Een jaar later, in de nacht van 9 op 10 november 1989, viel de Berlijnse Muur. Dat maakte destijds veel meer indruk. Maar als historici over een paar eeuwen terugkijken, dan zouden ze de introductie van de betaalpas wel eens belangrijker kunnen vinden dan de val van de Muur.

Technologische vernieuwingen hebben immers een grotere invloed op de ontwikkeling van de mensheid dan veranderingen van politiek regime. Heersers komen en gaan, maar kennis en techniek blijven bestaan.

Onvermoede effecten

Geldverkeer is heel belangrijk. Belangrijker dan het uitstervende postverkeer, waar PostNL het monopolie op heeft, of het treinverkeer dat NS zo moeizaam in stand weet te houden. In het betalingsverkeer worden steeds nieuwe technieken ingevoerd. Die hebben onvermoede maatschappelijke effecten.

Vroeger kon iedereen die geld had deelnemen aan het betalingsverkeer. In 1988 is de weg ingeslagen dat u daartoe klant moet zijn van een bank. Maar onlangs lekte via Follow the Money een interne video uit waarin Rabobank-directeur Philippe Vollot trots vertelde dat hij elke maand tienduizend klanten wegstuurt. Twee jaar geleden, voordat hij in dienst kwam, stuurde de bank slechts duizend klanten per maand weg. Maar dankzij Vollot raken dit jaar 120.000 mensen hun toegang tot betalen via de Rabobank kwijt. Even veel mensen als alle inwoners van Leeuwarden.

Weet u wat de functie van de heer Vollot is bij de Rabo? Chief Financial Economic Crime Officer (CFECO). Je zou zo’n titel eerder verwachten bij de FBI dan bij de Rabobank, in 1972 ontstaan uit een fusie tussen de Raiffeissenbank en de Boerenleenbank, trots op zijn wortels in de Nederlandse samenleving, zijn coöperatieve aanpak en zijn banden met het verenigingsleven. Das war einmal. Nu is de bank zo trots op zijn Chief Financial Economic Crime Officer dat ze hem 1,9 miljoen euro per jaar betaalt. Dat is meer dan de baas van kwijnend PostNL verdient (1,3 miljoen) en drie keer zoveel als de baas van de Nederlandse Spoorwegen krijgt. Dat zie ik de FBI niet betalen aan een chief crime officer.

Dat de Rabo dat wel doet, komt door de wetgever. Die heeft alle banken opgedragen om alle boeven uit het betalingsverkeer te weren en het Openbaar Ministerie legt gigantische boetes op aan wie dat niet enthousiast genoeg doet (775 miljoen euro voor ING; 480 miljoen euro voor ABN Amro). Het OM kijkt samen met De Nederlandsche Bank op dit moment of de Rabo ook zo’n boete verdient. De bank hoopt zijn antiwitwasbeleid eind dit jaar op orde te hebben en met justitie hijgend in de nek, mag dat wat kosten. In de eerste helft van het jaar waren 8.500 medewerkers klanten aan het ziften. Dat kostte de bank 500 miljoen euro (en 60.000 klanten).

Zulk wild smijten met geld krijg je wanneer de wetgever een sector van het private bedrijfsleven een publieke taak oplegt. Dat is hele slechte wetgeving.

Overheid knijpt contant betalen af

Door de komst van elektronisch betalen, in 1988 gemarkeerd aan het Osdorpplein, hebben de banken volledig inzicht in uw betalingsverkeer en ze moeten de overheid alles vertellen wat ze zien en wat misschien niet deugt. De legioenen van Vollot en zijn collega’s bij andere banken pluizen daarom iedere dag precies na aan wie u wat betaalt en van wie u wat ontvangt.

Zei iemand privacy? Een uitweg is er niet. U moet een bankrekening gebruiken. Want een treinkaartje kunt u alleen elektronisch betalen. En zonder betaalrekening kunt u vrijwel nergens tanken of parkeren. De wetgever vernauwt de fuik constant. Allemaal zogenaamd om witwassen, belastingontduiking en – wel ja – financiering van terrorisme te voorkomen. De grens voor contant mogen betalen staat nu op 3.000 euro, dus een nieuwe auto kopen of de aannemer betalen, kan ook niet meer gewoon met geld.

Het mag niet verwonderen dat de Consumentenbond ontdekte dat de prijs van betaalrekeningen in vijf jaar nog sneller is gestegen dan die van een postzegel of een treinkaartje. U kunt niet weg. U kunt alleen weggestuurd worden. Door de heer Vollot en zijn duizenden nijvere speurders.

Als al die tienduizend klanten die de Rabo per maand wegstuurt zich echt allemaal schuldig zouden hebben gemaakt aan witwassen, belastingontduiking en/of terrorismefinanciering, dan hebben we een groot probleem met criminaliteit. Misschien valt van een immigratiecrisis niet te spreken bij 1.000 asielzoekers per week, maar als één bank iedere maand 10.000 misdadigers onder zijn klanten vindt, dan moeten we toch wel spreken van een criminele crisis in Nederland? En de gevangenissen zitten al vol.

We weten dat de heer Vollot niemand onterecht de deur wijst. Want iedere bankier heeft gezworen altijd het belang van zijn cliënt voorop te stellen. Als de mensen van Vollot die eed massaal zouden overtreden, zou de toezichthouder ingrijpen en zware straffen uitdelen. Dat is niet gebeurd.

Aan de bestrijding van die criminaliteit crisis doet de private sector meer dan de overheid. De gezamenlijke banken hebben nu 13.000 medewerkers fulltime ingezet om de bankrekeningen van iedere Nederlander door te spitten. Terwijl de overheid in het hele land slechts 10.000 politierechercheurs inzet om boeven te zoeken.

De regering doet niks

De banken geven hier jaarlijks minstens 1,4 miljard euro aan uit en wat doet de overheid? Die had twee jaar geleden de Nationale Samewerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) opgericht. Bij die NSOC werkten de ministeries van Justitie (politie, Openbaar Ministerie), Financiën (douane, Belastingdienst, FIOD) en Defensie (Koninklijke Marechaussee) multidisciplinair samen als een soort FBI. Weet U hoeveel mensen die drie ministeries daartoe inzetten? Honderd! Inmiddels is de NSOC maar weer opgeheven. De Tweede Kamer vond dit de ‘zoveelste nieuwe organisatie waarvan de meerwaarde onduidelijk is’.  

De meerwaarde van alles wat de banken wel (moeten!) doen is ook zeer beperkt. Slechts 5 procent van de door de crime officers van de bancaire FBI bij justitie gemelde witwassignalen zijn daadwerkelijk verdachte transacties. En de banken wijzen er fijntjes op dat 90 procent van die 5 procent aan verdachte transacties reeds bekend was bij politie en justitie. De wetgever heeft de banken verplicht een gigantische bureaucratische machine op te zetten met bijna nul rendement.

Nieuwe machtsmiddelen

Niemand had dit in 1988 kunnen bedenken. Maar achteraf is deze ontwikkeling wel te verklaren. De betaalpas waar Ruding zijn speculaaspop mee kocht, perfectioneerde een machtsmiddel. Geld was dat altijd al. Niet voor niets stempelden koningen en keizers sinds mensenheugenis hun portret op klassieke betaalmiddelen. Door betalen elektronisch te maken, kan die macht indirect (via de heirscharen van Vollot) en onzichtbaar worden uitgeoefend. Digitale controle is het ideaal van de machthebber en inmiddels een groot succes. Elke (financiële) actie van elke Nederlander wordt nu ‘gemonitord’ en u betaalt daar zelf ook nog voor. Het is alsof er bij burgers een chip is ingebracht. Zo zien heersers het graag.

Al in de negentiende eeuw schreef Alexis de Tocqueville dat autocraten opzichtig hun macht uitoefenen, maar dat tirannie binnen een democratie juist onzichtbaar zal zijn. Daar ‘bedekt de politieke macht het individu met een netwerk van kleine, ingewikkelde, minutieuze en eenvormige regels waar de meest originele geesten en de sterkste zielen niet doorheen kunnen komen (…) Hij tiranniseert niet, hij hindert, hij onderdrukt, hij verstoort, hij dooft uit, hij stompt af en hij reduceert uiteindelijk elke natie tot een kudde schuchtere en vaardige dieren waarvan de staat de herder is.’

Dat een betaalpas hiertoe beter geschikt is dan een stenen muur met mitrailleurs erop, is misschien het overdenken waard wanneer u straks weer in een speculaaspop bijt.

PS Op woensdag 27 november organiseren De Nederlandsche Bank en de Nederlandse Vereniging van Banken de DNB Inhouse Day Financial Economic Crime Supervision. Alleen toegankelijk voor bankmedewerkers.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Het echte gevaar voor de democratie is uw betaalpas verscheen eerst op Wynia's Week.

Waar leidt dat toe? ING kondigde onlangs aan dat zij voor maar liefst 2,5 miljard euro eigen aandelen gaat inkopen. Anders gezegd: de bank spekt haar beleggers en snijdt haar spaarders. De klant wordt bedankt, de aandeelhouder krijgt een kroontje.

Een mooi motto

Of is verandering op handen? Staat Nederland misschien wel aan de vooravond van een nieuw tijdperk waarin klanten meer te kiezen krijgen en gevestigde grote aanbieders meer concurrentie ervaren?

De eerste aanzet is er. De ACM, de Autoriteit Consument en Markt, die moet optreden als consumentenwaakhond tegen kartels en prijsafspraken van bedrijven, sloeg vorige week alarm over de Nederlandse spaarmarkt. Spaarders profiteren wel heel karig van de renteverhogingen van de ECB, heeft de ACM geconcludeerd. De waakhond komt met een reeks van aanbevelingen voor het beter functioneren van de spaarmarkt.

Het onderzoek van de ACM was een politieke opdracht. Spaarders en politici begonnen vorig jaar steeds luider te morren. Toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) vroeg om een onderzoek.    

