Een van de belangrijkste geopolitieke ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog is de snelle dekolonisatie. Tussen 1945 en 1960 werden zo goed als alle nog resterende koloniën onafhankelijk, niet zelden onder druk van de Verenigde Staten. Maar in het publieke debat van de afgelopen jaren lijkt kolonialisme aan een comeback bezig.

Typerend was een artikel over en interview met Margot Salomon van de London School of Economics in de Volkskrant van 23 maart. Haar betoog komt erop neer dat het Noorden (bedoeld wordt West-Europa en Noord-Amerika) zijn welvaart vooral te danken heeft aan het koloniale verleden: ‘Het plunderde de rest van de wereld en bouwde zijn industrieën op achter hoge tariefmuren.’

Economische argumentatie

Even illustratief is de oprichting van een heus Decolonization Lab aan de VU in Amsterdam met als toelichting: ‘The decolonization lab serves as a dedicated platform for recognizing and addressing the immediate legacies and impacts of colonialism in real-time.’ En de kwalijke erfenis van het kolonialisme is gefundenes Fressen voor legioenen maatschappijkritische studenten en docenten die de (vermeende) kloof tussen ‘Noord’ en ‘Zuid’ qua welvaart en ontwikkelingsniveau geheel of in belangrijke mate daaraan wijten.

Hier wil ik stilstaan bij de economische argumentatie voor de stelling dat het kolonialisme, ook al is het al zo lang geleden beëindigd, een voortwoekerend kwaad is en de primaire oorzaak van de kloof tussen arm en rijk. Om te beginnen moet de stelling of, beter gezegd, de hypothese, exact worden geformuleerd. Als volgt: West-Europa en Noord-Amerika hebben hun huidige welvaart, en de grote kloof met de rest van de wereld, in belangrijke mate te danken aan hun koloniale verleden.

Deze hypothese kan worden getoetst met behulp van het falsificatiecriterium van Karl Popper. Dat houdt in dat je een hypothese niet moet bewijzen, maar juist moet proberen haar te weerleggen.

De eerste voor de hand liggende test van onze hypothese is kijken of de kloof tussen arme en rijke landen inderdaad nog zo groot is. Dat is slechts beperkt het geval. De ongelijkheid tussen landen is juist enorm afgenomen dankzij een dramatische en historisch unieke reductie in het aantal mensen dat leeft in bittere armoede en dankzij de opkomst van een gigantische nieuwe middenklasse.

Zijn koloniale landen rijker?

Het meest imposant is de opmars van China (na het omarmen van kapitalistische praktijken vanaf 1978) en India (na de economische hervormingen vanaf 1991). Maar ook de vier tijgers (Taiwan, Zuid-Korea, Singapore en Hong Kong) en grote delen van Zuid-Oost Azië en Oost-Europa hebben de kloof in hoge mate gedicht. In Latijns-Amerika verschilt de situatie per land. De inkomensverschillen binnen veel landen blijven er erg hoog met een forse straatarme onderklasse. Afrika blijft over het geheel, gemiddeld genomen, behoorlijk achter dus daar kan nog wel van een kloof worden gesproken.

Als het kolonialisme zo belangrijk is als verklaring voor ‘onze’ welvaart zou je verwachten dat landen die meer en langer en recenter koloniën hebben gehad welvarender zijn dan andere noordelijke landen. Groot-Brittannië, Frankrijk, Portugal, Nederland en België zouden het meest geprofiteerd moeten hebben. Maar hun welvaart wijkt niet significant af van bijvoorbeeld Duitsland, Scandinavië en Italië, landen die niet of in beperkte mate koloniën hebben gehad. Portugal is eerder een stuk armer ondanks zijn vele koloniën.

Zijn niet-gekoloniseerde landen rijker?

De VS en Canada hebben respectievelijk nauwelijks en geen koloniën gehad. Toch zijn de VS zo ongeveer het rijkste land ter wereld (afgezien van wat oliestaten en ministaatjes) en Canada scoort ook hoog. Australië en Nieuw-Zeeland liggen weliswaar in het Zuiden (maar worden toch tot het Noorden gerekend), zijn zelf lang kolonie geweest, maar hun welvaart is desondanks te vergelijken met die van de noordelijke landen.

Volgens de hypothese zouden landen die nooit kolonie zijn geweest een stuk rijker moeten zijn dan hun gekoloniseerde buurlanden. Thailand en Iran zijn nooit gekoloniseerd en Ethiopië maar heel kort (van 1936 tot 1941). Toch zijn deze landen niet rijker dan en hebben zich grosso modo op dezelfde wijze ontwikkeld als hun buren.

