Vlaams Belang is de opvolger van het in 1979 opgerichte Vlaams Blok. Vlaams Blok begon als afscheiding van de Vlaams-nationalistische Volksunie (een voorloper van N-VA, de partij van Bart De Wever). Vlaams Blok vond dat het de Volksunie niet ernstig genoeg was met het streven naar Vlaamse onafhankelijkheid.

Vanaf 1987 sprak de partij zich uit tegen migratie, op een toon die het moeilijk maakte de partij niet als extreemrechts te beschouwen. Des te pijnlijker: tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde een deel van de Vlaamse beweging met de Duitsers.

Zwarte Zondag

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 behaalde Vlaams Blok in Antwerpen 17,2 procent van de stemmen. De echte doorbraak kwam op 4 november 1991, toen de ‘Blokkers’ hun zeteltal zagen stijgen van twee naar twaalf. Belgische media noemden het ‘Zwarte Zondag’.

In 1989 spraken andere partijen af geen akkoorden te sluiten met het Vlaams Blok, het cordon sanitaire. Dat eerste akkoord hield niet lang stand, maar na november 1991 werd het nieuw leven ingeblazen. Een half jaar voor de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2000 tekenden de voorzitters (in België ook partijleiders, tenzij een partij de Belgische premier levert) van de andere Nederlandstalige partijen het ‘Charter voor de Democratie’. Punt 7 luidde: ‘Dat onze partij onverkort het cordon sanitaire rond Vlaams Blok behoudt, wat betekent dat wij op geen enkel bestuursniveau politieke samenwerking zullen aangaan, akkoorden of coalities sluiten’.

Voorstanders van het cordon sanitaire voeren aan dat democratie uitgaat van het gelijkheidsbeginsel. Extreemrechts gaat uit van verschillen tussen mensen, waarbij sommigen meer waard zijn dan anderen. Een extreemrechtse partij is dan per definitie ondemocratisch.

Vlaams Blok werd nooit uitgesloten van verkiezingen. Vrijheid van vereniging en meningsuiting golden ook voor hen. Maar zolang de partij racistische trekken heeft, zijn democratische partijen moreel verplicht samenwerking te weigeren, zo was de gedachte.

Tegenstanders van het cordon vinden het ondemocratisch om verkiezingsuitslagen te negeren. Zij wijzen op het praktische gegeven dat het cordon verdere electorale groei van uiterst rechts niet voorkwam. Zelfs niet na invoering van een kiesdrempel van 5 procent tijdens het kabinet-Verhofstadt I (1999-2003). Zij volgen liever Oostenrijk en Nederland na, waar uiterst rechtse partijen op het regeringspluche belandden. Die partijen matigden hun standpunten of bleken bestuurlijk onbekwaam. In beide gevallen werd het probleem opgelost.

In 2004 werd Vlaams Blok veroordeeld wegens racisme. De partij werd heropgericht als Vlaams Belang.

Kapitale fout

Franstalige Belgen stemmen overwegend links. Ze volgen uiteraard ook het nieuws uit Frankrijk, waar een ‘republikeins front’ bestaat: geen samenwerking met het extreemrechtse Front National, dat sinds 2018 Rassemblement National heet. Veel Franstalige Belgische media, waaronder publieke omroep RTBF, hanteren een cordon médiathique: extreemrechtse politici krijgen geen podium. Volgens hen met succes: in Wallonië kwam extreemrechts nooit van de grond. In Vlaamse media, inclusief de publieke omroep VRT, verschenen wel politici van Vlaams Belang. Volgens Franstaligen een kapitale fout.

Belgische regeringen zijn grondwettelijk verplicht zowel uit Vlaamse als Waalse partijen te bestaan. Op het moment dat in Vlaanderen een partij in een meerderheidscoalitie stapt met Vlaams Belang, al was het in één gemeente, kan die partij landelijke samenwerking vergeten.

N-VA is de enige partij waarvan sommige leden afwillen van het cordon. Afgelopen juni kregen N-VA en Vlaams Belang samen 62 van de 124 zetels in het Vlaamse Parlement. Zelfs met een zetel méér had een coalitie van de twee partijen betekend dat N-VA uitgesloten zou worden van federale regeringsvorming. De zaken die De Wever wil regelen, vereisen deelname aan de landelijke regering. Dus sloot hij samenwerking met het Vlaams Belang voor de verkiezingen al uit.

Maar het is niet enkel vanwege de Franstaligen dat het cordon blijft bestaan. De Vlaamse politicus Jos Geysels van de partij Groen, sinds 2002 minister van Staat, nam in 1989 het initiatief tot het cordon. De dag na het akkoord in Ranst noemde Geysels dit op tv een ‘ranzig besluit’. Volgens hem is het cordon nog steeds van kracht – het waren immers geen landelijke partijen die met het Vlaams Belang in zee gingen.

Strenge liberalen

Sommige kandidaten van de twee plaatselijke partijen in Ranst waren ook lid van de christendemocratische CD&V en de liberale Open Vld. Nog diezelfde zaterdag werden ze geroyeerd. Voor de partijleiders van Vlaamse partijen is het simpel: plaatselijke politici die met het Belang in een gemeentebestuur stappen, worden uit de partij gezet. Zelfs als het een complete plaatselijke afdeling betreft.

Vooral de Open Vld is streng. In september 2023 koos de partij een nieuwe partijvoorzitter. De avond daarvoor zaten de drie kandidaten in een actualiteitenprogramma. Toen een daarvan opperde dat samenwerking met Vlaams Belang plaatselijk moest kunnen, wezen de andere twee hem meteen terecht. Zelfs de rechtervleugel van Open Vld begrijpt niet waarom in Nederland zusterpartij VVD regeert met de PVV. Die principiële volharding staat overigens in schril contrast met de vele standpunten die de Vlaamse liberalen overboord zetten om van 1999 tot 2024 toch maar vooral in de regering te blijven. Tegen discriminatie zijn gaat kennelijk boven alles.

Nog tot 2029

In de gemeente Ninove haalde Vlaams Belang een absolute meerderheid. Maar het is vooral vanwege Ranst dat Vlaams Belang vindt dat het cordon nu doorbroken is. Veel commentatoren zien het eerder als een eerste barst, ook omdat de lokale Vlaams Belang-afdeling zich voortaan ‘Ons Ranst’ zal noemen.

Lastig blijft dat Vlaams Belang wel degelijk politici telt met extreemrechtse sympathieën. Zoals oud-partijleider Filip Dewinter, die nog steeds zitting heeft in het Vlaamse Parlement. Bij de gemeenteraadsverkiezingen was hij Antwerps lijsttrekker.

Een week na de gemeenteraadsverkiezingen zijn al veel gemeentebesturen van N-VA en het socialistische Vooruit gevormd, partijen die ook samenwerken in de Vlaamse en Belgische regering. Gemeenteraadsverkiezingen worden bij onze zuiderburen eens in de zes jaar gehouden. Tot de volgende landelijk en regionale verkiezingen in 2029 blijft het cordon dus bestaan, ondanks een lokaal barstje.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Een lokaal barstje in het cordon sanitaire tegen het Vlaams Belang is nog geen breuk verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlaanderen en Wallonië

In de twintigste eeuw stemden de Nederlandstalige en traditionele Vlamingen op de christendemocraten en de Franstalige en seculiere Walen op de socialisten. De omvorming, via inmiddels zes staatshervormingen, van eenheidsstaat naar federale staat kwam ook politici uit. De christendemocraten regeerden Vlaanderen, de socialisten Wallonië. Sinds 2010 is de liberaal-conservatieve N-VA de grootste partij in Vlaanderen. Aangezien 60% van de Belgen Nederlandstalig is, is de grootste Vlaamse partij meestal ook de grootste van België.

N-VA is ook een Vlaams-nationalistische partij. In hun hart zien ze Vlaanderen het liefst als onafhankelijke republiek. Omdat dit politiek niet haalbaar lijkt, zetten ze tegenwoordig in op ‘confederalisme’: Vlaanderen en Wallonië volledig autonoom, met alleen samenwerking op enkele dossiers als defensie en diplomatie.

N-VA vulde het electorale gat dat ontstond op rechts toen de Vlaamse christendemocraten (CD&V) en liberalen (Open Vld) naar het midden opschoven. Degenen die omwille van vrije markt en gezonde overheidsfinanciën N-VA stemden, zijn niet altijd ook voor confederalisme.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde een Vlaams-nationalistische partij met de Duitsers. N-VA ontstond in 2001 als rechts-conservatieve voortzetting van de Volksunie (1954-2001). De Volksunie nam afstand van het collaboratieverleden. Het eveneens Vlaams-nationalistische Vlaams Blok (1978-2004) was in de jaren tachtig en negentig wel degelijke extreemrechts. Groot was de schok toen die partij in november 1991 electoraal doorbrak (‘Zwarte Zondag’). Andere partijen spraken af nooit met het Vlaams Blok samen te werken: cordon sanitaire.

Volksunie/N-VA heeft zich altijd afgegrensd van het Vlaams Blok, dat in 2004 werd omgedoopt tot Vlaams Belang. In 2014 was de vreugde groot toen het Vlaams Belang nagenoeg verdween. Maar in 2019 herstelde het Vlaams Belang zich. Binnen de N-VA wil een grote stroming af van het cordon sanitaire. Pas vlak voor de verkiezingen sloot N-VA samenwerking uit.

Geen derde partij wil aanschuiven

Hoewel de N-VA in de peilingen licht groeide, voorzag niemand dat zij groter dan het Vlaams Belang zou blijven. In het Vlaamse Parlement en het Europese Parlement hebben zij evenveel zetels – al heeft N-VA percentueel meer Vlaamse stemmen en Belang meer Europese. In de Belgische Kamer (waarvoor ook Nederlandstalige Brusselaars stemmen) heeft N-VA 4 zetels meer dan Vlaams Belang.

Belang groeide, maar bereikte niet het doel de grootste te worden – ‘overwinningsnederlaag’. Samen hebben N-VA en Belang precies de helft in het Vlaamse Parlement. Zelfs al wilde N-VA, dan nog wil geen derde partij aanschuiven.

Waalse aardverschuiving

De werkelijke verandering vond plaats in Wallonië. De Parti socialiste (PS) bestuurde dit praktisch als eenpartijstaat. De Waalse christendemocraten stapten in 2002 zelfs over op ‘humanisme’, om aanvaardbaar te zijn als kleinere regeringspartner. PS stapte als enige socialistische partij nooit over op de ‘derde weg’. Wallonië is ook uitzonderlijk, omdat rechts-populisten niet verkozen raakten. In plaats daarvan ondervindt de PS sinds een jaar of tien concurrentie van de uiterst linkse PTB (in Vlaanderen: PVDA). Deze marxistische partij ziet de NAVO als agressor in plaats van Poetin en zwijgt over de onderdrukking van de Oeigoeren in China. Veel partijen willen net zomin samenwerken met PTB-PVDA als met Vlaams belang.

De liberale MR was de enige rechtse partij. Eind 2019 werd Georges-Louis Bouchez partijleider. Hoewel MR deel uitmaakte van de Waalse en Belgische regeringen, bleef hij hameren op een meer rechtse economische koers. Met electoraal succes: afgelopen zondag werd MR voor het eerst groter dan PS (MR groeide 8,2%). MR werd ook de grootste Franstalige partij in Brussel.

De voormalige christendemocraten, sinds 2022 Les Engagés geheten, deden het ook goed. Zij werden derde (+ 9,7%). MR en Les Engagés hebben samen een meerderheid in Wallonië. PS heeft aangekondigd in alle regeringen in de oppositie te gaan (mogelijk met uitzondering van Brussel). Voor het eerst in de geschiedenis krijgt Wallonië een centrumrechtse regering. Vergelijk het met 1994, toen in Nederland de christendemocraten voor het eerst in zeventig jaar in de oppositie belanden.

Regeringsvorming

De Vlaamse sociaaldemocraten, Vooruit, wonnen ook. In Vlaanderen is getalsmatig een centrumregering van N-VA, Vooruit en CD&V mogelijk. Deze coalitie bestond al in 2009-2014. N-VA leider Bart De Wever is ook burgemeester van Antwerpen. Daar vormt hij sinds 2019 een coalitie met Vooruit (in 2012 had hij de sociaaldemocraten nog na 70 jaar naar de oppositie verdreven).

Getalsmatig is een Belgische regering mogelijk van N-VA, MR, Les Engagés, Vooruit en CD&V. Vooruit is de enige linkse partij, dus die regering zal rechtser zijn dan de demissionaire centrumregering.

De Wever is niet zo goed in formeren

In Nederland was Mark Rutte net zo bedreven in formeren als in verkiezingen winnen. De Wever wint sinds 2010 verkiezingen, maar verloor twee formaties. In Vlaanderen regeert N-VA ononderbroken sinds 2004 (de grootste vanaf 2014), landelijk alleen van 2014-2018. Rutte koesterde goede persoonlijke verhoudingen met andere partijleiders (‘koffiedrinken’), De Wever is eerder misantroop. Rutte wilde ook het CDA in de regering, om niet de enige rechtse partij te zijn. De Wever gunt ook andere rechtse partijen niks.

De partijleiders van de andere vier beoogde Belgische partijen zijn zeer assertief. Zij kunnen over vijf jaar nog steeds leider zijn, terwijl De Wever (partijleider sinds 2004) mogelijk voor het laatst onderhandelt. Deze formatie is bepalend voor de politieke nagedachtenis van De Wever. De tijd is in het voordeel van de andere partijleiders, die zijn opvattingen over confederalisme niet delen. De formatie kan snel gaan als geconcentreerd wordt op economisch beleid en lang duren als De Wever vasthoudt aan confederalisme.

De Vlaamse liberalen, Open Vld, zaten vanaf 1999 ononderbroken in de Belgische regering. Afgelopen zondag werden ze kleiner dan ooit: onder de psychologische grens van 10%. Ze gaan in alle regeringen in de oppositie. MR zat altijd samen met Open Vld in de regering, toch werd ze groter dan ooit.

De Vlaamse liberalen moesten lang opboksen tegen de dominante christendemocraten. Hun Waalse geestverwanten streden tegen socialisten. Open Vld werd steeds meer D66, terwijl MR eerder rechts-liberaal/VVD werd.

Groen werd weggevaagd

In 2019 kozen de Waalse liberalen (ex-christendemocraten) bewust voor de oppositie. Nu zijn ze groter dan ooit. De uitgesproken rechtse koers van MR gaf hen ruimte om een centrumpartij te worden. Dit kan het CDA hoop geven. CD&V zal geen voorbeeld meer zijn, zolang CD&V-leider Sammy Mahdi openlijk dweept met Pieter Omtzigt.

