuwe Nederlanders stoten stikstof en CO2 uit die wie hier al woont juist moet besparen. Als de uitroeirebellen consistent zijn, kunnen we blokkades bij de grens verwachten, zodra ze terug zijn van vakantie.

Maar zal ik U eens een echt gevaarlijke demografische ontwikkeling vertellen? In 2050 heeft in Nederland de helft van de mensen niet alleen geen ouders meer, maar ook geen broers, zussen of kinderen: een direct gevolg van de vergrijzing en het gestaag dalende vruchtbaarheidscijfer. Daar hoor ik niemand over.

Niet meer binnen zonder kloppen

Wie de kop in het zand steekt ziet demografische ontwikkelingen niet aankomen. Taal kan de mens tot zand dienen. Gebruik van vage woorden is verleidelijk om de werkelijkheid te verdoezelen, maar slechts van een onverschrokken onder de ogen zien der waarheid, hoe pijnlijk die ook wezen moge, is enige verbetering van misstanden te verwachten. In 1993 schreef J.A.A. van Doorn gewoon: ‘Bedenk bevolkingspolitiek primair vanuit de behoeften en belangen van de Nederlandse samenleving, waar enigszins mogelijk aangevuld met royale humanitaire initiatieven.’ Dat gaat de regering nu pas doen.

Er hangt geen touwtje meer uit de brievenbus. Wie binnen wil moet netjes kloppen. En zijn geloofsbrieven aanbieden.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eindelijk een regering die kan omgaan met gevaarlijke woorden verscheen eerst op Wynia's Week.

Na 2050 verandert het klimaat nog steeds, maar dat ligt dan niet meer aan ons. Dan is bijna de helft van de bevolking ouder dan vijftig en het alsmaar dalende peil van het onderwijs verzekert nu al dat welvaart na 2050 niet op het opleidingsniveau van de andere helft gebaseerd zal zijn.

Toch wordt onbekommerd omgegaan met wat ons nog rest. Zo vroeg de hoofdredacteur van de Volkskrant zich onlangs af ‘Wat moet Nederland met de bedrijven waarvan het vooral de lasten heeft en niet de lusten?’

We horen de galm van de kansel

Als het woord ‘bedrijven’ hier was vervangen door het woord ‘immigranten’ dan had hij de vraagstelling waarschijnlijk te extreemrechts gevonden om die een podium te bieden. Nu het om bedrijven gaat, legt de vraag extreemlinkse onderbuikgevoelens bloot, die ook tegenspraak behoeven.

‘Sommigen beschouwen het private bedrijfsleven als een roofzuchtige tijger die moet worden afgeschoten. Anderen kijken ernaar als een koe die ze kunnen melken. Slechts een handvol mensen ziet wat het bedrijfsleven echt is: het sterke paard dat de kar trekt,’ zei Winston Churchill ooit. De hoofdredacteur van de Volkskrant hoort niet tot die handvol.

‘Willen we deze economie wel? Zijn sommige sectoren niet veel te belastend voor ons kleine, reeds overbelaste land?’ vraagt hij ons. In zijn retoriek horen wij de galm van de kansel en net als de dominee geeft hij zelf het antwoord, al kan hij zich slechts beroepen op een aardse autoriteit: ‘DNB-president Klaas Knot formuleerde het onlangs het scherpst. Sommige sectoren kosten Nederland veel meer dan ze opleveren, zei hij, en daar moeten we eigenlijk van af. Hij noemde ze ook bij naam: de glastuinbouw, de vleesverwerkende industrie en de distributiecentra.’

Daar keek ik van op. Een eerdere president van De Nederlandsche Bank die sluiting van hele bedrijfstakken bepleitte, kan ik mij niet herinneren. Zelfs niet toen bij de vorige energietransitie, die van steenkool naar aardgas, de mijnen dicht gingen. Levert De Nederlandsche Bank Nederland eigenlijk nog wel meer op dan hij kost, is een vraag die dan bij mij rijst, maar in de politiek niet wordt gesteld.

Want overheidsinstellingen blijven altijd bestaan. Zelfs de in 1814 opgerichte Nederlandsche Bank, al verspeelt die haar hele eigen vermogen. Maar bedrijven naar wier producten geen vraag meer is, verdwijnen vanzelf. Daar hoeft de overheid niets voor te doen. Bedrijven die dingen maken die ‘we met zijn allen’ niet willen, gaan namelijk failliet.

In de krant van de hoofdredacteur denkt men daar anders over. Daar viel vier jaar geleden al te lezen: ‘Bedrijven die het alleen gaat om geld verdienen, hebben geen bestaansrecht.’ Dat vonden Ewald Engelen, Marcia Luyten en Jeroen Smit. Die zagen in de coronacrisis een kans om de economie naar hun zin te hervormen. Zij verdeelden die daartoe in goede en slechte bedrijven en de ‘sociaal-rechtvaardige, duurzame’ bedrijven mochten van hen overheidssteun krijgen, maar de slechte bedrijven moesten het geld terugbetalen.

De kletsende klasse wil planning en dwang

Het is niet de juistheid van ideeën die bepaalt hoeveel invloed ze hebben. Dit pleidooi voor economische eugenetica was ondertekend door 115 mensen onder wie geen enkele vakbondsbestuurder of arbeider, maar wel de cabaretiers Claudia de Breij, Dolf Jansen, Guido Wijers en Freek de Jonge, de schrijvers Rutger Bregman, Adriaan van Dis, Bas Heijne, Geert Mak en Tommy Wieringa, enkele dichters en kunstenaars en natuurlijk ook de woordvoerders van de gesubsidieerde oppositie zoals actiegroepen De Goede Zaak, Tax Justice Nederland, Both Ends, Laat Bloeien, Ede Jonge Klimaatbeweging, Ons Geld, Transitie Boxtel, Social Enterprise, Jongeren Milieu Actief, de Stop Ecocide Foundation en de Fairness Factory. Allemaal ‘opiniemakers’.

Zij geloven net als de economen die honderd jaar geleden een Centraal Plan opstelden, dat van bovenaf valt uit te stippelen wat goed voor ons is. Ook al heeft de praktijk keer op keer geleerd dat inperken van economische vrijheid leidt tot inperken van politieke vrijheid en tot dictatuur. Maar onze ‘opiniemakers’, de kletsende klasse van schrijvers, dichters, cabaretiers, kunstenaars en hoofdredacteuren meent te weten wat we met bedrijven moeten doen om tot een juiste samenleving te komen. Steeds met de nadruk op ‘moet’. Want het kenmerk van planning is dwang.

In onze bestuurlijke haarvaten zitten dieprode ideeën

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) worstelt in haar rapport Goede zaken met de vraag om iets verstandigs over deze materie te formuleren en het landsbestuur heeft steeds minder schroom om ons te vertellen wat goed voor ons is. Bernard ter Haar, destijds werkzaam voor de club van veertien allerhoogste ambtenaren genaamd ABDTOPConsult, schreef een jaar geleden al dat ‘we’ onze consumptiepatronen ‘moeten’ veranderen.

Verwijzend naar biodiversiteit, klimaatverandering en leefbaarheid, stelde Ter Haar dat we ‘ons voedingspatroon moeten verleggen van een dieet met dierlijk eiwit naar een dieet met plantaardige eiwitten. Een lekker stukje vlees? Van die verworvenheid zullen we afscheid moeten nemen,’ aldus Ter Haar. Wij tellen twee keer ‘moeten’. En er moet meer: vermogen binnen de familie laten, was vroeger volgens hem logisch om de bestaanszekerheid te borgen. Maar nu niet meer: ‘de verworvenheid van lage successieheffing zal vervallen.’

Dieprode ideeën, nauwelijks nog in groene vermomming gewikkeld, blijken doorgedrongen tot in de bestuurlijke haarvaten. Ter Haar zal toch wel weten dat in 1917 de eerste nieuwe wet die Lenin invoerde om de Sovjet-economie fundamenteel in een communistische te veranderen, luidde dat alle erfenissen voortaan aan de staat vervielen?

Dat was ook een van de tien punten uit het manifest Tien over Rood dat de radicalen van Nieuw Links in 1966 uitbrachten en dat gematigden als Willem Drees senior en junior de PvdA deed verlaten. Niet alleen de lopende overname van de bestuurlijke PvdA door het extremistische GroenLinks is een teken des tijds. De ontboezeming van een hoge ambtenaar laat zien dat wat vroeger extreemlinkse ideeën waren nu gewoon onderdeel uitmaakt van het denkpatroon van de bestuurlijke kaste.

Ter Haar waarschuwt ons zelfs om niet tegen te spartelen als hij ons laatste stukje vlees komt afpakken: ‘Verzet is vaak niet de actie die bij afscheid past. Verzet kost energie en veroorzaakt schade. Beter is het om het verlies een plek te geven en het afscheid met opgeheven hoofd te aanvaarden. Dat houdt mensen bij elkaar en kan ook energie geven om oplossingen te zoeken.’

Bestuurlijk Nederland is doordrenkt met een ideologie die maakt dat het wel ingrijpt in van alles waar het zich niet mee hoeft te bemoeien, maar niet doet wat nodig is. Joop den Uyl zei al op 15 mei 1973: ‘Op grond van de overbevolking in Nederland, die een groot probleem vormt voor de verbetering of zelfs het handhaven van de kwaliteit van het leefmilieu, dient de overheid een actieve bevolkingspolitiek te volgen.’

33 procent bevolkingsgroei

Dat is echter zo ongeveer het enige wat de overheid in de afgelopen vijftig jaar níet heeft gedaan. Daarom heeft Nederland er sinds Den Uyl aan de bel trok 4,5 miljoen inwoners bij gekregen. Die stijging met 33 procent is funest voor de brede welvaart per hoofd van de bevolking. Wat we dringend nodig hebben, is een democratisch besluit over wie we wel en wie we niet Nederland binnen laten. Voor neocommunistische plannetjes over wat producenten hier nog mogen maken en wat consumenten hier nog mogen eten, kopen we niets.