Je zou verwachten dat landen die lang geleden zijn gedekoloniseerd rijker zijn dan meer recent bevrijde landen. Latijns-Amerika is al veel langer, zo’n twee eeuwen, gedekoloniseerd dan Azië en Afrika, en zou dus een stuk rijker moeten zijn. Dit is zeker niet het geval ten opzichte van Azië. Voorheen gekoloniseerde Aziatische landen lopen economisch flink voor op hun ‘mede-slachtoffers’ van het kolonialisme in Latijns-Amerika. De vergelijking met Afrika ligt een stuk genuanceerder. Gemiddeld genomen scoort Latijns-Amerika beter, maar er zijn de nodige landen die ongeveer even slecht scoren als veel Afrikaanse landen: b.v. Honduras, Nicaragua, Venezuela, Bolivia en Ecuador.

Ook zijn Singapore en Hong Kong heel laat onafhankelijk geworden (in 1959 en 1997), maar desondanks relatief zeer rijk; en dat ondanks het feit dat beide in een zeer vijandige omgeving verkeerden en geen natuurlijke hulpbronnen en grondstoffen hebben.

Voormalige koloniën ontwikkelen zich verschillend

Als de hypothese klopt zou je denken dat er geen al te grote verschillen zijn tussen landen met een gemeenschappelijke kolonisatie-achtergrond. Toch hebben India, Pakistan en Bangladesh, die gelijktijdig onafhankelijk zijn geworden van Engeland, zich zeer verschillend ontwikkeld. Pakistan en Bangladesh zijn nog steeds straatarm, terwijl India enorm is gegroeid en hard op weg is een economische grootmacht te worden.

Ook Laos, Vietnam en Cambodja, die tussen 1949 en 1954 onafhankelijk zijn geworden van Frankrijk, hebben zich nadien zeer verschillend ontwikkeld: Laos blijft ver achter, Cambodja doet het maar iets beter en Vietnam ontwikkelt zich snel.

Korea en Taiwan zijn vanaf het laatste decennium van de 19^e eeuw tot 1945 door Japan gedomineerd en als kolonie behandeld. Na de Koreaanse oorlog en de afsplitsing van Taiwan van China hebben Zuid-Korea en Taiwan zich spectaculair ontwikkeld terwijl Noord-Korea straatarm is gebleven.

Wereldinkomen is sterk gestegen sinds 1960

Het is duidelijk dat de geponeerde stelling door de feiten wordt gelogenstraft. Dit hoeft niet te verbazen. In 1960 zijn zo goed als de laatste restanten van het kolonialisme opgeruimd. In de bijna 65 jaar sindsdien (3 generaties) is het totale reële wereldinkomen dramatisch gestegen. Hoewel moeilijk exact te kwantificeren, kunnen we uitgaan van een gemiddelde jaarlijkse economische groei van tussen de 2 en 4 procent. Dat impliceert een toename van het wereldinkomen met een factor tussen de 3,6 en 12,8.

Als je bedenkt hoeveel geheel nieuwe producten en diensten er zijn gecreëerd, en hoezeer de kwaliteit en diversiteit daarvan is toegenomen, zal het waarschijnlijk dichtbij een vertienvoudiging zitten. En dat terwijl de kurk waarop Nederland en andere koloniale mogendheden zogenaamd dreven was weggevallen.

Toename in handel en investeringen

Vergelijkbare dramatische veranderingen vanaf 1960 zien we bij de in antikoloniale kringen zo vermaledijde multinationals. Die zouden vooroplopen wat betreft uitbuiting van het arme Zuiden en hun daarop gebaseerde machtspositie continueren. Maar afgaand op bijvoorbeeld de Fortune Global 500 en zijn voorgangers zien we doorlopend enorme verschuivingen in welke multinationals hoog of laag scoren (als ze überhaupt nog bestaan), wat vooral wordt bepaald door het soort bedrijfstak en het succes van het land van herkomst. Kortom, in de loop der decennia na het beëindigen van de kolonisatie hebben zich gigantische verschuivingen voorgedaan die met die kolonisatie helemaal niets te maken hebben.

Van groot belang is ook de enorme toename in de wereldhandel en buitenlandse investeringen (Foreign Direct Investments, FDI) na de dekolonisatie. Deze hebben de wereldwijde economische groei aangejaagd, in belangrijke mate ook in (voormalige) ontwikkelingslanden. De export van goederen en diensten als percentage van het totale wereldinkomen is gestegen van 12% in 1960 tot 31% in 2022. Deze toename dankzij vrijhandel representeert een win-win situatie zoals David Ricardo al meer dan 2 eeuwen geleden aantoonde.