De Vlaamse socialisten zijn iets naar rechts opgeschoven. Zo werden ze strenger op migratie en integratie. Zij werden electoraal beloond, hun Waalse zusterpartij belandt in de oppositie. De groene partijen werden praktisch weggevaagd (uitzondering vormt Brussel, waar ze de grootste Nederlandstalige partij bleven). Wat zegt dit over de samenwerking GroenLinks-PvdA?

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Voor het eerst in de geschiedenis krijgt Wallonië een centrumrechtse regering verscheen eerst op Wynia's Week.

De deurwaarder is er intussen al enkele keren geweest, op de politie blijft het voorlopig wachten. Maar een korte passage en een wat lastig interview in het Gentse UFO-gebouw leerden ons gisteren alvast één ding: aan radicalisme hebben de studenten en activisten daar nog niet veel ingeboet.

Een blonde vrouw met een mondmasker en een soort Arafat-sjaal op het hoofd wandelt ons zwijgend voorbij. Ze klimt op een eerder wankel ogende constructie met houten paletten en Palestijnse vlaggen en begint daar een houten balk vast te sjorren. Volgens het bijhorende uitlegbordje – in het Engels – gaat het om een kunstinstallatie ter ere van de bevrijding van Palestina.

Een wegwijzer richting Mekka

We schrijven donderdagmiddag twaalf uur en in de grote ontvangsthal van de Gentse universiteit is het vrij rustig. Langs het raam staan een twintigtal tentjes opgesteld, iets verderop schuiven enkele actievoerders aan bij een soort veldkeuken. Helemaal in de hoek van het UFO-gebouw treffen we zowaar ook een gebedsruimte aan. De wegwijzer richting Mekka doet ons vermoeden dat die gebedsruimte zich toch vooral op één bepaalde religie richt. Ook het feit dat een aantal opschriften in het gebouw tweetalig Arabisch-Engels zijn, gekoppeld aan de vaststelling dat de voertaal er Engels is, voeden het vermoeden dat het lang niet enkel goedbedoelende Gentse studenten zijn die hier het heilige vuur brandend moeten houden.

Exact een maand geleden besloten een aantal studenten en radicaal-linkse activisten om het UFO-gebouw te bezetten. Ze weigerden het gebouw te verlaten zolang de Gentse universiteit de samenwerking met Israëlische partners niet zou stopzetten. Ook nadat rector Rik Van de Walle op 30 mei een stevige knieval had gedaan en aankondigde dat alle lopende samenwerkingen met Israëlische universiteiten en onderzoeksinstellingen zouden worden stopgezet, loopt de bezetting er voorlopig gewoon door.

‘De universiteit heeft inderdaad de banden verbroken met alle Israëlische universiteiten, maar niét met alle Israëlische onderzoeksinstellingen’, zegt actievoerder Joëlle. ‘Dit is dus geen volledige academische boycot, wat wij nochtans altijd geëist hebben.’ Een uitspraak die radicaal in tegenspraak is met een verklaring van  enkele dagen geleden, waarbij een gemaskerde woordvoerster nog verklaarde dat de ‘verbreking van alle banden met Israëlische universiteiten door de Gentse universiteit een enorme stap was in het isoleren van de zionistische identiteit’.

Joëlle stelt zich aan ons voor als de Engelstalige woordvoerster van de actievoerders en is zelf afkomstig uit Libanon. In Gent volgt ze een jaar lang lessen in de masteropleiding Conflict & Development. Pittig detail: dat is ook de opleiding waar professor Koen Bogaert les geeft. Hij ontpopte zich de voorbije weken tot een fel pleitbezorger van de bezetting van de Gentse universiteitsgebouwen en ondertekende recent ook een stemoproep van 150 bekende Vlamingen voor de extreemlinkse PVDA [niet te verwarren met de Nederlandse Partij van de Arbeid]. Toeval bestaat niet.

Geen seksueel geweld

Veel leerzamer dan het interview met de woordvoerster – overigens de enige die ons gisteren mocht of wilde te woord staan – is een kleine wandeling door het bezette UFO-gebouw. Met een beetje goede wil kan je het spandoek met de tekst ‘Hey Rik, are you a zionist dick?’ nog als ludiek omschrijven, maar dat etiket is al lang niet meer op zijn plaats bij de talrijke steunbetuigingen aan de Palestijnse activist en dichter Refaat Alareer.

Die kwam vorig jaar om het leven bij een Israëlische luchtaanval, maar baarde eerder veel opzien nadat hij de Hamas-slachtpartij van 7 oktober als ‘gelegitimeerd en moreel’ omschreef. Alareer ontkende toen ook dat de Hamas-terroristen zich bezondigd zouden hebben aan seksueel geweld. Heel prominent aanwezig in Gent is ook de – bepaald niet onschuldige – leuze ‘From the river to the sea, Palestine will be free’. Een slogan die sinds 2017 overigens ook is opgenomen in het officiële handvest van terreurbeweging Hamas.

Het einde van Israël

Na onze vraag aan de woordvoerster of deze slogan hier wel thuishoort, slaat de sfeer plots om. ‘Ik zou het interview hier liever afbreken’, klinkt het. ‘Je vragen zijn niet constructief genoeg, je zit duidelijk op een andere golflengte. Deze slogan gaat over de bevrijding van Palestina, het is veelzeggend dat jij hierbij vragen hebt. De voorbije decennia werden tienduizenden Palestijnen uit hun dorpen verdreven door het Israëlische kolonialisme, zij hebben dus het volste recht om in een vrij en democratisch Palestina te wonen.’

Op onze vraag wat zo’n vrij Palestina dan concreet zou betekenen voor het huidige Israël antwoordt ze, na een korte aarzeling. ‘Dat zal het einde van Israël betekenen. Maar dit is een hypothetisch debat: in zo’n scenario zouden de mensen die nu in Israël wonen daar gewoon kunnen blijven, ze zouden dan in een democratische Palestijnse staat leven.’

Of veel Israëli’s voldoende ‘constructief’ zullen zijn om zich neer te leggen bij zo’n nieuwe constructie is maar zeer de vraag.

Filip Michiels publiceerde dit artikel op 7 juni op Doorbraak.be.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, twee keer per week. De donateurs maken dat mogelijk. Bent u ook supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Al een maand bezet: ook op de Universiteit Gent delen pro-Palestijnse extremisten de lakens uit  verscheen eerst op Wynia's Week.

In een bij momenten verbijsterend boek onthullen journalisten Wouter Verschelden en Emmanuel Vanbrussel hoe de Belgische regering de Europese Commis­sie doelbewust misleidde. En hoe Belgische uitgevers door de postsubsidie genoeg geld overhielden om de Nederlandse uitgevers van dag- en weekbladen op te kopen. Van Belgisch belastinggeld, dus. Filip Michiels sprak de auteurs.

Decennialang al subsidieert de Belgische staat de thuisbezorging van kranten­ en tijdschriften, Dat heet immers een ‘dienst van algemeen economisch belang’ te zijn, waarvoor (het semi-staatsbedrijf) Bpost een overheidsvergoeding mag ontvangen. In de jaren voordat de Europese Commissie zich echt met de zaak bemoeide, ging het volgens betrokken politici in Brussel om 270 miljoen euro per jaar. Nog steeds is het krantencontract goed voor 175 miljoen euro per jaar.

Door Bpost rijkelijk van subsidies te voorzien, geeft de Belgische staat de uitgevers van kranten en bladen indirect ook een jaarlijks terugkerende steuninjectie. Want de grote Belgische mediabedrijven konden dankzij de gesubsidieerde thuisbezorging de prijs van hun papieren abonnementen kunstmatig laag houden. Uitgevers van nieuwe digitale media ontvingen dergelijke subsidies niet.

U beschrijft hoe de subsidiëring van de krantenbezorging in België bijna tien jaar geleden precies op maat van Bpost werd geschreven, onder meer door het systeem vol te proppen met vrijwel onhaalbare voorwaarden voor concur­renten. Hoe valt uit te leggen dat ook de specialisten van de Europese Commissie dat niet door hadden?

Emmanuel Vanbrussel: ‘Ik was er uiteraard niet bij, maar ik neig toch naar de verklaring dat ze het niet beseften. Ons gevoel is dat er echt sprake was van bedrog, en dat Belgische politici de Europese Commissie gewoonweg om de tuin hebben geleid. Ze wisten wat de Commissie graag wilde horen, en juridisch werd alles zo opgesteld dat het ook perfect klopte met de Europese regels.’

Wouter Verschelden: ‘Ik vrees dat de Europese Commissie ook niet echt toegerust is om de cijfers die ze van lidstaten doorkrijgen op forensisch niveau te gaan onderzoeken. Zij gaan er wellicht van uit dat gegevens uit overheidscontracten of van overheidsbedrijven gewoon ook betrouwbaar zijn. Gewezen Bpost-CEO Dirk Tirez heeft de voorbije maanden voldoende informatie gelekt waaruit heel duidelijk blijkt dat opeenvolgende Belgische regeringen de boel jarenlang belazerd hebben. De risico’s zijn natuurlijk substantieel: de Commissie kan nu beslissen dat Bpost mogelijk honderden miljoenen aan onterechte overheidssteun moet terugbetalen.’

De beurswaarde van het bedrijf tuimelde de voorbije maanden al steil naar beneden, hoe groot kan de sociaal-economische impact zijn? Tot vandaag zijn er, enkel al in België, bij Bpost 26.000 mensen aan het werk?

Verschelden: ‘Op korte termijn kan Bpost de persconcessie kwijtraken. Daar was de voorbije maanden al heel wat discussie over binnen de regering, en in februari wilde ze ook al een externe doorlichting. In eerste instantie hebben ze geen auditkantoor gevonden dat het wou doen, dus gingen ze zoeken in het buitenland. In september komt het dossier sowieso opnieuw op de regeringstafel, en het lijkt me hoogst twijfelachtig dat pakweg Open Vld (de Vlaamse liberalen) zonder een dergelijke audit bereid zou zijn om de krantenconcessie opnieuw te verlengen. Op wat langere termijn is een faillissement niet uitgesloten, en met de Belgische staat als grootste aandeelhouder dreigt dan een Sabena-scenario (naar de voormalige staatsluchtvaartmaatschappij). In dat geval dreigt de Belgische belastingbetaler nogmaals de klos te zijn.’

Vanbrussel: ‘Vergeet ook niet de impact op de werkgelegenheid. Volgens Bpost zelf zouden er aan dat krantencontract 3000 tot 4500 banen vasthangen. Mocht het contract naar een privé-speler gaan, dan kunnen die ook deels mee verhuizen. Maar de sociale voorwaarden zullen een stuk minder gunstig uitvallen, en ook de macht van de vakbonden zou daar stevig ingeperkt worden.’

Uw boek is ook een stevige aanklacht aan het adres van de betrokken media: met de vakbonden als bondgenoot slaagde Bpost er jarenlang in om de kranten naar haar hand te zetten met de boodschap dat er zonder het krantencontract een sociaal bloedbad dreigde bij het bedrijf. Dat die enorme subsidiestroom de grote krantenuitgevers goed uitkwam, heeft dat ook de berichtgeving in de kranten over dit dossier beïnvloed?

Verschelden: ‘Het lijdt geen twijfel dat de krantenuitgevers een stevig financieel voordeel hadden bij het krantencontract. Of hun redactionele onafhankelijkheid daardoor aangetast werd, dat is een ander verhaal. Dat lijkt me onwaarschijnlijk, al stel ik wel vast dat er op de grote krantenredacties weinig aandacht was voor het dossier. Dat staat in schril contrast met de grote belangstelling die er wél altijd was voor pakweg de lonen bij de (publieke omroep) VRT, een instelling die een jaarbudget van zowat 300 miljoen euro heeft. Best vergelijkbaar dus met de 270 miljoen euro die enkele jaren geleden jaarlijks ook nog naar Bpost ging. Dat wringt dus wel, het zou veel verstandiger geweest zijn van die krantenredacties om dit dossier juist van heel nabij te blijven volgen. Dit ging immers over heel veel geld, en bovendien kun je je ook afvragen of dat nu wel de beste aanpak was om de journalistiek in dit land te financieren.’

Ook al omdat nieuwe digitale media systematisch buitenspel werden gezet?

Verschelden: ‘Inderdaad. Als we dan toch de pluriformiteit in de media wilden ondersteunen, vielen er ongetwijfeld betere wegen te bedenken dan jaarlijks 200 miljoen euro of meer door te sluizen naar Bpost om daarmee de krantenbezorging aan huis te kunnen veilig te kunnen stellen. Maar goed, ons boek geeft ook aan dat het vooral een drogreden was om die geldstroom naar Europa toe te kunnen blijven goedpraten.’

Jullie citeren in het boek ook Christian Van Thillo – Vlaams mediamagnaat en baas van DPG, de grootste uitgeverij van Nederland – die aangeeft dat de Nederlandse krant Trouw bezorgd wordt voor zo’n 35 cent per dag, terwijl de prijs in België op 20 cent ligt. De marge op de krantenverkoop ligt voor onze grote mediagroepen in België dus een flink stuk hoger, met dank aan de Belgische belastingbetaler. Zijn de overnames van Nederlandse kranten door de Belgische uitgevers DPG en Mediahuis de voorbije jaren mee mogelijk gemaakt door de subsidiestroom richting Bpost?

Verschelden: ‘Absoluut! Zij kregen hier een soort van financiële doping waarvan hun Nederlandse concurrenten enkel maar konden dromen. Niet voor niets waren de Nederlandse mediabazen niet bepaald blij met de gulle overheidssubsidies richting Bpost. Sterker nog: die hebben zelfs al tot een stevige politieke rel op regeringsniveau tussen België en Nederland geleid. Juist daarom is het ook enigszins verwonderlijk dat Nederland daarover nooit naar de Europese Commissie is gestapt. Ook lidstaten kunnen onterechte overheidssteun immers aanklagen. Toegegeven, dat zou wel extreem gênant geweest zijn voor ons land.’

De grootste slachtoffers van het krantencontract met Bpost zijn enerzijds de krantenwinkels en anderzijds de kleine, digitale mediabedrijven. De eersten werden via hun belangenvereniging min of meer omgekocht, de tweeden protesteren al jarenlang tegen die oneerlijke behandeling. Waarom liggen politici blijkbaar niet wakker van de wijze waarop nieuwe online media behandeld worden?