We kunnen alleen hopen op de bestaanszekerheid die Pieter Omtzigt graag citeert als ‘voorwerp van zorg van de overheid’ uit artikel 20 van de Grondwet, als een nieuw kabinet deze bestuurlijke verandering snel in gang zet.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Liever actieve bevolkingspolitiek dan neocommunistische plannetjes over wat producenten nog mogen maken en wat consumenten nog mogen eten verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor hen hoeft Nederland ook niet zoals Denemarken en Engeland te zoeken naar een arm land (Rwanda, Albanië?) dat tegen betaling afgewezen asielzoekers direct opneemt. Voor hen mag de familie van een minderjarige asielzoeker ook direct naar Nederland – hoewel we niets van de volwassenen afweten. Een prudente aanpak zou eerst onderzoek eisen bij de Nederlandse ambassade in hun woonland – zo doen andere EU-landen het namelijk ook.

Is barmhartigheid onbegrensd?

De barmhartige Samaritaan in de Bijbel hielp een onbekende die er ernstig aan toe was: ‘Ze pakten alles van hem af, ook zijn kleren. Ze sloegen hem halfdood, en lieten hem liggen.’ Ik denk dat een meerderheid van de Nederlanders een asielbeleid verkiest met criteria die niet veel ruimer zijn dan de omschrijving in Lucas 10, waar de Samaritaan deze ongelukkige helpt, maar niet al onderweg zijn rijkdom deelt met iedereen die minder heeft dan hij.

Vervolgde journalisten, bedreigde oppositiepolitici – voor hen moeten hulp en gastvrijheid open staan. Maar niet haast automatisch ook voor de honderd keer grotere groep van economische gelukszoekers. De Bijbel schrijft: ‘De Samaritaan zag de man liggen en kreeg medelijden.’ Is ‘medelijden’ het goede woord voor de gelukszoekers die alleen om economische redenen asiel aanvragen?

Wat te doen aan de instroom?  Allereerst nieuw management bij Vluchtelingenwerk. Geen tips meer aan binnenkomers over hoe ze moeten liegen en bedriegen. Potentiële asielzoekers moeten niet denken dat het hier makkelijker is dan in de buurlanden, en dus moet Vluchtelingenwerk een K.P.I krijgen: óf het percentage goedgekeurde aanvragen daalt met 15 procentpunten en wordt daarmee gelijk aan de rest van West-Europa, óf er komt een uitleg tot tevredenheid van de Tweede Kamer waarom de goedkeuring van asielaanvragen hier zo veel hoger is dan elders.

Dan een lijst van landen, zeker inclusief Egypte, Tunesië, Algerije en Marokko, waar zou moeten gelden dat immigratie en asiel van hun staatsburgers onmiddellijk worden geweigerd tenzij de aanvrager zijn aanvraag al voor de reis heeft laten goedkeuren op onze ambassade in het thuisland. Landen moeten zich ook houden aan internationale afspraken dat zij altijd hun eigen staatsburgers toelaten wanneer zij niet hier mogen blijven.

Geld intrekken

Alle genoemde landen zijn partners in de ‘European Enlargement and Neighbourhood Policy’ en ontvangen regelmatig honderden miljoenen euro’s aan financiële steun. Nederland kan best eisen dat die steun volledig stopt voor landen die hun eigen burgers toegang weigeren, maar ons kabinet is daar niet voor – en dat is een hoofdreden waarom zo veel asielzoekers juist naar Nederland reizen: praktisch nul risico om teruggestuurd te worden.

En nu een belangrijk voorstel uit 2015 – toen serieus overwogen, maar niet uitgevoerd en nu opnieuw op de agenda na nieuwe tragedies in de Middellandse Zee. Edward Luttwak, beroemd auteur van ‘Coup d’Etat’, ook bekend van zijn prachtige gastartikelen in het Times Literary Supplement en scherpe analyses op Twitter, kreeg een adviesverzoek van de toenmalige regering-Renzi in Rome over de asielvaarten tussen Noord-Afrika en de Italiaanse kust.

Luttwaks’s conclusie: ‘Ik heb al eerder gezegd dat de Italianen de boten moeten vernietigen voordat de mensen in Libië aan boord gaan. Plak ongezien mijnen onder de waterlijn. De regering is mijn voorstel aan het onderzoeken.’ Op initiatief van Italië nam de EU dit voorstel over, maar het sneuvelde bij Secretaris-Generaal Ban Ki-Moon van de VN, die er op wees dat visserij voor Libië een belangrijke bron van inkomsten is. Zie ook hier.

Tegenhouden is niet raar

Nu zijn de aantallen verdrinkingen weer zo hoog dat de regering-Meloni misschien een nieuwe poging doet, en dan zou Nederland die krachtig moeten steunen, zowel met woorden als met (geheime) daden. Tot in de 19^e eeuw heeft de Nederlandse marine geholpen met het bestrijden van piraten en mensensmokkelaars aan de kusten van Noord-Afrika; misschien kunnen wij de Italiaanse marine nu helpen en de smokkelschepen op de stranden van Libië en Tunesië onklaar maken.

In het Oosten van de Middellandse Zee heeft Turkije een tijd enorm geholpen met de asielstroom uit Syrië (de onderhandeling daarover was een van de wapenfeiten waar Mark Rutte zich graag op laat voorstaan). Turkije kreeg geld en de belofte van visum-vrij reizen naar de EU, maar het geld kwam bij humanitaire NGO’s en niet bij de Turkse ministeries, en de belofte van visumvrij reizen werd verbroken. Daar kan Nederland helpen om de kapotte afspraken met Turkije nieuw leven in te blazen.

Dan zijn er nog Albanië en Servië die al gepromoveerd zijn van ‘Enlargement and Neigbourhood Partners’ tot kandidaat EU-leden. Daar hebben wij dus zeker invloed en Nederland kan duidelijk maken dat die twee nooit onze goedkeuring krijgen tenzij ze procedures op hun vliegvelden en havens corrigeren zodat asielzoekers niet meer vlot kunnen doorreizen naar de EU.

Er valt dus heel veel te doen, zodra Nederland een minister heeft van Buitenlandse Zaken die in de EU-bondgenoten zoekt met dezelfde belangen als ons land, en een minister van Defensie die met Italië afspraken durft te maken over de schepen van piraten en mensensmokkelaars. Helaas onwaarschijnlijk in 2023 met deze regering, maar zeker mogelijk na de volgende verkiezingen.

Is dat ‘rechts’? Was de Barmhartige Samaritaan ‘rechts’ omdat hij nog niet zijn eigen ezel en al zijn eigen geld had weggegeven aan armere mede-reizigers te voet voordat hij het slachtoffer van de overval ontmoette?  Nu kon hij betalen voor verzorging in de herberg.

En is het ‘rechts’ om te hopen dat energieke jongeren in de Maghreb blijven en daar werken aan een tweede Arabische lente met betere resultaten?  En is het ‘rechts’ dat vluchtelingen uit Myanmar niet in grote aantallen naar Europa komen, maar wachten in hun regio op de val van de militaire dictatuur in hun land?

Geld beter gebruiken

En – ten slotte – is het ‘rechts’ om de smokkelschepen uit te schakelen en het zo uitgespaarde geld op tienduizenden gelukszoekers liever deels in te zetten voor onderwijs aan meisjes in Afrika? Hoe beter hun opleiding, des te kleiner hun – uitgevoerde – gewenste gezinsgrootte.

In Angola, bij voorbeeld, hebben vrouwen met HBO gemiddeld 2,3 kinderen; moeders zonder onderwijs gemiddeld 7,8. Als dat alles het etiket ‘rechts’ krijgt opgeplakt als excuus om er niet over na te denken, dan moet Nederland inderdaad nog even wachten op een beter asielbeleid.   

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het kabinet Balkenende 1.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat is er helemaal ‘rechts’ aan een verstandig asielbeleid? verscheen eerst op Wynia's Week.

Achteraf is het natuurlijk triviaal. Waren in 1977 de aanbevelingen opgevolgd van de Staatscommissie Muntendam, Bevolking en Welzijn in Nederland, dan waren de huidige problemen van ruimtelijke ordening beduidend minder nijpend geweest. De commissie beval aan om te streven naar een stationaire bevolkingsomvang, natuurlijke bevolkingsgroei zo snel mogelijk te beëindigen en immigratie geen invloed te laten hebben op de demografische ontwikkeling.

Bevolkingsbeleid hebben we niet

Vruchtbaarheid op zo’n 15 tot 30 procent beneden vervangingsniveau werd aanbevolen. Om immigratiedruk te vermijden werd aanbevolen de arbeidsmarkt met intern beleid op orde te brengen, in plaats van arbeid te importeren. Omdat het toen nog vooral om ongeschoolde arbeid ging kwam dat neer op ongeschoold werk aantrekkelijker maken voor binnenlands aanbod en opheffen door mechaniseren. Voor natuur diende minstens 500.000 hectare te worden gereserveerd, waarvan 200.000 hectare bos.

De natuurlijke bevolkingsgroei is inderdaad tot stilstand gekomen, en de vruchtbaarheid ligt nu met een waarde van rond de 1,7 net binnen het aanbevolen interval. Geen gevolg van bevolkingsbeleid, want dat hebben we niet. Het geboorteoverschot is niet negatief geworden door de bijdrage van immigranten. In 2020 was het overschot 4,  de balans van -21.646 voor ouders met Nederlandse achtergrond en + 21.650 voor ouders met migratieachtergrond.

Bevolkingsgroei van 26 procent

Een stationaire bevolking is niet bereikt. In 1977 hadden we 13,814 miljoen inwoners, in 2021 17,475 miljoen, een toename met 3,66 miljoen, ruim 26 procent. In 1977 had Nederland een oppervlakte van 37.187 km², waarvan 4157 km² voor verkeer, wonen, bedrijven en sportvelden. In 2015 besloeg dit 5296 km², 27 procent meer. Over die periode groeide de bevolking met 22 procent, dus het directe ruimtebeslag voor wonen en werken (exclusief de agrarische sector) is per hoofd van de bevolking gestegen.

