Toch werd dat beeld al in 1988 gecorrigeerd: in het zeer verhelderende proefschrift van historicus René Vos over de legale Nederlandse pers tijdens de Duitse bezetting. Tot najaar 1944, concludeerde hij, was het redactionele beleid van De Telegraaf ‘eerder gericht op het zoveel en zolang mogelijk tegenhouden van kwalijke invloeden dan op capitulatie en dienstbaarheid, zoals door zovelen met grote stelligheid is beweerd en bewezen geacht’.

Naamsverbod

Let wel: tót najaar 1944. Want toen werd de in juli van dat jaar overleden Telegraaf-eigenaar Hak Holdert opgevolgd door zijn zoon Henri (‘Hakkie’), een fanatieke NSB’er. Hij maakte in de laatste maanden van de oorlog van De Telegraaf een ronduit nazigezinde krant. Na de bevrijding leverde dat een naamsverbod van dertig jaar op, dat echter al in 1949 weer ongedaan werd gemaakt. Het oordeel over de krant, zo meende toen de Raad van Beroep voor de Perszuivering, mocht niet enkel zijn gebaseerd op het beleid van Holdert junior.

Terwijl Neerlands grootste krant steeds weer wordt aangesproken op de oorlogsjaren, gebeurt dat veel minder met ons ambtenarenapparaat. Hoe zou  dat toch komen?

De feiten zijn algemeen bekend. Zo werd elke ambtenaar in oktober 1940 gevraagd de Ariërverklaring te tekenen, waarop moest worden aangegeven hoeveel joodse voorouders hij of zij had. Vrijwel alle ambtenaren (bijna 200.000) deden dat. Op alle departementen en overheidsdiensten, in het gehele openbaar onderwijs en in het lokale en provinciale bestuur waren er welgeteld tien weigeraars.

De samenwerking tussen het ambtelijke apparaat en de Duitse bezetters was hecht, concludeerde historicus Gert Jan van Setten vorig jaar in zijn proefschrift Oorlogswinst. ‘Bestuurlijke problemen konden eindelijk technocratisch opgelost worden, aan de andere kant raakte Nederland in de greep van een systeem van terreur en willekeur. De meeste secretarissen-generaal gingen eerst zo ver mee dat ze verzet afwezen.’ Pas toen het na de verliezen bij Stalingrad (1943) begon te dagen dat Hitler de oorlog weleens zou kunnen verliezen, werd de sfeer meer gespannen.

Heilige teksten

Dat de Nederlandse ambtenarij ondanks haar weinig heroïsche verleden een krasvrije reputatie geniet, viel in september ook op tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Premier Dick Schoof zag zich toen gedwongen ambtelijke adviezen over een noodwet voor asiel openbaar te maken. Voor veel Tweede Kamerleden bleken het heilige teksten. Als ambtenaren zeggen dat iets niet kan of niet mag, zo luidt kennelijk de communis opinio in Den Haag, dan is dat per definitie een deskundig en onpartijdig oordeel dat boven alle twijfel is verheven.

Of zou het kunnen dat ook ambtenaren maar gewone mensen zijn, inclusief politieke voorkeuren en antipathieën?

Kleur bekennen

Niemand minder dan de legendarische PvdA-voorman Joop den Uyl maakte daar in 1984 – het eerste CDA/VVD-kabinet van Ruud Lubbers regeerde het land – een groot punt van. Op een congres van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in Almere pleitte hij ervoor om korte metten te maken met de ‘maskerade van de politiek maagdelijke ambtenaar’. Ambtelijke adviezen, analyseerde Den Uyl, hebben een grote impact op beleidskeuzes. Ambtenaren die bestuurders adviseren, moeten daarom politiek kleur bekennen. ‘Zijn lidmaatschap van een politieke partij dan wel zijn politieke toebehoren dient een openbaar gegeven te zijn. Ambtenaar, verstop je niet!’

Dat is veertig jaar na dato nog altijd een zeer actuele oproep die, als er gehoor aan wordt gegeven, zeer bevorderlijk zou zijn voor de bestuurlijke transparantie. Laat Frans Timmermans, voordat hij de partij van Joop den Uyl ten grave draagt, er maar eens serieus werk van maken.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Den Uyl had gelijk: neutrale ambtenaren bestaan niet, verplicht ze hun partijkeuze te onthullen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we haar ethische akkefietjes nog eens kort de revue laten passeren.

Het lijkt er sterk op dat de zoon van haar partner mede dankzij Ter Horst miljoenenorders van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in de macht wist te slepen voor de levering van beschermingsmiddelen tijdens de coronapandemie. Deze ‘stiefzoon’ van Ter Horst was een ondernemer in duurzame kleerhangers. In eerste instantie vond hij bij VWS geen gehoor met zijn voorstel om maskers te leveren. Hij kreeg de order pas nadat Ter Horst zich er via appverkeer mee ging bemoeien. Het bleek al snel dat de stiefzoon van Ter Horst niet kon waarmaken wat hij in zijn voorstellen had vermeld, want een deel van de maskers was kwalitatief onder de maat. Ter Horst heeft op haar rol in deze zaak nooit willen reflecteren.

Opvallend stemgedrag

Eerder al was er opvallend stemgedrag van Ter Horst in de Eerste Kamer over de vrije artsenkeuze. Er was in de toenmalige VVD/PvdA-coalitie (Rutte II) afgesproken dat die vrije artsenkeuze beperkt zou worden. Ter Horst ging echter tegen het belang van de coalitie in: zij stemde tegen. Het had er alle schijn van dat zij zich liet leiden door het belang van haar toenmalige broodheer. Zij was namelijk vlak voor de stemming in december 2014 voorzitter geworden van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF). Dat genootschap was tegen de beperking van de vrije artsenkeuze. Vandaar? Ter Horst gaf dat uiteraard niet toe. Een sterk inhoudelijk argument voor haar stemgedrag wist ze echter niet te geven.

Dan was er natuurlijk nog haar alcoholgebruik. Ter Horst werd in 2006, toen ze burgemeester van Nijmegen was, betrapt op rijden onder invloed. Ze had maar ‘iets te veel’ gedronken en kreeg daarom slechts een rijontzegging van een uur en een boete van 220 euro.

De lokale politiek bestempelde de kwestie als een privéaangelegenheid. So far, so bad, want vervolgens bleek dat Ter Horst in het verleden wél agenten disciplinair had gestraft omdat zij met een slok op achter het stuur werden aangetroffen. Voor Ter Horst golden kennelijk andere normen dan voor ‘gewone’ overheidsdienaren.

Enfin, er is haar verder niks kwalijk genomen, want Ter Horst bleef de ene na de andere functie aangeboden krijgen. Zo werd ze in december 2022 ‘bestuurlijk aanjager Onbeperkt Meedoen’ bij het ministerie van VWS. Het was daar haar taak om te bevorderen dat de samenleving toegankelijker wordt voor mensen met een handicap. Vorige week liet Ter Horst weten het na anderhalf jaar welletjes te vinden. Dit zei ze erover op LinkedIn:

‘Bestuurlijk aanjager is een vertrouwensfunctie. Met een bewindspersoon is zo’n vertrouwensrelatie geen automatisch gegeven. De bewindspersoon die op VWS verantwoordelijk zal zijn voor het VN-verdrag Handicap vertegenwoordigt een partij waarmee ik geen enkele verwantschap voel. Dit zal mijn effectiviteit niet ten goede komen. (…) Het verschil in opvattingen ligt op andere terreinen (deislamisering, minder vluchtelingen, Nexit, Nederland voor de Nederlanders) en zijn voor mij zo cruciaal dat ze een constructieve samenwerking in de weg staan.’

Wat Ter Horst kennelijk dwarszit, is dat twee van de drie nieuwe bewindspersonen op VWS, namelijk minister Fleur Agema en staatssecretaris Vicky Maeijer (Langdurige en Maatschappelijke Zorg) afkomstig zijn van de PVV. En die partij heeft, aldus Ter Horst, verkeerde standpunten. Welke van die standpunten – en in welke vorm – zijn overgenomen door het kabinet-Schoof, doet er kennelijk niet toe.

De nieuwe regering als ‘nepkabinet’

Is dit niet gewoon minachting voor onze democratische rechtsstaat? Ter Horst zal waarschijnlijk antwoorden dat juist de PVV die rechtsstaat wil ondermijnen. Wilders heeft namelijk in 2015 de Tweede Kamer een ‘nepparlement’ genoemd. ‘Dus’ haat Wilders de parlementaire democratie.

Quod erat demonstrandum? Welnee. Mensen die de quote aanhalen, ‘vergeten’ voor het gemak vaak de context waarin Wilders sprak. De discussie ging in 2015 – de migratiecrisis als gevolg van de burgeroorlog in Syrië was op het hoogtepunt – over het opnemen van asielzoekers. De Tweede Kamer wilde een ruimhartig opvangbeleid, terwijl de meerderheid van de burgers daar tegenstander van was. De linkse partijen zijn die wens consequent blijven negeren en kregen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 de rekening gepresenteerd.