Verschelden: ‘Welkom in België! Media zijn op zichzelf een gewestelijke bevoegdheid, terwijl de subsidies aan Bpost door de federale regering werden beslist. Dat wordt dan verantwoord als zijnde ‘een essentiële dienstverlening om de democratie te beschermen’, maar eigenlijk is het puur mediabeleid. Ik denk niet dat er echt politieke onwil bestaat om jonge, digitale mediabedrijfjes te ondersteunen, maar politiek zit alles ook hier zo complex in elkaar dat het al snel verzandt in een technische discussie. De winnaars zijn dan doorgaans zij die het meest te winnen hebben bij een status quo. En zoals vaak in dit land wint op het einde de PS (de Franstalige socialistische partij).’

Vanbrussel: ‘Vergeet niet dat ook heel wat middenveldorganisaties, onder meer het ACV (de grootste vakbond van België), flink wat te winnen hebben bij de krantensubsidies. Die gelden immers ook voor de distributie van hun ledenbladen, en ze besparen zo heel wat centen. Het is dus een typisch Belgisch verhaal.’

Wat zegt het over een postbedrijf – dat nog altijd voor het grootste deel in handen is van de overheid – wanneer de krantenbezorging op een bepaald moment de grootste cashcow is geworden? Terwijl de gewone postbezorging steeds verder wordt teruggeschroefd?

Vanbrussel: ‘Dat het de strategische switch richting pakjes en e-handel nog altijd niet gemaakt heeft. En dat het is blijven hangen in het verleden. Het illustreert ook perfect de clash tussen enerzijds de Vlaamse managers die traditioneel toch iets meer toekomstgericht dachten en anderzijds de PS-lobbymachine binnen het bedrijf die vooral in het verleden bleef hangen. En uiteraard speelt het gebrek aan concurrentie mee. Ook daar hebben die jarenlange subsidies sterk toe bijgedragen. Die zorgden immers voor zo’n gigantisch concurrentievoordeel dat er voor potentiële concurrenten gewoonweg geen beginnen aan was.’

Jullie verwijzen ook naar een studie van huisconsultant McKinsey – besteld door de top van Bpost – waaruit moet blijken dat PostNL het werk van Bpost in ons land zou kunnen overnemen met 7.600 man personeel minder. Met andere woorden: Bpost is inefficiënt en vooral een sociale werkplaats. In die zin kan Bpost perfect model staan voor het hele Belgische model en de Belgische politieke cultuur van de voorbije decennia: ons kent ons, en voor de lieve vrede worden inefficiënties en een verkwistend model in stand gehouden?

Verschelden: ‘Inderdaad, zo is dat. De onwaarschijnlijk complexe structuur van België zorgt ook voor een grote lethargie. Om de grote uitdagingen aan te pakken, moet je echt onwaarschijnlijk veel energie vrijmaken. Bpost is daar symptomatisch voor, maar het ergste is nog dat de kansen om het bedrijf succesvol te transformeren in die sector netjes op een dienblaadje werden gepresenteerd. Brievenpost sterft uit, dat klopt, maar het hele online-verhaal is het perfecte alternatief. Om dat te begrijpen, hoefde je heus geen strategisch genie te zijn. Maar helaas volstaat een blik op de huidige beurskoers om in te zien welke waardevernietiging er bij Bpost de voorbije tien jaar heeft plaatsgevonden.’

Toen ik vorig jaar de biografie van gewezen Belgacom-topman Bessel Kok schreef, vertelde hij me hallucinante verhalen over de almacht van de PS bij Belgacom in de jaren tachtig, en over de perfide effecten van de PS-staat. Intussen zijn we veertig jaar verder en is er met de Vlaamse N-VA – van Bart de Wever – een politieke partij opgestaan die landelijk mee bestuurde én al tien jaar lang aan de macht is in Vlaanderen. Hoe verklaren jullie dat ook die partij het allemaal ongestraft liet gebeuren?

Vanbrussel: ‘Het is precies wat u zegt: we zijn intussen veertig jaar verder, maar de oude mechanismen van een staatsgecontroleerd bedrijf blijven hardnekkig leven, zelfs nu Bpost beursgenoteerd is.’

Verschelden: ‘Als politiek journalist was het voor mij een ontgoocheling om vast te stellen dat ook de coalitie mét N-VA niet in slaagde om voor een echte trendbreuk te zorgen in heel wat dossiers. Pas nu ze in de oppositie zitten, is er in de persoon van Michael Freilich iemand opgestaan die zich in dit schandaal heeft vastgebeten en de federale regering in verlegenheid kan brengen. Nu besef ik ook wel dat het bijzonder lastig is om zo’n tanker in één parlementaire zittingsperiode te keren, maar ik kan enkel maar vaststellen dat N-VA in de federale regering ook gewoon voor een consensusmodel gekozen heeft. Daarnaast mogen we natuurlijk de complexiteit van dit dossier niet onderschatten: het is indertijd door de politici Paul Magnette en Johan Vande Lanotte doelbewust zo complex gemaakt. Hooguit enkele kabinetsleden en mensen bij Bpost zelf zagen door het bos de bomen nog.’

Hoe moet het nu verder, hoe groot is de kans dat de politieke verantwoordelijken voor deze enorme verspilling van overheidsgeld ooit ter verantwoording worden geroepen?

Vanbrussel: ‘Dat wordt moeilijk, ook al omdat die verantwoordelijkheid zo versnipperd is. Ik hoop en denk dat de Europese Commissie zijn tanden laat zien en misschien nog een belangrijke rol kan spelen.’

Verschelden: ‘Ook het Belgische gerecht is nu aan zet. Er loopt intussen een procedure bij de Belgische Mededingingsautoriteit, maar we weten allemaal dat de gerechtelijke molen in dit land zeer traag maalt. Eerlijk gezegd verwacht ik niet dat iemand hiervoor ooit in de cel zal belanden. En ja, dat is een deprimerende vaststelling.’

Filip Michiels is zelfstandig journalist. Dit interview verscheen afgelopen weekend in het online-magazine Doorbraak.

Wynia’s Week neemt nooit vakantie. Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is bovendien gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Doordat België de eigen krantenbezorging met miljarden subsidieert konden Belgische uitgevers de Nederlandse media opkopen verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe anders is Nederland, vergeleken met België? Zorgt onze bestuurscultuur er daadwerkelijk voor dat de dingen beter zijn georganiseerd dan bij onze zuiderburen? Het zijn vragen die Dirk Achten met nuance benadert.  

Als Belgisch ambassadeur in Nederland – voorheen was hij onder meer hoofdredacteur van het Vlaamse dagblad De Standaard – was Achten de afgelopen vijf jaar een bevoorrecht waarnemer. De vele vergelijkingen leidden tot het boek Ligt het aan ons, ondertitel: Waarom Nederlanders en Belgen hun land anders organiseren.  

Wat was precies de reden om tot het schrijven over te gaan?  

Achten: ‘Het is een rijpingsproces en bovendien had ik door mijn pensionering plots de tijd om er ook echt aan te beginnen. Ik woonde toen in Marseille waar mijn vrouw ook als diplomate nog even aan de slag was. De basis ervan is echter gelegd toen ik nog werkte.’ 

‘Zoals elke ambassadeur die zijn post verlaat, moest ik bij mijn vertrek uit Nederland een zogenaamd ‘eindezendingsverslag’ maken. Dat is een omstandig verhaal over de indrukken die men heeft van het land dat men verlaat. Daar zat zoveel materiaal in dat ik voor dit boek kon gebruiken. Daar koppelde ik ter vergelijking dan de Belgische realiteit aan.’ 

U beschrijft een enquête waaruit blijkt dat Nederlanders hun taal een belangrijk onderdeel van hun identiteit vinden. Toch een opmerkelijk resultaat als men weet met welke souplesse ze op het Engels overstappen, of iets wat daarvoor moet doorgaan. 

‘Ik vond dat ook een opmerkelijk resultaat. Als je in Nederland bent, heb je de indruk dat voor hen de taal louter utilitair is. Gezien onze geschiedenis ligt dit bij ons wel anders. Ze is haast existentieel. Taal bepaalt wie je bent, wat blijkbaar heel wat Nederlanders dus ook vinden. Feit is dat je dat niet merkt in het dagelijks leven. Zoals u terecht opmerkt, schakelen ze nogal graag over op het Engels.’ 

‘De plaats die ze het Engels in hun hoger onderwijs hebben toegekend, zit in eenzelfde lijn. In Enschede is een universiteit die uitsluitend in het Engels doceert, waar je dan voornamelijk Duitsers in de collegebanken aantreft (lacht).’  

‘Je merkt dat het ongenoegen wel toeneemt, ook om praktische redenen. De instroom van buitenlandse studenten legt een sterke druk op de woningmarkt, met alle gevolgen van dien. De instellingen barsten ook uit hun voegen. Een grote omslag zie ik nog niet, maar als die enquête correct is – en niets doet me daaraan twijfelen – zal die er beslist komen.’  

‘Er zit iets ambigu in de Nederlandse identiteit: enerzijds zijn ze al dan niet zelfverklaarde wereldburgers, maar anderzijds is Nederland de standaard van zowat alles. Ze ontkennen nationalisten te zijn, maar het tegendeel is waar, veelal onbewust. Ze hebben hun identiteit dermate geïnterioriseerd (verinnerlijkt– red.) dat ze het niet meer als nationalisme herkennen (lacht).’ 

Historisch kunnen we niet om de religieuze tradities van Nederland heen. Welke maatschappelijk rol speelt religie vandaag?  

‘De ontkerkelijking is natuurlijk ver gevorderd, maar het religieus verleden laat veel sporen na. Meer dan je denkt. Te beginnen met de bestuurscultuur, die een duidelijke protestants stempel draagt. Ook al waren katholieken altijd al in ruime mate aanwezig.’ 

‘Je merkt in het politieke landschap ook nog steeds de SGP en de Christen Unie, twee partijen voor wie religie een centrale rol in hun programma speelt. Samen zijn ze toch goed voor acht zetels. In mijn ogen is religie belangrijker in het Nederland van vandaag dan in Vlaanderen.’  

U schrijft over de bestuurscultuur in beide landen. Hoe kneedbaar is zo’n bestuurscultuur? 

‘Geschiedenis kan veel verklaren, maar een bestuurscultuur kan veranderen, en doet dat ook. Sommige analyses stellen wat allemaal moet gebeuren, alsof je met een wit blad begint. Men moet zich goed bewust zijn dat een bestuurscultuur veranderen een erg traag proces is. Niet vergelijkbaar met het wijzigen van een bedrijfscultuur.’ 

België en Nederland hebben al heel wat stappen gezet op het vlak van samenwerking. Botsen we op limieten of bestaat er ruimte om de samenwerking nog uit te breiden?  

‘Ik denk dat de wil om verdere stappen te zetten zeker bestaat. Ik heb daar zelf als ambassadeur hard aan gewerkt. Wij hebben met Buitenlandse Zaken het initiatief genomen om samen met Nederland een ambassade in Albanië te delen. De ambassadeur was een Nederlander, de nummer twee een Belg, maar onze ambassade stond ten dienste van alle twee de landen Wij zijn trouwens de enige twee landen die dat doen, een ambassade delen!’ 

‘Op het gebied van defensie is ook al een heel parcours afgelegd en inmiddels is de marine geïntegreerd en onder één centraal commando geplaatst. Ook de verdediging van het luchtruim doen we samen. We zijn de twee landen die binnen de EU het nauwst samenwerken. Niet toevallig is de Benelux net de kern van het Europees eenmakingsproces.’ 

‘Wat ontbreekt is de samenwerking Nederland-Wallonië. Die is onbestaande, terwijl beide grenzen aan elkaar. Nederland heeft maar twee buurlanden, maar veel animo om aan die specifieke band iets te veranderen lijkt niet te bestaan.’ 

U had het over de SGP en de ChristenUnie, twee van de vele partijen in de Tweede Kamer. Hoe belangrijk is die politieke versnippering? 

‘Ze werkt erg verlammend, wat behoorlijk hard weegt. Je merkt dat aan de regeringsvormingen die steeds langer duren. Er wordt uitgebreid onderhandeld, iedereen wil zijn ding binnenhalen, wat tijdrovend is. Anderzijds wordt het systeem er niet door platgelegd. Toch werkt deze situatie verzwarend, alles verloopt trager en de Tweede Kamer kan minder goed functioneren.’  

‘En dan hebben Nederlanders nog de luxe maar één taal te hebben in een land zonder communautaire tegenstellingen. Mochten ze dat er nog eens bovenop krijgen, zou het land volstrekt onregeerbaar geworden zijn. Misschien dat de invoering van een kiesdrempel soelaas kan brengen, maar dat lijkt niet aan de orde te zijn. Ergens domineert het gevoel dat ze zich die versnippering nog kunnen veroorloven.’ 

Slaagt Nederland erin zich binnen de EU te herpositioneren nu de Brexit de traditionele machtsverhoudingen door elkaar heeft geschud? 

‘U moet goed beseffen dat ze nooit erg enthousiast zijn geweest over de Europese eenmaking, ook al waren ze een van de pionierslanden. Maar Nederland heeft nu eenmaal de blik meer gericht op het Noorden en de Angelsaksische wereld, terwijl ze de EU vooral als een Frans-Duits project percipiëren. Sommigen zagen er zelfs een katholiek verhaal in, vooral protestanten dan (glimlacht). In het verleden konden ze zich achter de Britten verschuilen, vandaag niet meer, dat begint door te dringen.’ 

‘Er worden studies uitgevoerd over hoe Nederland zich binnen de Unie kan en moet positioneren. Ze beseffen dat ze het moeten stellen met de huidige constellatie. Niet toevallig duikt Emmanuel Macron wel eens op in Den Haag en Mark Rutte in Parijs. Dat zijn banden die aangehaald worden.’ 

‘Ziet u, Nederland heeft een van de best presterende economieën ter wereld, maar door haar omvang behoort ze niet tot het clubje van ‘rijke’ landen. En dat ergert hen. Een ander nadeel waarom ze internationaal niet meer boven hun gewicht spelen, is de onweerstaanbare drang om te moraliseren. Wanneer je constant schoolmeestertje speelt naar anderen toe, dan wekt dat geen sympathie op natuurlijk. En zo verliezen ze op andere momenten steun.’ 

Michael Vandamme schreef dit interview voor doorbraak.be  

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. Helemaal gratis! Dat wordt mogelijk gemaakt door de lezers, luisteraars en kijkers die vrijwillig bijdragen. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Dirk Achten, voormalig Belgisch ambassadeur: ‘Nederland maakt zich ongeliefd door overal de schoolmeester uit te hangen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

En dit is nu een van die gevallen die geen ingewikkelde analyse behoeft om de schuldige aan te wijzen: dat is de milieubeweging (Greenpeace voorop) en groenlinks (in Duitsland Die Grünen, in België Groen). Zoveel ideologische blindheid grenst aan landverraad.