Dat onderzoek en de aanbevelingen voor verbeteringen zijn er nu. Dat smaakt naar meer. Naar meer actie van de waakhonden. Zet de consument op één. Dat zou een mooie missie zijn voor het nieuwe kabinet, hoewel het niet staat vermeld in het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB.  

Want kijk maar eens naar de markten waar Nederlanders hun financiële producten kopen, zoals spaarrekeningen. Waar zij hun zorgverzekeringen kopen. Waar zij hun boodschappen doen. Waar zij hun krantenabonnement afsluiten. Waar zij hun benzine tanken. Waar zij hun energiecontract afsluiten en hun telefoon- en internetabonnement.

Op al die markten zie je maar een beperkt aantal grote bedrijven die de dienst uitmaken. Het zijn markten met een zogeheten oligopoliestructuur: veel vragers (consumenten), weinig aanbieders (grote bedrijven). Soms zijn er horzels in de markt die de grote jongens scherp proberen te houden en hen confronteren met wat tegenmacht, zoals zorgverzekeraar DSW, maar vaak ook niet.

De politieke markt op

Anti-kartel- en pro-klantpolitiek zou drie van de vier partijen in de nieuwe coalitie in Den Haag óók moeten aanspreken, omdat zij zelf een voorbeeld zijn van de tegenmacht die je kunt ontwikkelen. Ook verkiezingen zijn een markt. Op deze politieke markt zijn BBB en NSC geslaagde startups en de PVV een succesvolle scale-up. Hun oprichters zijn politieke ondernemers. Voor de burger is er daardoor meer te kiezen. Hun succes zit ‘m deels in de beloftes die aanspreken, deels in de teleurstellingen van de kiezers met bestaande partijen.      

Dat laatste, teleurstelling onder kiezers/klanten, moet topmanagers van grote ondernemingen te denken geven. Voor topmanagers is het goed toeven op markten met een oligopolistisch karakter. Oligopolies maken het speelveld overzichtelijk. Je hoeft alleen te letten op de acties en de strategie van een paar grote ‘concurrenten’. Men kent elkaar. Topmanagers en medewerkers stappen gemakkelijk over naar de concurrent.

Ons-kent-ons

Deze ‘ons-kent-ons’-structuur kan een uitnodiging zijn om stilzwijgend dezelfde strategie te voeren. Bijvoorbeeld door elkaar buiten beeld een knipoog te geven als teken dat niemand er behoefte aan heeft om de prijzen snel te verlagen als de inkoop goedkoper wordt. Of om de verhoging van spaarrente te vertragen als de ECB de rente opschroeft.

De ACM vermoedt dat deze laatst vorm, die van stilzwijgende onderlinge afstemming, op de spaarmarkt de rente lager houdt dan nodig is. Verboden is het niet. Maar het deugt ook niet.

Voor de remedies put de consumentenwaakhond uit de gereedschapskist met instrumenten die op andere markten de consument helpen. Een daarvan is het om het overstappen naar een andere bank nog wat gemakkelijker te maken, zoals dat ook kan op de energie- en de zorgverzekeringsmarkten. Gas, elektriciteit en een zorgpolis zijn kenmerkende nutsproducten. Het is politiek en maatschappelijk gezien logisch om, binnen het gekozen kader van gereguleerde concurrentie, overstappen van de ene naar de andere aanbieder makkelijk te maken.

Bij banken moet dat ook beter. Zij zijn in een aantal opzichten ook nutsbedrijven, dus maak switchen gemakkelijker. Daar komt bij dat banken zelf vinden dat zij de afgelopen jaren goed bezig zijn geweest met een klantvriendelijker beleid. Ze wijzen er graag op dat het vertrouwen van het publiek in banken al jarenlang in de lift zit, terwijl andere instituten juist aan geloofwaardigheid inleveren.

En Europa…

Tussen 2013 en 2023 is het vertrouwen in banken gestegen van 34 procent naar 50 procent, blijkt uit recente cijfers van statistiekbureau CBS. Grote bedrijven zakten in deze periode van 40 naar 36 procent. De Tweede Kamer zakte van 31 naar 29 procent. Banken hebben dus wat te verliezen.

Ook opvallend: het vertrouwen in de Europese Unie steeg van 34 naar 47 procent. Ook Europa moet zich weren. Op 6 juni zijn er verkiezingen. De Europese consument heeft last van het concurrentie smorende gedrag van sommige multinationals. Vorige maand beboette de Europese Commissie het Amerikaanse voedingsbedrijf Mondolez (Milka, Côte d’Or, Toblerone) voor bijna 338 miljoen euro. Mondolez belette supermarkten uit het ene land om zijn producten te kopen in een andere lidstaat waar de prijzen lager zijn.

Deze inkoopdrempels maken een lachertje van de Europese essentie van vrij verkeer van goederen en diensten. Hoe lang moet de consument hiervan nog de klos zijn?

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alarm over lage spaarrente smaakt naar meer: laat het nieuwe kabinet de consument op één zetten en niet wijken voor kartels verscheen eerst op Wynia's Week.

De afgelopen eeuw warmde de aarde op met, voor zover dat valt na te gaan, gemiddeld ten hoogste een honderdste graad per jaar. Dat moet de robuuste bebouwing in Nederland toch wel kunnen hebben, zou je denken. Toch menen de auteurs van het rapport Climate change and the Dutch housing market: Insights and policy guidance on a comprehensive literature review dat de huizen in Nederland zoveel risico lopen door klimaat, dat ze een verplicht ‘klimaatlabel’ aanbevelen.

Zelden kijk ik nog naar de NPO, want de kwaliteit van de informatieverstrekking bereikt voortdurend nieuwe dieptepunten. Met Sandra kreeg ik zelfs een beetje medelijden. Eerst wat opmerkingen vooraf.

Niet elke constructie is op elke plek verstandig

Mensen bouwen al heel erg lang huizen. In de vorm van permanente constructie zo ongeveer vanaf de laatste ijstijd, al zeker 10.000 jaar. Als belangrijkste taak boden de bouwsels bescherming tegen het weer. Houten constructies, dakpannen, platte daken met bitumen, wind- en waterdichte wanden, daar heeft de mensheid al millennialang ervaring mee. Overal in de wereld zijn bouwwerken aangepast aan het heersende klimaat, want daar vormen ze een antwoord op.

Iedereen begrijpt dat niet elke constructie op elke plaats in de wereld verstandig is. Niemand haalt het in zijn hoofd om een iglo te bouwen bij de evenaar. Maar dat een wereldwijde opwarming van ten hoogste gemiddeld een honderdste graad per jaar een bedreiging kan vormen voor de woningen in Nederland, dat zou toch sterk zijn? Als we het rapport lezen, komt er ook nauwelijks iets alarmerends naar voren. Klimaat vervult weer eens, net als de vroegere duivel, de rol van vader aller kwaden. Ook als iets er niets mee te maken heeft, moet het toch genoemd, al was het maar om ons van het kwaad bewust te blijven.

In het rapport gaat het veel over funderingsproblemen. Terecht, want het duurde wel even voordat mensen het in hun hoofd haalden permanente constructies op te richten op slappe en natte bodems. Al in de middeleeuwen echter kregen de timmerlieden en metselaars technieken onder de knie om zettingen te weerstaan. Dat gebeurde aanvankelijk heel anders dan tegenwoordig. Door het gebruik van kalkmortel, dat nooit helemaal stijf wordt, kon relatief licht metselwerk enigszins meebewegen. Enigszins flexibele houtconstructies hielden de muren bij elkaar. In transportakten van onroerend goed van voor 1800 staat heel vaak dat de koper het pand aanvaardde, hoe ‘builig en kuilig’ dan ook. Koper en verkoper beseften dat vervormingen niet betekenden dat het huis zomaar kon omklappen.

Na 1800 zijn gebouwen door nieuwe funderingstechnieken veel stijver worden en zijn de metselaars harde cement gaan gebruiken. Moderne bouwwerken hebben een compleet andere fysica dan oude gebouwen. Ons huidige woningbestand bevat bouwwerken uit bijna de complete geschiedenis van de bouwkunde, maar alle gebouwen moeten – wat constructieve eisen betreft – voldoen aan het draconische Bouwbesluit uit 2018. 

Bouwvoorschriften bestaan al sinds 1902, maar de eisen werden steeds strenger, zodat wel vaststaat dat niet alle gebouwen van vóór 2018 eraan voldoen en dat sommige rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten er zelfs bij lange na niet aan voldoen. Maar dat wil niet zegen dat ze zomaar zullen instorten. Sommige van die oude gebouwen staan er al bijna duizend jaar. Als dat geen gebleken geschiktheid is.

Verval is immanent aan alles, ook aan huizen

Gelukkig gaat het toetsen van het Bouwbesluit er in de praktijk doorgaans gemoedelijk aan toe. Zolang een huis in Nederland geen blijken geeft van het tegendeel, gaan we ervan uit dat het voorlopig wel blijft staan. Zodra in een huis nieuwe scheuren optreden, ramen en deuren gaan klemmen en de vloer meer afloop gaat vertonen, wordt het tijd aandacht aan de constructie te besteden.

Kortom, optreden is geboden bij zich aandienende ongeschiktheid. Als een gebouw niet meer voldoet, heeft dat nooit direct met veranderend klimaat te maken. Gebouwen blijven staan, omdat volgende generaties het de moeite waard vinden om onderhoud te blijven plegen en zo nu en bereid zijn diep in de buidel tasten voor een grondige opknapbeurt, al dan niet gepaard gaande met forse aanpassingen. Als een eigenaar dat niet meer ziet zitten, verrijst er een nieuw pand.

Daarbij moet opgemerkt dat verval immanent is aan alles, ook aan woningen. Dit is beschreven in een natuurwet, de Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica. De huidige bestuurders en politici zouden les moeten krijgen in deze natuurwet. Dan zouden ze ook gaan beseffen dat allerlei oplossingen die zij menen te kunnen aandragen, fysiek onmogelijk zijn.