De FDI was in de jaren zestig en zeventig nog klein (geleidelijk gestegen van rond de 10 tot ongeveer 50 miljard dollar per jaar) maar bereikte 1570 miljard dollar in 2000. Daarna schommelde het tussen ongeveer 1000 en 2000 miljard dollar per jaar. Die kolossale buitenlandse investeringen hebben niet alleen de productiecapaciteit en productiviteit wereldwijd enorm doen toenemen, maar ook geresulteerd in een ongekende verspreiding van technologische, operationele en organisatorische kennis en kunde.

Kortom, de enorme toename in de wereldhandel en FDI (ver) na de dekolonisatie heeft geheel nieuwe verhoudingen en mogelijkheden gecreëerd waarvan al die landen die verstandig genoeg zijn geweest erin te participeren hebben geprofiteerd. Het koloniale verleden is daarbij een verre, onbeduidende schim.

Pseudowetenschappelijke oprisping

Structurele economische groei is vooral verbonden met het zoveel mogelijk ruimte creëren voor kapitalistische praktijken en principes (maar met de bereidheid tekortkomingen aan te pakken). Het gaat dan om elementaire zaken als goed beschermde eigendomsrechten, rechtszekerheid, voldoende concurrentie, meritocratie, afwezigheid van corruptie en nepotisme, vrijhandel, vrijheid van ondernemen, individueel handelen en initiatief (binnen wettelijke kaders). Adam Smith wees er in 1776 al op, toen het Britse empire op het toppunt van zijn macht was, dat de koloniën economisch meer kwaad dan goed deden vanwege het mercantilisme en zijn obstakels tegen vrijhandel. ‘Great Britain should voluntarily give up all authority over her colonies.’

De stelling dat het kolonialisme de oorzaak is van de economische kloof tussen arme en rijke landen is afdoende weerlegd. Het is vooral een pseudowetenschappelijke oprisping vanuit de sociaal-‘wetenschappelijke’ hoek waar velen om emotionele redenen in geloven. Aan het daaruit voortspruitende activisme hebben de mensen in de voormalige koloniën helemaal niets.

Dr. Ton Appels is econoom en publicisten auteur van Pleidooi voor het Kapitalisme.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht De rijkdom of armoede van landen heeft niets te maken met het kolonialisme  verscheen eerst op Wynia's Week.

We moeten dus iets doen. Niet nog een toeslag, want toeslagen zijn ingewikkeld en daardoor kwetsbaar. Het toeslagenschandaal over fouten en fraude bij de kinderopvang is weer een jaar verder en een afsluiting is nog helemaal niet in zicht. Hulpverleners en advocaten hebben per gezin vele (dure) uren nodig om soms de kleinste fouten en vergissingen van jaren geleden uit te pluizen. En dan kunnen cliënten hun bonnetjes van acht jaar geleden nergens meer vinden en schieten we nog niet op. Intussen dreigt volgens NRC alweer een nieuw toeslagenschandaal.

Kinderbijslag

We moeten de hongerige kinderen dus wel helpen, maar op een manier die iedereen kan snappen, zonder extra formulieren en zo veel mogelijk bestand tegen vergissingen en fraude.

Daarom eerst gekeken naar de enige regeling  in de doolhof van  toeslagen en belastingkortingen voor gezinnen met kinderen die geen problemen met zich meebrengt. Dat is de kinderbijslag, een vast bedrag per kind dat stabiel blijft wanneer een of twee ouders meer of minder gaan verdienen. De kinderbijslag heeft ook geen gecompliceerde interactie met andere regelingen die gezin of inkomen anders definiëren.

Maar de kinderbijslag is te laag: 2,9 euro per dag voor kleine kinderen; 3-4 euro voor scholieren, en eens per drie maanden achteraf uitbetaald. Daarom is een serieuze verhoging van die kinderbijslag het aangewezen recept tegen kinderarmoede Jammer genoeg is het kabinet precies in de omgekeerde richting bezig, namelijk met een verhoging van de toeslagen in het ingewikkelde, fraudegevoelige en heel slecht ontworpen Kindgebonden Budget (KGB).

Het KGB is in 2024 aanzienlijk verhoogd, maar met grote risico’s voor de uitvoering. Daarbij vergeleken is een zeer aanzienlijke verhoging van de kinderbijslag, zó aanzienlijk dat we het KGB niet meer nodig hebben en kunnen afschaffen, robuuster, spaart enorm op de uitvoeringskosten, is niet fraudegevoelig, maar kost natuurlijk  meer. Misschien zo’n twee miljard extra, maar dan hebben we ook een regeling die iedereen begrijpt, die administratief super-eenvoudig is met een vast bedrag per kind en vanwege die eenvoud nooit een ‘affaire’ zal worden.