Duitsland: kolen in plaats van kernenergie

U zult mij niet horen pleiten voor tribunalen, maar ik hoop wel dat groenlinks in Duitsland en België bij de volgende verkiezingen, na een crisiswinter met torenhoge energieprijzen en mogelijk massale black-outs, hier keihard op wordt afgerekend.

In Duitsland hield minister Robert Habeck van Die Grünen in ieder geval nog tot vorige week vol, dat eind dit jaar de laatste drie Duitse kerncentales afgeschakeld zullen worden; 4,2 gigawatt vrijwel CO2-loze elektriciteit – acht keer Borssele – die voortaan moet worden opgewekt door kolen- of bruinkoolcentrales. Om een idee te geven: elke gigawatt atoomstroom die wordt vervangen door stroom uit een kolencentrale scheelt zo’n 5 miljoen ton CO2-uitstoot per jaar.

België: alles moet dicht

In België gaat het om vier kerncentrales die op de nominatie stonden om de komende jaren gesloten te worden. Dit is het politieke levenswerk van de Belgische minister van Energie, Tinne van der Straeten (Groen). Onder zware druk werkt ze nu mee aan het tien jaar langer openhouden van twee van die centrales, Doel 4 en Tihange 3.

En zoals dat gaat in de politiek, claimt ze dit nu als haar eigen initiatief om het land door de energiecrisis te loodsen. Niettemin moeten van haar Doel 3 en Tihange 2, samen goed voor twee gigawatt stroom, nog steeds respektievelijk 1 oktober en 1 februari 2023 dicht.

Vanwaar dat verschil in behandeling? Als het over die twee kerncentrales gaat, heeft Van der Straeten het consequent over ‘scheurtjescentrales’. Met Doel 3 en Tihange2 was namelijk in 2012 iets aan de hand: er zouden ‘scheurtjes’ in hun drukvaten zitten. Voor wie het echte verhaal achter die door de milieubeweging geroeptoeterde scheurtjes kent, is het ontluisterend dat een minister zich van dit soort kinderachtig gejengel bedient om haar agenda door te drijven.

Het verhaal van de scheurtjes

In 2012 bracht inspectie van de drukvaten rond deze twee reactorkernen, met een nieuw ultrageluid instrument, aan het licht dat er vreemde insluitsels in de wanden detecteerbaar waren, elk ongeveer zo groot als een dubbeltje of een euromunt, maar zo dun als een vloetje. Zo’n drukvat heeft een stalen wand van meer dan tien centimeter dik, omdat de reactorkern en het primaire koelwater dat er doorheen stroomt onder een druk van 150 atmosfeer staat. Dat is fors: ongeveer half zo hoog als in een maximaal gevulde duikfles.

Als zo’n drukvat het begeeft is je hele dag verpest, dus de centrales werden meteen stilgelegd om nader onderzoek te doen. De milieubeweging had uiteraard voordien z’n conclusies al getrokken: die drukvaten hadden op ontploffen gestaan, dus Doel 3 en Tihange 2 mochten nooit meer in bedrijf komen.  

Toch was van meet af aan duidelijk, dat die insluitsels geen scheurtjes waren zoals je die verwacht in een vat dat onder de druk dreigt te bezwijken. Dan zouden die scheurtjes namelijk loodrecht op de wand van het vat staan, terwijl ze er parallel aan lopen.

Dat is niet anders dan in een muur waar teveel gewicht op rust: dan ontstaan er scheuren die dwars door de dikte van de muur heen lopen, niet onzichtbare scheuren middenin de muur en parallel aan het oppervlak.

Nader onderzoek toonde aan, dat het geen scheuren betrof, maar waterstofinsluitsels die al bij het gieten van de drukvaten – destijds bij de Rotterdamse Droogdokmaatschappij – waren ontstaan en dat die geen afbreuk doen aan de sterkte van het drukvat.

De insluitsels zijn na 2012 periodiek gemonitord, en ze breiden zich ook niet uit. Doel 3 en Tihange 2 leveren dus al weer jaren schone elektriciteit. Dat heeft de milieubeweging natuurlijk niet verhinderd om tot op de dag van vandaag spookverhalen de wereld in te slingeren over deze twee onveilige centrales met scheuren in hun drukvaten.

Ideologie in plaats van kennis

Dus nu moeten die van energieminister Van der Straeten midden in een energiecrisis toch vervroegd gesloten worden, want het zijn ‘scheurtjescentrales’. Net als Christiane Van der Wal en Rob Jetten in Nederland, is zij een minister zonder enige relevante vakkennis of werkervaring: afgestudeerd in de afrikanistiek en rechten, en daarna alleen maar baantjes in het partijapparaat van Groen of als parlementariër. Op het onderwerp kernenergie probeert ze niet eens de schijn te wekken dat ze er meer van weet dan de slogans van Greenpeace. 

Zou ze enig benul hebben waarom de reactorkern en het primaire koelwater onder 150 atmosfeer druk moeten staan, zodat zo’n enorm drukvat nodig is?

Die hoge druk is nodig om te voorkomen dat het koelwater gaat koken en verdampen bij de temperatuur in de reactorkern, die ver boven de 100 graden ligt. Met stoom kun je namelijk de door de kernreacties geproduceerde warmte niet goed afvoeren, dat moet met vloeibaar water.

Die hoge temperatuur van het koelwater – ongeveer 300 graden – heb je nodig, om er buiten het drukvat gloeiend hete stoom van te maken, die in de aanpalende stoomturbine efficiënt stroom kan opwekken. Het maximale rendement van je elektriciteitsopwekking wordt namelijk bepaald door hoe heet de stoom aan het begin is. Je kunt wel een watergekoelde kernreactor zonder drukvat bouwen, maar met stoom van maar 100 graden haal je een belabberd rendement.

U, lezer, hoeft dit niet te weten, maar als u tot hier gekomen bent, begrijpt u waarschijnlijk al meer van kernreactoren dan de Belgische minister van energie.

Greenpeace voert actie voor kolenstook

Beleid wordt door de Nederlandse en Belgische kabinetten nu op belangrijke punten gemaakt onder  het motto ‘Ik weet er wel niks van, maar dat hoeft niet, want ik heb idealen’. En daarmee raakt het beleid dermate losgezongen van de realiteit, dat de belangen van de eigen bevolking compleet uit zicht raken.

Zelfs als je op ideologische gronden wilt vasthouden aan het vervangen van alle kerncentrales door windmolens, zonnepanelen en grootschalige elektrolysers voor ‘groene’ waterstof – een utopisch systeem dat zeker nog twintig jaar in de toekomst ligt – dan nog is nu het enige redelijke standpunt, dat je de huidige kerncentrales in bedrijf houdt totdat deze acute energiecrisis voorbij is. 

Zelfs dat laatste beetje gezond verstand is nu bij Greenpeace, Groen en Die Grünen zoek geraakt. Greenpeace Duitsland voert inmiddels actie om extra kolencentrales op te starten om de winter door te komen, terwijl het nog steeds vasthoudt aan het standpunt, dat op 1 oktober de drie Duitse kerncentrales die nu nog in bedrijf zijn, afgeschakeld moeten worden. Duidelijker kan de ideologische waanzin waarin de milieubeweging zichzelf heeft vastgedraaid niet geïllustreerd worden.  

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers neemt u iedere week mee in de wondere wereld van de hypes en drogredenen die ons leven verregaand beïnvloeden. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Duitse en Belgische groenen zelfs nu hun kerncentrales blijven sluiten verscheen eerst op Wynia's Week.

Op woensdag 6 juli 2022 besprak de Belgische Kamercommissie Buitenlandse Betrekkingen een nieuw verdrag tussen België en Iran. Het verdrag werd goedgekeurd en wordt nu besproken in het plenaire parlement. Bij goedkeuring aldaar kan het gebruikt worden om Assadollah Assadi terug te sturen naar Iran, in ruil voor de kennelijk onschuldige arts, Ahmadreza Djalali, en NGO-medewerker Olivier Vandecasteele, die daar gedetineerd zijn.

Assadi, vermoedelijk het Iraanse inlichtingenhoofd in Europa, heeft echter een mislukte grootschalige bomaanslag in Parijs aangestuurd. Het is een slecht idee om Assadi terug te sturen naar Iran, of om überhaupt politieke gevangenen met Iran uit te wisselen, omdat het Iran zal motiveren om nog meer dissidenten te vermoorden en om onschuldige mensen te arresteren.  

België, geef niet toe aan de terreur van het Iraanse regime

België werkt aan een reeks internationale verdragen om de uitlevering van criminelen te vereenvoudigen. Ogenschijnlijk wordt dat gedaan opdat Belgische criminelen geen luxe leven meer kunnen genieten in oliestaten. Noemenswaardig is dat ook een verdrag is gesloten met Iran, zoals de VRT meldt, ‘ter overbrenging van gevonniste personen’.

De Morgen stelt dat het verzet tegen het verdrag met Iran groeit, nog voordat het is goedgekeurd. Iraanse dissident Darya Safai, parlementslid voor de N-VA, vreest dat België dit verdrag zal gebruiken voor een specifieke gevangenenruil tussen België en Iran. Een ruil van het in België tot twintig jaar cel veroordeelde Iraanse inlichtingenhoofd Assadollah Assadi voor de in Iran gedetineerde hulpverlener Olivier Vandecasteele en de tot de dood veroordeelde arts Ahmadreza Djalali. Wie zijn deze heren?

Assadi versus Djalali en Vandecasteele

Assadi misbruikte zijn diplomatieke status – hij was formeel werkzaam bij de Iraanse ambassade in Wenen, maar was vermoedelijk het ‘hoofd van de Iraanse inlichtingeneenheden in Europa’ – om een aanslag met een zware bom aan te sturen. Dankzij zijn ‘diplomatieke paspoort’ kon hij de bom probleemloos, zonder controle, aan boord van – en later uit – een passagiersvliegtuig naar Wenen krijgen.

Die bom had moeten afgaan in een zaal met vijftienduizend tegenstanders van het Iraanse regiem in Parijs, maar dit werd voorkomen door een internationale inlichtingenoperatie. Al tijdens het Belgische proces tegen Assadi en zijn medeplichtigen voerde Teheran de druk op door te dreigen de executie van Djalali versneld uit te voeren.

Djalali is een Zweeds-Iraanse medicus die als gastprofessor in België werkte. Sinds 2016 zit hij gevangen in Iran. Eerder al wees de Telegraaf erop hoe hij na een ‘schijnproces ter dood veroordeeld’ werd op verdenking van spionage. Djalali zou bekend hebben als gevolg van martelingen en de dreiging dat zijn kinderen anders vermoord zouden worden door het regime. Hulpverlener Vandecasteele is vijf maanden geleden aangehouden en verblijft in volledige isolatie met voortdurend het licht aan. De verdenking tegen Vandecasteele luidt, zoals gebruikelijk lijkt te zijn in Iran, spionage.

Het lijkt hier te gaan om een vermeende gevangenenruil tussen enerzijds een koelbloedige en grootschalige moordenaar, en anderzijds een onschuldige arts (die is aangehouden, veroordeeld, gemarteld, wiens familie wordt bedreigd, en die ten dood is veroordeeld) en een hulpverlener (die is aangehouden, gemarteld, in volledige isolatie zit, drie maanden geen bed had, en niet mag worden bezocht door een advocaat).

De arrestaties betreffen politieke pressiemiddelen door Iran. De Belgische regering herhaalt telkens ‘dat er geen enkele connectie is tussen dit verdrag en een mogelijke ruil van Assadi en Djalili’. Daarmee wordt niet gezegd dat als het verdrag er komt, dat die gevangenenruil niet gaat plaatsvinden. Slechts dat deze gevangenenruil niet de aanleiding voor dit verdrag is. De Morgen stelt echter kritisch vast dat elke noodzakelijkheid voor een dergelijk verdrag met Iran ontbreekt. Zou deze uitwisseling toch het idee achter het verdrag met Iran zijn, is dat wel zo verstandig?

Een heldenontvangst voor Assadi

Waarom vreest Darya Safai dat België Assadi zal ruilen voor Djalali en Vandecasteele? Safai stelt in een videoboodschap:

‘Iedereen weet dat het Iraanse regime de terrorist Assadi als een held met een bloemenkrans zal ontvangen op de luchthaven van Teheran. Iraanse terroristen zullen naar België gestuurd worden om aanslagen te kunnen plegen op Iraanse dissidenten in Europa.’

Wellicht meent u dat Safai’s woorden wat overdreven zijn. Toch is dat niet het geval. Iran heeft eerder gevangenenruilen georganiseerd, waarbij de Iraanse aanslagplegers bij terugkomst in Teheran een heldenonthaal te wachten stond. Assadi heeft weliswaar gefaald met de geplande bomaanslag in Parijs, maar lijkt verantwoordelijk te zijn voor tal van moorden op Iraanse dissidenten op Europees grondgebied.

In Nederland werden, respectievelijk in Den Haag en Almere, de Iraanse dissidenten Molla Nissi en Ali Motamed (oorspronkelijke naam Mohammad Reza Kolahi Samadi) vermoord. Keyvan Shahbazi, auteur van De Amerikaan van Karadj over diens tijd in de gevangenis onder de ayatollah’s, schrijft:

‘Iemand die het kon weten zei ooit tegen mij dat de recherche niet verder mocht onderzoeken dan de criminele schutters en de moordmakelaar. Die zijn gearresteerd en veroordeeld. Volgens de Nederlandse overheid is er geen link gevonden naar de opdrachtgevers. Wel heeft men in 2018 na drie jaar stilte twee ‘diplomaten’ van de Iraanse ambassade teruggestuurd naar Teheran.’

Nissi en Motamed lijken onder de verantwoordelijkheid van Assadi te zijn geliquideerd.

Het belang van een rode lijn

Voorzitter Els Van Hoof (van de partij CD&V) volgt de lijn van de Belgische veiligheidsdiensten:

‘We zetten de deur niet open voor een gijzelingspolitiek. (…) Onze veiligheidsdiensten hebben duidelijk aangegeven dat nog meer landgenoten gevaar lopen als we dit akkoord niet goedkeuren. En we moeten dat kompas volgen van onze veiligheidsdiensten.’