Het bij voorbaat verdoemen van PVV-bewindslieden past in een patroon. In het geval van Ter Horst is het in feite nog erger, want er is geen enkele aanwijzing dat de PVV zich niet aan het VN-verdrag Handicap wil houden. Wat er aan de hand is, is dat Ter Horst vindt dat de PVV onder geen beding mag meeregeren. Ze wil de PVV-bewindslieden Agema en Maeijer cancelen. Eigenlijk vindt ze de nieuwe regeringscoalitie een ‘nepkabinet’.

Opstand van ‘de intellectuele elite’

Dit staat nogal in contrast met de oproep tot een opstand van ‘de intellectuele elite’ die Ter Horst in 2009 deed in Vrij Nederland. Die elite zou moeten bestaan uit ‘weldenkende en wellevende mensen die zich realiseren dat het belangrijk is dat er autoriteiten zijn en dat die in principe het vertrouwen van de bevolking verdienen’. Nu blijkt dat het hierbij niet moet gaan om autoriteiten die het vertrouwen van de bevolking verdienen, maar eerst en vooral het vertrouwen van Guusje ter Horst.

Ze had natuurlijk in stilte kunnen vertrekken als ‘bestuurlijk aanjager’. Maar nee, Ter Horst moest haar minachting voor het kabinet-Schoof ventileren op LinkedIn. Ze wist natuurlijk dat de kwestie direct door de media zou worden opgepikt. Op mijn ethische meetlat maakt ze daarom een flinke duikeling. Een 6- zit er niet langer in, met alle waardering voor haar verdiensten als politicus en bestuurder kom ik nu uit op een 4.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Hoeveel respect heeft Guusje ter Horst voor onze democratische rechtsstaat?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch gaf de uitslag van 22 november alle reden voor grondig ander beleid. Waarom gloort er dan nog zo weinig hoop?

NSC komt nog niet uit de verf

Voor een deel ligt dat aan personen. Geert Wilders is een solist, en houdt de teugels wel erg strak. Zijn beste secondant is nu de neutrale Kamervoorzitter Martin Bosma. De ervaren onderwijsdeskundige Harm Beertema is vertrokken, en te weinig nieuwe Kamerleden van de PVV kunnen een eigen geluid inbrengen. NSC heeft bewonderenswaardig boze Kamerleden (Agnes Joseph over de pensioenen, Sandra Palmen over de toeslagen), maar Pieter Omtzigt en Nicolien van Vroonhoven slagen er nog niet in om die boosheid Kamerbreed te maken. Hoewel Rutte III en Rutte IV toch echt een complete ramp waren, niet alleen als het gaat om de pensioenwet en de toeslagenaffaire.

Jammer ook dat Omtzigt de enthousiaste groep rond De Nieuwe Denktank en Alliantie, opgericht om hem te steunen, vorig jaar toch niet heeft gebruikt, hoewel die klaar stond met goed uitgewerkte dossiers over stikstof, natuur en de boeren, precies drie onderwerpen waar NSC nu nog te veel lijkt op het oude CDA.

BBB is constructief, maar Caroline van der Plas wordt door de elite steeds weggezet als niet handelend in het algemeen belang, maar alleen voor het eigenbelang van boeren en vissers. Voor Wilders zijn de haat en het dédain van de elite een plus, want die vormen een deel van zijn appeal. Voor Van der Plas en haar BBB vormen ze echter een zwaar nadeel; als Mona Keijzer inderdaad minister of zelfs (vice)premier wordt, zal ze hard moeten werken om Nederland ervan te overtuigen dat BBB er is voor iedereen.

Niet alleen personen en hun temperamenten spelen een rol; er moeten ook structurele oorzaken zijn voor gebrek aan enthousiasme over het komende kabinet. Misschien deze keer nog niet eens zozeer de ‘stroperigheid’, want behalve bij de pensioenen horen we weinig van de vakbeweging, en de werkgevers hebben met Ingrid Thijssen een heel zwakke voorzitter.

432 extra platforms

Eén belangrijke, meer constitutionele handicap van Nederland, waar ik hier nog eens op wil ingaan, is dat we als enige land is West-Europa geen rechtstreeks gekozen burgemeesters hebben. Met iedere vier jaar simultaan 342 burgemeestersverkiezingen zouden er 342 extra platforms bijkomen voor een beredeneerd en goed afgewogen anti-elite geluid.

Het is nu nog te gemakkelijk voor de D66- en GroenLinks-ambtenaren, voor het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en voor al die zorgvuldig samengestelde adviesraden – het lijken wel paddenstoelen, er komen er steeds meer – om afwijkende opinies en analyses dood te zwijgen of er een karikatuur van te maken.

Voorlichters van ministers zijn gratis beschikbaar en het is vaak te veel gevraagd voor de Volkskrant, NRC en de NOS om met bonafide onderzoeksjournalistiek hun halve waarheden te ontmaskeren. Columnisten – de Volkskrant heeft er 55, telde Jeroen Trommelen een jaar geleden – trekken de journalisten naar goedkoop, opiniërend links. Dat zou een stuk beter kunnen worden als er nieuws zou zijn over interessante campagnes voor burgemeestersverkiezingen met uitdagers uit de gelederen van PVV, NSC, BBB of partijloze onafhankelijke kandidaten.

Alle 342 zittende burgemeesters van meestal VVD, CDA en PvdA zouden dan de noodzaak voelen om een meerderheid van de kiezers achter zich te krijgen. Dan moeten ze veel breder luisteren dan nu, en hard gaan lopen voor de stem en de zorgen van huizenbezitters (warmtepompen), huurders (multiculturele probleemwijken), middenstanders (verbod op niet-elektrische bestelbusjes), ouders met schoolgaande kinderen (lesuitval, ideologisch bevlogen leraren, kwaliteitsverlies) en bezorgde senioren (zorgadministratie, veiligheid op straat).

Windmolens of natuur?

Een willekeurig voorbeeld: burgemeester Ronald van Meygaarden van Boxtel. Hij is vooral bekend als penningmeester van Klimaatverbond Nederland, een zwaar gesubsidieerde organisatie voor ‘ambitieus klimaatbeleid’. De website van het Klimaatverbond toont een weiland zonder weidevogels, want het is geheel belegd met zonnepanelen, en daarachter een horizon met links, midden en rechts reusachtige windmolens.

Misschien vinden de burgers van Boxtel dat veel mooier dan hun grote natuurgebied Kampina, met bos, heide en beekdalen, maar het is dan wel afgelopen met wandelen: weilanden vol zonnepanelen zijn daar immers niet geschikt voor. Mochten de Boxtelaars dat offer toch willen brengen, dan wensen wij ze nog vele gelukkige jaren toe met hun burgemeester, maar liefst wél na validatie, lees: burgemeestersverkiezingen.

Evenwichtige keuzes

De grootste partij in Boxtel is de PVV. Die zou dan vermoedelijk met een tegenkandidaat komen voor Van Meygaarden. De campagne zou dan kunnen gaan over de 500 kilo drugs die vorig jaar in Boxtel zijn gevonden. Of over de restaurants in Midden-Brabant waar je zelden eters ziet: omdat ze alleen dienen voor het witwassen van drugsgeld. Of over de vraag of er meer politie moet komen om leegstaande schuren vaker te controleren op de aanwezigheid van verboden chemicaliën.

Het zou burgemeester Van Meygaarden dwingen om het goede evenwicht te vinden tussen zijn geliefde strijd tegen CO2 en de lastige strijd tegen drugscriminaliteit, niet alleen goed in zijn eigen ogen, maar ook goed volgens de Boxtelaars.

De ex-politici die zich nu vlot laten parachuteren op burgemeestersposten door vrienden in hun eigen partij, zouden bij burgemeestersverkiezingen echt aan het werk moeten. Sharon Dijksma (Utrecht) bijvoorbeeld, oud-voorzitter van de Jonge Socialisten. Ze heeft de huidige generatie Jonge Socialisten in haar universiteitsstad ongetwijfeld diep ontroerd met haar vliegreis naar de klimaatconferentie in Abu Dhabi. Ze gaf daar een originele powerpointpresentatie aan de oliesjeiks over fietsen voor het klimaat.

Maar de Utrechtenaren die dromen van een burgemeester die de landelijke politiek onder vuur durft te nemen om meer huizen te bouwen, waarom kunnen die bij burgemeestersverkiezingen niet met een eÍgen (tegen)kandidaat komen? Een electoraal gevecht dwingt alle partijen om rekening te houden met zoveel mogelijk burgers, en dat is een goede zaak.

Wat onze democratie nu nodig heeft is niet een oorlog voor of tegen CO2, maar meer aandacht voor de lokale noden van woningzoekenden en middenstanders. Nog een voordeel: met rechtstreeks gekozen burgemeesters komt er hopelijk meteen een einde aan de loopbaan van burgervaders als Hubert Bruls (Nijmegen), die een lobby aanvoerde voor dwang bij het huisvesten van asielzoekers. Als we voortaan mogen kiezen, komen er misschien wel burgemeesters die in Den Haag gaat lobbyen voor hun eígen burgers.

De politiek zou er rijker van worden, Wilders, Van der Plas en Omtzigt krijgen zo een lokale kweekvijver voor landelijk talent, de media krijgen spannende verkiezingscampagnes en de rijksambtenaren zouden zien dat er overal in het land intelligente (kandidaat)burgemeesters zijn met een scala aan ideeën voor beter beleid. Kort en goed: burgemeestersverkiezingen zouden kunnen zorgen een democratische doorbraak en een nieuwe politieke cultuur.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Rechtstreeks gekozen burgemeesters: waar wachten we in hemelsnaam nog op? verscheen eerst op Wynia's Week.