Kinderarmoede bestrijden of CO2

Twee miljard extra voor Nederlandse gezinnen kan bij Geert Wilders deel uitmaken van zijn ‘Wij gaan ervoor zorgen dat de Nederlander weer op 1 komt te staan’. Andere kiezers zullen liever de kinderregelingen zo zuinig mogelijk  houden. Dan maar 30.000 vaders en moeders naar het Rode Kruis, want we kunnen geen twee miljard besteden aan actie tegen kinderarmoede. Die twee miljard zijn  nog veel harder nodig voor CO2-bestrijding of voor aanhoudende royale opvang van asielzoekers uit Afrika.

Dat is een keuze, en daarover doe ik vandaag mijn kleine duit in het zakje, voordat ik dan in Wynia’s Week van 27 april uitleg hoe we met twee miljard wél de armoede in Nederlandse gezinnen met kinderen snel, simpel en secuur kunnen oplossen. 

Armoede in eigen land of overzee?

Wat de CO2 betreft is duidelijk dat in de hele EU het enthousiasme afneemt. Politici beseffen dat ze geforceerd hard hebben gelopen, te veel de vrijheid van burgers en bedrijven hebben aangetast, en te makkelijk miljarden hebben uitgegeven. Om enig CO2-beleid te redden bij de publieke opinie is het nu wijzer om voorzichtiger aan te doen, zeker in Nederland met de hoogste benzineprijs van West-Europa en steeds meer faillissementen in het bedrijfsleven. Dan is nog steeds geld nodig voor intelligente adaptie aan de temperatuur, maar kunnen we armoede in eigen land voorrang geven boven lawaaierige warmtepompen  en windmolens in de Noordzee.

Ethisch moeilijker is de afweging tussen armoede in eigen land en armoede overzee. Charles Dickens gaf een beroemde beschrijving in zijn mooiste roman, Bleak House, waar hij Mrs Jelleby beschrijft: een hardwerkende, goed opgeleide moeder, die nu zeker lid zou zijn van Amnesty en Novib, en misschien wel vrijwilliger voor Vluchtelingenwerk, maar in de roman zonder oog voor de kinderen in eigen huis die honger hebben: ‘….with handsome eyes, though they had a curious habit of seeming to look a long way off. As if they could see nothing nearer than Africa!’

Dickens maakt duidelijk dat eigen kinderen voor moeten gaan. Een sterk argument daarvoor is dat die kinderen opgroeien in onze democratische en vrije samenleving en dat we ze later nodig hebben om weloverwogen keuzes te maken in het stemlokaal, om in te stemmen met het betalen van belasting, hoewel dat belastinggeld ook naar doelen gaat waar zij persoonlijk niet voor zijn, en om – in het ergste geval – bereidheid te tonen om hun land in een toekomstige oorlog te verdedigen.

Daarom moet Nederland de eigen kinderen vanaf de geboorte met respect behandelen. En de gemeenschap moet ook zo goed mogelijk helpen dat kinderen vertrouwen hebben in hun ouders – wordt dat niet moeilijker wanneer die ouders continu hun kinderen moeten teleurstellen omdat er niet genoeg geld is voor eten en kleding?

Vier niveaus van naastenliefde

Sommige ethici stellen toch dat we ons gelijkelijk moeten bekommeren om iedereen, en dat Afrika dus even belangrijk is als Nederland. Ik geloof dat ons gedrag in de praktijk iets anders laat zien. Treft een medische noodgeval een ouder, een zus of een kind in nood, dan springen we in en betalen we wat het ook kost. Bij ernstige ziekte van een vriend vragen we of we kunnen helpen in de vorm van een lening. Voor onze landgenoten stemmen we op een politieke partij die zorgt dat iedereen verzekerd is. En voor medische nood overzee geven we een gift aan Dokters Zonder Grenzen zonder de pretentie dat daarmee dan alle nood is opgelost.

Onze plicht jegens de naaste verloopt op vier niveaus: allereerst de eigen familie, dan onze vrienden, daarna  onze landgenoten en ten slotte de rest van de wereld. Kinderarmoede is overal naar; maar er is geen excuus om die in eigen land te verwaarlozen.