Dat is een dubieuze claim van die veiligheidsdiensten. Geldt niet juist dat een eventuele gevangenenruil omtrent Assadi de levens van Iraanse politieke dissidenten op het spel zet? In Iran lopen zij dan namelijk een verhoogd risico om aangehouden te worden – nog hoger dan het risico al is – zodat ze gebruikt kunnen worden als machtsmiddel. Maar vooral in Europa wordt het gevaarlijk voor Iraanse dissidenten. Rechtsgeleerde Alan Dershowitz stelt:

‘The real root cause of terrorism is that it is successful – terrorists have consistently benefited from their terrorist acts. (…) Not only must terrorism never be rewarded, the cause of those who employ it must be made – and must be seen to be made – worse off as a result of the terrorism than it would have been without it.’

Zelfs als weersproken wordt dat de voorbereide aanslag door Assadi een daad van terrorisme betreft, kan gesteld worden dat Dershowitz’ woorden ook op Assadi en het Iraanse regime van toepassing zijn. Waarom zouden de ayatollah’s stoppen met moorden als de daad van Assadi amper gevolgen heeft? Een kostenbatenanalyse slaat zeer positief uit voor de islamisten.

Terrorismedeskundige Boaz Ganor stelt daarom dat het belangrijk is om ‘rode lijnen’ te trekken die markeren wat er niet getolereerd zal worden van een terroristische organisatie:

‘Without a public and clearly defined red line, the terrorist organization might not understand the nation’s retaliatory and punitive actions, and might continue perpetrating attacks or even escalate them in order to test the limits of its action, and the ability of the deterring nation and its population to withstand the attacks.’

Implicaties van de gevangenenruil

De Iraanse moorden op Europese bodem en de voorbereide aanslag door Assadi tonen de huidige minachting van het Iraanse regime voor de westerse rechtsstaten. Een ruil met Assadi verlaagt de drempel voor de ayatollah’s om dissidenten in Europa te intimideren, te bedreigen of te vermoorden echter nog verder.

Enerzijds naar aanleiding van de morele boodschap van zo’n ruil. Kennelijk is één onschuldige bevrijden belangrijker dan het gedetineerd houden van een tot twintig jaar cel veroordeelde grootschalige moordenaar. Oftewel, het geeft Iran meer internationale politieke en inlichtingenmatige speelruimte.

Als een officier van het regime wordt aangehouden in de voorbereiding of uitvoering van een toekomstige operatie, dan kan hij of zij altijd weer worden geruild voor een van de vele onschuldige mensen die Iran gevangen houdt. Of in woorden van Darya Safai: ‘Het is een pure uitholling van onze rechtsstaat: terroristen worden berecht maar hoeven dan uiteindelijk hun straf toch niet uit te zitten.’ Het principe van rechtszekerheid komt daarmee in het geding.

We vallen u er zo weinig mogelijk mee lastig. Maar het is natuurlijk wel waar: Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Debat in België toont waarom een uitwisselingsverdrag met Iran een slecht idee is verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik heb bij toeval iets met beide schrijvers en met hun band met België. In Hermans’ Brusselse jaren – de eerste helft van de jaren negentig – woonde hij daar bij mij om de hoek. Tot een ontmoeting kwam het nooit, al zag ik Hermans wel dikwijls op ons gemeenschappelijke metrostation, Mérode in de Brusselse gemeente Etterbeek. Dat was ook een soort herhaling van zetten, want eerder woonde ik in Groningen ook al pal naast Hermans, zij het dat hij toen inmiddels verhuisd was naar het rietendakendorp Haren.

Meteen na de dood van Hermans schreef ik een artikel over zijn Brusselse jaren, dat – zo bleek later – Jeroen Brouwers weer mede inspireerde tot het schrijven van een boekje over Hermans in België: ‘Het aardigste volk ter wereld, W.F. Hermans in Brussel’. ‘Een hommage’ noemde hij het, dan wel ‘een bijdrage aan Hermans biografie’.

Dat bracht mij weer tot een interview met Brouwers, die ik in 1996 opzocht in zijn vrijwel onvindbare verblijfplaats in de bossen van Belgisch Limburg. Een heel rustig bestaan had Brouwers daar niet, want hij bewoonde daar een weliswaar alleraardigst vakantiehuisje, dat evenwel illegaal gebouwd was en al helemaal niet permanent bewoond mocht worden. Maar daar moest ik maar niets over schrijven, vond Brouwers.

Dat Jeroen Brouwers het nog een kwart eeuw heeft volgehouden na dat voor mij memorabele gesprek in die Belgische bossen heeft mij zeer verbaasd. Hij maakte een breekbare indruk en hoestte dat het een aard had. Hij reed mij later nog terug naar het treinstation – Genk, meen ik – en ik nam bezorgd afscheid.

Hieronder het resultaat van die visite aan Jeroen Brouwers, waarbij W.F. Hermans het belangrijkste onderwerp was. Zo bekeken is de cirkel rond. Jeroen Brouwers, geboren in Batavia (Nederlands-Indië), werd 82 jaar.

De man uit de Atrebatenstraat

Precies één keer schudden Willem Frederik Hermans en Jeroen Brouwers elkaar de hand en werden er enkele woorden uitgewisseld. Op een warme nazomeravond in 1971 trof de jonge Brouwers, toen staflid van de Belgische uitgeverij Manteau, Hermans na de première van diens toneelstuk ‘Dutch Comfort’ op de Brusselse Grote Markt. Naderhand zouden ze nog wel eens corresponderen, maar het bleef bij die ene ontmoeting.

‘Eigenlijk heeft die ontmoeting er weinig mee te maken dat ik nu dit boek over Hermans in Brussel heb geschreven,’ zegt Jeroen Brouwers in zijn nagenoeg onvindbare woning in de bossen van Belgisch Limburg, waar hij na zestien Nederlandse jaren domicilie heeft gekozen.

‘Dat ik dat heb gedaan heeft wel veel te maken met literatuur, zoals met een van mijn jeugdwerkjes, ‘Groetjes uit Brussel’, uit 1969. Dat waren zwerftochten door Brussel, maar dan steeds geassocieerd of gerelateerd aan de literatuur. Hier schreef Baudelaire dat vers, daar schreven de gezusters Brönte dat en hier woonde Victor Hugo. En over de Nederlandse literatuur: daar heeft Multatuli Max Havelaar geschreven, daar woonde Du Perron, daar woonde Greshoff en in die kroeg kwamen ze allemaal bij elkaar.’

Uit Parijs

‘Toen ik dat destijds schreef vroeg ik me af: Is het nu helemaal uit met de Nederlandse literatuur in Brussel? Enfin, ik ging weg en na een jaar of twintig vestigde Hermans zich plotseling in Brussel. En ik vroeg mij af waarom hij dat gedaan had. Hij kwam terug uit Parijs, wilde per se naar het noorden en bleef in Brussel steken. Juist in Brussel. Nu was ik wel op de hoogte van bepaalde Brussel-passages in werken van Hermans, zoals in ‘De tranen der acacia’s’. Maar toen begon hij in interviews te zeggen dat hij al sedert 1938 verliefd was op Brussel. Dat is nogal wat anders dan dat je zegt: ‘Ik woon hier graag’.’

‘Ik ben me daar eens in gaan verdiepen. En toen hij stierf dacht ik, dan zal ik maar een bijdrage aan de In Memoriams schrijven onder het hoofd ‘Hermans in Brussel’. Want hij had eigenlijk ook in Brussel moeten sterven, wij hadden hem hier moeten verstrooien. Van een artikel werden het er al twee en het boek dijde steeds verder uit. En dat ik Hermans niet persoonlijk heb gekend? Nou ja, God, ik zou het boek ook geschreven kunnen hebben als ik die hand op de Grote Markt niet van hem had gehad. Die kleine correspondentietjes verbinden hem dan nog meer met mij dan die kleine, korte persoonlijke ontmoeting.’

Op het waarom van Hermans’ beslissing om wat zijn laatste levensjaren zouden blijken in Brussel door te brengen heeft Brouwers geen definitief antwoord. ‘In het boek som ik alle varianten in zijn antwoorden op. Hij wilde dichter bij zijn zoon en diens gezin in Broek in Waterland zitten, Parijs was niet meer op te brengen, misschien was er iets met de gezondheid van zijn vrouw, misschien zou hij zelf ziek worden – die dingen. Hij moet in Brussel dan ook naar het ziekenhuis. Hij rookte als een gek, he? Tenslotte drie pakjes Gauloises per dag. Daar is hij in zijn Parijse tijd nog mee opgehouden en in Brussel heeft hij geen sigaret meer gerookt. Maar toen was de hele zaak al kapot en hoorde je Hermans op kilometers afstand hoesten.’

De oudste connectie van Hermans met Brussel blijkt een met zijn ouders bevriend echtpaar uit de Brusselse deelgemeente Ukkel; een contact opgedaan tijdens hun huwelijksreis naar het groothertogdom Luxemburg, kort voor de Eerste Wereldoorlog. Het echtpaar uit Ukkel zou nog model hebben gestaan voor enkele personages in Hermans’ De tranen der acacia’s. In 1938 belandde Hermans in Brussel op schoolreisje en dronk met zijn zusje Cornelia – die in de eerste oorlogsdagen zelfmoord zou plegen – zowaar een glaasje fris op het terras van het etablissement ‘La Terrasse’ nabij het Brusselse Jubelpark, vlakbij zijn latere Brusselse woning. Hermans zou er in zijn laatste levensjaren weer regelmatig komen. Direct na de Bevrijding dook Hermans trouwens weer in de Belgische hoofdstad op.

Surrealistisch België

Als Hermans dan zo verknocht was aan Brussel, waarom ging hij dan na zijn aftocht uit Groningen in het begin van de jaren zeventig naar Parijs, vroeg ook Jeroen Brouwers zich af. ‘Ik weet het niet. Hij heeft ook zijn hele leven een hang naar Parijs vertoond. Hij zag Brussel in ieder geval als een surrealistisch oord. Hij hield van Brussel, juist omdat het zo’n gistketel van spanningen en tegenstrijdigheden was. Het surrealisme is in België en, nog meer bepaald, in Brussel, ontstaan en daar voelde Hermans zich zeer toe aangetrokken. Ik denk dat hij daarom in Brussel is gaan zitten en niet in Gent of Antwerpen of zo. Hoewel ik weet dat hij ook in Antwerpen heeft rondgekeken naar een huis, werd het toch Brussel. Ik denk dat hij zich daar meer thuisvoelde.’

‘Net als ikzelf in mijn Brusselse jaren, die Babelse taalverwarring in Brussel – dat vond Hermans machtig interessant. In mijn tijd, zo in de jaren zestig, kon je in een volksbuurt als de Marollen nog het allerauthentiekste Brussels horen. Men sprak daar een dertiende-eeuws Nederlands, Diets zeg maar. Hermans zou ook zeker over Brussel geschreven hebben, ware het niet dat er oorlog ontstond tussen Hermans en NRC Handelsblad. Er zijn nog wel pogingen geweest tot bemiddeling, maar toen was het al te laat omdat hij stierf. Anders had hij voor NRC daar zeker over geschreven. Dus over de taal die hem aantrok en de architectuur. Brussel, zoals dat gebouwd is dat door koning Leopold II, een negentiende-eeuwse stad naar voorbeeld van Parijs, dat een schitterende stad moet zijn geweest en dat Hermans straat na straat heeft zien afbrokkelen en afbreken.’

‘Hij heeft op de televisie gezegd dat hij van plan was een boek over Brussel te schrijven, maar vager kan het niet omschreven worden: ‘een boek over Brussel’. Ik vraag me af waar het over zou zijn gegaan. Hij wilde in ieder geval door middel van foto’s vastleggen wat er nog te zien was. Wat hem aantrok was de negentiende-eeuwse sfeer die in Brussel van zijn jeugd was blijven hangen, die hij steeds vergeleek met de sfeer in Duitse residentiestadjes. Die sfeer had je in mijn tijd, in de jaren zestig, ook nog. Als je mij foto’s laat zien uit 1890 of zo, dan zeg ik: ja, zo heb ik Brussel nog gekend. Al die tijd niet veranderd, tot opeens die kaalslag begon. Dat is wat Hermans heeft gezien en misschien terug heeft gezocht.’

‘En dan, zo merkwaardig, dat hij mij in de jaren zeventig schrijft dat hij vermoedt dat mijn taalgebruik is aangetast door mijn langdurige verblijf in het ‘Het Land der Atrebaten’. En verdomd, dan komt hij vijftien jaar later zelf in de Atrebatenstraat in Brussel te wonen. In ‘Ruisend gruis’ komt hij op het idee om het Berlaymontgebouw van de Europese Commissie als een koffiepak vacuüm te zetten. Na zijn dood ziet dat gebouw er, ingepakt vanwege de asbest die er inzit, plotseling uit alsof zijn wens in vervulling gaat.’

Stroomuitval

‘Hermans zei ook tegen een journalist over Brussel dat je het zo gek niet kunt bedenken of het zou kunnen gebeuren. Bijvoorbeeld dat je ’s morgens de voordeur open doet en dat je stoep weg is, of zo. Een paar maanden na zijn dood word ik gebeld: er is door bevriezing van de waterleiding een gat in het wegdek van de Atrebatenstraat geslagen! Dat is toch prachtig, zo ken ik Brussel ook wel. Net zoals Hermans geen tekstverwerker wilde omdat Brussel er om bekend staat dat de stroom er zo vaak uitvalt. Dat weet ik nog wel uit mijn eigen Brusselse jaren: dat de tv opeens uitgaat en je in het pikkedonker zit.’

Al pratend moet Brouwers gaandeweg toegeven dat de overeenkomsten tussen Hermans en hem niet ophouden bij Brussel. ‘In karakterologische zin – dat weet ik natuurlijk niet, ik kende die man niet persoonlijk. Maar wel in literaire zin, natuurlijk, als je al van overeenkomsten mag spreken bij schrijvers van verschillende generaties. Ik las Hermans al in mijn puberteit, toen ik zestien was of zo. En de rest van mijn leven, mijn lees-leven, is gelijktijdig opgelopen met het groeien van Hermans’ oeuvre.’

Mussen

‘Als romanschrijver heb ik van meet af aan, vanaf de allereerste werkjes het dogma van hem overgenomen dat er bijvoorbeeld geen mus van het dak mag vallen zonder dat het ergens in het verhaal een consequentie moet hebben. Je raakt dan beïnvloed door een schrijver en dat eigen je jezelf toe. Al ga je na verloop van tijd ook je eigen weg. Dan ga je inzien: ach, die mussen, wat een onzin, je mag best mussen van het dak laten vallen.’