Als Sandra van ABN AMRO erop wijst dat mensen goed moeten opletten bij een aankoop van een huis, doet ze daar uiteraard verstandig aan. Inderdaad zijn er aankopen denkbaar die achteraf veel geld zouden kunnen kosten. Oude panden op veengrond in het westen van ons land, bijvoorbeeld in het centrum van Amsterdam, genoemd in de uitzending, zakken niet zelden een paar millimeter per jaar. Veel kelderlichten van zeventiende-eeuwse huizen in Amsterdam, die ooit boven de straat uitkwamen, zitten er tegenwoordig tamelijk ver onder. Het inklinken van het veen is de belangrijkste boosdoener. Dat heeft niets met klimaat te maken, maar met het opwerpen van dijken, waarmee we in de twaalfde eeuw zijn begonnen.

Panden in de Amsterdamse binnenstad staan soms in allerlei richtingen scheef. De palen eronder doen vaak al lang hun werk niet meer en waren misschien nooit erg effectief. Ondertussen zijn de funderingen verkleefd met de bodem en daarmee in een zeker evenwicht geraakt. Als een van de weinige gemeenten doet Amsterdam, vooral in de binnenstad, actief onderzoek naar funderingen. Vaak blijken oudere panden niet te voldoen.

Soms onderzoekt de gemeente hele stukken gracht ineens, bijvoorbeeld ter voorbereiding van kadeherstel of het boren van een metrotunnel. Bij dergelijke verstoringen in de ondergrond lopen panden, waar in normale omstandigheden niets mee aan de hand is, een hoog risico op schade. Door bewoners langs een traject met werkzaamheden een paar jaar van tevoren aan te schrijven en funderingsherstel te eisen, ontloopt de gemeente als aansprakelijke partij hoge verzekeringspremies en daarbij draaien eigenaren van de panden voor de kosten op. Met klimaat heeft dit alles niets te maken, maar uit Amsterdam kwam er, begrijpelijk, niemand in Op1 opdraven.

Energiezuiniger wonen is al moeilijk genoeg

Wel schoof er een wethouder uit Gouda aan, vermoedelijk op initiatief van de redactie, want het rapport gaat op de problemen daar niet expliciet in. In Gouda heerst palenpest, ook bij tamelijk recente huizen. Een bacterie die zich zonder zuurstof handhaaft in het grondwater doet zich daar te goed aan grenen heipalen. Die werden nog lang na de oorlog gebruikt in combinatie met betonnen oplangers. Onder zo’n oplanger zit meestal naaldhout, alleen dat is lang en recht genoeg en soms is het grenen. Grondwaterpeil, veel of weinig regen, hoge of lage temperaturen hebben geen invloed op deze bacterie. Goed dat er aandacht voor komt, maar de gewekte suggestie dat dit probleem iets van doen heeft met het klimaat, is vals.

Natuurlijk willen Sandra en de haren ook alle huizen energieneutraal maken. Maar helaas, het perpetuum mobile is er ook nooit gekomen. Energiezuiniger woningen binnen afzienbare tijd lijkt me als ambitie al moeilijk genoeg. Keer met je medeauteurs terug tot nuchter overleg. Dan staat de toekomst voor je open, want met huizen gaat het behoorlijk mis. Al die soms bijna absurde eisen maken het zo duur, dat we zo langzamerhand écht in de problemen komen.

Gerrit Vermeer was van 1985 tot 2023 universitair docent architectuurgeschiedenis en bouwhistorie bij de Universiteit van Amsterdam. Hij is actief in de monumentenzorg.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zorgt klimaatverandering voor problemen op de woningmarkt? Tijd voor een nuchtere analyse.   verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar iemand heeft besloten dat het beter is voor de cultuur in Nederland als de belastingbetaler vanaf begin volgend jaar het salaris van mevrouw Jinek betaalt. Als gevolg van dit besluit, moeten andere presentatoren wijken en daarover ontstond vorige week opschudding. Mij dunkt dat die opschudding had moeten gaan over de kwaliteit van het openbaar bestuur in Nederland.

Op 1 oktober 1951 opende de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mr. J. M. L. Th Cals, de eerste nationale televisie-uitzending in Nederland met de waarschuwing: ‘Dit is het moment waarop we ons moeten bezinnen of deze verworvenheid inderdaad een overwinning des geestes is. Wij zullen ervoor moeten zorgen, dat de techniek middel blijft en niet een doel op zichzelf wordt, anders zou het de dood van de cultuur betekenen. (-) Ik spreek daarom de wens uit dat dit nieuwe medium onder Gods onmisbare zegen in belangrijke mate zal bijdragen aan de spreiding van de cultuur in Nederland.’

Nederland wordt grillig bestuurd

De lezer moet zelf maar uitmaken of God deze wens in vervulling heeft laten gaan. Zijn wegen zijn ondoorgrondelijk. Wij kunnen slechts die der regering volgen. Politiek verantwoordelijk voor de nationalisatie van Eva Jinek is de staatssecretaris van Cultuur en Media.

In het zittende kabinet bekleedde Gunay Uslu van D66 die functie. Maar zij is meteen na de verkiezingen vertrokken om haar familiebedrijf Corendon te gaan leiden, dat vóór de verkiezingen 100.000 euro in de partijkas van D66 had gestort en afgelopen maart nog samen met andere luchtvaartmaatschappijen een proces tegen de regering voerde over het besluit van haar collega staatssecretaris Mark Harbers om het aantal vluchten op Schiphol te verminderen.

Dat besluit is vorige maand teruggedraaid. Corendon kan blijven vliegen. De dichter Juvenalis verzuchtte al: ‘Het is moeilijk om geen satire te schrijven.’ Hij leefde in de tijd dat Rome werd bestuurd door grillige keizers. Mij bekruipt hetzelfde gevoel wanneer ik op papier zet hoe Nederland wordt bestuurd.

Minister Robbert Dijkgraaf van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap nam Uslu’s taken vijf dagen lang over. Maar tijdens de duur van de formatie kan Nederland volgens de regering niet zonder een aparte staatssecretaris voor Cultuur en Media. Voor de resterende demissionaire periode van het kabinet-Rutte IV werd daarom een nieuwe staatssecretaris van D66-huize gezocht en gevonden. Die vertrekt weer zodra er een nieuwe regering is gevormd.

Overigens moeten we ons wel zorgen maken om Eva Jinek. Want het gaat vaak mis met dingen die de Staat der Nederlanden nationaliseert. Neem ABN AMRO Bank. Ooit betaalde minister van Financiën Wouter Bos aan de Belgische Staat 16,8 miljard voor de aandelen en hij stopte er nog 21 miljard bij om de balans te versterken. Met de Staat als eigenaar, de Europese Centrale Bank als toezichthouder, Stichting Administratiekantoor beheer financiële instellingen (‘NLFI’) er tussenin en De Nederlandsche Bank in de coulissen, rollebolden directie en commissarissen vervolgens jaren door elkaar.

De bank werd intussen mishandeld en moest in 2021 een boete van driehonderd miljoen betalen. Nu zijn we de aandelen aan het verkopen. Minister van Financiën Sigrid Kaag meldde onlangs dat de schatkist vermoedelijk een verlies zal lijden op de nationalisatie van ABN AMRO. Naar mijn inschatting mogen we blij zijn als het totale verlies beperkt blijft tot wat we aan de Belgen hebben betaald.   

Ook bij de Volksbank ging het mis

De Volksbank is in 2013 door minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem genationaliseerd. Dat kostte vier miljard en dat geld is evenmin goed beheerd. Op de dag dat er opschudding was over aanstaande verschuivingen bij de omroep na de komst van Eva Jinek, kondigden daar de twee hoogste bazen hun vertrek aan. Niet voor het eerst sinds de staat eigenaar is. In 2019 bleek uit een rapport van de ECB dat de door de Staat benoemde top van de bank al jaren niet naar behoren functioneerde.

Daarop vertrok toen de hoogste man Maurice Oostendorp. Financieel bestuurder Pieter Veuger werd ontslagen en operationeel directeur Mirjam Verhoeven vertrok wegens ‘verschil van inzicht’. Ook commissarissen verdwenen. Het hielp niet. In augustus van dit jaar werd bekend dat de Volksbank niet genoeg deed om witwassen en financieren van terrorisme tegen te gaan.

Nu zegt de huidige hoogste man Martijn Gribnau over zijn vertrek dat er nog ‘extra inspanningen’ nodig zijn. ‘We moeten alles in het werk stellen om zo snel mogelijk te voldoen aan de eisen die aan ons gesteld worden als poortwachter van het financiële systeem.’ De Nederlandsche Bank heeft al aangekondigd een boete te zullen opleggen omdat de Volksbank niet genoeg deed om witwassen en financieren van terrorisme tegen te gaan.

Boetes opleggen doen we in Nederland veel en graag, maar zelfs dat gaat vaak mis. Sinds de stad Eindhoven een ‘scanauto’ inzet bij de controle op betaald parkeren, is die boete in meer dan tien procent van de gevallen onterecht uitgedeeld. Burgemeester Jeroen Dijsselbloem, die nu hiervoor verantwoordelijk is, ‘vindt dit aantal aanleiding genoeg om op korte termijn intern te bespreken wat de achtergronden hiervan zijn en of we hier anders en beter mee kunnen omgaan,’ aldus zijn woordvoerder. Maar als uw kruidenier structureel tien procent te veel op zijn kassa aan zou slaan, gaat hij de gevangenis in.