Behalve dat ongelimiteerd asiel miljarden kost, die we dan niet kunnen besteden aan Nederlandse kinderen, zijn er natuurlijk nog heel andere en zelfs zwaarder wegende argumenten tegen onbegrensde asiel-immigratie uit Afrika. Eén van mijn helden is Natan Sharansky, lang gevangene in de Goelag van Communistisch Rusland, later twee keer minister in Israël, en auteur van The case for democracy. Hij schrijft in een later boek, Defending Identity, dat Europa de eigen democratische normen ondermijnt door grote aantallen radicale moslims binnen te laten.

Hij vertelt nog eens hoe Kamerlid Ayaan Hirsi Ali groot gelijk had met haar waarschuwingen tegen islamitisch fundamentalisme, maar werd weggehoond door de elite toen ze actie vroeg tegen ‘honor killings’ en genitale verminking: ‘Want alle culturen zijn gelijkwaardig en je mag niet discrimineren.’

Niet alle culturen zijn even goed

Sharansky waarschuwt: wie democratie belangrijk vindt kan niet volhouden dat alle culturen even goed zijn. Democratie heeft een nationale identiteit nodig waar alle Nederlanders zich comfortabel bij voelen. Immigranten met heel andere visies op gelijkheid tussen man en vrouw, over gedwongen huwelijken, en over godsdiensttolerantie kosten niet alleen geld, maar – veel belangrijker dan geld – verzetten zich tegen de Nederlandse identiteit en brengen zo de democratie in groot gevaar. 

Misschien meer daarover een andere keer. Nu eerst een pleidooi voor drie keer zo hoge kinderbijslag en opheffing van het KGB. Volgende week de financiële details.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Bestrijd de kinderarmoede door de kinderbijslag te verhogen en het kindgebonden budget af te schaffen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het simpelweg plakken van zo’n datum is wel erg ambitieus, want we weten nog niet eens om hoeveel mensen het precies gaat, wie zij zijn en waar ze vandaan komen.

Landelijk zijn gedegen antwoorden op deze vragen, na talloze studies en onderzoeken, nog altijd niet te geven. In de Achterhoek lijkt er eindelijk een serieus begin te zijn gemaakt.

Daklozen tellen

Daar is in beeld gebracht dat het in deze fraaie oosthoek van het land om 423 personen gaat die mogelijk dak- of thuisloos zijn, of het risico lopen om op straat te belanden. In voornoemd cijfer zitten 159 ‘briefadressen’ van mensen zonder vast woonadres die hun correspondentie op laten sturen aan een ander persoon. Waar degenen met een geleend postadres dan wél verblijven, is onderwerp van nader onderzoek.

Doetinchem was samen met andere gemeenten en maatschappelijke organisaties initiator van het onderzoek, meldt streekomroep Regio8. Het is waarschijnlijk dan ook geen toeval dat de meeste dak- en thuislozen uit de omgeving komen van Doetinchem (276), gevolgd door Berkelland (36), Montfortland (26), Winterswijk (25), Oost Gelre (19), Oude IJsselstreek (9), Bronckhorst (7) en Aalten (5).

‘Van elf personen in de Achterhoek is onbekend waar ze zitten, terwijl negen dak- en thuislozen in detentie verblijven,’ aldus gegevens van het bureau dat het onderzoek uitvoerde. Elders in het land zijn afgelopen week, tussen 9 en 11 april, dak- en thuislozen geteld. Het gaat onder andere om de regio’s Breda, Hart van Brabant, Holland Rijnland, Westelijke Mijnstreek, Gelderland-Zuid en West-Friesland. Aan het in kaart brengen van de doelgroep werken gemeentelijke diensten nauw samen met tal van organisaties, onder andere op het gebied van jeugdzorg, beschermd wonen en maatschappelijk werk. Bij de telling wordt dakloosheid gedefinieerd ‘als een gebrek aan volwaardige huisvesting’.

Uit eerdere onderzoeken is bekend hoe moeilijk het is om een goed beeld te krijgen, omdat sommigen zich tijden weten te redden door bij vrienden op de bank te slapen, of zich geheel buitenbeeld houden door nergens aan te kloppen voor hulp.

Uit het onderzoek in de Achterhoek is gebleken dat ‘de dakloze’ niet bestaat. Het is een diverse groep. Meer dan een derde is vrouw en bijna een kwart jonger dan 27 jaar. Het overgrote deel is Nederlands. Andere nationaliteiten zijn onder meer Syrisch, Pools en Turks.