‘Ook Hermans de polemist is een belangrijke leermeester van mij geweest. Als polemist hield Hermans er nogal eigengereide opvattingen op na. Voor Hermans was polemiek oorlog en zoals dat gaat in een oorlog: alles mag. Ook liegen, of suggereren, of lasteren. En dat mag voor mij niet; als ik polemiseer komt dat er allemaal niet aan te pas. Wat je beweert moet je bewijzen. Hij verdraaide soms expres om maar bij zijn eigen conclusie uit te komen.’

Zinloos leven

‘En verder heb ik de cynische, of zeg maar pessimistische kijk op de wereld met Hermans gemeen. Het leven is zinloos, dat is het axioma van Hermans. Dat is een eigen karaktertrek van mij die toevallig overeenkomt met Hermans. Dat je als polemist uiteindelijk toch gelijk krijgt – dat was bij Hermans zo en dat komt wel overeen met mij, dat het leidt tot verbittering. Want ten koste waarvan krijg je je gelijk? Je krijgt eerst zo veel emmers stront over je heen, dat je dat dan maar gelaten moet laten gebeuren om vervolgens jaren later te horen: ‘Ja, je had toch gelijk’. Maar ja, wat heb je er dan aan?’

‘Je kunt wel zaken aan de kaak stellen en revolutie veroorzaken met veel geknal en gedaver en vuurwerk, maar denk maar niet dat dat je in staat stelt iets te veranderen. Dat zal Hermans ongetwijfeld ook ergens op de helft van zijn leven hebben ingezien. Want zijn laatste polemiek was over de Weinreb-geschiedenis. Hoe men Hermans daar niet over belasterd heeft – zeer ten onrechte, want de man had gelijk.’

‘En dan, dat Hermans zich afzet tegen de geringe belangstelling voor België en Vlaanderen in Nederland, dat hebben we ook gemeen. Het interesseert de Hollander geen pest, geen pest. De belangstelling voor Vlaanderen in Nederland is doof, blind en kreupel. Het interesseert geen hond in Nederland! Niks! Hermans en ook ik hebben ons daar altijd tegen verzet. Als je daar tegen ten strijde trekt wordt dat eigenlijk alleen op prijs gesteld in België. Nadat ik hier in België in 1976 eerst uitgekotst ben – zo’n voorbeeld van een gelijk dat je tenslotte toch krijgt – krijg je twintig jaar later ridderlinten. Dat geeft de voldoening dat je je niet altijd als een Don Quichot hebt vergist. Maar het dringt niettemin niet in Nederland door.’

‘Er dringt in Nederland überhaupt nooit iets door van wat er in het buitenland plaatsvindt. Een paar maanden terug kreeg ik in Parijs de Prix Femina Etranger, een toch niet onbelangrijke onderscheiding. Waar men in Nederland als het ware schouderophalend aan voorbijgaat. Vergelijk dat eens, het is opnieuw een overeenkomst met Hermans, met het Nederlands elftal dat een of ander succesje heeft behaald in een of ander buitenland. Dat wordt ontvangen aan het Hof, krijgt schouderkloppen van de koningin, ze krijgen een lint, ze krijgen een onthaal in Rotterdam of Amsterdam dat het niet mooi meer is. Urenlang op de televisie. Maar kunst in het buitenland? Hollanders halen daar hun schouders voor op.’

Brouwers laat zijn afkeer van sport tussen de regels door ook blijken door Marco van Basten in een bijzinnetje van zijn jongste boek als ‘een schaatser’ te omschrijven. Nee dat was geen vergissing, buldert Brouwers het uit. ‘Hermans leefde in een totale minachting voor sport. Ik ook.’

‘Enfin, ik laat dat boek in een eerste versie lezen aan Freddy de Vree, Hermans’ eigen Brusselse Eckermann, en ik zeg: ‘Hermans is vergeten gestorven, maar van de enkel van Van Basten weten wij alles’. Waarop De Vree tegen mij zegt: ‘Ja sorry, maar wie is die Van Basten in godsnaam?’ En ik zeg: ‘O, leuk, niet iedereen weet wie Van Basten is, daar maak ik wat van’. We dachten aan iets anders waar een enkel bij te pas komt, ijshockey of fietsen. Toen hebben we er een schaatser van gemaakt. Die grap is tot achter de redactie in de uitgeverij doorgevoerd. En je zult zien dat er zeikerds zijn die dat boek gaan bespreken en daar over gaan vallen.’

Reve

Brouwers stelt dat Hermans eigenlijk weinig meer deed. Zoals hij een paar jaar geleden al bezwaar maakte tegen de verheerlijking van De Grote Drie (Mulisch, Hermans, Reve), al zou het maar zijn omdat Mulisch de enige is die nog belangrijk werk aflevert. Brouwers wil die uitlating nu bijstellen – althans voor de ook al in België woonachtige Reve. ‘Reve is er nu weer met een groot werk. Die raakte naar de achtergrond. Maar dat etiket moet ik herzien nu hij ‘Het boek van Violet en Dood’ heeft gepubliceerd. Goh, schrijf zo maar eens: voorbeeldig, prachtig, briljant. Die verhalen kennen we allemaal wel, maar dat heeft hij hernomen en opnieuw met die taalpracht gepresenteerd. Nou, daar is Reve weer.’

‘Maar Hermans schreef niet meer, niet in Brussel in ieder geval. Afijn, hij zei het zelf: hij had geen zin meer. ‘Ik geloof niet dat ik er nog zo’n zin in heb en dat ik nog zin heb om lang te leven’. Dat soort opmerkingen plaatste hij steeds. ‘Malle Hugo’, dat in zijn Brusselse tijd is verschenen, is voor het overgrote deel oud werk. Dat Boekenweekgeschenk van hem bleek te berusten op een manuscript van decennia her. Verder deed hij niks. ‘Ruisend gruis’ is het enige werk van zekere omvang dat in Brussel ontstaan is. Hermans, die altijd zo’n grote productie had gehad, begon moe te worden in Brussel. Al verlegde hij zijn activiteiten wel naar de radio. Het leek of hij aan een afscheidstournee bezig was.’

Hermans’ dagindeling in Brussel was ook niet meer die van een schrijver, stelt Brouwers. ‘Wandelen, rondstruinen… misschien heeft hij zijn hele leven zo geleefd hoor, dat weet ik niet. Dat het een man was die het schrijven maar uitstelde en tenslotte, tegen het eind van het etmaal, wroeging kreeg en zei: ‘God, ik heb niks gedaan vandaag. Kom ik ga nog even in twintig minuten twee bladzijdjes schrijven’. Misschien had hij het bourgondische dat in Brussel begon te overheersen ook al in Parijs en heeft hij altijd zo geleefd. Maar toen in ieder geval altijd in combinatie met hard werken en veel tekst produceren en dat viel in Brussel af.’

Gezelligheid

‘Ik veronderstel dat het genieten van de goede kant des levens altijd al in Hermans aanwezig was. Je hebt van Hermans het idee dat het een nurkse, zure en onbenaderbare man was. Maar ik denk dat het een mythe is. Ik denk dat het een erg op gezelligheid gestelde man was.’

‘Wel was hij erg wantrouwig natuurlijk, met als gevolg dat zijn vriendenkring maar erg klein was. In Brussel waren dat Sylvia Kristel die hij al twintig jaar kende en haar vriend Freddy de Vree die hij al dertig jaar kende. Ik denk dat hij zijn gezelschap uitermate streng balloteerde en op de proef bleef stellen. Totdat ze door de wol geverfd en door de hoogovens van zijn kritiek heen waren gegaan tot ze het verdienden zijn vrienden te zijn.’

Waarom Hermans kort voor zijn dood nog naar Utrecht moest, weet Brouwers ook niet. Maar dat hij slechts in gezelschap van zijn weduwe, zijn zoon en zijn schoondochter is gecremeerd lijkt hem wel Hermans’ laatste wens. ‘Hermans zag ik niet aan voor het type schrijver dat doodgaat en dan met een gigantisch gezelschap wordt begraven. Hij zou dat gewantrouwd hebben. Opeens staat daar honderdvijftig man rond dat graf te schreien en wie zijn dat dan allemaal? Nee, dat zou hij niet goed hebben gevonden.’

‘Wel vind ik, hij is bijna een jaar dood nu, dat het niet op een andere manier… Dat er geen academische zitting of zo plaats heeft gevonden waar Hermans werd geëerd, dat vind ik raar. De man is dood, hij is verdwenen en het is net of hij nooit bestaan heeft. Dat hij niet met groot eerbetoon wenste te worden begraven wil toch niet zeggen dat men hem niet een dergelijk eerbetoon kan geven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam of zo? Dat vind ik vreemd. Een van de grootste schrijvers van de laatste halve eeuw zeg maar, die mag men een dergelijk eerbetoon toch wel geven?’

‘Hij zal wel te veel vijanden hebben gemaakt, maar dan nog! Nederland is al te achteloos met Hermans omgesprongen. Dan nog moet je de grootheid bezitten je daarover heen te zetten en te zeggen: ‘Nu gaan wij niet de persoon Hermans eren, maar de schrijver en de denker die hij geweest is. Dat doet men tenslotte met een politicus of een ander beroemd lijk wel.’

Syp Wynia is uitgever van online magazine Wynia’s Week, dat op woensdag en zaterdag verschijnt en digitaal aan de abonnees wordt gezonden.

Wynia’s Week is gratis, maar niet goedkoop. Donaties zijn zeer welkom. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jeroen Brouwers en de man uit de Atrebatenstraat verscheen eerst op Wynia's Week.

In deze Wynia’s Week een ruime voorpublicatie uit Reset. Over het nut van grenzen en over de lichtzinnigheid van de Europese regeringsleiders. ‘Alsof we zonder grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen.’

door Mark Elchardus

Een basisargument voor grenzen is dat mensen om goed en vreedzaam te kunnen samenleven een mate van eensgezindheid moeten bereiken over hoe ze waar en onwaar, rechtvaardig en onrechtvaardig, goed en slecht, kennis en onwetendheid van elkaar onderscheiden. Zonder een mate van eensgezindheid daarover is het heel moeilijk in eenzelfde rechtsorde, politieke, economische of sociale gemeenschap te leven.

Wantrouwen ten opzichte van de wetenschap kan het tijdens een pandemie bijvoorbeeld moeilijk of onmogelijk maken voldoende groepsimmuniteit te bereiken. Nu blijkt dat culturen en beschavingen nogal verschillen in de manier waarop zij die cruciale onderscheiden maken. Grenzen zijn een manier om die verschillen te laten bestaan en tegelijk binnen de eigen grenzen naar een grotere mate van eensgezindheid te streven. De grens maakt het mogelijk te zeggen: hier leven wij zoals wij willen, daar leven jullie zoals jullie dat willen.

Zowel Michel de Montaigne in de zestiende als Blaise Pascal in de zeventiende eeuw wezen er al op dat wat als waar wordt beschouwd aan deze kant van de bergen, als onwaar wordt beschouwd aan de andere kant. In de formuleringen van Montaigne en Pascal zorgt een natuurlijke grens voor de mogelijkheid, nooit de zekerheid, dat beide waarheden vreedzaam naast elkaar kunnen gelden. Iedereen leeft in en met zijn eigen waarheid.

Grenzen: duidelijk, bewaakt en gerespecteerd

De antropoloog Claude Lévi-Strauss spelt het uit: ‘Die relatieve incompatibiliteit is geen vrijgeleide om de waarden die wij verwerpen of hun vertegenwoordigers te vernielen. Op zich heeft zij niets verwerpelijks. Zij is misschien gewoon de prijs die we moeten betalen om de verschillende waardensystemen van de verschillende spirituele families of verschillende gemeenschappen te laten voortbestaan en hen de kans te geven in het eigen erfgoed de middelen te vinden om zich te vernieuwen.’

Duidelijke, bewaakte en gerespecteerde grenzen zijn een eerste middel om dat mogelijk te maken. Als we de mensheid in haar geheel bekijken, zijn grenzen de voorwaarde van diversiteit. Zij vloeien voort uit diversiteit en laten deze bloeien.

Afhankelijk van de uitgangspunten die je huldigt, hebben zowel grenzen als het respect voor diversiteit een heel andere betekenis, ook emotioneel. Liberalisme is grensoverschrijdend, gemeenschapsdenken grensrespecterend. Liberalisme wil grensverleggend zijn, gemeenschapsdenken grensbevestigend.

In de liberale verbeelding zijn markteconomie, liberale democratie, mensenrechten onstuitbaar grensverleggend, geroepen om zich over de wereld te verspreiden, grenzen te doen vervagen en verdwijnen. Gemeenschapsdenken keert daarentegen emotioneel terug naar de oudste muren van onze beschaving, die van Uruk.

In het vierduizend jaar oude verhaal, het eerste geschreven verhaal van de mensheid, streelt Gilgamesh de muren van zijn stad. Hij vraagt zich af of ze wel uit wijsheid zijn geboren. Als hij, later in het verhaal, beseft dat hij niet onsterfelijk is, dat het onmetelijke niet voor hem is weggelegd, bieden die muren troost. Zij beschermen, zo snapt hij, niet alleen de inwonenden, maar alles wat hem zal overleven, wat hij samen met zijn gemeenschap, haar verleden en toekomst, als onsterfelijkheid in zich draagt.

Een van de oudste literaire werken van de mensheid is meteen ook de eerste kritiek op de onmetelijkheid van abstract individualisme en universalisme. Respect voor wat zich aan gene zijde van de muur bevindt, wordt door liberalisme en gemeenschapsdenken ook heel verschillend bekeken.

Cliteur: liberaal of conservatief?

De rechtsfilosoof Paul Cliteur bijvoorbeeld, heeft een opvatting van relativisme die diametraal verschilt van de mijne. ‘Het cultuurrelativisme, dat alle culturen gelijkwaardig verklaart, is vrijblijvend gefilosofeer van politici in vredestijd die nooit echte verantwoordelijkheid hoeven te dragen voor de verdediging van hun cultuur.’

Cultuurrelativisme betekent voor mij zowat het tegenovergestelde, namelijk schroom om over andere culturen een oordeel te vellen in het licht van de criteria eigen aan mijn cultuur. Die houding impliceert twee dingen. Respect voor de eigenheid van andere culturen en de bereidheid de eigen cultuur binnen de eigen grenzen met hand en tand tegen externe en interne bedreigingen te verdedigen. Die bereidheid deel ik overigens met Cliteur, die soms schrijft als een liberaal, soms als een conservatief, terwijl die denktradities fundamenteel onverzoenbaar zijn.