Die tweedeling is heel urgent geworden sinds het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de penvoerder is geworden voor de nieuwe instructies bij het opstellen van de rijksbegroting. De tekst van het in 2022 samen met het SCP en het CPB opgestelde rapport over de begrotingssystematiek begint nog onschuldig met de oproep om niet meer alleen te kijken naar financiële cijfers voor tekort, staatsschuld en dergelijke, maar veel ruimer naar ‘brede welvaart’. Dat is heel sympathiek, en in de lijn van de bekende waarschuwing dat het bruto binnenlands product (bbp) een optelling is van alle zogenaamde ‘toegevoegde waarde’ in de economie, maar dat we dan ook meetellen wat helemaal níet waardevol is. Bovendien zijn we soms blind voor schadelijke effecten van de economische groei.

We kennen allemaal de voorbeelden. Als op 31 december meer jongeren gevaarlijk vuurwerk afsteken en halfblind naar het ziekenhuis moeten, neemt het bbp toe (dat is de definitie van economische groei) door de overuren van de oogchirurgen. Als in Uganda alle tilapia uit het Victoriameer wordt gevist, is dat eenmalig een toename in het bbp, maar zijn daarna de vissers werkloos.

Geen aandacht voor vrijheid

Een goed idee dus om te kijken naar ‘brede welvaart’, maar de ambtenaren van het PBL hebben dat op een D66-GroenLinks-achtige manier ingevuld. Dit is hun lijst van de acht ‘ankers’ voor de begroting voor 2025 en volgende jaren: ‘1) Subjectief welzijn, 2) Gezondheid, 3) Consumptie en inkomen, 4) Onderwijs en opleiding, 5) Ruimtelijke samenhang en kwaliteit, 6) Economisch kapitaal, 7) Natuurlijk kapitaal, en 8) Sociaal kapitaal.’

Ziet u, lezer van Wynia’s Week, wat ontbreekt? Hint: denk aan het eerste woord in de oproep tot de Franse Revolutie in 1789 door de toenmalige BoerBurgerBeweging tegen de elite en tegen de hoge belastingen. Nog een hint: denk aan het grote beeld in de haven van New York van Lady Liberty met de opgeheven toorts.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren denken bij Lady Liberty eerder aan een dragqueen dan aan vrijheid, toch een bekend oud-Nederlands begrip van vóór de kabinetten-Rutte III en IV. In het hele rapport over de nieuwe ankers voor onze begroting komt ‘vrijheid’ drie keer voor: één keer in de context dat we leven in een democratie, en twee referenties dat we bij een hoger inkomen meer geld hebben om vrij te besteden. Dat is het.

Dat een hoger inkomen meer vrijheid geeft is zeker waar, maar wat is het fout om vrijheid daartoe te beperken. Dat is typisch voor de dictators in Orwells Nineteen Eighty-Four en nu dus helaas ook voor de PBL-ambtenaren. Nergens in het rapport gaat over andere dimensies van vrijheid. De vrijheid bijvoorbeeld om zelf te kiezen hoe je met een eigen zaak je inkomen wil proberen te verdienen. Ook niets over vrijheid voor boeren, vissers en tuinders, en over de vrijheid om een eigen bedrijf door te geven aan de volgende generatie.

Er is in Nederland vrijheid om te consumeren, al wordt dat er niet makkelijker op met de dure energie, de hetze tegen vlees en vis en de dwang om auto’s uit te faseren. Maar er is in Nederland na Rutte III en IV evident steeds minder vrijheid om te produceren. Wel vrijheid voor wolven en bevers, maar voor ondernemers steeds meer verboden, bureaucratie en kosten.

Griezelige eenzijdigheid 

De twee belangrijkste auteurs van het rapport over de begrotingssystematiek zijn Melchert Reudink en Olav-Jan van Gerwen, beiden van het PBL. Over eerstgenoemde schreef Volkskrant-columnist Toine Heijmans vorig jaar bewonderend: ‘…een interessant gesprek met Melchert Reudink van het PBL, die helder uitlegt waarom activisten elke dag de Utrechtsebaan bezetten… We hebben een Klimaatakkoord en een Klimaatwet, en toch vinden we telkens geitenpaadjes om in fossiele auto’s te blijven rijden… “We houden nu eenmaal graag vast aan comfortabele maatregelen, die onze dagelijkse leefwijze niet te veel veranderen”’.

Olav-Jan van Gerwen, de co-auteur van Reudink, zei in 2022 in de Tweede Kamer: ‘Of het kabinet een opgave wel of niet omarmt, is voor ons niet een teken om te zeggen dan bouwen we het af. Daar zijn we onafhankelijk in. Die agendering die pakken we zelf op. Voor de leefomgeving hebben we de circulaire economie, we hebben de klimaat- en energietransitie, dat is niet iets waarvan we zeggen we zien in het kabinet minder aandacht… Integendeel dat zou er ook toe kunnen leiden dat we harder op de trommel gaan roffelen. Die grote maatschappelijke opgaven die zijn voor ons echt leidinggevend’.  

Ik ben bang dat bij het PBL nu alleen nog economen, natuurkundigen, landbouwwetenschappers of geografen kunnen werken die al bij voorbaat instemmen met deze harde ideologie en dwingende toon. Een enorme managementfout om het zo ver te laten komen. Stel je voor dat bij het CPB alleen nog overtuigde monetaristen zouden mogen werken of bij het SCP uitsluitend marxistische sociologen. Als een nieuw kabinet die griezelige eenzijdigheid bij de 250 medewerkers van het PBL niet direct aanpakt, gaat Nederland nog veel meer lijden.

Slechts in één zin in het rapport komt de socioloog en emeritus hoogleraar Ruut Veenhoven aan het woord, mijn vroegere collega aan de Erasmus Universiteit, oprichter van het Journal of Happiness Studies en een mondiale autoriteit: ‘Levenstevredenheid in Nederland [hangt] samen met “landkenmerken”, waaronder de vrijheden die mensen genieten, institutionele kwaliteit, vertrouwen en tolerantie.’ Zo is het. In een interview noemde Veenhoven in 2018 zeven factoren voor geluk en ook toen zette hij vrijheid op de eerste plaats. Hij voegde eraan toe dat de ‘lage kwaliteit van de ambtenaren’ een belangrijke factor is die mensen in rijke landen als Nederland minder gelukkig dreigt te maken.

Misleidend en onbegrijpelijk

Dat is een inzicht dat het PBL zich mag aantrekken nu hun idiote, zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ (een excuus om veel van de echte kosten van milieubeleid te verdoezelen) zelfs de Miljoenennota dreigt te gaan bederven. Zo vindt het PBL blijkens het nieuwste rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte (SBR) van het ministerie van Financiën dat de Nederlandse boeren moeten worden gedwongen om de uitstoot van CO2 tot nul terug te brengen, maar dat de kosten daarvan niet hoeven mee te tellen in de afweging van het kabinet. Misleidend – en onbegrijpelijk dat de hoge ambtenaren van andere ministeries niet de moed hebben gehad om hier in te grijpen.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren hebben onder Rutte III en IV hun voorkeuren al kunnen verankeren in eenzijdig samengestelde ‘klimaattafels’, in een woekering van nieuwe ‘raden’ met behulpzame parttime professoren, en nu ook in de procedure voor Prinsjesdag. PVV en BBB hebben nog één andere partij nodig om deze ramp te blokkeren. Maar gelukkig is er naast de PVV nog een andere grote politieke formatie met het woord ‘vrijheid’ in haar naam.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Vrijheid maakt gelukkig. Maar onze rijksambtenaren zijn gespecialiseerd in steeds meer dwingelandij verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook inkomende ministers van PVV en BBB hebben dringend zo’n ‘kabinet van de minister’ nodig. Die worden actief iedere keer dat ambtenaren beleefd opmerkingen maken als ‘wat u wilt, kan helaas niet, minister’, ‘dat is twintig jaar geleden ook al voorgesteld en toen afgewezen in het interdepartementaal overleg’, ‘dat staat juridisch op gespannen voet met het verdrag’ of ‘dat moeten we eerst in Brussel aankaarten’. Al die situaties dus waarin de ambtenaren ‘onmogelijk’ roepen, maar zich misschien vergissen.

Leer van ervaringen in het buitenland

Als vrienden en collega’s het allemaal met ons eens zijn, denken we al gauw dat we gelijk hebben. Dat geldt niet alleen voor ‘rechts ‘ op X (voorheen Twitter), maar natuurlijk ook voor ‘links’ bij de Volkskrant, NRC Handelsblad en de NOS. Uiteraard vinden de hoge ambtenaren zichzelf zorgvuldig, deskundig en evenwichtig, maar soms berust dat op niet meer dan het oordeel van hun collega’s. Zo houden ze elkaars handen vast op het zinkende schip van staat. Het ministeriële kabinet moet de nieuwe bewindspersoon helpen met een onbevangen oordeel, bijvoorbeeld door snel (maar grondig) te kijken naar ervaringen in het buitenland. Ambtenaren weten vaak heel goed hoe collega’s en lobby’s uit het middenveld ‘er in staan’, maar doen geen automatische check of we iets kunnen leren van andere beschaafde landen.