Al eerder werd duidelijk dat het stereotype beeld dat een dakloze een alleenstaande man van middelbare leeftijd is met een psychische- of verslavingsproblematiek, slapend op een bank in het park, niet meer van deze tijd is. Hij bestaat ongetwijfeld nog, dit type man, maar de vrouwen zijn in opkomst, evenals kinderen en jongeren. Samen zouden ze goed zijn voor veertig procent van het totaal. De meerderheid voldoet ook niet aan het gevestigde beeld van op straat te leven, of slapen in de daklozenopvang, maar bivakkeert bij vrienden, familie, in een auto, garage of stacaravan.

De meeste daklozen zijn allochtoon

Het vaderlandse geweten aangaande cijfers over daklozen is het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Critici van deze organisatie voeren aan dat jongeren onder de achttien jaar en zogeheten ‘ongedocumenteerden’, dat zijn mensen afkomstig uit niet EU-landen zonder geldige verblijfsvergunning, niet in de cijfers worden meegenomen.

Het CBS houdt het aantal dak- en thuislozen in ons land op ongeveer 30.600. Het gaat dan om dakloze mensen van 18 tot 65 jaar die zijn opgenomen in het bevolkingsregister van een Nederlandse gemeente. In 2009 werd met deze statistiek begonnen en kwam het aantal nog niet hoger uit dan 18.000.

Van de huidige dakloze personen staat 36 procent ingeschreven in een van de vier grote steden: Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Van hen heeft 80 procent een niet-Nederlandse herkomst. In de rest van Nederland is dat 55 procent. Relatief veel mensen (42 procent) werden buiten Europa geboren. Het CBS is begin maart van dit jaar begonnen met de Monitor Dakloosheid om een nog beter inzicht te krijgen.

Het streven om dakloosheid in 2030 te hebben beëindigd is een internationaal doel dat bekend staat als ‘de Verklaring van Lissabon’. Ons land geeft daar vorm aan door het ‘Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een thuis’.

De dak- en thuisloze zelf komt in publicaties niet of nauwelijks aan het woord. Hij of zij gaat op in algemene gegevens die bovenwater zijn gehaald om oorzaken te achterhalen en daaruit lering te trekken. Dak- en thuislozen geven vaak problemen aan al op zeer jeugdige leeftijd die bepalend zouden zijn geweest voor hun levensloop.

Onthullend inkijkje

Een onthullend inkijkje in het leven van een dakloze kwam onlangs van de hand van verslaggeefster Marjolein Schipper van De Telegraaf. In de rubriek ‘Het leven van…’, dat wekelijks een terugblik geeft op het leven van een overledene. Zij beschreef ontroerend de bijzondere levenswandel van Francois Hermans (1965-2024).

‘De laatste twintig jaar van zijn leven bracht Francois Hermans door als – alom geliefde – zwerver in Bergen op Zoom. Slechts weinigen wisten dat hij ooit een gevierd reisboekenschrijver was, 69 landen bezocht en dat de vrouwen aan zijn voeten lagen. Maar die laatste jaren op straat waren het gelukkigst.

‘Zwerver Francois bivakkeerde graag op vaste plekjes in de stad, gezeten in een stevige vissersstoel en met zijn hele hebben en houwen op een rollator. Van de daklozenopvang moest hij niets hebben. Hij had zo zijn vaste rondje en kwam niets tekort; warme koffie hier, broodje shoarma daar. Veel diepgaande gesprekken met een vast clubje bekenden.

‘Hermans had geen stabiele jeugd. Zijn vader was snel vertrokken, door zijn moeder werd hij effectief verwaarloosd. Heimwee naar zijn tijd als reisjournalist had hij niet. Hij gaf niet om materiële zaken. Op straat was hij in balans, er werd niets van hem verwacht, hoefde nergens aan te voldoen.

‘Vorige maand overleed Francois. Zijn vrienden zetten een crowdfunding op voor zijn begrafenis en hadden binnen de kortste keren twaalfduizend euro bij elkaar. Heel bijzonder om te zien hoe Francois werd gewaardeerd. Puur om wie hij was.’

De door de politiek gezette stip op de horizon om het probleem van dakloosheid in het jaar 2030 te hebben geëlimineerd, zou zomaar eens een utopie kunnen zijn. Het simpelweg plakken van een datum moet zich nog bewijzen als stimulans om ingewikkelde vraagstukken op te lossen. Kijk maar naar stikstof, energie en milieu.

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Neerlands meest vergeten ambitie: dak- en thuisloosheid zou in 2030 moeten zijn opgelost. Gaat dat nog lukken?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat kunnen we zien aan het vorige week verschenen rapport Een zeker bestaan II. Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum. Het is geschreven door de vorig jaar door CU-minister Carola Schouten (Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen) ingestelde Commissie sociaal minimum.