Grenzen maken het mogelijk respect te hebben voor andere culturen en gehecht te zijn aan de eigen cultuur. Mensen die geen zicht hebben op, geen voeling met de grondslagen en de geschiedenis van hun cultuur, voor wie de inzichten, kennis, smaken, gevoeligheden die daaruit voortvloeien gewoon een kwestie zijn van persoonlijke smaak en preferentie – Roger Scruton omschrijft hen als de ‘oemma van de ontwortelden’ – zullen de zin en mogelijkheden van grenzen evenmin zien als liberalen die leven met de illusie dat hun vooroordelen universeel zijn.

Een geniale uitvinding

Grenzen zijn nochtans de meest geniale uitvinding ooit. Uiteraard, perfecte oplossingen bestaan niet, alleen betere en minder goede. Over grenzen wordt veel gevochten, hoewel in afnemende mate sinds de vrede van Westfalen in 1648. Toch is er geen enkele andere menselijke uitvinding die evenzeer heeft bijgedragen tot vrede, veiligheid en welvaart. Binnen gerespecteerde grenzen kan een staat bouwen aan normatieve eensgezindheid zodat ethisch handelen en verbondenheid het gebruik van geweld en dwang in grote mate kunnen vervangen.

Echte grenzen zijn niet zoals zij worden voorgesteld op een landkaart, een lijn. Sociologisch is een grens het complexe geheel van de voorzieningen die worden gebruikt om een gemeenschap af te bakenen. Dat is om voldoende politieke, economische, sociale en culturele soevereiniteit te behouden om de eigenheid van de gemeenschap te bestendigen en verder te ontplooien.

De geschiedenis is vol van voorbeelden van gemeenschappen die, doorgaans ten gevolge van decadentie, ophouden te bestaan, hun eigenheid zodanig verliezen dat het moeilijk wordt nog werkbaar te zijn. Dat is precies de reden waarom gemeenschappen die daartoe nog de besluitvaardigheid en moed hebben naar afbakening streven. Een onderdeel van dat streven is die denkbeeldige lijn die door het landschap loopt en die, zelfs als ze niet op het asfalt geschilderd staat, vaak merkbaar is aan een verschil in bouwstijl, taal en gewoonten.

Grenzen selecteren

Sociologisch gezien reiken grenzen ver buiten de lijnen die op landkaarten staan afgebeeld. Grensbewaking is ingrijpen op de gebeurtenissen die ver buiten de eigen grenzen gebeuren, maar die de veiligheid, de eigenheid en de belangen van de gemeenschap raken. Grensbewaking is selectie: doorlaten van wat bijdraagt tot, tegenhouden van wat afbreuk doet aan het maatschappelijk project. Dat kan aan de grens gebeuren, maar in een interdependente wereld zal dat vaak ver daarbuiten moeten plaatsvinden.

Het is duidelijk dat grensbewaking in een wereld van sterk interdependente landen anders verloopt dan in een wereld met lage interdependentie. In een interdependente wereld impliceert effectieve grensbewaking dat er controle is op en verweer tegen al de kwetsbaarheden die voortvloeien uit die interdependentie, bijvoorbeeld dat er greep, verweer of vergeldingsmogelijkheid is tegen de hackers die je energievoorziening bedreigen of de landen die migratiestromen als machtsmiddel gebruiken.

De onverantwoordelijke leiders

Een van de grootste verdwazingen waarvan grote delen van de Europese elite de laatste halve eeuw het slachtoffer werden, is de trivialisering van grenzen: het geloof dat het volstaat te zeggen waarvoor een natie staat, zonder daaraan de verantwoordelijkheid van reële gemeenschapsafbakening en grensbewaking te koppelen. Die houding blijkt bijvoorbeeld onomwonden uit de Verklaring van Laken van december 2001, waarmee de Europese Unie de Conventie in het leven riep die een Europese grondwet moest voorbereiden. ‘De enige grens die de Europese Unie trekt, is die van de democratie en de mensenrechten.’

Een meer onverantwoordelijke houding is moeilijk denkbaar. Alsof we zonder gemeenschapsafbakening en effectieve grensbewaking democratie en mensenrechten kunnen waarborgen op dit kleine en kwetsbare continent. We kunnen ons nu, amper twintig jaar later, nog maar moeilijk voorstellen in wat voor (denk)wereld de mensen leefden die in een plechtige verklaring dergelijke wereldvreemdheid optekenden. In welke denkwereld heeft een deel van de Europese elite geleefd, leeft zij misschien nog?

Wat een hypocrisie ook blijkt uit die verklaring. De toenmalige Europese elite deed alsof grensbewaking en defensie-uitgaven overbodig, ja zelfs moreel verwerpelijk zijn. Zij deed dat echter, schuilend achter de hoge militaire uitgaven en harde machtspolitiek van de Verenigde Staten.

Dat was twintig jaar geleden. Delen van de Europese elite werden ondertussen nuchter. De Unie en de lidstaten leveren nu wel degelijk inspanningen om grenzen ver buiten de eigen buitengrenzen te bewaken. Europese landen bewaken hun grenzen in Afrika en in het Midden-Oosten, proberen irreguliere migratie richting Europa tegen te gaan.

De Europese Commissie die in 2020 aantrad omschreef zich als ‘geopolitiek’. De Franse president Macron spreekt van een ‘soeverein Europa’. Er worden inspanningen geleverd om Europeanen te overtuigen van de noodzaak van grensbewaking en hogere defensie-uitgaven.

Nu zijn het de lichtzinnige ngo’s

De onverantwoordelijkheid die twintig jaar geleden poseerde als hogere moraal is echter geenszins verdwenen. Talrijk zijn de organisaties en belangengroepen die militeren tegen doeltreffende grensbewaking en gemeenschapsafbakening. Dat terwijl bewaakte grenzen, niet een verzonnen natuur, het ware fundament van rechten en plichten zijn. Rechten bestaan slechts in de mate dat zij worden gegarandeerd door georganiseerde, werkbare gemeenschappen. Dat is wat Jean Jaurés deed zeggen dat de staat het enige eigendom is van de arme.

In Spheres of Justice verwoordde Michael Walzer diezelfde idee door te stellen dat het mooiste geschenk dat we elkaar kunnen geven, het lidmaatschap van een gemeenschap is. Om dat geschenk aan zijn kinderen te kunnen geven, dient het gemeenschapsproject bewaard te worden. Dat is één van de fundamenten van het gemeenschapsdenken.

Mensen hebben geen rechten als dusdanig, als mens, ten gevolge van een openbaring of een denkbeeldige natuur. Mensen hebben rechten doordat zij zich organiseren in gemeenschappen die tegelijk hun opvattingen over rechten inspireren en, indien het om werkbare gemeenschappen gaat, deze ook effectief kunnen garanderen.

Liberale denkers als Krastev en Holmes zullen mijn standpunt over grenzen als het echte fundament van rechten niet delen. Zij moeten echter wel toegeven: ‘Alles wel beschouwd, de meest effectieve mensenrechtenorganisatie in de wereld is de liberale natiestaat.’ Juister nog ware geweest te spreken van de democratische natiestaat, maar liberale denkers verwarren wel vaker liberalisme en democratie.

De moeilijke kunst van het grenzen trekken

Het is nogal evident dat mensen grenzen trekken rond gemeenschappen die in termen van wijzen van denken en voelen al een mate van interne homogeniteit vertonen en waarvan de leden zich onderling verbonden voelen. Nu is de geschiedenis van grenzen uitermate bewogen. Bij het trekken van grenzen werd zeker niet altijd gestreefd naar maximale interne homogeniteit en een zo duidelijk mogelijk onderscheid met wat zich buiten de grens bevindt.

We kunnen ons inbeelden dat we een heel gedetailleerde beschrijving hebben van het denken en voelen van alle mensen op deze planeet en dan via een statistische techniek (clusteranalyse) nagaan hoeveel landen we zouden moeten onderscheiden om tot een beperkt, handelbaar aantal landen te komen waarvan de burgers zoveel mogelijk op elkaar lijken en tevens zoveel mogelijk verschillen van de burgers van de andere landen.
Ik durf niet meteen te voorspellen hoeveel landen uit een dergelijke analyse zouden komen, maar het zouden in elk geval landen zijn gekenmerkt door een grotere mate van interne homogeniteit en onderling meer verschillend dan de huidige.

De hedendaagse grenzen zijn niet op die manier tot stand gekomen. Een anekdote wil dat Churchill pochte dat hij op een namiddag in Caïro het Midden-Oosten heeft opgedeeld, met potlood en liniaal, in één trek de grens tussen Syrië en Jordanië op de kaart heeft gezet. Los van die anekdote geldt dat vele landen in het Midden-Oosten, die na de Eerste Wereldoorlog ontstonden, arbitraire grenzen hebben, zonder wortels in het verleden, met het gevolg dat zij gebieden afbakenden die dan wel een staat, maar geen natie vormden. Het waren veeleer verzamelingen van individuen waarvan de contouren door de Franse en Britse grootmachten werden bepaald. De nefaste gevolgen daarvan laten zich tot vandaag voelen.

Vergeleken met het resultaat van clusteranalyse werkte het verleden betrekkelijk slordig. Toch was de clusterlogica niet helemaal afwezig. Politieke onafhankelijkheid, grenzen, werden vaak gewonnen door verzamelingen van mensen die zich natie voelden, verbonden waren met een territorium en die samenhangend en krachtig genoeg waren om nationale onafhankelijkheid af te dwingen. Op die manier hebben mensen als het ware een beperkte vorm van clusteranalyse doorgevoerd. Dat betekent ook dat bestaande naties, als we hen beoordelen op basis van homogeniteit van denken, voelen en doen, nooit meer zijn dan clusters met rafelranden in plaats van scherpe grenzen.

We zouden kunnen stellen dat gemeenschappen, zodra zij hun grenzen kunnen doen respecteren, clusters zijn met de heel bijzondere capaciteit om onder meer via onderwijs en cultuurbeleid hun homogeniteit te vergroten, hun uitwisseling en kruisbestuiving met andere clusters te controleren. We leven echter duidelijk in een wereld waarin grenzen op een onvolkomen wijze gemeenschappen afbakenen. Slechts een beperkt aantal landen is etnisch en linguïstisch homogeen, om enkel die kenmerken te noemen. Vandaar veel bloed en tranen, etnische strijd, instabiliteit, onbestuurbaarheid.

Terwijl we sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een verdere daling van conflicten tussen staten zien, zijn we getuige van een sterke stijging van conflicten binnen staten. De meeste daarvan vinden hun oorsprong in of zijn sterk verbonden met etnisch conflict. Deze vorm van geweld nam spectaculair toe tussen 1975 en 1990. Er is voor dergelijke kwalijke gevolgen van diversiteit slechts een beperkt aantal oplossingen, geen van alle perfect, maar beter dan moord en brand: hertekenen van grenzen, homogeniseren, en leren leven met verdeeldheid.

Grenzen kunnen worden hertekend, wat niet zelden gepaard gaat met verplaatsingen van bevolkingsgroepen. Ook als deze laatste vreedzaam verlopen – wat zelden het geval is – zijn zij een lijdensweg. Dat lijden dient echter te worden afgewogen tegen het risico op burgeroorlog, etnische zuivering en volkerenmoord.

Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Uitgeverij Ertsberg, 608 pagina’s, 39,95. Bestellen en informatie HIER

Het bericht Grenzen, de grootste aller uitvindingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Drugs werden gezien als geestverruimende middelen die een essentieel deel uitmaakten van een tegencultuur. Drugsconsumptie was een rebellerend statement, vooral omdat het establishment er overdreven hysterisch op reageerde. Amsterdam werd de hippiehoofdstad van Europa, waar tot ergernis van de brave, blanke, belastingbetalende burger,  langharige en ongewassen hasjrokende hippies op de Dam bivakkeerden, de zogenaamde Damslapers.

Zijn illegale drugs wel zo progressief?

De provo’s, een diffuse protestbeweging van jongeren in de vroege jaren zestig met als boegbeeld antirookmagiër en performancekunstenaar Robert Jasper Grootveld, stonden aan de bakermat van deze beweging. Het tarten van de autoriteiten door hen om de tuin te leiden met fake marihuana (vaak tijm of oregano), het zogenaamde ‘marihuettespel’, was een geliefd tijdverdrijf.

Deze grondhouding staat nog steeds aan de basis van een algemeen heersende emotie dat drugsgebruik progressief, hip en bevrijdend is, terwijl weerstand tegen en repressie van drugsgebruik conservatief, rechts en dus slecht is. Inmiddels, anno 2020, is drugsgebruik niet meer een avant-garde statement. Nu zijn de consumenten de nieuwe bourgeoisie geworden. Drugs zijn een onmisbaar accessoire in een doorgedraaide consumptiemaatschappij die door een narcistische hedonistische generatie gretig geslikt en gesnoven worden.

Van kleine naar grote handel

De toevoerlanden in de jaren zestig waren Afghanistan en Pakistan (Schimmelafghaan en Citral), de Bekavallei in Libanon (Rode en Gele Libanon), Marokko (Zero Zero) en Mexico (Acapulco Gold). Vaak werd de hasj door hippies in kleine kwantiteiten meegenomen vanuit hun reizen naar het Verre Oosten.

Maar grote entrepreneurs begonnen in die tijd ook een markt te ruiken. De in Antwerpen actieve zakenman Faoud Abbas en zijn Nederlandse kompaan, Johan ‘De Hakkelaar’ Verhoek, smokkelden tonnen hasj uit Pakistan naar Nederland, België en Engeland. Dit waren de eerste smokkelnetwerken in de Lage Landen, waar Nederlanders, Belgen, Pakistanen en Britten enorme transporten, veelal tonnen, organiseerden en financierden, zoals opgetekend door journalist Chris de Stoop in zijn boek Ik ben makelaar in hasj. Legendarisch was Klaas Bruinsma, bijgenaamd ‘De Lange’, die in zijn glorietijd in de jaren zeventig en tachtig enorme hasjtransporten uit Pakistan regelde.

Rif en kief

Marokko was en blijft nog steeds een belangrijk productieland. ‘De Rif en de kief, het is een twee-eenheid’, schreef journalist Eildert Mulder in 1996. In de jaren negentig was de cannabisteelt goed voor 20 procent van het bruto nationaal product van Marokko volgens onderzoeker Hans van der Veen.

Criminoloog Frank Bovenkerk stelt dat Marokko de grootse producent van cannabis wereldwijd is. Journalisten Ivo Teulings en Arthur van Amerongen zeggen dat Marokko in 2018 40 ton hasj produceerde. De UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) schatte de omzet in 2003 op 12 miljard USD, ruim 260 USD per hoofd van de bevolking.