Over boetes gesproken. Op de dag van de opschudding rond de komst van Eva Jinek heeft de Autoriteit Financiële Markten het pensioenfonds Detailhandel een boete opgelegd van €136.000 wegens het te laat versturen van tienduizenden brieven. Dat bedrag komt dus in mindering op de pensioenen van al die mensen met baantjes in winkels. Het hart van de AFM is niet van steen: ‘De boete was aanvankelijk €625.000, maar de toezichthouder heeft deze 75 procent verlaagd naar €160.000. Zo moet worden voorkomen dat de ongeveer 1,4 miljoen deelnemers van het pensioenfonds te hard door de boete worden geraakt.’

Dat zijn meer mensen dan de 1,3 miljoen die op Dilan Yeşilgöz hebben gestemd. Zij mogen de AFM dankbaar zijn dat die geen grotere hap uit hun pensioen nam. Ook hun bestuur dat zijn brieven te laat post, moeten ze toch bedanken: ‘Omdat het pensioenfonds de overtredingen heeft erkend en de boete accepteert, heeft de AFM die met nog eens vijftien procent verlaagd naar €136.000.’

Wie houdt toezicht op de toezichthouders?

Dit was slechts een selectie uit wat er in Nederland gebeurde op de dag dat de effecten van de nationalisatie van Eva Jinek wél voor opschudding zorgden. ‘Wie zal er toezicht houden op de toezichthouders?’ schreef Juvenalis ook. Hij deed dit zonder te bevroeden hoe het er negentien eeuwen later in de modderige delta van de Rijn aan toe zou gaan. Daar waar Volkert van der Graaf vrij rondloopt, iedere veroordeelde terrorist desgevraagd een goedkeurende Verklaring Omtrent Gedrag ontving en de baas van het NOS Journaal meent dat iedere terrorist ook een vrijheidsstrijder is.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De opschudding over de nationalisatie van Eva Jinek had wel wat minder gekund verscheen eerst op Wynia's Week.

Welhaast als bij toverslag begonnen allerlei bedrijven en instellingen, de rijksoverheid voorop, hun clientèle niet langer met u, maar met jij en jou aan te spreken. Wat we op papier al tientallen jaren alleen van het Zweedse IKEA kenden, werd nu ineens gemeengoed.

Dat was geen toeval, net zo min als de vervanging van blank door wit, het onderdrukken van specifiek vrouwelijke functieaanduidingen op ‑ster en ‑in en het neutraliseren van geslachtsspecifieke termen en toiletten dat waren. Maar anders dan in al die gevallen speelden de media en ideologische zaakwaarnemers ditmaal geen sturende of doorslaggevende rol. Deze keer zitten de voorlichtingslegers van bedrijfsleven en overheid er zelf achter. Er is een strategie, en die is niet in uw belang.

Beleefde omgangsvormen hebben praktisch nut

Nederlanders doen graag wegwerperig over beleefdheid en omgangsvormen. Doe maar gewoon, wees jezelf is het parool. Maar dat is niet terecht, want de meestal nauwelijks opgemerkte kleinigheden en formaliteiten waar het dagelijkse sociale leven bol van staat, smeren de communicatieve radertjes zo effectief dat ongeremde ontsporingen om niets, zoals we die kennen van de sociale media, in het echte dagelijks leven zeldzaam zijn.

Beleefde omgangsvormen zorgen ervoor dat we elkaar letterlijk en figuurlijk voldoende ruimte laten en dat gezichts- en reputatieverlies voorkomen wordt. Gezicht en reputatie zijn belangrijke en nauw verwante, maar wezenlijk verschillende dingen.

Iemands reputatie is het beeld dat anderen van hem hebben; iemands gezicht, daarentegen, is het beeld dat hij zelf heeft van hoe anderen hem zien. Roddel schaadt reputaties, maar angst voor wat de buren wel niet zullen denken betreft het gezicht. Reputatieverlies kan heel schadelijk zijn, maar gezichtsverlies maakt een mens behalve kwetsbaar vooral achterdochtig en oncoöperatief. Zoals ik in The Art of Verbal Warfare schreef: ‘Gezicht is de steunpilaar van het zelfvertrouwen (zelfs als u beweert dat het u niet kan schelen wat anderen van u denken)’.

Gezichtsverlies ontstaat vaak door intimidatie. Intimidatie is niet zomaar het uiten van dreigementen of het doen van voorstellen ‘you can’t refuse’. Veel vaker neemt het de vorm aan van een openlijke en vooral opzettelijke overtreding van de geldende omgangsvormen. Een wildvreemde luid en neerbuigend aanspreken met ‘hé, jij daar!’ of ‘opletten, juffie!’, bijvoorbeeld, of sissen en schelden, maakt dat de aangesprokene zich klein en bang voelt, of onmachtig boos – en bekeken.

Een mooie fysieke vorm van dit soort intimidatie is het schenden van iemands persoonlijke ruimte. De persoonlijke ruimte is de minimale afstand waarop onbekenden of mensen van verschillende status elkaar kunnen benaderen zonder dat tenminste één van beiden zich ongemakkelijk gaat voelen.

De afstand verschilt enigszins van cultuur tot cultuur. Bij ons heeft ze een straal van een centimeter of zestig rond het lichaam, ruwweg zoveel als nodig is om met licht gekromde arm een gebaar te maken dat zegt: hoho, zo is wel dichtbij genoeg.

Het draait om afstand

Onopzettelijke schendingen van de persoonlijke ruimte komen vaak voor, bijvoorbeeld in een volle lift, tram of trein, in wachtrijen en op roltrappen, en dan negeren we elkaar zo veel mogelijk – we doen letterlijk of we er niet zijn.

Soms ook zetten mensen hun grenzen tijdelijk open, zoals in de polonaise met carnaval of in een bomvol Jordaancafé. Dan snuift men voor één keer vol overgave elkaars oksels, bij wijze van verbroederende ervaring. Maar doorgaans worden de grenzen strikt bewaakt en worden zelfs kleine overschrijdingen als kleinerend en eng gevoeld. Denk maar aan een vreemde kerel die tegen je aan komt hangen onder het motto ‘gezellig toch?’.

Talen weerspiegelen dit soort psychologische effecten moeiteloos, onder meer met behulp van formele en informele aanspreekvormen. Ook het verschil dáártussen draait om afstand.

Nederlanders denken vooral verticaal

In het Nederlands is dat zichtbaar aan het feit dat u zich tot op zekere hoogte gedraagt als een derde persoon: ‘gaat u naar huis?’ (tegenover ‘ga jij naar huis?’). In het Italiaans is dat nog veel sterker zo. Het Italiaanse woord voor ‘u’ is het persoonlijk voornaamwoord lei, dat ook ‘zij’ (enkelvoud) betekent. En een beleefd verzoek aan iemand staat altijd in de derde persoon (‘vai a casa?’ ga jij naar huis, tegenover ‘vada a casa?’ gaat u/hij/zij naar huis).

De Franse beleefdheidsvorm is vous, de meervoudsvorm die ook als ‘jullie’ gebruikt wordt. Duitsers doen het weer net even anders, hun Sie is geënt op de derde persoon meervoud, maar het principe is duidelijk en in al die talen hetzelfde: een derde staat op grotere afstand dan een directe gesprekspartner, een groep staat verder van je af dan een individu.

Die verschillen tussen culturen en talen komen ook terug in wat men precies onder afstand verstaat. Nederlanders denken traditioneel vooral verticaal, in verschillen in macht en gezag. Ouders werden door hun kinderen in dit land doorgaans aangesproken met u (en dat gebeurt verrassend vaak nog), net als bazen en andere autoriteiten als God, terwijl kinderen en minderen steevast jij zijn.

Duitsers zien dat heel anders. Bij hen draait het vooral om intimiteit, dus spreken ze hun ouders en naaste familie aan met du, evenals, sinds Maarten Luther van het geloof een strikt persoonlijke zaak maakte, de Heere. Maar met bazen en de rest van de buitenwacht zijn Duitsers vrijwel nooit intiem. Dutzen is nog altijd wel een dingetje, en zomaar plompverloren dutzen geldt als een geringschattende belediging.

Als we in dat licht kijken naar de jij-en-jou-woede die hier door bedrijfsleven en overheid waart, zien we wat erachter zit. Banken, bedrijven en overheidsinstellingen zijn onze vrienden niet, maar doen om der wille van de smeer wel graag alsof. En ze zijn machtig. Komt er onverhoopt een kink in de kabel, dan sta je als cliënt of klant altijd zwak. Door ons als kinderen en minderen aan te spreken, benadrukken ze op verkapte wijze die zwakke positie. Kortom: u wordt ontspannen gepiepeld waar u bij staat.

In Zweden voltrok zich in 1967 een soortgelijke ommezwaai als nu in Nederland, na een oproep van de hoge ambtenaar Bror Rexed om de door velen als hinderlijk ingewikkeld ervaren beleefdheidsvormen te laten vallen en elkaar voortaan te tutoyeren. ‘Noem mij Bror’, jubelde deze bobo bij zijn inauguratie als Directeur Generaal van de volksgezondheid.

Een comeback in Zweden

In feite viel het met dat ingewikkelde wel mee, het Zweedse systeem leek sterk op het Duitse. Desondanks ging het volk erin mee, vandaar dat ge-jij- en-jou van IKEA. Maar sinds een jaar of tien is ni, het Zweedse ‘u’, aan een comeback bezig. Blijkbaar wordt de door ‘Bror’ afgepakte talige persoonlijke ruimte door nieuwe generaties toch gemist.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom de bank u zo graag tutoyeert verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is de actualiteit van tekortschietende marktwerking in de bancaire sector. En dat is, helaas, niet nieuw. In 1977, inmiddels 46 jaar geleden, introduceerde de toen demissionaire minister van Financiën Wim Duisenberg (PvdA) het wetsontwerp voor de oprichting van de Postbank.

In deze nieuwe bank moesten de Rijkspostspaarbank en de Postcheque- en Girodienst samengaan. Een van de twee doelstellingen van deze fusie was: de concurrentie in het bankwezen opstoken.