Het nieuwe kabinet mag wel wat strikter worden met de eigen ambtenaren. Een ambtenaar die uit protest tegen zijn eigen minister op de stoep van zijn departement gaat zitten, doet niet waar hij voor wordt betaald en creëert bovendien een probleem voor het management. Topambtenaar Dick Schoof zei vorige week in De Groene Amsterdammer dat wie demonstreert tegen de eigen overheid van het dossier moet worden gehaald, en dus zijn werk niet meer kan doen. Een bijdrage van de stoepzitters – per persoon per stoep een vakantiedag minder? – zou redelijk zijn.

En wat te doen als de helft van de ambtenaren bij het ministerie van Landbouw zou weigeren om voor een BBB-minister te werken? Het zou goed zijn wanneer de nieuwe ministers voor zo’n eventualiteit een gemeenschappelijke lijn afspreken vóórdat het kabinet van start gaat. De afspraak zou kunnen luiden dat ambtenaren die werk weigeren – zoals twee jaar geleden stafleden van Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib – direct worden overgeplaatst. Er zijn in het gevangeniswezen vast en zeker vacatures; kunnen al die bestuurskundigen mooi laten zien dat ze met hun opleiding nergens echt verstand van hebben maar wel heel breed inzetbaar zijn.

Het mag toch niet zo zijn dat ambtenaren eerst stoer vanuit hun geweten verklaren dat ze hun werk uit protest moeten neerleggen, maar dat ze wel vol betaald hun rang en functie aanhouden. Geen burgerlijke ongehoorzaamheid zonder dat de ongehoorzame burgers ook zelf een offer brengen.   

Ik heb ook nog een andere suggestie voor het nieuwe kabinet en die gaat over het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daar hebben ze het verknoeid. We hebben instanties nodig die ongemakkelijke waarheden durven te verkondigen. Maar het PBL grossiert in ongemakkelijke onwaarheden.

Het PBL speelt vals spel

Eerst werd meegelopen met PvdA, GroenLinks en D66 in hun afkeer van kernenergie. Dat berustte niet op een serieuze analyse, maar was een politieke keuze. Nooit hoorden we van het PBL hoe het kan dat kernenergie in Frankrijk zo goed werkt: goedkopere energieprijzen en veel minder CO2-uitstoot. Toen de publieke opinie ging kantelen, kwam het PBL met een verrassend nieuw argument tegen kernenergie: ‘Wind op zee wordt sneller goedkoper dan kernenergie’. Het was weer zo’n ‘berekening’ waarbij de windmolens in de Noordzee pas over vijftig jaar gaan roesten en hun elektriciteit door Aladin gratis van midden op zee naar de afnemers wordt vervoerd.

Dit jaar speelde het PBL opnieuw vals spel, nu over de stikstof. Er zijn twee overtuigende rapporten van Arnout Jaspers en van Quinten Pluymaekers die duidelijk maken dat het onzinnig is om doelen te stellen voor de neerslag van stikstof. Denk aan de nooit weerlegde berekening van Jaspers dat de huidige stikstofnorm in Nederland al wordt overschreden bij een hoeveelheid stikstof die gelijk staat aan één hondendrol per hectare natuurgebied per jaar.

We moeten in plaats daarvan de emissies checken en waar nodig actie ondernemen. Toch houdt het PBL vol. ‘Daarnaast zijn de kritische depositiewaarden in 2023 herzien op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten,’ zo heette het vorige week in een verklaring. ‘Voor een deel van de stikstofgevoelige natuur zijn hierbij de doelen scherper gesteld. Het halen van de doelen vergt hierdoor meer stikstofreductie.’ Maar er zijn geen ‘kritische depositiewaarden’. Er zijn alleen kul-depositiewaarden en die kul ook nog eens aanscherpen om maar op de alarmtrom te kunnen slaan, is niet integer.

En dat is het PBL ook nog eens enthousiast over waterstof als energiedrager. Vanwege de ontploffingen van het Engelse luchtschip de R101 op haar eerste vlucht in 1930 en van de Duitse LZ129 Hindenburg in 1937, is waterstof verboden door de Federal Aviation Administration (FAA), het bureau van de Amerikaanse luchtvaartautoriteiten. Te veel brandgevaar.

Met giftige berekeningen (Pieter Omtzigt gebruikt liever de term ‘venijnig’) probeerde het PBL bovendien gemeenten te overtuigen dat complete wijken heel goed van het aardgas afkunnen. Het PBL blokkeert met al die misleiding het pad naar meer woningbouw. PVV en BBB willen veel huizen bouwen. De VVD heeft in november fors zetelverlies geleden en zoekt dus een boodschap om de jongere kiezers beter aan te spreken. Ook dat moet betekenen: meer huizen.

Minder luisteren naar Mark Rutte

Hoe langer de formatie duurt, des te makkelijker wordt het voor de VVD om minder te luisteren naar Mark Rutte en om de liberale stikstofminister Christianne van der Wal te vervangen. Als PVV, BBB en VVD echt willen samenwerken voor meer woningen, kunnen ze daarom beter maar duidelijk zijn over het PBL. Beter tweehonderd boze ambtenaren van het PBL die hun werk neerleggen en op de stoep gaan zitten, dan een miljoen boze jongeren die mede dankzij het PBL en de stikstof-onzin nog helemaal geen eigen stoep hébben om op te zitten.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Tijd voor duidelijkheid: geen pardon voor recalcitrante ambtenaren en korte metten met het Planbureau voor de Leefomgeving verscheen eerst op Wynia's Week.

De overheid die zich met steeds meer zaken specifiek en gedetailleerd bemoeit, loopt vast. Onlangs kwam in het nieuws dat ministeries steeds langer doen over de behandeling van WOO-verzoeken (Wet Open Overheid). De wet schrijft voor dat iemand die een informatieverzoek doet binnen 42 dagen een besluit moet ontvangen. In werkelijkheid is het gemiddeld 172 dagen en slechts in 17 procent van de gevallen wordt een besluit tijdig genomen. Marcel Levi stelt in HP/De Tijd van februari de controledwang en bureaucratie door steeds meer regels en toezicht aan de kaak. Hij pleit voor niet meer maar minder inspectie.

De achterliggende issue die in wezen hierboven aan de orde wordt gesteld is al veel langer bekend maar wordt almaar erger. Denk aan de problemen die boeren ervaren met alle specifieke eisen waaraan ze moeten voldoen, zoals gerelateerd aan stikstof, mest, landgebruik en tijd van oogsten.  Sportverenigingen en andere organisaties die dankzij veel vrijwilligers draaien hebben steeds meer moeite naar behoren te functioneren door allerlei regels en beperkingen, mede omdat de vrijwilligers het plezier in hun werk verliezen.

Dit geldt ook voor evenementen. Zo moesten de organisatoren van dorpsevenementen in de gemeente Moerdijk een veiligheidsplan van 45 pagina’s opstellen, en nog is het niet genoeg. Almaar toenemende opleidingseisen met daaraan gekoppelde diploma’s miskennen vaak het belang van praktische kennis en ervaring. (En hoe nuttig zijn die opleidingen in feite?).

Het woud aan regels wordt steeds groter

Het CNV spreekt in dit verband van ‘diplomaterreur’. De eisen waaraan de financiële sector (banken, verzekeraars, pensioenfondsen, beleggingsmaatschappijen) en hun klanten moeten voldoen stapelen zich op en brengen enorme kosten en frustraties met zich mee. Daarom heeft Beleggingsmaatschappij Marge Equity besloten niet groter te worden dan honderd leden omdat anders wetten met betrekking tot financieel toezicht, witwassen en financiering van terrorisme van toepassing worden. Bio-winkels worden geconfronteerd met schier onmogelijke eisen, bijvoorbeeld als het gaat om het aanleveren van certificaten. De Vereniging Eigen Huis stopt met het isoleren van huizen door hoge kosten van verplicht onderzoek naar vleermuizen. En ga zo maar door.

De gemeenschappelijke noemer van dit alles is overregulering en de vraag is wat we aan dit steeds grotere probleem voor economie, maatschappij en uiteindelijk iedere mens kunnen doen. Het woud aan regels blijft voortwoekeren en het is evident dat her en der wat kappen geen zoden aan de dijk zet. Het probleem moet structureel, bij de wortel, worden aangepakt.

Het onderliggende, structurele probleem is dat de overheid op steeds meer gebieden steeds specifieker en gedetailleerder is gaan sturen in plaats van zich te beperken tot algemene, indien nodig krachtige, wetten die een helder kader vormen waarbinnen alle individuele betrokkenen hun eigen weg kunnen zoeken.

Anders gezegd: de overheid neemt praktisch operationeel en organisatorisch gezien veel te veel hooi op de vork met negatieve en soms ronduit desastreuze gevolgen voor degenen – individuen, ondernemingen, organisaties – die erdoor getroffen worden. Dit kan alleen succesvol worden aangepakt met een radicaal andere benadering waarbij de bemoeienis van de overheid met de praktische uitvoering drastisch wordt beperkt en afstand wordt genomen van de illusies waarop het huidige beleid impliciet of expliciet steunt.