Het onderwerp van het rapport vereist een econoom met verstand van de arbeidsmarkt en een automatiseringsdeskundige met inzicht in wat er mis is met de computers van de Belastingdienst. Maar we kregen een commissie voorgezeten door een socioloog met als specialisatie sociale klassen, die zich tevreden stelde met beschrijving in plaats van analyse: de Rotterdamse hoogleraar Godfried Engbersen, tevens lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Niet de persoon die hier nodig was.   

Een eenzijdig samengestelde commissie

Leden van de commissie komen uit de hoek van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) en Divosa (de vereniging voor leidinggevenden in het gemeentelijk sociaal domein), of zijn specialist in de juridische praktijk van bijstand en toeslagen. Mensen dus die alles weten over de Nederlandse situatie, maar zonder veel kennis van de aanpak in andere landen of van economische analyses over de onderliggende problemen op de arbeidsmarkt.

Enige uitzondering: Kees Caminada, hoogleraar Empirische analyse van sociale en fiscale regelgeving aan de Universiteit Leiden, die veel heeft gepubliceerd over internationale vergelijkingen tussen welvaartsstaten, maar vooral descriptief. 

Die ‘foute’ samenstelling van de Commissie is niet zonder gevolgen gebleven. In Een zeker bestaan II lezen we veel over de geschiedenis van de sociale klassen in Nederland (in het verlengde van eerder werk uit 1990 van Kees Schuyt), en vindt een nuttige signalering plaats van de groepen die het meest in de knel zijn gekomen, te weten gezinnen met kinderen en één werkende ouder.

Maar we lezen bijna niets over het grote probleem waar de politiek al zo lang mee worstelt: is het mogelijk om minimumloon, bijstand en kinderbijslag te verhogen en tegelijk de wirwar aan toeslagen minder talrijk en minder ‘tegen elkaar inwerkend’ te maken? De ambitie in de ondertitel Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum wordt nergens waargemaakt. Dat vereist een analyse van het waarschijnlijke gedrag van de ontvangers: gaan die meer uren werken bij een hoger inkomen, maar met minder toeslagen?

Niemand in de Commissie heeft die kennis en dus blijft het rapport beschrijvend. Concrete wegwijzers en suggesties voor oplossingen ontbreken. Engbersen en zijn mede-auteurs melden daarover alleen dit (op pagina 182):

‘Een aansprekend voorbeeld van een recente stelselvereenvoudiging vond plaats in het Verenigd Koninkrijk. Het VK kent nu een relatief eenvoudig stelsel dat is gebaseerd op de landelijke bijstandsregeling Universal Credit. Bij invoering in 2013 verving Universal Credit zes bestaande regelingen gericht op sociale minima. (…) Het succes van de Britse vereenvoudiging is moeilijk te meten. (…) Toch lijkt het samenvoegen van bestaande regelingen een nuttige beweging om meer duidelijkheid en overzicht te bieden aan sociale minima. De Britse uitkeringsontvanger hoeft nog maar één loket te bezoeken voor het merendeel van zijn of haar inkomensondersteuning.’

De Tweede Kamer heeft behoefte aan praktische inzichten

Hier wreekt zich – denk ik – dat Engbersen het erg druk heeft. Hij publiceert al heel lang iedere maand twee nieuwe wetenschappelijke boeken of artikelen. De onderwerpen zijn belangrijk en ik bewonder ’s mans energie, maar dat moet haast wel ten koste gaan van de zorgvuldigheid. Over dit belangrijke Britse voorbeeld wil de lezer natuurlijk weten:

•          Werden de zes regelingen tegelijk afgeschaft of sequentieel?

•          Was er een proef in een regio, of ging de verandering met een big bang?

•          Was bekend wie achteruit zou gaan bij de overzetting van zes regelingen in één nieuwe uitkering?

•          Welke compensatie werd geboden aan de mensen die er inderdaad op achteruitgingen?

Dat is allemaal géén sociologie, maar wél praktische inzicht dat de Tweede Kamer dringend nodig heeft om eindelijk stappen vooruit te kunnen zetten. We zoeken het tevergeefs in het rapport van Engbersen en de zijnen.

Er bestaat overigens wél een rapport van het Nederlands Economisch Instituut (NEI) over het royaler maken van sommige toeslagen. Ook zijn er proefberekeningen die laten zien hoe mensen die meer uren gaan werken, daarna 70 tot 85 procent van hun extra inkomsten weer verliezen door verlaagde toeslagen. Allemaal welbekend in politiek Den Haag, ook bij Pieter Omtzigt. De Commissie sociaal minimum had dat debat in de goede richting kunnen sturen, bij voorbeeld met een serieuze analyse van de in Groot-Brittannië opgedane ervaringen.