Belangrijk voor de opkomst van de drugswereld in België en Nederland is dat de smokkellijnen Marokko – West Europa kort en makkelijk waren, en dat nog steeds zijn. Arbeidsmigranten uit de Rif, die toen nog gastarbeiders werden genoemd, namen de hasj en in minder mate marihuana (dat vergt meer ruimte) mee terug van hun vakanties in hun moederland.

De kilo’s kwamen met de gastarbeiders mee

Een Antwerpse sportleraar van Marokkaanse oorsprong vertelde me: ‘Al onze vaders namen een paar kilo mee. Vijf of tien blokken. Er was nauwelijks controle. Tegen de Guardia Civil zeiden ze dat het henna was. In de periode van 1960 tot en met 1970 had die generatie vrij spel. Hele straten in Marokkaanse dorpen zijn ermee gefinancierd.’ Volgens de leraar zagen de betrokkenen er ook geen kwaad in: hasj was immers een traditioneel product in de Rif, evenals de consumptie ervan.

Een kapitein van een Nederlandse vrachtboot die in de jaren tachtig veel voer langs de westkust van Afrika, legde me uit me hoe eenvoudig het in die tijd ging: ‘We moesten even afmeren vlak bij de kust van Marokko. Dan kwam er een bootje aangevaren, we moesten met de giek dan even een net met een paar honderd kilo aan boord takelen. De hele operatie duurde een paar minuten.’ 

Amsterdam, de hippiehoofdstad

De eerste coffeeshops openden in Amsterdam in 1970 hun deuren. Dit was de tijd waarin Nederland zich op de borst klopte voor zijn vooruitstrevendheid. Koos Zwart was hippie-zoon van minister van Volksgezondheid Irene Vorrink, steevast met cowboy getooid. Waarschijnlijk was hij de inspiratie voor het door Koot & Bie bedachte typetje ‘Koos Koets’.

Zwart las wekelijks met een nasale stem, in dienst van de socialistische omroep VARA, de ‘beursberichten’ voor: de courante gramprijzen voor diverse soorten hasj, zoals ‘Rode Libanon’, ‘Zwarte Citral’ en ‘Apaculco Gold’. Achteraf bekeken nogal opmerkelijk, gezien het geringe aantal luisteraars van de publieke omroep dat in die tijd ook daadwerkelijk cannabis consumeerde.

Nederland werd steeds liberaler. Vanaf 1976 werd het bezit van 30 gram als ‘een kleine hoeveelheid voor eigen consumptie’ gezien. Dit is eigenlijk een royale stash, waar een kleine dealer uitstekend mee uit de voeten kan. Nederland ging een bizar gedoogbeleid voeren waar wel verkocht mocht worden in coffeeshops, maar waar aanvoer en kweek illegaal bleven.

Nederland zag het idealistisch

Beleidsmakers gingen ervan uit dat het drugsgebruik wel binnen de perken zou blijven en dat de handel en kweek altijd kleinschalige activiteiten van idealistische hobbyisten zouden blijven. Deze schizofrene houding van legale verkoop gekoppeld aan illegale productie heeft een situatie geschapen waarin een parallelle onderwereld kon ontstaan en snel kon doorgroeien.

Het aantal coffeeshops groeide exponentieel. In de piekjaren 1990 tot 1994 waren er in Nederland ruwweg tweeduizend coffeeshops, waarvan een kwart zonder vergunning opereerde. Miljoenen Duitsers, Fransen en Belgen vonden hun weg naar Nederland, dat de (terechte) reputatie kreeg een ware drugssupermarkt te zijn.

Terneuzen als magneet voor Belgen en Fransen

Met name coffeeshop ‘Checkpoint’ in Terneuzen was berucht. Dagelijks kwamen hier duizenden jongeren uit Antwerpen, Gent, Lille en Parijs grote hoeveelheden inslaan om die thuis door te verkopen. Een Zeeuws journalist vertelde me dat burgemeester Jan Lonink van Terneuzen (PvdA) graag met buitenlandse beleidsmakers naar Checkpoint toog om te laten zien hoe goed ze het wel niet op orde hadden. De gemeente had wegwijzers naar de coffeeshop aangelegd en een parkeerterrein voor bezoekers aangelegd, betaald parkeren uiteraard.

In de buurlanden wekte dit verbazing en irritatie op. Het Duitse tijdschrift Spiegel had in 1994 een cover waar Frau Antje, een gezonde Hollandse jongedame die voor de Duitsers symbolisch is voor dat frisse zuivelproducerende land met klompen en windmolens, geportretteerd werd als een verlepte junkie met ingevallen ogen en een grote joint in haar mond. De Franse senator Paul Masson noemde in 1996 Nederland een narco état, wat grote woede veroorzaakte bij de Nederlandse autoriteiten.

Bart De Wever: ‘De erfschuld van Nederland’

Toen de Antwerpse burgemeester Bart De Wever in 2018 ook sprak over ‘de erfschuld van Nederland’ inzake het drugsprobleem, werd hij bij de noorderburen op verontwaardiging en hoon onthaald. Er zat een racistisch ondertoontje in die verontwaardiging, want hoe durfde een Belg Nederland te bekritiseren? De inschattingsfouten en het naïeve optimisme bij dit halfslachtige beleid en de bittere consequenties, waardoor Nederland nu een internationale spil is in de internationale drugshandel, mogen echter niet onderschat worden.

Journalist Syp Wynia schreef in 2019, naar aanleiding van de moord op advocaat Derk Wiersum: ‘Te lang heeft Nederland zich bedwelmd met zelffelicitaties, met onze voortreffelijkheid en het geringe aantal zware verslaafden. Maar feit is, dat Nederland het zich als klein open land helemaal niet kan permitteren om de productie en de handel van wereldwijd illegale drugs maar een beetje te laten begaan, met gedogen, met pappen en nathouden. Nederland heeft een halve eeuw lang niet over de dijken gekeken als het om de drugsaanpak ging.’

Marihuanateelt werd landbouwveredeling

Met veredelingstechnieken wisten Nederlandse kwekers de potentie van de marihuana op te drijven en steeg het gehalte van de werkzame substantie THC enorm. Coffeeshops werden louche aangelegenheden, waar vooral de zwakkeren in de samenleving probleemgebruikers werden dankzij de nu zeer krachtige wiet. Inmiddels is er een duidelijk verband aangetoond tussen zwaar cannabisgebruik en psychoses.   

Criminele ondernemers exploiteerden het ongereguleerde vestigingsbeleid en omwonenden klaagden over overlast. Midden jaren negentig bleek dat de wietproductie buiten proportie aan het groeien was. Volgens de Nederlandse politie lag de productie tussen de 300 en 800 ton, waarvan naar schatting tien procent voor binnenlandse consumptie.

Kleine, onafhankelijke producenten, maar ook grote criminele organisaties stortten zich op de kweek. Meestal werd er op basis van opportune netwerken gewerkt, vaak op basis van sociale en familiale relaties. Er ontstonden specialisaties en arbeidsverdelingen: makelaars op zoek naar locaties, knippers, een toeleveringsindustrie van benodigdheden, bewakers en elektriciens om illegaal stroom af te tappen.

De wietteelt, maar later ook de productie van synthetische drugs, vond voornamelijk plaats in Brabant, waar bepaalde groepen zoals de zogenaamde ‘kampers’ (woonwagenbewoners) en motorclubs bij betrokken waren. Brabant, Zeeland en Limburg hebben uitgestrekte en afgelegen gebieden en er heerst een ‘we regelen het zelf wel’-mentaliteit met een ingebakken wantrouwen en zwijgen tegen de autoriteiten.

In 2019 bleek dat 90 procent van de boeren die door drugscriminelen werden benaderd niet de autoriteiten inlichtten. Vanzelfsprekend bood de grens nieuwe kansen en mogelijkheden, om zich achter te verschuilen, maar ook om verschillen in wetgeving maximaal uit te buiten.

Sociaal zwakkeren in de volkswijken in de stad zagen inkomensopportuniteiten door een zolderkamertje als wietplantage in te richten en boeren met schulden verhuurden soms een schuur of loods, zoals onderzoekers Pieter Tops en Jan Tromp beschreven in De Achterkant van Nederland. Hoe Onder- en Bovenwereld Verstrengeld Raken. Pieter Tops vertelde me hoe een meisje in Tilburg als schoolopdracht een tekening van haar huis moest maken, waarbij ze planten onder lampen op een zolderkamertje tekende.

Nederland blijft – en dit is een bewust ongelukkige woordkeuze – een voortrekkersrol spelen in het drugsgebeuren. De situatie in België is daar vaak een afgeleide van. De organisatie, toelevering van materiaal en uiteindelijke eindmarkt blijven aan Nederland gerelateerd. De growshops spelen een dubbele rol: zij leveren de benodigde apparatuur, maar kopen soms ook de oogst op en hebben zodoende een wurggreep op de teler, die soms op misdadige wijze wordt geëxploiteerd.

Door het verbod op verkoop aan niet-ingezetenen bij coffeeshops in de grensstreek, is er in België een nieuwe vorm van detailhandel ontstaan, waarbij dealers in het groot in Nederland inkopen (soms gewoon bij de coffeeshops) en dat dan in België, op straat of soms via koeriers door het hele land doorverkopen.

Cocaïne en de partypillen

In de jaren tachtig begon ook het gebruik van cocaïne en xtc toe te nemen. Nederland zette ook hier weer de toon. In 1988 werd 0,5 ton cocaïne in de haven van Rotterdam in beslag genomen, het volgende jaar was dat al gestegen tot 1,5 ton. Xtc was in het midden van de jaren tachtig met de rave- en acidscene in zwang geraakt en was al in 1986 toegevoegd aan de lijst van psychotrope stoffen door de Verenigde Naties.

In Nederland bleef het nog enige tijd legaal, totdat het in 1988 ook op de lijst van verboden stoffen kwam. Volgens Pieter Tops is het juist in dit time slot van twee jaar dat de productiesector uitgroeide tot een volwaardige bedrijfstak. Eenmaal deze productie- en handelssector een kritische massa had bereikt, trok men zich weinig aan van het recente verbod.

De productie en handel is voornamelijk in Nederlandse handen en is lokaal geconcentreerd in Zuid-Nederland, maar waaiert ook uit naar de Belgische grensstreek. Via loopholes in de wetgeving importeren Nederlandse organisaties vaak hun precursor-chemicaliën in België.

Ook worden in België steeds meer labs aangetroffen waar inmiddels verboden precursors gemaakt worden van legaal verkrijgbare zogenaamde pre-precursors. In juni 2019 werd een synthetisch lab in Wuustwezel opgerold, waarbij ook drie Mexicanen en een Colombiaan betrokken waren, dat onder andere crystal meth produceerde.

Een verwoestende noviteit: Crystal Meth

Dit is een zorgwekkende trend: xtc labs schakelen de laatste jaren steeds vaker over naar de productie van het uiterst verwoestende crystal meth, vaak daarbij geholpen door Mexicanen. Berucht is wat in de Mexicaanse pers de narcobarco werd genoemd: De rivierboot in Moerdijk waar een compleet crystal meth was ingericht. ook hier werden 3 Mexicanen gearresteerd die alledrie uit Culiacán kwamen, home base van het oppermachtige Sinaloakartel.

De eindbestemming van de meeste synthetische drugs is de buitenlandse markt. Engeland en Australië zijn grote afnemers, waar grootschalige smokkel plaatsvindt van duizenden pillen. Maar er is ook een kleine detailhandel die via het darkweb en dan gewoon via de post gaat. De substantie wordt dan verstopt in een camouflagezending, zoals cd’s of fake inkjetpatronen die met een 3D-printer zijn nagemaakt. De betaling verloopt via crypto currencies. Tot de producten behoren lsd, MDMA, xtc en amfetamine.

In 2018 verscheen Waar een klein land groot in kan zijn. Nederland en synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar,  een studie van Pieter Tops en anderen, De conclusies veroorzaakten nogal wat commotie toen bleek dat Nederland internationale spil, draaischijf en productiecentrum is van een bloeiende synthetische drugsindustrie met een omzet van naar schatting bijna 19 miljard (straatwaarde), ongeveer evenveel als de supermarktketen Albert Heijn.

De chemische industrie van de drugs

Anders dan in de wietindustrie, waar je in feite wat potjes met stekjes onder sterke lampen moet zetten en enkel de temperatuur en vochtigheid in de gaten moet houden, is de synthetische drugsindustrie een ingewikkelde zaak, waarbij veel tussenpersonen en leveranciers betrokken zijn: consument, coördinator en organisator, scout voor locatie, aanbieder locatie, ketelbouwer, leverancier ander labmateriaal, leverancier precursor of pre-precursors, chef chemicus, hulpkok, pillendraaier, transporteur, afvaldumper, smokkelaars, bankiers, witwassers, financiers, advocaten. Sommige vakken vereisen specialisten: pillendraaien lijkt bijvoorbeeld eenvoudig, maar vereist vakmanschap en ervaring om de machine goed in te stellen.

Er is een pikorde tussen het topkader, het middenmanagement en de werkmieren. De laatste zijn bijvoorbeeld de hulpkoks die het smerige werk opknappen, zoals de drie jongens, allen afkomstig uit Eindhoven maar met een Burundese, Armeense en Marokkaanse achtergrond, die in januari 2019 in het Belgische Eksel omkwamen door giftige dampen. Veel precursors zijn inmiddels verboden, en moeten via omwegen geïmporteerd worden of moeten gemaakt worden van andere stoffen, de zogenaamde pre-precursors.

De rol van Nederland mag niet onderschat worden. Volgens Roberto Saviano, auteur van Gomorra, het standaardwerk over de Napolitaanse maffia, biedt het Nederlandse financiële systeem ‘een bepaalde fiscale schaduw waarin criminelen goed kunnen gedijen’. Saviano verklaarde in de Volkskrant zelfs dat Amsterdam erger was dan Napels en wees er met name op hoe in Nederland de narco-industrie middels brievenbusfirma’s en privacywetgeving grote sommen geld eenvoudig kan witwassen.

Dit artikel van Teun Voeten is een voorpublicatie uit zijn boek ‘Drugs. Antwerpen in de greep van de Nederlandse syndicaten.’ https://www.vanhalewyck.be/drugs.html

Het bericht Het Nederlandse drugsbeleid. Korte geschiedenis van een tragisch misverstand verscheen eerst op Wynia's Week.