Het idee dat mens, economie en maatschappij door een op microniveau gericht overheidsbeleid naar believen kunnen worden gekneed tot een verondersteld ideaal model is keer op keer gelogenstraft. Het is de illusie van maakbaarheid en beheersbaarheid. Men denkt tot op de kleinste details te kunnen sturen terwijl dit in de praktijk onmogelijk is en tevens strijdig met wezenlijke karakteristieken van mens, economie en maatschappij.

Om met het laatste te beginnen: de mens beschouwen en behandelen als een wezen dat met puur op rationele gronden geformuleerd beleid, vaak het product van als wetenschappelijk aangeduide modellen, kan worden aangestuurd gaat voorbij aan de inherente complexiteit van elke mens. Zowel menswetenschappen als kunstuitingen als dagelijkse real world-observaties maken duidelijk hoezeer de mens met zijn unieke mix van talloze facetten ongrijpbaar is. De maakbare mens (zie het gelijknamige boek van Bina Ayar) is een illusie.

Centrale planning is overal mislukt

Voor wat betreft de aansturing van de economie leert de geschiedenis dat gedetailleerde centrale planning tot mislukken is gedoemd. Van de Sovjet-Unie tot China onder Mao, en van Noord-Korea tot Cuba was en is er sprake van bittere armoede (met de nodige hongersnoden) en economische stagnatie. Enkel de vrijemarkteconomie met autonoom en vrij opererende private partijen (vooral individuele consumenten en ondernemingen) is in staat gebleken structureel significante economische groei te realiseren. Geen wonder dat de welvaartsexplosie in China is begonnen na het op grote schaal omarmen van kapitalistische praktijken. In India is nu een vergelijkbare ontwikkeling aan de gang.

Pogingen de hele maatschappij tot in alle uithoeken te vormen en controleren hebben tot de meest weerzinwekkende dictaturen geleid. De maatschappij laat zich niet dwingend sturen tenzij met intimidatie, vrijheidsberoving en vaak grof geweld.

Dus mens, economie en maatschappij láten zich niet gedetailleerd sturen naar allerlei vermeende optima. Ook al heeft men nog zoveel al dan niet ‘wetenschappelijke’ kennis vergaard, ‘the fatal truth’ blijft, in de woorden van Byron, dat ‘the tree of Knowledge is not that of Life’. Maakbaarheid en beheersbaarheid zijn inherent beperkt en met beleid dat grootschalig inzet op specifieke, gedetailleerde sturing vanuit een centraal overheidsorgaan gaat het steevast mis.

Praktische problemen

Naast het negeren van de zojuist besproken principiële beperkingen is het ook vanuit praktisch perspectief evident dat de overheid niet geschikt is om op grote schaal gedetailleerd te sturen. In een bureaucratie – de uitvoeringsorganen van overheid en semioverheid – staat het navolgen van precies geformuleerde regels en procedures voorop. Verantwoordelijkheden en taken zijn goed afgebakend en liggen in principe vast, en er is sprake van een duidelijke hiërarchie. Het toezien op een correcte uitvoering van wetten, vooral vanuit juridisch perspectief, is een belangrijke bezigheid.

Maar bij dit alles komen operationele en organisatorische slagvaardigheid om praktische problemen aan te pakken op het tweede plan (of nog lager). Dat is in zichzelf begrijpelijk vanuit structuur en achtergrond van bureaucratieën bezien, maar betekent dat ze totaal ongeschikt zijn om op grote schaal specifiek en gedetailleerd praktisch te sturen.

Ze worden opgezadeld met taken en verantwoordelijkheden die ze vaak simpelweg niet naar behoren kúnnen uitvoeren. Ze staan mijlenver af van praktisch inzicht, energiek en indien nodig opportunistisch handelen, en keiharde noodzaak om efficiënt en effectief te werken. Gehanteerde modellen waarop het beleid steunt hebben vaak weinig praktisch nut, nog afgezien van de vraag of ze überhaupt kloppen. De ervaringen met de beruchte stikstofmodellen en macro-economische voorspellingen spreken boekdelen.

De weerstand tegen de uit de klauwen gelopen excessieve regelzucht van de overheid neemt hand over hand toe. De opeenstapeling van fouten, mislukkingen en debacles belasten mens, economie en maatschappij steeds zwaarder. Het falen van de overheid bij het omgaan met de aardbevingsschade in Groningen, de kinderopvangtoeslagen, de behandeling van (de aanvragen van) asielzoekers en de wachtlijsten in de Jeugdzorg zijn stuitende voorbeelden. Het hoeft niet te verbazen dat er sprake is van een breed om zich heen grijpend gevoel van algemene malaise. Er wordt voor het eerst in lange tijd serieus rekening mee gehouden dat kinderen en kleinkinderen het slechter zullen hebben dan de huidige generatie.

Radicale breuk noodzakelijk

Een radicale breuk met de al tientallen jaren voortwoekerende regelzucht van de overheid is bitter noodzakelijk. De trap moet van bovenaf worden schoongeveegd. Als eerste stap moet er een breed politiek-maatschappelijk debat komen om de weg vooruit te bepalen. In dit debat zouden onder meer de volgende ideeën aan de orde kunnen komen:

• Maak regeerakkoorden op hoofdlijnen en laat praktische invulling en uitvoering zoveel mogelijk aan (groepen van) betrokken burgers en organisaties over.
• Snij fors in vooral de uitvoerende organen van de (semi)overheid wanneer hun werk overbodig is gemaakt dankzij een drastische reductie van het aantal regels en bijbehorende controles.
• Houd in samenhang met het voorgaande punt bestaande bureaucratische praktijken echt kritisch tegen het licht en schaf af wat niet of nauwelijks toegevoegde waarde heeft (of waarde vernietigt). Denk aan het hele inspectiesysteem in het onderwijs, de stortvloed aan vaak futiele studies en rapporten (is hun bijdrage aan de kwaliteit van het onderwijs niet in feite negatief geweest?), het deel van het geld dat naar Defensie gaat maar niet wordt besteed aan de directe gevechtskracht van militairen ‘in het veld’ en materieel, de tijdrovende en onrealistische procedures omtrent aanbesteding van grote infrastructurele werken waardoor bouwbedrijven er geen heil meer in zien zodat de projecten helemaal niet meer doorgaan, de Belastingdienst die met missions impossible wordt opgezadeld omdat IT-systemen en de organisatie simpelweg niet in staat zijn de gewenste politieke wijzigingen goed en snel uit te voeren, de politie die enorm veel tijd kwijt is aan administratieve activiteiten zodat de wijkagent op straat erbij inschiet, et cetera.
• De voorgaande twee punten kunnen ongetwijfeld besparingen van tientallen miljarden euro’s opleveren.
• Beperk het aantal moties in de Tweede Kamer tot, zeg, vijfhonderd per jaar (afname van 90 procent) en verminder het aantal dagen dat men bijeenkomt aanzienlijk. Focus op de grote lijn en zie af van scoren voor de bühne met oreren over onderwerpen die slechts weinigen direct aangaan.
• Maak het Kamerlidmaatschap parttime (50 procent) en bevorder het hebben van één of twee andere betrekkingen. Verhoog de schadeloosstelling van Kamerleden, de bezoldiging van ministers en staatssecretarissen en het inkomen van topambtenaren om het aantrekkelijker te maken voor mensen die goede alternatieven hebben.

Het kan niet worden ontkend dat deze punten nogal naïef overkomen. Ze staan heel ver af van de huidige praktijk en politieke opvattingen. Maar enkel drastisch ingrijpen van bovenaf kan ons van de steeds verder om zich heen grijpende kwaal van overregulering verlossen. Het alternatief is chronische stagnatie.

Dr. Ton Appels is econoom en publicist. Gepromoveerd op proefschrift over bedrijfssubsidies: ‘Political Economy and Enterprise Subsidies’. Daarna zo’n 25 jaar werkzaam in bedrijfsleven en 9 jaar in hoger onderwijs. Auteur van boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe meer regels, hoe meer ellende. Daarom moeten we radicaal stoppen met het geloof in de maakbare mens. verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar die ambtenaren dragen wel medeverantwoordelijkheid voor de onkunde van De Jonge over de woningmarkt (‘Ik beveel de bouw van 100.000 huizen en dus worden die gebouwd’). Zo ook voor de domheid van pensioenminister Carola Schouten (‘Het beste argument voor de nieuwe pensioenwet is dat we er in de SER al zo lang over hebben gepraat’), en klimaatminister Rob Jetten. Alle drie schoten tekort in kennis. Maar veel gevaarlijker: ze beseften zélf niet hoe weinig kennis ze hadden. Dat kan ook hun ambtenaren worden verweten.

Minachting voor andersdenkenden

Hier is mijn voorstel voor het iets gezonder maken van deze treurige situatie: PVV en BBB gebruiken een deel van hun budget voor ondersteuning van Kamerleden om razendsnel een kleine groep ervaren onderzoekers en redacteuren samen te stellen. Als PVV en BBB samen laten weten dat ze gewicht toekennen aan die nieuwe onderzoekers, kan dat helpen om ambtenaren en ministers wakker te schudden uit hun minachting voor andersdenkenden. En hun luiheid om kennis te nemen van de inzichten van experts buiten de Haagse bubbel.