De spaarder krijgt de schuld

Een nieuwe krachtige marktpartij is in het belang van een gezonde mededinging in het bankwezen, meenden Duisenberg en toenmalig staatssecretaris Michel van Hulten (PPR, later opgegaan in GroenLinks), die over de girodienst ging. ‘De ontwikkelingen in het bankwezen hebben tot een concentratie geleid met een structuur, die gevaren kan inhouden voor kartelmatig optreden’, schreven zij. ‘Het is in deze situatie gewenst dat de overheid de belangen van de afnemers van de diensten van het bankwezen zoveel mogelijk beschermt.’ 

De banken profiteerden dit jaar volop van de niet eerder vertoonde rentepolitiek van de Europese Centrale Bank. De ECB verhoogde de rente met stappen en sprongen om de inflatie te beteugelen. Dankzij de renteverhogingen kunnen de banken stelselmatig steeds hogere rentetarieven vragen op hun kredieten en leningen, zoals woninghypotheken.

Ze berekenen de rentestijging zo snel mogelijk door aan hun afnemers, maar ze wachten daarentegen zo lang mogelijk met het verhogen van rente op spaargelden. En wie geven zij de schuld als er wordt geklaagd? De spaarder. Die moet maar gaan winkelen bij andere banken of in het buitenland, waar de rente soms hoger is.

Ondanks het wetsontwerp in 1977 is de Postbank nooit de waakhond geworden die opkwam voor meer concurrentie in de bankwereld. Waarom niet? De opvolgers van Duisenberg trokken de Postbank effectief de tanden uit. Toen de Postbank in 1986 eindelijk van start ging, was concurrentiebevordering uit het mandaat verdwenen. Drie jaar later werd de bank opgeslokt door de Nederlandsche Middenstandsbank (NMB) en in 1991 werd het hele spul samen met verzekeraar Nationale-Nederlanden het financiële conglomeraat ING.

Deze fusiedrift vat in één zin samen wat het beleid was van de overheid én van De Nederlandsche Bank die toezicht moet houden op de financiële wereld: schaalvergroting. Hoe groter, hoe beter. Dat is goed voor de positie van Nederland in Europa én de wereld.

Hoe groter de bank, hoe minder kans op ongelukken, dacht De Nederlandsche Bank ook. En de bestuurders van de grootbanken werkten er graag aan mee: grotere banken, meer status, hogere beloningen. Dat de bankwereld dankzij het overheidsbeleid een kartelachtige structuur behield, nam men voor kennisgeving aan.

Vijf grote banken delen de lakens uit

De kredietcrisis van 2008 was wel een onderbreking van deze trend van samenklontering, maar geen wezenlijke aantasting van de structuur van het Nederlandse bankwezen. In ruil voor de staatssteun werd ING opgeknipt, maar de markt voor sparen en bedrijfskredieten ín Nederland bleef ongemoeid.

Dezelfde geldgiganten van toen beheersen nog steeds de markt: ABN Amro, ING en Rabobank. De vijf grootste banken zijn samen goed voor 84 procent van het balanstotaal van het Nederlandse bankwezen, een percentage dat niet veel is veranderd door de jaren heen.

Wat te doen? In een debat in de Tweede Kamer in 2019 schoof toenmalig minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) de oplossing door naar De Nederlandsche Bank en concurrentiewaakhond Autoriteit Consument & Markt (ACM), voor zover zij zelf hier een taak zouden zien, voegde hij er voorzichtig aan toe.

Zijn opvolger, de inmiddels demissionaire Sigrid Kaag (D66), zei in mei, toen de bankwinsten over het eerste kwartaal al tot verbazing en ongenoegen leidden, dat ze uitleg wilde van de banken wanneer ze de spaarrente gingen verhogen.

Dat schiet niet op. Tijd voor actie om de geldbazen te prikkelen. Concrete maatregel één: maak het meenemen van je bankrekening naar een andere bank makkelijker door de vier letters van de bank uit het nummer te schrappen.

Tweede concrete maatregel: zorg voor meer concurrentie in bankenland. Uit metingen van De Nederlandsche Bank blijkt dat het marktaandeel van de binnenlandse banken op de Nederlandse markt toeneemt en toeneemt tot inmiddels 94 procent. Dus óf Nederland is (ondanks de winstuitwassen) niet interessant voor buitenlandse financiële instellingen óf de gevestigde partijen in Nederland weten de markt goed af te schermen.

Maak van de Volksbank een prijsvechter

Anders gezegd: de interne Europese markt werkt niet. De Europese markt zou een weldaad voor de consument zijn, maar wat blijkt? U staat op het menu van een bankenfeestje. De Nederlandse ACM en de Europese Commissie kunnen dat toch niet over hun kan laten gaan?

De derde concrete maatregel: maak de structuur van de bankenmarkt dienstbaar aan concurrentie. De geldgiganten opbreken in kleinere banken die steviger met elkaar wedijveren zal wel niet zomaar kunnen.

Maar er is, net als in 1977, ook een politieke oplossing denkbaar. De overheid is sinds de reddingsacties van 2008 eigenaar van de Volksbank. Geen grote bank, maar groot genoeg om haar tanden te laten zien. Geef de Volksbank (goeie naam!) een nieuwe rol. Als prijsvechter.  

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Lage spaarrentes, hoge hypotheekrentes, vette winsten: hoog tijd dat de overheid het bankenkartel te grazen neemt verscheen eerst op Wynia's Week.

Laat me het verhaal beginnen vlak voor mijn geboorte. De eerste taak van wijlen mijn vader toen hij in 1949, net terug uit Indië, een baantje vond bij de gemeente Den Haag, was om eens in de week de hele loonsom op te gaan halen bij de bank. Van achter een tafeltje in het stadhuis overhandigde hij dan alle ambtenaren hun enveloppe met salaris. ‘God zegene je jongen’, zei de hoogste ambtenaar, de gemeentesecretaris, steevast als hij zijn enveloppe in ontvangst nam.

65.000 Nederlanders legden de bankierseed af

Nu is de situatie omgekeerd. Sinds 2015 hebben alle 65.000 mensen die in Nederland bij een bank werken de volgende eed moeten afleggen:

‘Ik zweer/beloof binnen de grenzen van mijn functie die ik op enig moment in de bancaire sector vervul:

• dat ik mijn functie integer en zorgvuldig zal uitoefenen;
• dat ik een zorgvuldige afweging maak tussen de belangen van alle partijen die bij de onderneming zijn betrokken, te weten die van de klanten, de aandeelhouders, de werknemers en de samenleving waarin de onderneming opereert;
• dat ik in die afweging het belang van de klant centraal zal stellen;
• dat ik mij zal gedragen naar de wetten, de reglementen en de gedragscodes die op mij van toepassing zijn;
• dat ik geheim zal houden wat mij is toevertrouwd;
• dat ik geen misbruik zal maken van mijn kennis;
• dat ik mij open en toetsbaar zal opstellen en mijn verantwoordelijkheid voor de samenleving ken;
• dat ik mij zal inspannen om het vertrouwen in de financiële sector te behouden en te bevorderen.

Zo waarlijk helpe mij God Almachtig! / Dat verklaar en beloof ik.’

De straf bij overtreding van de eed wordt net als destijds bij de kerkelijke rechtbank van de inquisitie uitgevoerd door wereldlijke autoriteiten. Via de verplichte eed onderwerpt iedere bankier zich vrijwillig aan het tuchtrecht. Maar de reden dat God te hulp wordt geroepen inzake het slijk der aarde, is waarschijnlijk dat de mens niet meer kan leven zonder bankrekening.

Dat was vroeger anders. Tot ver in mijn jeugd hadden nog maar weinig mensen een bankrekening. De firmanten van de chique bank waar ik zelf ooit werkte, bediscussieerden nog serieus of een naamplaat op het nieuwe kantoorgebouw gewenst was. Onze klanten weten toch wel waar we zitten en zo’n naambord trekt alleen maar vreemden aan, was het argument van de tegenstanders. Uiteindelijk wonnen de modernen en kwam er een keurig, onopvallend koperen bordje met de naam op de gevel van het nieuwe pand aan het Rokin.

Grote banken speelden het spel anders. Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw hebben de banken iedereen tot klant gekregen en daardoor is een bankrekening een primaire levensbehoefte geworden. Zonder bankrekening kan de burger niet eens meer belasting betalen. Maar de politieke neveneffecten van deze technologische ontwikkeling zijn nog niet in kaart gebracht.

De zaak-Farage biedt daartoe een goede aanleiding. Want de opkomst van informatietechnologie heeft de afgelopen zestig jaar de aard van geld volkomen veranderd. Geld dat ooit van metaal was of van papier, is nu niet meer dan een elektronische registratie gekoppeld aan persoonsgegevens.

De overheid is onze portemonnee binnengedrongen

Daarmee is opeens ook de overheid, die de laatste eeuwen dankzij zwaar bevochten grondrechten buiten onze voordeur moest blijven, op slinkse wijze diep in onze virtueel geworden portemonnee binnengedrongen. Dit politieke proces is in een stroomversnelling geraakt sinds 2012, onder het kabinet Rutte II van VVD en PvdA. Dat moest enkele financiële problemen oplossen.

In 2008 had de Nederlandse staat ABNAmro gekocht van de Belgische staat. Daar was 28 miljard euro mee gemoeid. In januari 2012 bleek woningbouwcorporatie Vestia een gevaarlijke derivatenpositie van 23 miljard te hebben opgebouwd. En de wet werd reeds verruimd om het in problemen verkerende SNS Reaal te kunnen nationaliseren.

In oktober 2012 kwam na slechts 47 dagen onderhandelen een regeerakkoord tot stand. Daarin werd een uitruil afgesproken: De VVD – met Stef Blok als minister van Wonen en Rijksdienst – mocht de corporatiesector aanpakken. Dit linkse bolwerk had altijd als een rode lap gewerkt op de onroerend goed-mensen binnen de VVD en nu was er een aanleiding.