Hadden we inwonertal en dit directe ruimtebeslag per capita constant gehouden, dan hadden we 1139 km² bespaard, 30 procent meer dan de toenmalige bedrijvenruimte (876 km²), ongeveer gelijk aan het toenmalige beslag voor verkeer (1201 km²), meer dan de helft (60 procent)  van de toenmalige ruimte voor wonen (1871 km²).

De gewenste 2000 km²  bos stond er al in 1977 en nam zelfs toe van 2905 naar 3413 km², maar 3000 km² andere natuur is niet gerealiseerd: het areaal liep terug van 1641 naar 1577 km². Een besparing aan ruimtebeslag van ruim 1100 km² is zeker fors te noemen: het is 22 keer Park de Hoge Veluwe, de hele provincie Flevoland, 80 procent van de toenmalige provincie Utrecht.

Bevolkingsdruk had nooit invloed op beleid

Het is evident dat ruimtelijke ordening een taak is voor een centrale overheid. Zo werd het ook lange tijd gezien. In de na-oorlogse periode was er tot 2010 altijd een Minister voor Volkshuisvesting, vanaf 1965 steeds een Minister voor Ruimtelijke Ordening.

In 2010 werd dat niet meer nodig geacht: exit minister voor ruimtelijke ordening, exit  minister voor volkshuisvesting, wel een Minister voor Infrastructuur en Milieu, in 2017 vervangen door een Minister voor Infrastructuur en Waterstaat. In 2022 herleeft het inzicht dat een dichtbevolkt land centrale regie nodig heeft en is er weer een  Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.

Er was nooit een Minister voor Bevolkingspolitiek en bevolkingsdruk heeft behalve in de vroege jaren ’50 nooit invloed gehad op het beleid. De Uitvoeringsagenda Nationale Omgevingsvisie 2021-2024 staat bol van ambities, reflecties, uitwerkingsplannen en samenhangen met andere beleidsnota’s, maar aan bevolkingspolitiek wordt niet gerefereerd. De recente Nationale Woon- en Bouwagenda draagt vooral de herontdekking van centrale regie uit, maar neemt de bevolkingsontwikkeling als gegeven: ‘In de komende jaren zal de bevolking blijven groeien en het aantal huishoudens toenemen.’ (o.c. p 14).

Nog steeds geen bezinning op bevolkingsontwikkeling

Een bevolkingsprognose met een groei van 1,3 miljoen inwoners tot 2035 wordt gewoon voor kennisgeving aangenomen. De Verkenning Bevolking 2050 heeft dezelfde beleidsarmoede: op verzoek van de Tweede Kamer zijn de gevolgen van veranderingen in de omvang en samenstelling van de bevolking in kaart gebracht. Niet de beleidsopties. Dit doet denken aan de opdracht voor de Staatscommissie Muntendam die uitdrukkelijk werd meegegeven geen beleidsaanbevelingen te doen.

Dat is toch vreemd. In de hoog opgelopen strijd om ruimte is bevolkingsgroei een krachtige aanjager. Moeten we dan niet eens overwegen of we de kraan een beetje dicht kunnen draaien, of zelfs helemaal zoals in 1977 werd aanbevolen? Of overgaan op pompen, zoals in het emigratiebeleid van de jaren ’50? Nu de strijd om de beschikbare ruimte tot ontwrichtende gevolgen blijkt te leiden, wordt eens te meer duidelijk hoe noodzakelijk een fundamentele bezinning op bevolkingsontwikkeling is.

Maar opnieuw valt dit buiten de opdracht van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050: ‘De staatscommissie onderzoekt wat de komende drie decennia de maatschappelijke gevolgen zijn van veranderingen in de bevolking. … Ze kijkt hierbij naar de omvang van de bevolking en wat de effecten zijn van onder meer vergrijzing en migratie.’ Ook over instrumenten voor sturing van migratie wordt advies gevraagd maar niet in het kader van taakstellend bevolkingsbeleid. 

Beleidsopties: reductie van bevolkingsdichtheid

Bevolkingsbeleid is een te beperkte taakstelling. Het gaat om reductie van bevolkingsdichtheid. Daarvoor staan in principe drie wegen open: beperking van bevolking, uitbreiding  van ruimte en reductie van ruimtequotes (ruimtebeslag per activiteit).

Bevolkingsbeleid betekent beperking van natuurlijke groei (het saldo van geboorten en sterfte) en van het immigratiesaldo. Reductie van sterfte en verlenging  van gezonde levensduur staan niet ter discussie. Voor het geboortecijfer is de vruchtbaarheid, het totaal aantal kinderen per vrouw, op lange termijn de essentiële parameter. De opvatting dat paren zelf, in volle vrijheid, hun kindertal moeten kunnen bepalen geniet brede steun. Economisch gezien vraagt dat om neutraliteit in kosten en baten: potentiële ouders moeten bij de financiële kanten van hun afweging worden geconfronteerd met totale kosten en baten, inclusief eventuele externe effecten. Gezien de beschikbare middelen van geboortebeperking kunnen kinderen niet langer worden gezien als lasten die exogeen worden opgelegd: het zijn geen factoren die draagkracht bepalen.

Krimp is er alleen in delen van het land

Gelet op voorzieningen als kinderbijslag, kinderaftrek, gratis onderwijs etcetera, lijkt de overheid pro-natalistisch beleid te voeren. Een oudere berekening suggereert dat dit in Nederland niet het geval is, maar ik ken geen recent onderzoek hierover; een zorgvuldige berekening lijkt me nuttig. We moeten ons zeker niet laten leiden door angst voor bevolkingskrimp.

In Nederland is krimp vooral een regionaal verschijnsel, met krimp in perifere landelijke gebieden en groei in de stedelijke gebieden. Krimp in de perifere gebieden schept welkome ruimte. Dat vraagt niet om aanjagen van bevolkingsgroei maar om ondersteunend beleid, om leefbaarheid in kleine gemeenschappen te handhaven en de overgang naar een nieuwe ruimtelijke inrichting voor benadeelden op te vangen.

Bevorder emigratie en beperk immigratie

Om het immigratiesaldo te beperken kan emigratie worden bevorderd. Dat kan door te zoeken naar categorieën inwoners met latente emigratieneiging en hen te stimuleren om die wens uit te voeren. Te denken valt aan gepensioneerden die zich in het aangenamere mediterrane gebied willen vestigen, land- en tuinbouwers die ruimte zoeken, inwoners met een migratieachtergrond die belangstelling hebben om naar het land van afstamming terug te keren (zeker als die landen zich ontwikkelen, zoals Polen of Turkije) en wellicht mensen die tijdelijk naar het buitenland willen. Net als immigratie kan emigratie individueel tijdelijk zijn en geaggregeerd een permanent lagere bevolking betekenen.

Immigratie kan op veel manier worden beperkt. De behoefte aan immigranten kan worden afgeremd door te zorgen voor geschikt binnenlands aanbod: anticiperend onderwijsbeleid, dat zorgt voor de hoge kwaliteit afgestudeerden die nodig zijn voor internationaal concurrerende sectoren (we hebben universiteiten van internationale topklasse), bevorderen van deelname aan lager en middelbaar beroepsonderwijs dat goed geschoold lager en middelbaar uitvoerend personeel in voldoende aantallen oplevert, functies met personeelstekort aantrekkelijker maken door autonomie, werkomstandigheden en salaris te verbeteren. Kortom, zelf intern de arbeidsmarkt in evenwicht brengen, precies zoals de Staatscommissie van weleer aanbeval. Te  denken valt ook aan meer sturing in het aanbod van tertiair onderwijs; waarom zou dat voornamelijk vraaggestuurd moeten zijn?

Familiemigratie kun je beperken met strengere voorwaarden, zoals langere wachttijden voor permanente verblijfsvergunningen en strikte eisen voor economische zelfstandigheid.

Hanteer een asiel-quotum

Voor asielzoekers is veel beslisruimte weggegeven door aansluiting bij het Protocol van New York, dat elke vervolgde in de wereld het recht geeft om aan te kloppen voor asiel en vrijwaart tegen terugzending naar de regio van bedreiging. De Verenigde Staten afficheert zich graag als toevluchtsoord voor de vervolgden in de wereld, maar ze hanteren wel een quotum voor toelating (‘Presidential Determination’) en dat wordt niet overtroffen door feitelijke legale toelatingen.

Zouden we in Nederland een quotum stellen op dezelfde fractie van de bevolking, dan zouden we met de Amerikaanse fractie van 1980 17.000 asielzoekers per jaar toelaten, en met de fracties vanaf het jaar 2000 niet meer dan ruim 5000 aanvragers.

Nederland is verknoopt aan het asielbeleid van de EU. De Leidse jurist Rodrigues (2010) stelde zelfs dat we het asielverdrag niet kunnen opzeggen zonder de EU te verlaten. Maar Nederland kan in plaats daarvan  in ieder geval proberen de EU te bewegen tot een quotum zoals de VS dat doet. En bij gebrek aan succes zelf een quotum hanteren. Hongarije kan zelfs een quotum nul hanteren.

Verdelen kan ook

Een tussenweg kan zijn om als quotum een fractie van de EU-instroom te hanteren, gebaseerd op het argument van redelijke verdeling binnen de EU. Als weegfractie kan worden gedacht aan oppervlakte, bevolkingsomvang en inkomen, of een nader te kiezen combinatie van die drie (bevolkingsdichtheid of inkomen per hoofd).