Wie de rampen van Rutte III en Rutte IV goed heeft gevolgd – vooral covid, maar meer recent ook de geldsmijterij in het kader van het klimaatbeleid, het onvermogen om de woningbouw aan te jagen, het brede wantrouwen tegen de nieuwe pensioenwet, het bestuurlijk falen met de toeslagen – heeft daarvan geleerd dat we echt niet jaren hoeven te wachten op een analyse van deze grove beleidsfouten. Waarschuwingen en kritiek komen best snel beschikbaar in het publieke domein, maar hoge ambtenaren adviseren hun ministers te vaak om daar niet op in te gaan.

Ik lees vanwege mijn columns in Wynia’s Week regelmatig Kamerverslagen en zie dan hoe vaak ministers en ambtenaren het recept volgen van Charles Ruijs de Beerenbrouck. Ruijs was in het interbellum bijna net zo lang premier (bijna elf jaar) als Mark Rutte. Zijn gewoonte was om van achter zijn bureau binnenkomende Kamervragen met kritiek op het beleid te voorzien van een krabbel in de marge: ‘k.i.r.’ (kluitje in het riet). Dan wisten de ambtenaren wat hen te doen stond.

‘K.i.r ‘ moet weg uit de Haagse cultuur. Een klein team van scherpe onderzoekers kan dat bereiken door met deskundig commentaar naar buiten te komen op ieder rapport van een ‘tafel’, en zeker ook op elke uitlating (het woord ‘studie ‘ is te veel eer) van het belangrijkste bolwerk van het klimaatbeleid, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Het is heel belangrijk om de bevindingen van dat instituut zakelijk en precies te verpulveren. Het PBL hanteert bij berekeningen namelijk het zelf ontwikkelde begrip ‘nationale kosten’. Dat deugt niet en flatteert de echte kosten enorm. Het Centraal Planbureau (CPB) weigert dan ook om dit begrip te gebruiken en waarschuwt ertegen met de beleefde maar duidelijke woorden ‘niet makkelijk te begrijpen’.

Gevaarlijke onzin over ‘nationale kosten’

Het PBL wil een enorme uitbreiding van windenergie op zee (never mind de vissers, de vogels en de natuur) en accepteert dat het elektriciteitsnet daarvoor moet worden uitgebreid. Dat gaat tientallen miljarden euro’s kosten, maar die telt het PBL niet, want we betalen immers belasting voor een goed, Nederlands doel. En passsant schrijft het PBL dat het nodig kan zijn om bedrijven te dwingen om op bepaalde uren geen elektriciteit te gebruiken. De ‘nationale kosten ‘ daarvan worden gemakshalve ook op nul gesteld. Het risico dat die bedrijven moeten vertrekken wordt – uiteraard – niet genoemd. Want ook dat zijn geen ‘nationale kosten’ volgens de definitie van het PBL.

Met het stoppen van deze gevaarlijke onzin kunnen we beter niet wachten tot de tweehonderd stafleden van het PBL berouw krijgen over hun malle analyses. De snellere weg lijkt mij een nieuw door PVV en BBB betaald klein instituut dat met kritiek komt. Dat wordt dan een signaal dat de Kamerleden van een of beide partijen bezwaar gaan maken. Andere Kamerleden komen onder druk om positie te kiezen. Misschien zijn ze het er niet mee eens, en komen ze met goede argumenten waar we van kunnen leren.

In ieder geval is dat nuttiger dan de zoveelste ad hominem-sneer in de Kamer naar een opponent van PVV of BBB. Veel interrupties tegen sprekers van PVV en BBB zijn niet bedoeld om het debat vooruit te helpen, maar alleen om een bananenschilletje bij het spreekgestoelte neer te leggen. Overigens treft het deze lezer van Kamerverslagen dat Geert Wilders en Caroline van der Plas veel minder toegeven aan die verleiding dan hun opponenten. Vaak zijn met name GroenLinks-PvdA en D66 druk met flauw op de man of vrouw spelen in plaats van het presenteren van nuttige feiten.

Ik heb acht jaar ervaring als directeur van een onderzoeksbureau op Nijenrode, waarvoor ik op uitnodiging van Neelie Kroes verhuisde van de Erasmus Universiteit. Ons comparatieve voordeel ten opzichte van het CPB was dat wij niet in het Procrustesbed lagen van een groot Nederlands rekenmodel. Vooral daarom konden wij veel meer openstaan voor lessen uit andere landen. Het PBL bestond toen nog niet, maar ik zie daar nu diezelfde nauwe blik als destijds bij het CPB. Men klopt zichzelf op de borst omdat Nederland zo mooi vooroploopt, berekent bedrieglijk onderschatte ‘nationale kosten’ en blijft daarmee blind voor de echte kosten-baten-analyse van dat vooroplopen.

Snelle actie is geboden

Ook het onderwerp ‘immigratie en asiel’ heeft veel behoefte aan een inbreng uit andere landen. Als het hier bepleite instituut van PVV en BBB een internationale jurist en een arbeidsmarkteconoom kan aantrekken (al is het maar parttime) dan zouden die snel een antwoord kunnen geven op belangrijke vragen. Hoe heeft Noorwegen de criminaliteit van werkloze asielvragers zo snel en zo grondig kunnen verminderen? Is het juridisch mogelijk om alle asielzoekers uit Marokko, Algerije en Tunesië per direct uit te zetten wanneer ze geen inreisvisum hebben van onze ambassade in hun thuisland? Hoe kunnen wij het percentage goedgekeurde asielaanvragen zo spoedig mogelijk terugbrengen tot het EU-gemiddelde?

Het vertrouwen in de Haagse ambtenarij, in de planbureaus en ook in De Nederlandsche Bank is zo grondig aangetast dat snelle actie is geboden. Misschien kan het nieuwe onderzoeksinstituut van PVV en BBB (en natuurlijk andere meedenkende Kamerleden) het best een vliegende start maken met parttime gedetacheerde stafleden. Een actief en goed onderbouwd tegengeluid kan het de ambtenaren van D66 en GroenLinks, NRC Handelblad, de Volkskrant en NOS alvast iets moeilijker maken om in hun eenzijdige gedrag te volharden. En dat wordt dan een lichtpunt bij het vervelende traineren van deze formatie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht PVV en BBB kunnen nu al iets doen tegen bevooroordeelde linkse ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

In 1984 werd hij voor het eerst minister, onder bondskanselier Helmut Kohl. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 speelde hij een belangrijke rol bij de onderhandelingen over de Duitse hereniging. In 1990 overleefde hij een moordaanslag, waardoor hij vanaf zijn middel verlamd raakte. Een paar weken na de aanslag was Schäuble – voortaan in een rolstoel – alweer terug op zijn post.

Meer dan een halve eeuw lid van de Bondsdag

Zijn betrokkenheid bij een zwartgeldaffaire, met Kohl in de hoofdrol, leek rond de eeuwwisseling een definitief einde te maken aan Schäubles loopbaan. Toch maakte hij in 2005 een comeback, dankzij de nieuwe bondskanselier Angela Merkel. Eerst als minister van Binnenlandse Zaken en daarna op Financiën. Wat een loopbaan en wat een leven.

Helaas werd niet in alle Nederlandse kranten vermeld dat Schäuble van 1972 tot zijn overlijden, dus meer dan een halve eeuw, lid was van de Bondsdag. Als volksvertegenwoordiger met de meeste dienstjaren droeg hij daarom de titel Alterspräsident en mocht hij na de verkiezingen van 2021 als eerste de nieuwgekozen Bondsdag toespreken. Een hele eer, want tot de voorgangers van Schäuble behoorden onder meer de voormalige kanseliers Konrad Adenauer, Ludwig Erhard en Willy Brandt. Dat was nog in de tijd dat het oudste lid van de Bondsdag Alterspräsident was; de huidige regeling – met anciënniteit als criterium – bestond toen nog niet.

In Duitsland kijkt niemand er vreemd van op dat prominente politici, ook als hun hoogtijdagen al lang en breed voorbij zijn, lid blijven van het parlement, soms tot op zeer hoge leeftijd. Ze worden alom gerespecteerd en gewaardeerd: om hun ervaring, om hun gerijpte opinies en om de politieke continuïteit die ze belichamen.

Zouden we daar in Nederland iets van kunnen opsteken? Onze Tweede Kamer staat – ook internationaal – bekend als een duiventil, met volksvertegenwoordigers die het gemiddeld niet langer dan vier jaar volhouden. Tachtigplussers met ruim vijftig jaar parlementaire ervaring kennen we niet.

Kees van der Staaij

Eind vorig jaar vertrok SGP-boegbeeld Kees van der Staaij: op zijn 55ste, na 25 jaar Kamerlidmaatschap. Een broekie, vergeleken met Schäuble, maar in Den Haag was Van der Staaij nestor.

Zou het de SGP én de Tweede Kamer hebben geschaad als Van der Staaij nog een paar jaar als wijze backbencher en staatsrechtelijk geweten was aangebleven? In Duitsland zou dat welhaast vanzelfsprekend zijn geweest. Daar zouden trouwens ook hemel en aarde zijn bewogen om te voorkomen dat een parlementaire parel als Renske Leijten (SP) al op haar 44ste verloren ging voor de landspolitiek.