Jeroen Dijsselbloem mocht de bankensector aanpakken

Andersom mocht de PvdA – met Jeroen Dijsselbloem als minister van Financiën – de bankensector aanpakken, waar links altijd zo’n hekel aan heeft. Daar was aanleiding genoeg.

Woningbouwcorporaties moesten zich voortaan weer beperken tot het bouwen, verhuren en beheren van sociale huurwoningen. Via een extra heffing zouden de ruime kasmiddelen worden afgeroomd en de beloning van bestuurders van woningbouwcorporaties kwam onder de (toen) nieuwe wet normering topinkomens.

Maar al hebben de corporaties sindsdien nauwelijks nog huizen gebouwd, vergeleken met de banken is deze semipublieke sector achteraf gezien met fluwelen handschoenen aangepakt. Die verhuurdersheffing voor corporaties is dit jaar zelfs al weer afgeschaft. In de bankensector is de verandering echter onomkeerbaar gemaakt. Bewust. ‘In de bankensector zetten we een fundamentele hervorming door’, stond in 2012 in het regeerakkoord te lezen. Inmiddels is gebleken wat ‘fundamenteel’ inhoudt.

[googe_display_2]

Geen beroepsgroep staat onder meer totalitair toezicht dan de bankensector. Dat toezicht wordt ook nog eens uitgeoefend door zelfstandige bestuursorganen, die nauwelijks onderworpen zijn aan parlementaire controle. De Wet Toezicht Financiële Sector let niet alleen op de financiële gezondheid van banken, maar vereist ook inzet van psychologen die de geesteshouding van bankiers controleren.

De Nederlandsche Bank, de Autoriteit Financiële Markten en de Europese Centrale Bank willen ieder risicovol handelen uitbannen. Daartoe dringen ze allemaal diep door in de psyche van elke bankier. Dan is er nog de Wet ter voorkoming van witwassen en terrorismefinanciering (Wwft), die banken een op de drie van hun medewerkers laat inzetten om minutieus al uw betalingen na te gaan. Dit heeft nog nooit heeft geleid tot vangst van een terrorist of tot ‘afpakken’ van crimineel geld van een drugsbaron, maar er ligt al wel een voorstel om deze controle uit te breiden.

Als kers op de taart is tuchtrecht ingevoerd, waarmee iedere bankier ook buiten de rechter om kan worden aangepakt.

Iedereen mag worden getoetst

Niet voor niets staat het vreemde woord ‘toetsbaar’ in de bankierseed. Het meest doeltreffende wapen binnen dat arsenaal is dat de toezichthoudende autoriteiten op ieder moment dat ze willen, iedereen in de sector kunnen ‘toetsen’. Niet op zijn of haar kennis of vaardigheden, maar op ‘betrouwbaarheid’ en ‘geschiktheid’.

Deze niet tastbare en nooit vast omschreven eigenschappen, worden door de toezichthouder onder meer gemeten door te kijken of de persoon wel open staat voor suggesties van de toezichthouder. Zo niet, dan is hij ongeschikt en mag hij geen promotie maken of niet meer in de sector werken.

De facto kunnen de toezichthouders er altijd voor zorgen dat iemand zakt voor de toets, maar dat is niet eens nodig. Niemand werkzaam in de financiële sector wil ‘hertoetst’ worden en niemand zal het dus ooit openlijk oneens zijn met een van de meer dan 2000 medewerkers  van de Nederlandsche Bank of met een van de meer dan 600 medewerkers van de Autoriteit Financiële Markten  die op hen letten. Net zomin als geen bestuurder van een Chinese onderneming het ooit oneens zal zijn met de inzichten van de communistische partij. Zulks is immers dodelijk voor de carrière.

Deze volledige onderwerping van de financiële sector was officieel bedoeld om te voorkomen dat bankiers te veel risico zouden nemen. Maar  risico’s kunnen ook worden voorkomen zonder diep in de persoonlijke vrijheid in te grijpen, zoals bijvoorbeeld de luchtvaart of de chemische industrie laten zien.

De doorwerking van de in 2012 gekozen aanpak in de bedrijfscultuur van de financiële sector brengt echter nieuwe risico’s met zich mee. Die zijn in Nederland nog niet zo zichtbaar, maar in het Verenigd Koninkrijk zette de zaak-Farage ze in de schijnwerpers. Zijn behandeling door een bank laat zien welke politieke consequenties de nieuwe bancaire cultuur kan hebben.

Om dat verband tussen bankcultuur en politiek te analyseren, moeten wij kijken naar ‘het morele kompas’ van de bankier, een metafysisch meetinstrument dat altijd wijst in de richting van de eigen carrière. En naar diens ‘politieke antenne’, die de signalen op moet vangen om het morele kompas te sturen.

Bankbestuurders zijn politieke poedels geworden

Na een decade van dociliteit is de politieke antenne in de financiële sector loepzuiver afgesteld, maar wijst deze niet naar het belang van de klant. Integendeel. Bankiers weten wat de autoriteiten willen en doen dat zonder expliciete opdracht. Ze handelen als een oud trekpaard dat zelf de weg in slaat, zonder dat de voerman nog hoeft te sturen. Die cultuur is de achtergrond van de zaak-Farage en vormt ook de ‘fundamentele verandering’ die in het Nederlandse bankwezen is bewerkstelligd.

Iedereen in de sector weet dat je om carrière te maken zichtbaar de dominante politieke agenda moet volgen. Dat betekent altijd de juiste dingen zeggen over duurzaamheid, diversiteit, klimaatverandering en wat dies meer zij.

Bankbestuurders zijn door selectie en jarenlange training gefokt tot een soort van politieke poedels die zich nog correcter gedragen dan ‘echte’ ambtenaren. Want ambtenaren worden nog geacht tegenspraak de bieden aan een minister die iets onverstandigs wil en zijn daartoe zeker van hun baan. Van bankiers dulden toezichthouders echter geen enkele tegenspraak. Ze kunnen altijd ontslagen worden als ze niet doen wat hun autoriteiten willen.

Reputatierisico ligt permanent op de loer

Gedweeheid is geboden, maar toch blijft er altijd angst hangen in de geest van de moderne bankier. Het zwaard van de toetsing hangt immers constant boven zijn nek. Zijn grootste angst is daarom reputatierisico. Dat ligt altijd op de loer. Financiële risico’s zijn te vermijden, maar reputatierisico kan zomaar opduiken.

Ongunstig in het nieuws komen doet een bank niet al teveel, maar vormt een gigantisch risico voor de carrière van de individuele bankier. Zo is de cultuur geschapen waarin de reputatierisico-commissie van de bank Coutts besloot de bankrekening op te zeggen van een politicus met ‘verkeerde’ opvattingen. Zo komt het dat de hoogste baas van de moederbank NatWest tegen de BBC loog dat Farage was weggestuurd omdat zijn  saldo te laag was. Zij heeft ontslag genomen.

Maar dezelfde cultuur heerst ook in het Nederlandse bankwezen en wordt strak gehandhaafd. Dat is de fundamentele verandering die in het bankwezen is doorgevoerd. Concreet betekent dat voor u dat 65.000 mensen uw gedragingen en uw opvattingen zeer gemotiveerd in de gaten houden. Buiten parlementaire controle om.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht U staat onder toezicht – via uw bank verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze maand verscheen het boek ‘Ús bank – hoe Friesland zijn bank verloor’. Journalist Jan Smit beschrijft daarin hoe De Nederlandsche Bank (DNB) de Friesland Bank, de laatste provinciale bank van Nederland, in de armen van ‘aartsvijand’ Rabobank dreef. In Wynia’s Week een extra publicatie. Hoe DNB een fusie met NIBC, de ultieme poging om de Friesland Bank in de lucht te houden, torpedeerde.

Gedekte tafels. Een vaas met een boeket veldbloemen. Glas-in-loodramen. Proeverij de Pronckheer in Cothen, een gehucht in het midden van het land vlakbij Wijk bij Duurstede, is een typisch streekrestaurant. Non-descript. Dertien in een dozijn. Zoals zo veel streekrestaurants.

In dit aan de Kromme Rijn gelegen etablissement prikken zes bestuurders van NIBC en Friesland Bank in de week voor kerst 2011 samen een vorkje. Ter kennismaking. Nou ja, niet helemaal. Jeroen Drost, ceo bij de Haagse zakenbank, en Kees Beuving, zijn evenknie bij Friesland Bank, hebben vaker contact. Disgenoot Rob ten Heggeler, lid van de raad van bestuur van NIBC, kent de bestuursvoorzitter van Friesland Bank al veel langer. Ze zaten vijf jaar samen in de raad van bestuur van Fortis Bank Nederland. Ook aan tafel namens NIBC: cfo Kees van Dijkhuizen, de latere bestuursvoorzitter van ABN Amro, en, namens Friesland Bank: cfo Anne Vlaskamp en bestuurder Gert van Wakeren.

Twee ijsberen met een kale plek

De keuze voor deze locatie is weloverwogen. Hier kunnen de heren in hemdsmouwen ongedwongen praten, hier is de kans klein dat iemand hen zal herkennen. Daar zitten ze niet op te wachten. (…)

Wat deze heren hier brengt? In de zoektocht naar een geschikte partner voor Friesland Bank heeft Stichting FB Oranjewoud, de eigenaar van de bank, een visje uitgegooid bij NIBC. Volgens Eddie Meijer en Jorrit Volkers, twee bestuurders van de stichting die vanuit hun professie goed de weg weten in het bancaire landschap, was de voormalige in 1945 door de regering opgerichte Maatschappij tot Financiering van Nationaal Herstel (Herstelbank) een uitstekende partij voor Friesland Bank. Misschien kunnen de beide banken iets voor elkaar betekenen.