Bij toepassing op de toestroom naar de EU in 2020 zou gelijke aandelen per land, dus elk 1/27, voor Nederland neerkomen op 15.439 aanvragen en 5983 toelatingen. Bij weging naar één van de drie criteria zou dat voor Nederland een aandeel tussen 4200 en 21.000 aanvragen geven en tussen 1600 en 8100 toelatingen, weging naar inverse bevolkingsdichtheid (land per inwoner) 4014 aanvragen en 1556 toelatingen.

Er studeren ongeveer 15.000 Nederlandse studenten in het buitenland en tegen de 85.000 buitenlandse studenten in Nederland, een saldo dus van zo’n 70.000 studenten waarvoor woonruimte en andere faciliteiten moeten worden gecreëerd. Daar kun je ook aan een scherpere afweging denken.  

Beleidsopties: meer ruimte scheppen  

Het vergroten van territorium als middel om bevolkingsdichtheid te reduceren is geen optie. In gebruik nemen van braak liggend land is in Nederland ook geen optie meer. Het is duidelijk: we hebben geen overcapaciteit aan grond meer. Wat overblijft is in gebruik nemen van water. Windmolens op zee plaatsen. De restanten van de Zuiderzee inpolderen. De territoriale wateren aan de Noordzeekust inpolderen.

Maar dat gaat dan wel ten koste van de huidige functies van die wateren: de belevenis van openheid en ruimte, actieve  recreatie zoals watersport, natuurwaarden, ecosystemen, visserij. Het betekent in feite voortzetting van de strijd om ruimte op het water, het water is geen nutteloze restcapaciteit. Uitwijken naar het water is geen oplossing maar verplaatsing en zelfs uitbreiding van het probleem. Moeilijke keuzes zijn onontkoombaar.

Beleidsopties: reductie van ruimtebeslag

Het ruimtebeslag van een gegeven functie kan op vele manieren worden verminderd. Zo kan voor woningen en bedrijfspanden hoogbouw worden toegepast, kunnen sommige bestemmingen (deels) ondergronds worden geplaatst (auto- en spoorwegen, functies die geen daglicht nodig hebben, zoals bioscopen en theaters, magazijnen en distributiecentra, parkeerruimte, delen van agrarische productie zoals champignonkwekerijen).

Ruimtebeslag kan niet alleen aan het prijsmechanisme worden overgelaten, daar is nu juist helder beleid nodig, met name met rantsoenering op hoofdlijnen (woningbouw, bedrijven, landbouw, natuur). Rantsoenering kan betekenen dat de omvang van woningen en andere gebouwen wordt begrensd, dat niet elke minuut tijdwinst hoeft te worden gerealiseerd door aanpassing van het wegennet.

De behoefte aan wegen kan worden beperkt door met name in de spits voorrang te geven aan voertuigen met meer dan één inzittende (zoals in sommige steden in de VS). Parkeerruimte kan worden beperkt. De fiscale aftrek van reiskosten kan worden afgeschaft.  

Recreatie en natuur kunnen samen

Ruimte kan multifunctioneel worden benut. Werken kan anders worden georganiseerd dan alle personeelsleden simultaan in hetzelfde gebouw te verzamelen; het is onduidelijk of thuiswerken de totale ruimte voor wonen en  werken reduceert, maar het zal wel de verkeersdrukte reduceren. Bepaalde vormen van landbouw kunnen worden gecombineerd met behoefte aan open ruimte.

Combinatie met natuur is ook mogelijk, maar dan moet er wel veel gebeuren aan de bedrijfsvoering. Recreatie en natuur kunnen ook worden gecombineerd, mits natuur dan ook echt wordt beschermd.  De huidige tendens om natuur rendabel te maken  door recreatie (‘eigen broek ophouden’) is vaak gunstiger voor recreatie dan voor natuur. Zie bijvoorbeeld de publicatie Verstoring van vogels door recreatie van Vogelbescherming. Steden kunnen groener worden gemaakt.

Beleidsopties: aanpassing van de productiestructuur

Niet alle bedrijvigheid heeft hetzelfde ruimtebeslag. De Nederlandse landbouw heeft zich aangepast aan de schaarste aan landbouwgrond met zeer intensief landgebruik. Maar de bijbehorende productiemethoden hebben veel schade met zich meegebracht. De spanning tussen intensief landgebruik en een technologie met grote schade aan de natuur is inmiddels hoog opgelopen. De Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2022) oordeelt zeer kritisch over het Nederlandse natuurbeleid en beveelt aan om het natuurbeleid niet te beperken tot de beschermde gebieden, maar ook toe te passen in alle landelijke en stedelijke gebieden.

De verschuiving van industrie naar diensten lijkt gunstig te zijn voor het ruimtebeslag. Interessant is dat de bebouwde ruimte per capita tussen 1900 en 2000 is gedaald, van 337 naar 301 vierkante meter per hoofd, met een tussenstand van 203 in 1950. Dit kan ook een gevolg zijn van verstedelijking, met hogere bebouwingsdichtheid dan een landelijke samenleving.

Wat we nodig hebben is bezinning op een productiestructuur die in overeenstemming is met onze ruimtelijke mogelijkheden en evenzeer in overeenstemming met het arbeidsaanbod dat de bevolking kan en wil leveren. Dan kan expliciet worden dat er aardig wat frictie kan zitten tussen wat consumenten willen, wat de arbeidsmarkt kan leveren en waar we de ruimte voor hebben. En daar ligt dan de uitdaging voor het beleid.   

Conclusie   

Het is duidelijk. Er liggen moeilijke beleidskeuzes in een land waar niet alle wensen met een ruimtebeslag kunnen worden gehonoreerd. Er is een scala aan potentiële beleidsinstrumenten beschikbaar, nagenoeg allemaal pas op termijn effectief. Dat vraagt om een integrale bezinning uitmondend in heldere keuzes die standvastig worden uitgevoerd, als een bestendig richtsnoer voor de langere termijn.

Ik vrees dat de politieke constellatie niet in staat zal zijn om dat te leveren en  dat we nog langdurig meer conflicten dan oplossingen zullen zien. Domweg accepteren van de bevolkingsontwikkeling is kiezen voor negeren van één van de belangrijkste oorzaken van de problemen. Het wordt hoog tijd om expliciet op de gewenste ontwikkeling te bezinnen. Dat was precies de essentiële boodschap die de Commissie Muntendam al een halve eeuw geleden heeft uitgedragen.

Joop Hartog is emeritus-hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Een langere versie van dit artikel staat op zijn website. In het najaar verschijnt bij Routledge zijn boek The Political Economy of Immigration in The Netherlands: Population, Land and Welfare.

Wynia’s Week is er iedere woensdag en zaterdag. Dat wordt mogelijk gemaakt door alle grote en kleine donateurs. Zo valt Wynia’s Week ook in 2023 weer 104 keer bij tienduizenden lezers in de mailbox. Doet u ook mee? Hartelijk dank!

Het bericht We mogen overbevolking niet als noodlot accepteren verscheen eerst op Wynia's Week.

Van tijd tot tijd is er even opwinding over. Omdat er onverwacht snel 18 miljoen mensen in Nederland blijken te wonen. Omdat een recordinstroom van asielzoekers blijvend zou kunnen zijn – of erger. Omdat er wel meer mensen naar Nederland komen, maar er steeds minder huizen worden gebouwd. Omdat beweerd wordt dat immigratie nodig is tegen de vergrijzing en voor het oplossen van het personeelstekort, terwijl asielzoekers jaren na binnenkomst meestal nog steeds werkloos zijn.

Er hangt een doem rond bevolkingsbeleid in het algemeen en immigratie in het bijzonder. Er zijn wel advies- en lobbygroepen die voor meer immigratie pleiten, maar er zijn nauwelijks politici die open en bloot voor het belang van de bestaande inwoners pleiten. Als die er wel zijn, dan worden ze buitengesloten en als ‘fout’ neergezet. Vervolgens houden andere politici, maar ook wetenschappers en media, hun mond, want het laatste wat ze willen is ‘foute’ politici ‘in de kaart spelen’.

Niet willen weten

Jan van de Beek, een knappe rekenaar èn antropoloog, promoveerde in 2010 op de tegenwerking van het onderzoek naar het economisch nut (of niet) van de immigratie naar Nederland in de voorgaande halve eeuw. Dat onderzoek bestond bijna niet en wie er aan begonnen was werd weggewerkt. Sterker nog: Van de Beek werd zelf ook gehoond en gemarginaliseerd, want ook zijn onderzoek naar niet-willen-weten werd tegengewerkt binnen zijn universiteit.

Vorig jaar rondde Jan van de Beek samen met onder meer Hans Roodenburg een onderzoek af naar de ontwikkeling van de actuele immigratie naar Nederland – en de gevolgen daarvan. Hans Roodenburg vermelden we hier ook met ere, omdat hij onderzoek van het Centraal Planbureau – waar hij werkte – leidde dat in 2003 ruwweg constateerde dat met name de immigratie van niet-westerse allochtonen per persoon gemiddeld enkele tonnen had gekost en dat arbeidsimmigratie door mensen die ondergemiddeld verdienen een kostbare affaire is voor verzorgingsstaat Nederland.

Syp Wynia borduurde in 2009 door op het onderzoek van Roodenburg c.s, en kwam tot de slotsom dat de niet-westerse immigratie op dat moment Nederland netto 12 miljard euro per jaar kostte en over de voorgaande 40 jaar meer dan 200 miljard.

Niettemin blijven wetenschappers, media en politici onverbeterlijk – maar volledig factfree – het nepnieuws verspreiden dat de grootscheepse immigratie naar Nederland broodnodig is, niet tegen te houden is, onbespreekbaar is, een dure plicht of een kwestie van beschaving is, waarop iedereen die daar vragen bij heeft als rechts-populist (of erger) dan wel als domoor wordt geëtiketteerd.

En dat terwijl de mensen die erg voor (meer) immigratie zijn doorgaans ook erg voor de natuur zijn, maar zich nooit geroepen voelen uit te leggen hoe die twee zaken met elkaar verenigd kunnen worden (anders dan door stiekem te suggereren dat het opgelost kan worden door boeren van hun land te halen, er huizen op te bouwen en wat er overschiet tot natuur te maken).