Gelukkig is PVV’er Martin Bosma wel nog steeds Tweede Kamerlid. Vorige maand werd hij verkozen tot voorzitter en vatte hij de gewoonte op om elke plenaire vergadering te beginnen met het voorlezen van een gedicht. In dat kader werden de Tweede Kamerleden onlangs getrakteerd op Terug naar de kust van de juist tachtig jaar geworden Theun de Winter. ‘U zult de tekst misschien kennen, want Maggie MacNeal heeft het ooit prachtig gezongen,’ zei Bosma, die zo ook een van Neerlands beste zangeressen even in het parlementaire zonnetje zette. 

Tijd voor een nieuwe parlementaire traditie

Bosma zou – naar Duits voorbeeld – ook een andere traditie in het leven kunnen roepen. Geef op Prinsjesdag, na het voorlezen van de Troonrede, het langstzittende lid van de Staten-Generaal het woord om in de Ridderzaal de Verenigde Vergadering van de Eerste en Tweede Kamer toe te spreken. Zo maak je als volksvertegenwoordiging duidelijk dat ervaring telt en dat je zuinig wilt zijn op je constitutionele geheugen. In een parlement dat van de ene make-over in de andere rolt, is dat hard nodig.

De vier parlementariërs met de meeste dienstjaren zijn momenteel Geert Wilders (Tweede Kamer, PVV), Tiny Kox (Eerste Kamer, SP), Pieter Omtzigt (Tweede Kamer, NSC) en Ferd Crone (Eerste Kamer, GroenLinks-PvdA). Kox neemt op 13 februari afscheid en ook de afloop van de kabinetsformatie zou ervoor kunnen zorgen dat het lijstje op Prinsjesdag 2024 korter is. Maar dat zien we dan wel weer. Het gaat om het idee.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Laat op Prinsjesdag het langstzittende lid de Tweede Kamer toespreken verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse overheid heeft een heel andere visie. Die is in december 2022 nog eens aangescherpt in de ‘herijkte Rijksbrede visie op publiek leiderschap’. Volgens onze overheid is een publieke leider in Nederland een ambtenaar.

En niet zomaar een ambtenaar. Een publieke leider is een ambtenaar die goed verdient. Om helemaal precies te zijn: een ambtenaar vanaf salarisschaal 15. Vroeger was je publiek leider vanaf salarisschaal 17, maar geleidelijk is de financiële lat lager gelegd. Steeds echter geldt: als u in overheidsdienst een salaris ontvang van minstens bedrag x, met daar bovenop 16,8 procent ‘individueel keuze budget’ (waarvan de helft vakantiegeld), dan bent u volgens de regering een publiek leider.

Hoeveel publiek leiders kan een land dragen?

Aan welke functionarissen moeten wij dan denken? Bijvoorbeeld aan een Afdelingshoofd Woordvoering en Publiciteit, tevens plaatsvervangend directeur bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Die zit in salarisschaal 15. Hij of zij geeft leiding aan 17 fte’s en is een van de vier afdelingshoofden binnen de communicatie-afdeling, waar in totaal 65 mensen werken. Naast de afdeling ‘Woordvoering en Publiciteit’ zijn er nog de afdelingen ‘Omgevingskennis en Responsiviteit’, de afdeling ‘Strategisch Communicatie Advies’ en – u wordt niet vergeten – de afdeling ‘Publieksinformatie’, ieder onder een eigen publiek leider.

Die leiders worden aangestuurd door de Directeur Communicatie van het ministerie van SZW, ook een publiek leider. Die laatste overlegt regelmatig met de directeuren communicatie van de andere ministeries, zoals de Directeur Communicatie bij het Ministerie van Financiën (salarisschaal 17). Bij dat ministerie zijn er geen vier maar zes ‘teams’ die zorgen voor communicatie. Allereerst drie teams voor de bewindslieden, te weten: ‘Woordvoering’, ‘Communicatie’ en ‘Online-advies’. Plus de drie teams ‘Contentcreatie’, ‘Omgevingskennis’ en ‘Corporate communicatie’. De Directeur Communicatie, een publiek leider, werkt rechtstreeks onder de plaatsvervangend secretaris-generaal van het ministerie. Vanzelfsprekend ook een publiek leider.

Hoeveel publiek leiders kan een land dragen, is een eerste vraag die rijst. Het spreekwoordelijke teveel aan leiders doet zich voor in een leger. Als daar teveel generaals zijn, verliest het de oorlog. Nederland heeft meer dan honderd generaals en we hebben de laatste eeuwen geen oorlog gewonnen.

Het aantal publieke leiders bij de overheid is in drie decennia meer dan vervijfvoudigd. Volgens de laatste opgave kent de Algemene Bestuursdienst (ABD) 1872 functies die een publiek leider behoeven. En gelukkig zijn die allemaal gevonden. Maar ik geloof dat zelfstandige bestuursorganen niet zijn meegeteld en er zijn volgens de ABD ook nog organisaties ‘waar afspraken mee zijn gemaakt, zoals Hoge Colleges van Staat, G4, Provincie, Nationale Politie, enzovoort’. Wel weet ik dat bij de oprichting van de ABD in 1995 Nederland slechts 350 publieke leiders nodig had om bestuurd te worden.

‘In het publieke debat is er veel verwarring over wat de ABD nu eigenlijk is,’ schrijft de visitatiecommissie ABD die vorig jaar weer eens keek hoe het ging en onlangs rapport uitbracht. Die verwarring is niet verwonderlijk want naast de ABD bestaat er sinds 1 maart 2023 ook een Directoraat Generaal ABD (DGABD) en dat is iets heel anders. Dat is ‘de centrale management development organisatie van het Rijk die zich toelegt op het waarborgen en versterken van een professionele en kwalitatief hoogwaardige ABD’.

Met dat waarborgen en versterken van de ABD zijn 123 fte’s dagelijks in de weer. Zij worden aangestuurd door een managementteam dat bestaat uit een directeur-generaal ABD, een directeur Management Development Rijk tevens plaatsvervangend directeur-generaal ABD, een directeur Beleid en Bedrijfsvoering tevens CIO, en de afdelingshoofden MD-Consultancy, Ontwikkelen & Interim, Bedrijfsvoering en Beleid, en Informatie en Communicatie.

‘Topmanagers’ blijven niet lang op hun plaats

Direct onder de directeur-generaal ABD valt ook nog het team Werkgeverschap en onder DGABD valt ook ABDTOPConsult, een ‘adviesgroep’ die in 2010 is opgericht en bestaat uit elf ervaren topambtenaren die snel inzetbaar zijn op onderzoek, advies en interim-functievervulling bij de top van de Rijksoverheid. ‘Valt onder’ moet u bij deze topconsultants echter niet letterlijk nemen: de directeur van ABDTOPConsult legt geen verantwoording af aan DGABD. Hij doet dat aan niemand, voor zover ik kan zien.

Doet de baas van DGABD dat wel? Dat is maar hoe u het bekijkt. Het DGABD kent een ‘opdrachtgever’. Dat is geen persoon maar is het Secretarissen-Generaal Overleg (SGO), voorheen het SG-beraad genoemd. Dit is het hoogste ambtelijke overleg in Nederland en wordt voorgezeten door de secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken. Daar komt dus alles aan de orde, ook de ontwikkeling van de Rijksdienst. Viermaal per jaar vindt een zogenoemd ‘SGO ABD’ plaats, waarin specifiek aandacht is voor thema’s met betrekking tot de ABD.

Over de hoogste vacatures moet echter vaker worden gepraat. Mede omdat slechts 15 procent van de ‘topmanagers’ nu vijf jaar of langer de huidige functie vervult, hoewel de wenselijke zittingsduur minimaal zeven jaar is. Bij een beursfonds zou zulk verloop in de top voor mij reden zijn om de aandelen te verkopen.

Mysterieuze formules

Den Haag echter adresseert het probleem met een TMG-Monitoroverleg, waarbij de directeur-generaal ABD, de minister van BZK, de minister-president en de secretaris-generaal van Algemene Zaken aanwezig zijn. (De visitatiecommissie constateert als ‘punt van spanning’ dat gesprekspartners de vraag naar voren brachten wie nu eigenlijk over de loopbaan van de ABD’er gaat.)

Maar terug naar de vraag wat is de Algemene Bestuursdienst (ABD)? In alle advertenties voor hoge overheidsfuncties treft u de volgende formulering aan: ‘Publieke leiders binnen de Rijksoverheid (vanaf salarisgroep 15) vormen met elkaar de Algemene Bestuursdienst.’ ‘Vormen met elkaar’? Deze mysterieuze formule wordt door de ABD zelf gecommuniceerd als: ‘wie op zo’n functie zit, is ABD’er.’ Je kunt blijkbaar op een functie zitten. Maar wat doen ABD’ers?

‘Als publiek leider stuur je op het realiseren van de maatschappelijke opgave,’ schrijft het ministerie van Binnenlandse Zaken. Als u geen idee heeft wat dat betekent, bent u niet geschikt als publiek leider. (En als de term ‘sturen op’ u stoort, bent u ouder dan zestig.)

Gaan we dieper op de vraag in, dan blijkt: ‘Als publiek leider moet je vooral soepel kunnen schakelen tussen verschillende rollen.’ Anders dan dat Plato, Seneca, Cicero en de zelfs door Johannes Calvijn geprezen Gregorius dachten, speelt in Nederland iedere publiek leider drie rollen. Rol 1 is die van ‘maatschappelijk partner’. Rol 2 is die van ‘politiek adviseur’. En dan is er nog een derde rol: ‘managen van je eigen organisatie.’