Ze polsen NIBC-baas Drost. Die heeft daar wel oren naar. Sterker, NIBC heeft recent zelf nog gekeken naar Friesland Bank, vertelt Drost wanneer de beide bestuurders een paar dagen later in Den Haag bij Drost op bezoek gaan. Ook de uitkomst van die scan was positief.

(…)

Meijer en Volkers informeren Beuving. Ook de ceo van Friesland Bank ziet de voordelen van een eventueel samengaan met de Haagse bank. Of, in zijn eigen woorden: ‘Als twee ijsberen op de Noordpool zitten en ze hebben beide een kale plek, wat doen ze dan? Ze gaan met de kale plekken tegen elkaar zitten.’

Met NIBC is Friesland Bank uit de liquiditeitsproblemen. Het aantal particuliere klanten verdubbelt, waardoor investeringen op het gebied van ICT beter uitkunnen. Integratie van de back offices zal de kosten jaarlijks zo’n 30 miljoen euro drukken, is de verwachting. Zelfs de ondernemingsfilosofieën matchen: Willen is kunnen versus Think Yes.

Voor een habbekrats

Aan tafel in Proeverij de Pronckheer groeit het enthousiasme die avond gestaag. Het is gezellig, er is een klik. ‘Eigenlijk willen we ons voor één euro aan jullie verkopen’, laat een van de bestuurders van Friesland Bank zich ontvallen.

Weer in de auto op de terugweg naar Den Haag zetten de NIBC-bestuurders snel een conferencecall op. ‘Hebben jullie hetzelfde gehoord als wat ik heb gehoord?’, vraagt een van  de heren. ‘Volgens mij hebben ze net gezegd dat wij ze voor een habbekrats kunnen kopen.’ Ja, dat hebben zij ook gehoord, beamen de collega’s.

Alle lichten op groen

De NIBC-bestuurders weten genoeg. Ze zetten er vaart achter. Ze overleggen met Chris Flowers, de Amerikaanse miljardair en voormalig partner bij Goldman Sachs die met 84 procent van de aandelen aan de touwtjes trekt bij de Nederlandse zakenbank. Ook Flowers is voor.

Alle lichten staan op groen. Nu DNB nog, in die zin dat de toezichthouder er niet a priori voor moet gaan liggen omdat zij een nieuwe systeembank niet ziet zitten of de solvabiliteit of liquiditeit van de combinatie ondermaats vindt.

DNB-directeur Jan Sijbrand vindt het prima

Beuving en Drost maken een afspraak met Jan Sijbrand. Beuving en – vooral – Drost kennen Sijbrand goed. De DNB-directeur was tot 1 juli 2011 chief risk officer en lid van de raad van bestuur van NIBC. Sijbrand is van het type: dit is het probleem, dat is de oplossing. Niets en niemand die hem daar dan meer van afbrengt. Als Sijbrand de plannen niet ziet zitten, kunnen de besturen en stafafdelingen van beide banken zich de tijd en moeite maar beter besparen, weten de bestuursvoorzitters.

Maar Sijbrand vindt het prima. Natuurlijk moet alles kloppen, maar het zou ‘goed zijn voor de diversiteit in het bankenlandschap’, geeft hij de bestuursvoorzitters mee. (…)

Een huzarenstukje

De weken daarop kan achter de meeste prangende kwesties een groen vinkje. De Friesland Bank blijft de Friesland Bank en wordt de consumententak, NIBC krijgt alle zakelijke activiteiten. Beide banken komen organisatorisch te hangen onder NIBC Holding. Het hoofdkantoor van de holding komt in Den Haag, de ICT-afdeling in Leeuwarden. Daardoor verdwijnen in de Friese hoofdstad weliswaar zo’n 150 banen, maar dat is nog altijd veel minder dan de kleine 500 arbeidsplaatsen die zijn gemoeid met een overname door Rabobank. Verder wordt Drost bestuursvoorzitter. Beuving stapt op, zoals hij al bij zijn aantreden in 2010 had aangekondigd. (…)

Woensdag 15 februari 2011 ligt er een door beide partijen ondertekende letter of intent. Een huzarenstukje: binnen twee maanden is de deal in kannen en kruiken – normaliter neemt een overname toch al snel een halfjaar in beslag. De vrijdag daarop ontvangt ook DNB de principeovereenkomst.

Op maandag 27 februari volgt de deceptie. Jan Sijbrand belt met de beide bestuursvoorzitters. Hij heeft slecht nieuws. De toezichthouder zal geen verklaring van geen bezwaar verstrekken, laat de DNB-directeur hen weten in aanloop naar een officieel schrijven dat zij later die week zullen ontvangen.

Belangrijkste motief: niet alleen Friesland Bank worstelt met haar liquiditeiten, ook NIBC staat op dit gebied voor een grote uitdaging. Januari 2012 speelt dit nog niet, maar in 2014 moet de zakenbank voor 3,8 miljard euro aan door de staat gegarandeerde obligaties herfinancieren. De toezichthouder twijfelt of dit de bank gaat lukken. Dat risico vindt DNB te groot.

Ineens is Sijbrand 180 graden om

Een ‘gezocht’ argument, vinden Drost en Beuving. Volgens hen weet Sijbrand als geen ander dat de aflossing van deze obligaties geen problemen zal opleveren. Sijbrand was immers chief risk officer en lid van de raad van bestuur van NIBC; hij zat er met zijn neus bovenop.

Sijbrand wil maar één ding, denken de bankiers: van het ‘probleemdossier’ Friesland Bank worden verlost. Deze bank in de holle kies van Rabobank stoppen is daarvoor de meest eenvoudige oplossing. Dan loopt de DNB-directeur geen enkel risico.

Drost en Beuving zijn woest. Nog niet eens zozeer omdat Sijbrand geen toestemming geeft voor de fusie, maar omdat zij hem in december 2011 nog eens expliciet hadden gevraagd of DNB er niet direct voor zou gaan liggen. Destijds had Sijbrand hen nog aangemoedigd. Zo’n fusie was ‘goed voor de diversiteit in het bankenlandschap’. Twee maanden later is hij ineens 180 graden om.

Ús bank van Jan Smit is verschenen op 4 juli bij Uitgeverij Noorboek. Meer informatie HIER.

*Jan Smit is onderzoeksjournalist en auteur. Hij schreef eerder onder meer ‘De opdracht’, de biografie van Herman Wijffels. Smit schreef ‘Ús bank’ in opdracht van de Stichting FB Oranjewoud, de beheerder van de nalatenschap van de Friesland Bank.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ús bank: hoe DNB de bank van en voor de Friezen de nek omdraaide verscheen eerst op Wynia's Week.

Knot vroeg zich af, Mamma Mia, of de problemen bij banken in de VS (SVB bankroet) en Europa (redding Credit Suisse) een herhaling zijn van vijftien jaar geleden. In 2008/2009 werden in Nederland ING en ABN Amro immers gered door overheidssteun?

Weer Amerikaanse bank failliet

De vraag van Knot, die een prominente rol speelt in het internationale centrale bankwereldje van toezichthouders, was afgelopen week nog weer wat actueler. Maandag ging de Amerikaanse bank First Republic failliet en werd vervolgens overgenomen door bankgigant JP Morgan. De speech was ook interessant om wat hij zei, maar ook om wat hij níet zei, terwijl dat wel relevant is.

Knot hamerde, zoals centrale banken dat doen sinds 2008/2009, op het belang van financiële buffers (kapitaal) en risicobeheer. Als er problemen ontstaan bij een grote bank, zoals bij Credit Suisse, hebben bankentoezichthouders een gereedschapskist om het kapitaal te fiksen.

Maar wat blijkt nu? Je hebt niks aan dat gereedschap als klanten, zoals bij SVB, bij First Republic en wellicht ook bij Credit Suisse, gewoon hun geld van de bank halen. Dankzij digitalisering à la minute: klik, klik, foetsie. Banken kunnen in dat geval wel een beroep doen op hun centrale bank voor tijdelijke geldsteun, maar dat kost tijd, terwijl het geld ondertussen wegstroomt.

Anders gezegd: met hun oproep buffers, buffers, buffers vechten de bankencontroleurs de vorige oorlog, die van de 2008/2009 crisis. Als een bank genoeg kapitaal heeft, geeft dat vertrouwen bij klanten, is de redenering. Maar deze redenering houdt geen rekening met het lerend vermogen van klanten (‘banken vallen zomaar om’).

Ze houden ook geen rekening met het gedrag van klanten als twijfel ontstaat (sociale media, geruchten) of een bank wel safe is. Dan is het rationeel om als eerste je geld weg te halen. Zoals de covid-pandemie heeft geleerd: de eerste hamsteraar heeft zoveel toiletrollen als ‘ie kan dragen, maar de honderdste niet meer.

Vertrouwensverlies

De gereedschapskist van toezichthouders fikst het kapitaal van een bank, maar fikst geen digitale bankrun. Misschien, maar daar begon Knot begrijpelijkerwijs niet over, hebben de klanten en de burgers inmiddels minder vertrouwen dat centrale banken en overheden zo’n bankrun kunnen stoppen. Wie weet sijpelt het door misstanden en fouten gegroeide wantrouwen in de overheid (van gasschade in Groningen tot toeslagenschandaal) door naar instituten als De Nederlandsche Bank zelf.

Ook bij de centrale bank kan de burger zich namelijk afvragen: hoeveel vertrouwen moet ik hebben?

De Nederlandsche Bank maakte vorig jaar verlies: 460 miljoen euro. De oorzaak van het verlies is de eigen rentepolitiek die zijn wortels heeft in de eurocrisis rond 2012. De ECB redde toen de euro en Italië door de rente te verlagen tot onder nul en bijna onbeperkt staatsobligaties op te kopen. Deze ongekende stimulansen moesten ook voorkomen dat de Europese economie in het drijfzand van prijsdalingen en malaise belandde.

DNB voelt de rente

Toen de inflatie al voor Poetins inval in Oekraïne opliep, wachtte de ECB met renteverhogingen om de inflatie te beteugelen. Vervolgens verhoogde de ECB de rente driester dan ooit. Dat voelt iedereen, ook De Nederlandsche Bank zelf.