Opmerkelijk: we mogen het in Nederland niet alleen niet meer hebben over de bevolking en waarom die zo groeit, maar ook de inrichting van Nederland is zo een soort staatsgeheim geworden.

Daarom dit dossier

In Wynia’s Week schrikken we niet nu pas van de omvang, de aard en de gevolgen van de aanhoudend massale en nagenoeg ongeregelde menselijke toestroom naar Nederland. Diverse gekwalificeerde auteurs – onder wie Van de Beek, Roodenburg en Wynia – hebben zich de afgelopen jaren in tientallen artikelen over Nederland Immigratieland gebogen.

Hieronder treft u de belangrijkste van die artikelen aan. De komende tijd zullen we dit DOSSIER IMMIGRATIE van tijd tot tijd verversen. Zodat de pogingen om de kennis over Nederland Immigratieland weg te stoppen niet langer zullen slagen. Nooit zal meer iemand straffeloos kunnen beweren dat asielzoekers nodig zijn tegen de vergrijzing en dat de ongeschoolde immigratie uit niet-westerse landen voor Nederland een broodnodige verrijking is.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Doet u ook mee? Hartelijk dank!

DOSSIER IMMIGRATIE

Artikelen over bevolkingsontwikkeling in Nederland, verschenen in Wynia’s Week

Sebastien Valkenberg, Een vol land is een ondemocratisch land, 29 oktober 2022.

Harrie Verbon, Het kabinet schuift de asielcrisis door naar gemeenten, maar moet die in Brussel zien op te lossen, 26 oktober 2022.

Syp Wynia, Jan Latten: de asielstroom naar Nederland gaat verder groeien, 28 september 2022.

Hans Roodenburg, Leo Lucassen verspreidt onwetenschappelijke migratiepropaganda, 10 september 2022.

Nick Ottens Hoezo kan een asielstop niet? Deze 13 ingrepen kunnen wel 7 september 2022

Harrie Verbon Lukt minder asielzoekers niet? Minder statushouders kan wel. 3 september 2022

Kleis Jager Heel gewoon in Frankrijk: asielzoekers op straat. 3 september 2022

Nick Ottens De Nederlandse bevolking groeit als kool door immigratie. 17 augustus 1922

Coen de Jong 30 juli 2022 In het immigratiedebat domineert vaak gespeelde verontwaardiging

Hans Roodenburg Gaat deze staatscommissie echt de bevolkingsgroei aanpakken? 13 juli 2022

Arie Graafland Er staat een cordon sanitaire rond de migratiewetenschap 6 juli 2022

Hans Roodenburg Haagse dwang is het nieuwe normaal, nu ook met de asielopvang 18 juni

Nick Ottens Meer immigratie helpt niet, lonend werk wel 15 juni 2022

Nick Ottens, Waarom is Nederland zo aantrekkelijk voor asielzoekers? 25 mei

Harrie Verbon, Een kwart van Nederland heeft een migratie-achtergrond. Hoe noemen we dat als het geen omvolking is? 15 mei 2022

Hans Roodenburg Arbeidsmigranten zijn goed voor de werkgevers, maar slecht voor ons land 14 mei 2022

Hans Roodenburg, RutteVier grijpt weer naar dwang, nu voor onderdak asielzoekers, 27 april 2022

Hans Roodenburg Arbeidsmigratie uit Afrika en het Midden-Oosten is een slecht idee 22 januari 2022

Hans Roodenburg RutteVier had door kunnen pakken met immigratie maar doet het niet. 18 december 2021

Hans Roodenburg Meer immigratie, meer asielaanvragen, het schuurt en het kraakt 3 november 2021

Hans Roodenburg Maak immigratie nu eindelijk eens beheersbaar 29 september 2021

Hans Roodenburg, Laat deze kabinetsformatie het moment voor een great reset van het immigratiebeleid zijn. 2 juni 2021

Hans Roodenburg, Immigratie helpt niet tegen vergrijzing. Of wilt u een half miljard Nederlanders? 13 maart 2021

Jan van de Beek Immigratie kost Nederland veel geld, maar de autoriteiten kijken liever weg 3 maart 2021

Arnout Jaspers, Taboe in het kwadraat: bevolkingsgroei is vooral een zwart-Afrikaans probleem 14 november 2020

Jan van de Beek, Wat wil Nederland, vol of groen? 29 juni 2019

Het bericht DOSSIER IMMIGRATIE Alles over het stiekem wegstoppen van de grootste kwestie van Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Om het streefaantal te halen, acht De Jonge onorthodoxe maatregelen noodzakelijk. Hij beseft dat bouwmaterialen prijzig zijn en de dalende huizenprijzen helpen ook niet, maar tegenwind betekent ‘dat we gewoon harder moeten trappen.’

Zo kennen we hem weer. Ook in zijn eerdere functie van minister van Volksgezondheid probeerde hij het coronabeleid te forceren met ferme beloften en vergezichten. Door op de zaken vooruit te lopen, wilde hij de boel in beweging krijgen, zijn ambtenaren (en anderen) aan het werk zetten. Toch laat de onconventionele benadering van de woningmarkt zich niet terugbrengen tot een karaktertrek van Hugo de Jonge.

Een slecht rapportcijfer

Hoe ziet het harde trappen er in de praktijk uit? De minister wil dat gemeenten en provincies stoppen met ‘eindeloos getut over een locatie’ voor nieuwbouw. ‘In het uiterste geval’ zal hij zelf bouwlocaties aanwijzen als de lagere overheden er niet uitkomen.

Dwang als het niet lukt om doelen via de gangbare manier te realiseren, dát zien we vaker. Ook in de aanhoudende asielcrisis dreigen politici met dit middel. Als gemeenten niet meewerken met de plaatsing van asielzoekers, dan kan het kabinet hen daartoe straks verplichten. Energietransitie: idem. Het is goeddeels een opgelegde transitie aangezien niemand een windmolen in zijn achtertuin wil.

Intussen hebben lagere overheden het nakijken; burgers ervaren het alsof er een coup wordt gepleegd. Ze geven Rutte IV een 3,3 als rapportcijfer. Nu de ontnuchtering: het ligt niet aan Rutte. Mocht het kabinet opstappen, dan lijkt er geen beterschap aanstaande. Het chagrijn over het democratisch tekort heeft eerder te maken met een bestuurlijke cultuur dan met personen.

Ergens heeft het iets ironisch: bestuurders worden gehinderd door hun eigen regelzucht. Ooit bedachten ze wetten, vervolgens baseren rechters zich op deze wetgeving om hen terug te fluiten. Zo ging er onlangs een streep door de vergunning voor 33 000 nieuwbouwwoningen, want: stikstof. De plannenmakerij spat uiteen op de bureaucratie.

Het democratisch tekort lijkt het gevolg van een doorgeschoten regelzucht: zelfs beleidsmakers lopen ertegen te hoop. Dan maar de regels omzeilen – politici, bedreven in de stijlfiguur van het eufemisme, hebben het over ‘onorthodoxe maatregelen’. Voor deze zienswijze valt iets te zeggen. Nederland ís een sterk gereguleerd land.

Land van 3 miljoen verkeersborden

Het begint met goede bedoelingen. Om het maatschappelijke verkeer in goede banen te leiden worden regels bedacht. Eerst eentje, dan volgt nummer twee, waarna uitzonderingen op de regels volgen. De nachtwakerstaat van enkele directieven verandert haast ongemerkt in topzware bureaucratie. Totdat de wal het schip keert.

De wildgroei aan regels speelt overal. Onlangs kwam in De Telegraaf de voorzitter van Veilig Verkeer Nederland aan het woord. Hij hekelde de vele verkeersborden langs de weg. We hebben er 3 miljoen in totaal, een vijfde ervan – 600 000 stuks – zou volgens hem weg kunnen. Ze zorgen voor verwarring, weggebruikers zien ‘soms door de bomen het bos niet meer.’

Het met borden volgeplempte Nederland is een treffende metafoor voor de huidige samenleving.  

Tragedy of the commons

Hoe smoort de regelzucht de maatschappelijke dynamiek? Laten we de bouwcrisis er nog eens bij pakken. Wie meent dat stikstof de enige spelbreker is, vergist zich. Gemeenten ontwikkelen duizenden woningen in gebieden waar geluidsnormen worden overschreden, berichtte onlangs NRC Handelsblad. Nóg een regel erbij. Het is wachten op de volgende bouwstop, ditmaal omdat bewoners in het lawaai komen te wonen.

Een typisch geval van de tragedy of commons. Dit verschijnsel uit de economie duidt erop dat individuen persoonlijk voordeel nastreven en, zonder dat ze daar erg in hebben, als collectief schadelijke effecten veroorzaken. Zo is het ook met de regeldruk. Voor elke regel afzonderlijk bestaan goede redenen, ze beogen een laakbare situatie de wereld uit te helpen. Bij elkaar opgeteld leiden ze tot stroperigheid.    

Botsende belangen

Ondanks de ironie (bestuurders terugfloten door eigen bedachte regels) valt er weinig te lachen. Daarvoor is de problematiek te hardnekkig. Met verlichting van de regeldruk heeft Den Haag die nog niet opgelost. Het echte probleem laten politici liggen. Bouwcrisis, energietransitie, asielcrisis: het zijn pijlen die allemaal wijzen naar dat ene gegeven: de enorme druk op de beperkte ruimte. Met iets meer dan 40 000 vierkante kilometer is Nederland een klein lapje grond. Het vergt stuurmanskunst om de verschillende belangen op elkaar af te stemmen.

Hoewel het thema ook elders speelt, is het thema hier urgenter. Neem onze oosterburen, die de natuur vermoedelijk nog meer koesteren dan wij. Toch gaan er geen beelden de wereld over van Duitse boeren. De verklaring: een hogere grenswaarde voor de stikstofuitstoot.