Ik zou in plaats van ‘soepel schakelen’ dat laatste voorop stellen, maar ik ben dan ook geen publiek leider. En is een leider adviseur? Is een adviseur een leider? En wat houdt ‘maatschappelijk partner’ in? Ik weet alleen dat Studio Sport iedere zondag buiten de reclameblokken om meldt dat de commerciële organisatie Vriendenloterij ‘maatschappelijk partner’ is van de Eredivisie.

ABD’ers worden constant opgeleid. Volgens het rapport van de visitatiecommissie: ‘Is er sprake van een rijk opleidingsaanbod, want aantoont dat er veel aandacht is voor de continue ontwikkeling van de ambtelijke top van de Rijsoverheid.’ Maar zoals bij de groenteboer een ‘rijk’ aanbod niets zegt over de versheid van de producten, zegt een ‘rijk’ aanbod hier niets over de inhoud van die opleiding. Een recent voorbeeld doet dat misschien wel. Ik citeer: ‘De samenleving voelt zich steeds minder gehoord. De oplossing – beter luisteren – lijkt simpel, maar hoe doe je dat als overheid? Hierover verzorgt Corine Jansen op 18 januari 2024 de DGABD-masterclass De luisterende overheid.’

Liever een bezem dan ‘handvatten’

In het kromme Nederlands waar de ABD in communiceert, staat te lezen: ‘Deze masterclass bestaat uit één sessie van 4 uur. Als deelnemer start je met een online test (Engelstalig) om je luisterprofiel op te stellen. Tijdens de bijeenkomst gaat Corine in op de diverse luisterprofielen en wat dat [sic] betekent. Na de masterclass heb je duidelijk inzicht in je eigen luisterprofiel en krijg je handvatten om de kwaliteit van je communicatie te verbeteren.’

Dus na (ik zou denken tijdens) de les (die altijd ‘masterclass’ heet, wat de eigendunk toont van een kaste die zich alles meester waant) krijgt de ambtelijke top van Nederland ‘handvatten’.

Mij lijkt een bezem meer noodzakelijk. Organisaties hebben de neiging om steeds complexer te worden en hun taak uit het oog te verliezen. SER-voorzitter Kim Putters diagnosticeerde onlangs: ‘Nederland kent veel plannenmakerij, maar weinig uitvoeringskracht.’ Ik zou in die analyse ‘Nederland’ vervangen door ‘de Algemene Bestuursdienst’ en raad de volgende regering aan om snel met de noodzakelijke therapie te beginnen.

Daarbij signaleer ik een symptoom dat de laatste visitatiecommissie heeft gemist. Die heeft met 71 personen gesproken, maar de namen van de ‘gesprekspartners’ staan niet achter in het rapport vermeld. Vanwege de vertrouwelijkheid, zegt de commissie. Dat overtuigt niet. Ik ruik angst of wegduiken. Beide passen ‘publieke leiders’ niet.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Raar: in Den Haag groeit een klont ambtenaren die zichzelf ‘publieke leiders’ noemen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook op groepsniveau kunnen vergelijkingen heel leerzaam zijn. Niet voor niets worden voortdurend lijstjes gemaakt waarin bijvoorbeeld de sportprestaties van landen tegen elkaar worden afgezet.

Zo is er bij Olympische Spelen altijd veel aandacht voor het medailleklassement. De lijst wordt beschouwd als een belangrijke indicator voor de stand van de sportbeoefening in de deelnemende landen. Bij de meest recente editie van Olympische Zomerspelen – in 2021 in Tokio – eindigde Nederland als zevende, vóór landen als Frankrijk, Duitsland en Italië. Een grandioos resultaat.

Er bestaat ook zo’n lijst voor Nobelprijzen. In dat klassement staat Nederland iets lager – op plaats 11, met 22 prijzen – en moeten we niet alleen Amerika, Groot-Brittannië, Duitsland en Frankrijk voor ons dulden, maar ook Zweden, Zwitserland en Oostenrijk. Hier lijkt dus nog ruimte voor verbetering.

Een lijdensweg van 299 dagen

Lijstjes en klassementen waarin de politieke prestaties van landen met elkaar worden vergeleken, zijn helaas erg schaars. Misschien moet we daar maar blij mee zijn, gelet op wat we de afgelopen drie jaar in Nederland hebben meegemaakt.

Eerst gebeurde bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 iets heel uitzonderlijks. Voor het eerst sinds 1998 wist een regeringscoalitie haar meerderheid in het parlement te behouden. Het gezamenlijke zeteltal van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie groeide zelfs licht: van 76 naar 78.

Het formeren van een vierde kabinet-Rutte leek dan ook een fluitje van een cent. Maar wat gebeurde? We kregen de langste kabinetsformatie uit onze parlementaire geschiedenis: een lijdensweg van liefst 299 dagen, vooral door toedoen van D66. Eerst toonde verkenner Kajsa Ollongren per ongeluk interne notities aan de camera’s (‘positie Omtzigt, functie elders’), vervolgens wierpen de democraten een langdurige blokkade op tegen regeringsdeelname van de ChristenUnie en als klap op de vuurpijl verspreidde D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma kwaadaardige drankroddels over VVD-informateur Johan Remkes.

De ongekend zware bevalling leverde een regeringsploeg op die het nog geen anderhalf jaar volhield. Het demissionair geworden kabinet kondigde vervolgens vervroegde Tweede Kamerverkiezingen aan.

Binnen zes weken, zoals ze dat in 2019 in Groot-Brittannië deden, ondanks 68 miljoen inwoners, een ingewikkeld districtenstelsel en liefst 650 parlementsleden? Nee, in Nederland – nog geen 18 miljoen inwoners, evenredige vertegenwoordiging en slechts 150 parlementsleden – schijnt het voorbereiden van verkiezingen bijna vijf maanden te moeten duren. En dus dienden we met het uitbrengen van onze stem te wachten tot 22 november.  

De verkiezingsuitslag was ronduit spectaculair. De linkse partijen boekten hun slechtste resultaat sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 1922. PVV, VVD, NSC en BBB haalden samen 88 zetels: ruim voldoende om samen te gaan regeren, een wens die volgens diverse opinieonderzoeken ook leeft bij een grote meerderheid van hun kiezers.

Constitutionele zorgen

Maar wat is er sindsdien gebeurd? De VVD – hoewel de derde partij van het land – bleek bij voorkeur van regeringsdeelname af te zien en vooral dankzij NSC werd opeens onze Grondwet een punt van zorg. Die stamt uit 1814 en is sindsdien vele malen gewijzigd en herzien – de procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de Grondwet – maar zou nu, met het oog op mogelijke regeringsdeelname van de PVV, moeten worden ‘geborgd’.

Het klonk helemaal heel deftig en ook Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) liet om de haverklap weten zich grote constitutionele zorgen te maken. Hoewel in zijn eigen verkiezingsprogramma staat dat het Koninkrijk der Nederlanden een ‘parlementaire republiek’ moet worden – waarvoor een grondwetsherziening nodig is van een omvang die we sinds 1814 niet hebben beleefd.

Een oude Nederlandse traditie wil dat partijleiders die bij Tweede Kamerverkiezingen fors zetelverlies lijden, hun biezen pakken. Zonder dat er veel aandacht voor was, is de afgelopen weken met die oude gewoonte gebroken. Elf lijsttrekkers leden op 22 november zetelverlies, maar alleen Lilian Marijnissen (SP) trok zich daar wat van aan.  

Een nóg oudere Nederlandse traditie wil dat demissionaire bewindslieden op hun plek blijven tot een nieuw kabinet aantreedt. Om, op verzoek van het staatshoofd, ‘al datgene te blijven verrichten, wat zij in het belang van het Koninkrijk noodzakelijk achten’. De demissionaire bewindslieden van het vierde kabinet-Rutte lijken daar weinig boodschap aan te hebben.

Eerst vertrok minister van Buitenlandse Zaken en tweede vicepremier Wopke Hoekstra, daarna staatssecretaris Gunay Uslu (Cultuur en Media), vervolgens minister van Financiën en eerste vicepremier Sigrid Kaag. Deze week hield ook minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid) het voor gezien. Vaandelvlucht van een niet eerder vertoonde omvang. Ondertussen is de minister-president druk aan het lobbyen om Jens Stoltenberg op te volgen als secretaris-generaal van de NAVO.

De grootste verliezer promoveert

Kan het nog gekker? Jawel, want op 8 januari is de grootste verliezer van de Tweede Kamerverkiezingen (min 15 zetels) tot vicepremier gepromoveerd. We hebben het over klimaatminister en D66-leider Rob Jetten, die profiteerde van het vertrek van Kaag.

Het politieke bedrijf in Nederland heeft de afgelopen drie jaar steeds meer absurdistische trekken gekregen. Laten we maar alvast medelijden hebben met de parlementaire historici die het later deze eeuw moeten uitleggen.

Roelof Bouwman is adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Het politieke bedrijf in Nederland krijgt steeds meer absurdistische trekken verscheen eerst op Wynia's Week.