De centrale bank betaalt rente op de tegoeden die commerciële banken bij haar stallen. Door de renteverhoging moet zij nu veel meer rente betalen dan zij zelf verdient op de ingekochte staatsobligaties. Vandaar dat verlies van 460 miljoen. Misschien is het zelfs nog wat geflatteerd. De centrale bank boekte vorig jaar namelijk ook maar liefst 245 miljoen euro winst op aandelenbeleggingen, terwijl de rest van de wereld koersverliezen leed. Uit het jaarverslag blijkt: dat is een kwestie van boekhouden, goedgekeurd door accountant KPMG.

Als de hoge rente aanhoudt, is de prognose van De Nederlandsche Bank een cumulatief verlies tot 2028 van ruim 10 miljard euro. De buffers om deze verliezen op te vangen zijn bijna 11 miljard euro. Als het tegenzit heeft de centrale bank tegen die tijd een vermogenstekort. Dan is het opgebouwde kapitaal van meer dan driekwart eeuw in luttele jaren verspeeld. Mamma Mia. Zover had men het niet moeten laten komen.

Kan de centrale bank op die manier bankroet gaan? Nee. Kan De Nederlandsche Bank functioneren met minimaal of negatief kapitaal? Ook nee. Miljardenverliezen wekken geen vertrouwen.

Gaat Knot de hand ophouden bij Kaag?

Zo’n situatie van een minimaal of negatief vermogen roept twee ongemakkelijk vragen op. De eerste is: hoe onafhankelijk is een centrale bank die haar hand moet ophouden bij de overheid voor extra kapitaal? Want: wie betaalt, bepaalt. Over de onafhankelijkheid van de centrale bank bestaan toch al twijfels. Politieke doelstellingen (redden van Italië, klimaatbeleid) hebben prioriteit gekregen boven ECB-doelstelling nummer 1: inflatie beteugelen.

De tweede vraag is over de digitale euro, die centrale banken nu aan het bespreken zijn. Dat moet een veilig alternatief zijn voor geld dat mensen bij commerciële banken aanhouden. Daarmee wordt de centrale bank ook een beetje een gewone, commerciële bank.

Maar hoeveel vertrouwen kun je hebben in een centrale bank zonder adequaat kapitaal? Wie koopt een digitale euro van een centrale bank die volgens de normen van diezelfde centrale bank voor commerciële banken op omvallen staat?

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Knot wil stevige banken. Maar zijn eigen bank draait verlies. Kan De Nederlandsche Bank omvallen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Soms, maar niet in 2023, en evenmin in 2008, volgt een bancaire crisis uit een recessie in de ‘echte’ economie. De economie krimpt, bedrijven gaan failliet, de banken moeten verliezen afboeken en worden insolvent (geld van rekeninghouders en spaarders is niet meer voldoende gedekt door bezittingen aan de andere kant van de balans).

Het optimisme maakt roekeloos

Zulke periodieke recessies in de economie zijn ‘de vloek van het kapitalisme’ in de woorden van Nobelprijswinnaar Milton Friedman. Dit is het vervloekte scenario: het gaat goed met de economie, bedrijven worden optimistischer en gaan meer investeren; families zijn niet bezorgd over hun inkomen en kopen een groter huis.

Dat optimisme voedt op zichzelf en dan wordt het excessief met te veel leningen aan bedrijven en huizenkopers. Is er dan onverwacht ergens vandaan slecht nieuws voor de economie, dan gaat iedereen tegelijk weer minder lenen en meer sparen en daardoor zakt een markteconomie tijdelijk in elkaar door de lagere bestedingen van al die nu pessimistische bedrijven en burgers. Dan kunnen ook de banken in een crisis komen omdat klanten hun lening of hypotheek niet kunnen betalen.

Geen reden om dat kapitalisme te vervangen door het economische systeem van Cuba of Noord-Korea, landen zonder golven in de conjunctuur, omdat mensen daar niet alleen tijdens recessies maar altijd arm zijn, uitgezonderd de families Castro en Kim. Wél een goede reden om te zien of we de banken robuuster kunnen maken en zo voorkomen dat een recessie in de ‘echte’ economie nog erger wordt door bancaire problemen, en andersom dat er niet zo frequent grote banken omvallen en daarmee ook de ‘echte’ economie in gevaar brengen.

Bij elke bancaire crisis vallen partijen in hun gebruikelijke rol: de toezichthouders (bij ons De Nederlandsche Bank) vragen budget om nog meer toezichthoudende accountants aan te stellen en de banken nog grondiger in de gaten te houden. Maar bedenk dat De Nederlandsche Bank niet lang geleden, ondanks een dringende waarschuwing van de Rabobank, faalde om in te grijpen bij IceSave (zie mijn uitgekleed) en niet alleen daar.

Accountant Pieter Lakeman kon alleen maar zo beroemd worden omdat DNB nog zo veel andere fouten in het toezicht heeft gemaakt. De universitaire experts pleiten niet voor meer toezichthoudende functionarissen maar voor meer aandeelhouderskapitaal in de banken zodat de banken hun verliezen kunnen afboeken ten koste van aandeelhouders in plaats van voor rekening van de gemeenschap.

Maar de bankiers lobbyen dan in het geniep bij de minister van financiën en leggen uit dat hogere eisen aan het aandeelhouderskapitaal leiden tot krimp van de banken en dat Zürich (c.q. Amsterdam) zo terrein verliezen als financieel centrum.  Dat willen de politici dan weer niet.

De rituele dansen voorkomen geen crisis

Met die rituele dans van toezichthouders, bankiers en politici schieten we kennelijk niet op, want vijftien jaar later is er weer een bancaire crisis.  Misschien is de politiek nu klaar voor een extra maatregel, al lang bepleit door academici als Charles Calomiris en John Cochrane.

Laat elke bank achtergestelde obligaties uitgeven, dat wil zeggen schuldbewijzen waarop normaal rente wordt betaald, maar waarbij beleggers bij problemen alleen hun geld terugkrijgen wanneer er nog iets overblijft nadat alle rekeninghouders en spaarders, de belastingdienst en andere eisers volledig zijn terug betaaald.

Laat dat schuldpapier op de beurs noteren en van een dagkoers voorzien. Die dagkoers geeft dan een mooie indicaties van de risico’s van de bank. Bank gokt verkeerd: koers daalt. Dat is gratis, actuele informatie en daar zijn geen dure accountants bij het toezicht voor nodig.

Laat de bankbazen zelf risico nemen

Zeker, ook Credit Suisse had zulk papier uitgegeven, en is toch omgevallen, maar was daar wellicht aan ontsnapt wanneer deze bank ook de aanvullende aanbeveling had moeten volgen. Die luidt: verplicht alle commissarissen een bedrag van vijfmaal hun jaarlijkse vergoeding te lenen en daarmee dit achtergestelde papier van de eigen bank te kopen. Bank failliet: commissarissen zitten op de blaren.

En verplicht alle senior managers en RvB-leden om zo ook een paar miljoen of meer te lenen en in dit riskante papier te beleggen. Zoals Warren Buffett zei: het moet echt pijn doen, ook bij de miljonairs, anders helpt het niet.

De hoop is, dat bankiers en hun commissarissen dan voorzichtiger worden en beter nadenken bij avonturen die hun bank (en dus hun honorering) doen groeien, maar niet in het belang zijn van klanten en personeel, laat staan van de belastingbetalers die de rekening krijgen van een faillissement. 

Lang geleden had de Wall Street Journal een interview met een ex-bankier in Tokyo die iedere morgen zijn kleinkinderen naar school bracht. ‘U zat toch in de Raad van Bestuur? Waarom bent u dan nu de enige man tussen alle moeders en oma’s op het schoolplein?’ ‘Ik heb tekortgeschoten als bankier. Mijn bank ging failliet en al mijn spaargeld was voor de slachtoffers, en zo hoort het ook.  Nu woon ik bij mijn dochter en help haar.’

Zo moet het bij een faillissement door eigen schuld, zoals in Nederland bij de Scheringabank, ABNAmro en ING. Dat maakt de bankiers prudenter en dat is gewenst, want hun sector is speciaal riskant om een reden waar niet veel aan is te doen. De klanten kunnen goedkoop en snel wegwandelen naar een concurrent, en nu met internet bankieren nog veel sneller dan vroeger.

Ze hoeven niet meer op maandagochtend in de rij te gaan staan om één voor één hun rekening op te heffen. En de sector is zo homogeen dat elke andere bank dezelfde producten aanbiedt. Al die banken lijken op elkaar, maar dat houdt in, dat rekeninghouders en spaarders bij het minste gerucht misschien liever het zekere voor het onzekere nemen, hun rekening overzetten, en dan via Whatsapp en Twitter iedereen in hun netwerk aanraden om dat ook te doen.

En staatsbanken, dan?

Tot slot een gedachte voor wie zich afvraagt of we niet beter terug kunnen naar de oude Postgiro. Dan komt er inderdaad nooit meer een bancaire crisis, maar dreigt een ander gevaar dat we nu al zien bij de pensioenfondsen. De pensioenfondsen ABP en ZenW hebben een paar miljard opgeofferd door aandelen Shell te verkopen. Daar denken Nederlanders verschillend over.

Bij een herrezen Postgiro komen politici ook nog aan de knoppen van de kredietmarkt. Die zullen dan de Postgiro vertellen hoe die leningen moet verstrekken. Om dat te voorkomen is het veiliger als we kunnen kiezen uit meerdere banken. Maar laten we wel al die bankiers dwingen tot voorzichtigheid door te regelen dat een deconfiture van hun bank automatisch ook een deconfiture is voor de bankiers zelf.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het kabinet Balkenende 1.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom komen banken toch zo vaak in de problemen? verscheen eerst op Wynia's Week.