Een Nederlands bedrijf mag jaarlijks niet meer dan 0,7 gram per hectare per jaar uitstoten rond een Natura 2000-gebied. Voor alles daarboven moet een vergunning aangevraagd worden. Duitsland hanteert een waarde van 100 gram, zo’n 140 keer zo hoog dus. Dit kan omdat men de maximale stikstofuitstoot die zo’n gebied kan verdragen minder overschrijden. ‘Het is een groot land, dus de gemiddelde uitstoot is veel lager dan bij ons,’ zegt hoogleraar Wim de Vries (Universiteit Wageningen).

Ad hoc in plaats van visie

Dat is de spijker bíjna op zijn kop. Ja, Duitsland is groter dan Nederland. Maar daar komt bij dat het aantal inwoners er fors lager ligt. Niet in absolute zin, wel per vierkante kilometer. De bevolkingsdichtheid is er lager: tegenover de 247 Duitsers op dat lapje grond staan 520 Nederlanders. Met dit verschil zitten belangen elkaar eerder in de weg.

Burgers wisten het al een tijdje, maar beleidsmakers komen er nu ook achter. Proefondervindelijk, terwijl rapporten er al langer voor waarschuwen. Hoe vol is wenselijk? Wat is de spankracht van de Nederlandse samenleving? Op welke manier verenigen we de uiteenlopende belangen? Niet door te hopen dat het wel meevalt en pas te reageren als de situatie uit de klauwen loopt. Kom tijdig met een visie, benoem de mogelijke knelpunten, neem de bevolking mee in de beraadslaging. In plaats van een visie krijgen we ad hoc-beleid.

Als Den Haag anticipeert, maakt het weinig indruk, hooguit in eerste instantie. Zo ook deze zomer, toen minister Van Gennip van Sociale Zaken en Werkgelegenheid deze belofte deed. Er komt een speciale staatscommissie die zich bezighoudt met de demografische ontwikkelingen in de komende dertig jaar. Mogelijk zijn er straks 20 miljoen Nederlanders. Deze bevolkingsgroei raakt aan alle belangrijke dossiers, zoals woningbouw, sociale zekerheid, zorg, onderwijs en integratie. Rake observaties – en desondanks willen deze zinnen niet overtuigen. 

Waarom niet? Allereerst is daar de oprichting van een staatscommissie. Dat gebeurt doorgaans als politici af moeten van een hete aardappel. Het wekt de indruk dat ze zelf (zo lang mogelijk) bij het gevoelige thema willen wegblijven. Ook op een andere manier ontbreekt het gevoel van urgentie. Waarom nu pas?

Opiniemakers als Paul Scheffer en Jan Latten en diverse andere auteurs in Wynia’s Week roepen al jaren op tot stellingname in dit debat: kabinet, laat je horen. En al in 2018 droeg de Tweede Kamer het kabinet op scenario’s te ontwikkelen voor de gevolgen van de bevolkingsgroei. Een kabinetsvisie bleef uit. Meer dan de staatscommissie die eind volgend jaar met iets moet komen kwam er tot dusver niet.

Oplossing uit arren moede

Dat wreekt zich op verschillende niveaus. Om te beginnen leidt het getreuzel tot scepsis. Burgers die er dagelijks mee worden geconfronteerd dat ze in een vol land wonen, halen de schouders op. Staatscommissie? Nog een rapport? Zal wel, dat hebben we eerder gehoord. Daarnaast oogsten politici wat ze zelf zaaiden. Je kunt het wezenlijke debat wel uit de weg te gaan, maar de problemen zelf niet. Deze dienen zich nu aan in de vorm van crises die elkaar versterken.

Om uit deze impasse te raken, kiezen beleidsmakers voor de oplossing uit arren moede. Dan maar dwang. De spade van Hugo de Jonge wil daadkracht uitstralen. In werkelijkheid duidt het ding op precies het omgekeerde: een cultuur van uitstellen en wegkijken. Intussen dreigt de toch al geringe waardering verder weg te smelten. Burgers blijven onthutst achter. Een vol land is klaarblijkelijk een ondemocratisch land.

Wynia’s Week is er iedere week twee keer, 104 keer per jaar, met steeds verrassende inzichten. Doet u mee? Doneren kan HIER.  Hartelijk dank!

Het bericht Een vol land is een ondemocratisch land verscheen eerst op Wynia's Week.

Het videogesprek van Syp Wynia met Jan Latten treft u HIER. En de podcast van dat gesprek vindt u HIER.

Jan Latten werkte bij het Centraal Bureau voor de Statistiek en was hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Samen met Jan van de Beek schreef hij in 2018 het artikel dat leidde tot de motie-Dijkhoff in de Tweede Kamer. Het kabinet moest van de Tweede Kamer de bevolkingsgroei (voornamelijk door immigratie) in kaart brengen. Na veel geaarzel en getraineer is er nu een eindelijk een staatscommissie, die echter pas eind volgend jaar met resultaten komt.

‘Migratie uit Afrika zal groeien’

Latten verbaast zich over het gebrek aan aandacht van het kabinet voor de bevolkingsontwikkeling. Hij zegt: ‘Afrika zit nog wel dertig jaar in een babyboom. Daar hebben we een bevolkingsexplosie, in Europa een implosie. Die beweging over de Middellandse Zee is echt geen incident. Die wordt vast nog wel groter. Dat gaat voor heel veel spanningen zorgen. Maar in dit land waar we alles berekenen weten we wel hoeveel koeien en varkens er zijn, maar laten we na om de groei van het aantal mensen te voorzien en daar op in te spelen. Dat dat geen thema is – of mag zijn – is zeker gek.’

Het sluiten van de ogen voor de bevolkingsgroei door immigratie leidt ook nu al tot ernstige problemen. Latten: ‘We hebben hier nu een explosie van immigratie, maar tegelijkertijd een implosie van woningbouw. Dus groeit de woningnood – én de immigratie ook. Misschien is het doel van het beleid om mensen te redden. Maar dan zou ik zeggen: zorg eerst dat je land op orde is en begin dan de wereld te redden.’

Latten verklaart het ontbreken van debat over de immigratie deels uit het idee in een land als Nederland dat grenzen een voorbije zaak zijn en dat ‘de wereld van iedereen’ is. Maar, zegt hij: dat wereldbeeld bestaat alleen hier. In de rest van de wereld leven grenzen wel degelijk, kijk maar naar de Oekraïne-oorlog – die gaat over grenzen. Wij leven hier in een fictieve wereld.’

‘Ongevraagde immigratie aanpakken’

Als Nederland toch nog bij zinnen komt en probeert de bevolkingsontwikkeling onder controle te krijgen, adviseert Latten om vooral de nadruk te leggen op de ongevraagde immigratie, dus de mensen die op eigen initiatief komen, zonder dat ze gevraagd zijn of nuttig worden gevonden, maar alleen omdat ze er zelf beter van denken te worden, dus asielzoekers, gezinsmigratie en mensen die op de bonnefooi komen. ‘Want gevraagde migranten, zoals kennismigranten, die dragen ook bij aan de bevolkingsgroei, maar van hen staat tenminste vast dat ze ook een bijdrage leveren.’

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar, met artikelen, video’s en podcasts. Wynia’s Week kent geen betaalmuur. Alles wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jan Latten: ‘Asielstroom naar Nederland gaat verder groeien’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Asielzoekers: het record van 2015 komt nabij

Het aantal asielzoekers blijft toenemen. In juli kreeg de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) 4.376 asielaanvragen. Een maand eerder waren dat er 3.979, in februari nog 2.517. De cijfers voor de zomermaanden zijn hoger dan in voorgaande jaren. In totaal zijn er dit jaar al 25.000 asielaanvragen ingediend. Dat is in zes maanden evenveel als in heel 2019. Het record van 2015 – 45.000 asielzoekers – zou wel eens kunnen worden geëvenaard.

Dan worden de 74.000 Oekraïners die dit jaar naar Nederland zijn gekomen niet eens meegerekend. Zij hoeven namelijk geen asiel aan te vragen, en mogen hier sowieso tot maart 2023 blijven.

Net als in 2015 heerst er crisissfeer in de asielzoekerscentra. In Ter Apel, één van de twee plekken waar asielzoekers zich kunnen aanmelden (de ander is op Schiphol), sliepen dit weekend weer honderden mannen en enkele vrouwen buiten, en brak voor de tweede keer in twee weken tijd een vechtpartij uit.

Rhodia Maas, sinds februari de baas van de IND, heeft geopperd om asielzoekers eerder het ‘voordeel van de twijfel’ te geven. Het grondig behandelen van iedere aanvraag kost te veel tijd. Critici stellen dat Nederland nu al meer asielzoekers als vluchtelingen erkent dan andere landen. Het verruimen van de selectie zou tot een nog grotere toestroom kunnen leiden.

Staatssecretaris wil gemeenten dwingen

Het is niet alleen druk in Ter Apel omdat het aantal asielaanvragen toeneemt; de doorstroom naar reguliere asielzoekerscentra stokt, want ook die zitten vol. Staatssecretaris Eric van der Burg (VVD), verantwoordelijk voor asielzaken, wil gemeenten dwingen om meer asielzoekers op te nemen.

Gemeenten zijn doorgaans wel bereid om vluchtelingen uit Oekraïne op te vangen, maar op kansloze asielzoekers uit veilige landen zoals Algerije en Marokko, die vaak ook nog weigeren te vertrekken wanneer hun aanvraag wordt afgewezen, zitten vooral kleine gemeenten niet te wachten.

Huisvesting via de achterdeur

Dan is er ook nog eens te weinig plek voor zogenoemde statushouders: asielzoekers die mogen blijven. Wynia’s Week berichtte vorige maand dat het kabinet ook dwang wil inzetten om statushouders te huisvesten. Gemeenten zouden via de ambtelijke achterdeur van de 25 veiligheidsregio’s worden verplicht om deze immigranten voorrang te geven op sociale huurwoningen.

Dat gaat de burgemeesters van de grotere steden die het Veiligheidsberaad vormen wel erg ver. De veiligheidsregio’s zijn in het leven geroepen om letterlijk branden te blussen, niet om lastige gemeenteraden te omzeilen en woonbeleid te maken.

Waar komen asielzoekers vandaan?

Van de 25.000 asielzoekers die dit jaar in Nederland zijn aangekomen, kwamen er 10.000 uit Syrië, bijna 2.000 uit Turkije, 1.750 uit Afghanistan en 1.500 uit Jemen. Veilige landen, zoals Algerije, Marokko, Nigeria en Pakistan, zijn goed voor enkele tientallen asielzoekers per maand.

De meeste asielzoekers zijn mannen: slechts één op de vijf is vrouw. Iets meer dan de helft van de ‘nareizigers’ is vrouw. Mannen reizen af naar Europa om asiel aan te vragen en laten hun gezin overkomen als ze een verblijfsvergunning krijgen.

In de opvang liggen de verhoudingen niet anders. Het Centraal Orgaan Opvang asielzoekers (COA) biedt onderdak aan 28.000 asielzoekers en 16.500 statushouders, een stijging van 60 procent ten opzichte van een jaar geleden. Daarvan is bijna driekwart man en de helft tussen de 18 en 40 jaar oud. De grootste groep – 15.000 – komt uit Syrië.

Het afgelopen jaar is noodopvang gevonden voor 28.000 asielzoekers en statushouders. Zo verblijven in WTC Expo in Leeuwarden tijdelijk 600 vreemdelingen, zijn in het Fletcher Hotel in Apeldoorn 161 bedden vrijgemaakt en biedt het schip de Horizon in Rotterdam onderdak aan 85 buitenlanders.

Voor Oekraïense vluchtelingen zijn aparte opvanglocaties. 54.000 van de 74.000 Oekraïners in Nederland worden door de overheid opgevangen. De rest zit bij gastgezinnen of kennissen in huis, of heeft zelf een woning gevonden.

Hoe zit het elders in Europa?

Niet alle Europese landen houden hun asielcijfers even nauwkeurig bij als Nederland. Alleen voor het eerste kwartaal heeft Eurostat de cijfers van alle lidstaten. Daaruit blijkt dat in drie maanden tijd 200.000 asielaanvragen zijn gedaan. In heel 2021 waren dat er 630.000. De toename in Nederland, die vorig jaar zomer begon, staat dus niet op zichzelf. Ook in andere Europese landen komen de meeste asielzoekers nog steeds uit Syrië.

Nederland kreeg vorig jaar 4,2 procent van alle Europese asielaanvragen. In de eerste drie maanden van dit jaar zakte het Nederlandse aandeel naar 3,3 procent. Dat verhoudt zich redelijk met ons aandeel van de Europese bevolking: 3,8 procent. Oostenrijk kreeg in dezelfde periode 5,4 procent van de Europese asielaanvragen, Zweden 2,9 procent. Duitsland, Frankrijk en Spanje nemen veel meer asielzoekers op.

Het Nederlandse aandeel in de totale Europese immigratie – tussen de 3 en 4 miljoen personen per jaar – is wel iets hoger: 4 tot 6 procent.

Wie is een immigrant?

Oekraïners worden gezien als ‘immigranten’, ook al zijn ze niet van plan zich permanent in Nederland te vestigen. Iedereen die zich bij de gemeente inschrijft en voor minstens vier maanden in Nederland verblijft, is volgens de statistieken immigrant.

Het Associatieverdrag met de Europese Unie dat in 2014 leidde tot de val van president Viktor Janoekovytsj, en het begin van de oorlog in de Donbas, geeft Oekraïners het recht om 90 dagen zonder visum in de EU te verblijven. Sinds de Russische inval in februari is die periode tot een jaar verlengd.

De grootste groep reguliere immigranten – 53 procent – komt uit de rest van de EU. Dat zijn vooral arbeids- of kennismigranten: van Polen en Roemenen die in de kassen werken tot tandartsen uit Portugal en Spanje. De grootste groep niet-Europese immigranten komt voor gezinshereniging naar Nederland, vooral de echtgenoten en kinderen van Syrische en Turkse statushouders.

Asielzoekers worden officieel immigrant op het moment dat ze een verblijfsvergunning (status) krijgen. Dan mogen ze hun gezin laten overkomen. In voorgaande jaren was ongeveer één op de vijf immigranten student.

In totaal kwamen er in de eerste helft van dit jaar bijna 200.000 immigranten naar Nederland, een verdubbeling ten opzichte van voorgaande jaren. De emigratie was 72.000. Het aantal geboorten is vrijwel gelijk aan het aantal sterfgevallen, waardoor de bevolkingsgroei van 120.000 bijna geheel aan immigratie is toe te schrijven.

Dat is een versnelling van een trend. De natuurlijke aanwas van de Nederlandse bevolking daalt sinds 2009 ieder jaar. In 2020 bestond de bevolkingsgroei voor het eerst geheel uit het migratiesaldo: meer immigranten dan emigranten.

Den Haag schuift weg

De immigratiegolf en de daaruit voortvloeiende bevolkingsgroei schuurt met grote problemen waar Nederland mee worstelt: zoals de stikstofkwestie en de woningnood.

Zelfs, wellicht minder voor de hand liggend: de personeelstekorten. Het ruime aanbod goedkope arbeidskrachten uit het Midden-Oosten, Noord-Afrika en Oost-Europa heeft er volgens de Arbeidsinspectie toe geleid dat bedrijven niet investeren in betere arbeidsvoorwaarden en technologische innovatie, noch de moeite nemen om ouderen en gehandicapten in dienst te nemen. Laaggeschoolde immigratie lost de krapte op de arbeidsmarkt niet op, maar houdt juist langetermijnoplossingen tegen.

Dergelijke verbanden worden in Den Haag zelden gelegd. Het kabinet-Rutte heeft de bevolkingsgroei door middel van een staatscommissie op de lange baan geschoven. Die commissie moet eind volgend jaar met bevindingen komen. Tegen die tijd komen – als het kabinet het al zo lang volhoudt – de Tweede Kamerverkiezingen alweer in zicht, gepland voor maart 2025. De bevolkingsgroei wordt zo in feite doorgeschoven naar de volgende kabinetsperiode.

Wynia’s Week houdt onafgebroken de vinger aan de pols. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Nederlandse bevolking groeit als kool: door immigratie verscheen eerst op Wynia's Week.

Zal deze commissie binnen de gebruikelijke lijntjes van politiek Den Haag opereren, of gaat zij de hoognodige spijkers met koppen slaan wat betreft beperking van de bevolkingsgroei en dus van de immigratie? En hoe is het de verre voorganger van deze staatscommissie, de Commissie Muntendam, eigenlijk vergaan?

‘Nederland is vol’

‘Ons land is vol, ten dele overvol’, aldus niemand minder dan Koningin Juliana in de troonrede van 1979. De hartenkreet van de vorstin kwam natuurlijk niet uit de lucht vallen. Kort daarvoor was de toon gezet door de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk, beter bekend als de ‘Commissie Muntendam’, en samengesteld uit invloedrijke personen en knappe koppen, waaronder econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen.

Dick van der Kaa, wetenschappelijk secretaris van de Commissie Muntendam, herinnert zich over de politieke kleur van de leden het volgende:

‘Politieke partijen hadden als zodanig geen vertegenwoordiging. De verantwoordelijk minister zag niettemin kans om enkele personen met een duidelijke politieke signatuur te benoemen. Zo trad Marga Klompé (KVP), later opgevolgd door Til Gardeniers-Berendsen (KVP) en ook Paula Wassen-van Schaveren (D66) op namens welzijnszorgorganisaties. Hanny van Leeuwen, (ARP) vertegenwoordigde nominaal het bedrijfsleven net zoals het Eerste Kamerlid van de PvdA Hugo Versloot dat deed. De belangrijkste politieke stromingen in het land waren dus wel degelijk present en in staat hun visie te doen horen.’

Van de academische demografische expertise in het land werd geen gebruik gemaakt. Van der Kaa hierover:

‘… de enige twee hoogleraren in Nederland die demografie in hun leeropdracht opgenomen hadden gekregen – Bob Godefroy en Willem Steigenga – werden nadrukkelijk gepasseerd. Redenen werden hiervoor niet gegeven, maar het had waarschijnlijk te maken met hun opvattingen. Godefroy publiceerde in de oorlog over Das Landnotproblem in den Niederlanden (1943) en werd gewantrouwd. Steigenga was de drijvende kracht achter een belangwekkend rapport van de Wiardi Beckman Stichting uit 1955 over Bevolkingsgroei en Maatschappelijke Verantwoordelijkheid dat toen zelfs in eigen kring niet algemeen werd omarmd.’

Stationaire bevolking

De opdracht die Muntendam had gekregen was vaag. Hij vulde die leegte op met het formuleren van glasheldere doelen voor het beleid in de vorm van een dubbele nullijn:

1. Een stationaire bevolking
2. De natuurlijke aanwas (geboorten minus sterfte) naar nul

Je zou zelfs kunnen spreken van een drievoudige nullijn, want de doelen 1. en 2. impliceren dat ook het saldo buitenlandse migratie (immigratie minus emigratie) naar nul moet.

Dat het in de hand houden van de immigratie voor de commissie inderdaad een punt was blijkt onder andere uit deze zin in aanbeveling 32: ‘Wij bevelen de regering aan om de behoefte aan gastarbeid te beperken’. Maar om de gewenste stationaire bevolking te bereiken lag de focus toch vooral op het onderdeel geboorten, dus de vruchtbaarheid. En dat was toen veel meer dan immigratie een gevoelig punt.

Het kabinet Van Agt-Wiegel kon zich, getuige de kabinetsreactie, op hoofdlijnen vinden in het rapport:

‘Een van de conclusies van de Staatscommissie is dat voortgaande bevolkingsgroei het nationaal welzijn van de bevolking nadelig zal beïnvloeden. De Regering stemt in met de daaraan verbonden aanbeveling van de Staatscommissie dat het beëindigen van de natuurlijke bevolkingsgroei wenselijk is.’

Confessionele intrige

Binnen het katholieke en het gereformeerde volksdeel gold van oudsher het Bijbelse gebod ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’ (een parafrase van Genesis 9:1). Van geboortebeperking moest men in die kringen niets hebben. Muntendam zag de keuze voor een stationaire bevolking als een compromis. Sommige leden van de staatscommissie, met name de economen Tinbergen en Pen (plaatsvervangend lid) wilden eigenlijk veel verder gaan. Maar door niet voor een krimpende bevolking te pleiten hoopte Muntendam de confessionelen binnenboord te houden.

De leden Gardeniers (KVP) en Van Leeuwen (ARP) stapten inderdaad niet uit de commissie, maar slaagden er wel in op de valreep, en buiten het zicht van de beide economen, een verklaring in het rapport te manoeuvreren waarin zij zich distantieerden van het streven naar een stationaire bevolking. Tinbergen en Pen waren dus door deze beide dames bij de neus genomen en hadden zich voor niets ingehouden. Een en ander valt te lezen in de memoires van Jan Pen.

Dat dwarsliggen van de confessionelen was overigens niet meer dan een achterhoedegevecht. De ontkerkelijking was toen immers al in volle gang en de anticonceptiepil deed de rest. Ook zonder actief overheidsbeleid zou het met het geboortecijfer de kant opgaan die Muntendam voor ogen stond. Dat het toch nog tientallen jaren zou duren voordat de natuurlijke aanwas de nullijn bereikte, had te maken met de sterker dan verwachte toename van de levensverwachting. Van dat andere doel, een stationaire bevolking, zou helemaal niets terecht komen. Dit had alles te maken met de explosieve groei van de immigratie.

Immigratie onderschat

De basis hiervoor was al gelegd voordat Muntendam met zijn rapport kwam. Het betreft een verruiming van het asielrecht en de invoering van een regeling voor gezinsvorming en -hereniging, waarvan aanvankelijk vooral de in Nederland aanwezige gastarbeiders gebruik maakten.

Eind jaren zestig had Nederland ingestemd met het ‘Protocol van New York’, waardoor het VN-Vluchtelingenverdrag wereldwijde werking kreeg. Iedereen, ongeacht het land van herkomst, kon voortaan in Nederland asiel aanvragen. Halverwege de jaren tachtig werden de gevolgen van deze ingreep voor het eerst zichtbaar. Professionele ‘reisorganisaties’ stuurden toen duizenden Tamils uit Sri Lanka per vliegtuig naar Oost-Duitsland (DDR) en van daaruit door naar Nederland. De rest is geschiedenis.

Na de oliecrisis van 1973 kwam de regering tot het inzicht dat gastarbeid toch niet zo’n goed idee was. De werving werd stopgezet, maar de aanwezige Turkse en Marokkaanse gastarbeiders werden niet teruggestuurd. In plaats daarvan kwam er een regeling voor gezinsvorming en -hereniging. Dit gaf een krachtige impuls aan de immigratie, die decennia lang zou aanhouden.

De gevolgen van een en ander voor de immigratie werden door de Commissie Muntendam onderschat, zo niet over het hoofd gezien. Dit is een les die de nieuwe ‘Staatscommissie Demografische ontwikkelingen 2050’ ter harte zal moeten nemen.

Motie-Dijkhoff

Het was dus in 1979 al officieel: Nederland is vol. Ons land telde toen 14 miljoen inwoners. Inmiddels staat de teller op een kleine 18 miljoen and counting. Je zou dus verwachten dat politiek Den Haag nu helemaal alles uit de kast zou trekken om de bevolkingsgroei af te remmen. Het tegendeel is echter het geval. De kwestie wordt al jaren doodgezwegen. Dat heeft er ongetwijfeld mee te maken dat de vruchtbaarheid inmiddels heeft plaatsgemaakt voor de buitenlandse migratie als motor van de bevolkingsgroei, en dat onderwerp ligt zo mogelijk nog gevoeliger dan destijds de vruchtbaarheid.

De groeiende onvrede in de samenleving over het op zijn beloop laten van de immigratie drong uiteindelijk toch door tot Den Haag. Dit leidde in 2018 tot een motie van VVD-fractieleider Dijkhoff die brede steun kreeg in de Tweede Kamer. De motie wees op de verwachte bevolkingsgroei, en op de veranderende bevolkingssamenstelling door vergrijzing en immigratie, en vervolgde:

‘De kamer, […] overwegende dat deze demografische ontwikkelingen belangrijke consequenties hebben op vele beleidsterreinen, zoals de woningbouw, de ruimtelijke ordening, de infrastructuur, de energievoorziening, de sociale zekerheid, de zorg, het onderwijs en integratie;

verzoekt het kabinet, deze ontwikkelingen in verschillende scenario’s in kaart te brengen en beleidsopties voor te leggen bij die verschillende scenario’s,’

NIDI en CBS aan het werk

De uitvoering van de motie-Dijkhoff werd door het kabinet in eerste instantie opgedragen aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) in samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en andere kennisinstituten. Hun eindrapport getiteld ‘Bevolking 2050 in beeld: opleiding, arbeid, zorg en wonen’ beschrijft aan de hand van acht bevolkingsvarianten mogelijke gevolgen van veranderingen in de samenstelling van de bevolking naar leeftijd, geslacht, migratieachtergrond en opleidingsniveau voor de groei van de beroepsbevolking, de zorgvraag en het aantal huishoudens tot 2050.

Het rapport richt zich vooral op de gevolgen van de vergrijzing en wat daaraan te doen is. Zorgen dat er meer kinderen geboren worden zou niet het gewenste resultaat hebben:

‘Omdat lage geboorteaantallen in het verleden de belangrijkste oorzaak van de huidige vergrijzing zijn, wordt vaak geredeneerd dat een stijging van het kindertal een remedie is tegen de vergrijzing. Een hoger kindertal leidt echter pas op de zeer lange termijn tot een substantiële toename van de beroepsbevolking. Bovendien helpt een hoger kindertal alleen als het hoog blijft, anders volgt daarna een nieuwe vergrijzingsgolf. Dit leidt op den duur tot hoge bevolkingsgroei.’

En van arbeidsmigratie moeten we volgens de zonderzoekers niet te veel verwachten:

‘Hoge arbeidsmigratie leidt weliswaar tot een toename van de beroepsbevolking, maar het is hoogstens een deeloplossing voor vergrijzing, want ook bij hoge migratie daalt het aandeel van de beroepsbevolking in de totale bevolking. Dit komt doordat bij hoge migratie niet alleen de beroepsbevolking toeneemt, maar ook het aantal kinderen van mensen met een migratieachtergrond.‘

Staatscommissie-Van Zwol

De volgende stap in de uitvoering van de motie-Dijkhoff was de instelling, vorige week, van de Staatscommissie Demografische ontwikkelingen 2050 die de volgende opdracht meekrijgt:

‘De staatscommissie wordt gevraagd advies uit te brengen over scenario’s, mogelijke beleidsopties en handelingsperspectieven van de regering in relatie tot de maatschappelijke gevolgen van de demografische ontwikkelingen, in het bijzonder van vergrijzing en migratie, tot tenminste 2050, tegen de achtergrond van de brede welvaartsbenadering.’

Voorzitter van deze commissie wordt Richard van Zwol (CDA), oud-secretaris-generaal van diverse ministeries en momenteel werkzaam als Staatsraad in de Afdeling Advisering van de Raad van State. Ook de overige leden van de commissie zijn, op één na, bekend. Hieronder personen van kleur en iemand met een hoog woke-profiel. De politieke kleur blijft, voor zover valt na te gaan, beperkt tot de coalitiepartijen en GroenLinks/PvdA. Uitzondering is Marco Pastors, ooit wethouder voor Leefbaar Rotterdam.

Opvallende afwezige op deze lijst is Dr. Jan van de Beek, dé expert inzake de relatie immigratie en verzorgingsstaat. Die kennis is onmisbaar als de staatscommissie, conform de opdracht, serieus werk wil maken van het in kaart brengen van ‘beleidsopties in relatie tot de maatschappelijke gevolgen van immigratie’.

Desastreuze bevolkingsgroei

Wat kunnen we verwachten van deze staatscommissie? De in vage ambtenarentaal gestelde opdracht laat ruimte voor interpretatie. Je zou die kunnen lezen als ‘De demografische veranderingen overkomen ons. We kunnen er weinig tegen doen en we moeten er maar het beste van zien te maken.’ Dat lijkt me niet de houding waar de samenleving op zit te wachten.

Wat betreft immigratie, de motor van de desastreuze bevolkingsgroei, moeten we hopen dat de staatscommissie zich niet zal laten leiden door zo’n passieve houding. maar het taboe zal doorbreken dat rust op beperking van de immigratie, inclusief asiel. Dat is een conditio sine qua non voor het oplossen van de woningnood, het behoud van de verzorgingsstaat, een acceptabele leefomgeving et cetera.

Een staatscommissie die daar de vingers niet aan durft te branden zou geen knip voor de neus waard zijn. We moeten de kersverse staatscommissie, waarin zeker een aantal deskundigen zitten met een mooie staat van dienst, het voordeel van de twijfel geven. Maar ik ben er niet gerust op. We gaan het volgen!

Hans Roodenburg publiceert regelmatig in Wynia’s Week over demografie en economie. Steunt u de kritische, onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Gaat deze staatscommissie echt de bevolkingsgroei aanpakken? verscheen eerst op Wynia's Week.