Eveneens teleurstellend is de slappe tekst over de aanpak in Vlaanderen. Daar krijgen de ouders van elk nieuwgeboren kind een eenmalig startbedrag van 1200 euro. Daarna is de kinderbijslag voor kinderen in het basisonderwijs ongeveer twee keer zo hoog als bij ons. Ook is er een regeling voor extra hulp aan ouders (ons ‘kindgebonden budget’), maar die geeft in Vlaanderen aanleiding tot terugvordering in slechts één op de honderd gevallen, terwijl dat in Nederland nodig wordt geacht bij één of de vier gezinnen.

Veel bestuurskundig jargon

De Vlamingen hebben het dus beter voor elkaar, en we zouden willen weten hoeveel dat allemaal kost en of we Nederlandse ouders snel op het Vlaamse systeem kunnen ‘overzetten’. Maar dat wordt ons door de Commissie niet verteld. Wel lezen we in doods bestuurskundig jargon het volgende:

‘Illustratief is dat er al meerdere jaren wordt gesproken over alternatieven voor het toeslagenstelsel, maar dat er nog geen besluitvormende keuzes zijn gemaakt over de richting. Politieke sturing over de richting is nodig om het proces voor een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum (en het stelsel van inkomensondersteuning) verder te helpen.’ 

Hetzelfde taaie proza treffen we ook aan in de conclusies:

‘De Commissie hecht uiteraard wel aan gezonde arbeidsmarktprikkels. Bij voorkeur zit er enige ruimte tussen de bijstand en het minimumloon. Het is in elk geval niet wenselijk dat mensen erop achteruit gaan als ze de stap van uitkering naar werk zetten.’

Jaarlijks komen 130.000 huishoudens in financiële problemen omdat de toeslagen te ingewikkeld zijn en te veel extra inkomen wegbelasten. Zó urgent is dit onderwerp. Dit is wat we op korte termijn al kunnen doen:

Eén: de toeslagen langzamer afbouwen als het inkomen stijgt. Bij ons is de bovengrens voor de toeslagen een jaarinkomen van 39.000 euro; in de als hardvochtig bekendstaande Verenigde Staten lopen toeslagen door tot een jaarinkomen van 56.000 euro. En dat is niet omdat Amerikaanse belastingbetalers zo graag de middeninkomens van hun medeburgers subsidiëren, maar omdat economisch onderzoek duidelijk en herhaaldelijk heeft laten zien dat de winst van langzaam afbouwen van toeslagen (zodat niet 70 procent of meer van extra verdiend geld weer verdwijnt) groter is dan de kosten.

Twee: een proef in één provincie met het Vlaamse systeem. Dus met van een ‘wiegbonus’ vn 1200 euro, hogere kinderbijslag en waar nodig extra hulp, maar dan in Vlaamse stijl, dus met één procent foutmeldingen in plaats van vijfentwintig. 

Een goed gefundeerde aanpak is niet dichterbij gekomen

En wat het uitbesteden van onderzoek door het ministerie betreft: zorg voor commissies met niet alleen ervaringsdeskundigen en bestuurders, maar met meer gespecialiseerde economen die preciezer kunnen aangeven welke lessen we kunnen trekken uit de aanpak in andere landen.

Een zeker bestaan II telt driehonderd literatuurverwijzingen, vooral naar Nederlandse rapporten en nauwelijks naar studies die betrekking hebben op ervaringen in het buitenland. De commissieleden hebben kennelijk niet op het netvlies hoe grondig en frequent internationale economische toptijdschriften publiceren over toeslagen voor mensen met een laag inkomen en wat daarvoor de beste vorm is. Het belangrijke onderwerp van de armoede is daarom in het rapport van de Commissie sociaal minimum niet dichter bij een goed gefundeerde aanpak gekomen. Regering en Tweede Kamer hebben meer en beter nodig.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Een armoedige commissie heeft een armoedig rapport over armoede gebaard verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederlandse armen zijn niet gebaat bij asielzoekers

Het kabinet trekt 2 miljard uit voor armoedebestrijding. Dat is op zich prima te rijmen met artikel 20 van onze Grondwet: aandacht besteden aan de ‘bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart’ en het verlenen van bijstand aan ‘Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien’.

Het kabinet trekt ook 4 miljard uit voor de opvang van asielzoekers. Ik vind dat wrang. Asiel is namelijk pure import van armoede. Daar zijn de armen in Nederland – waaronder veel immigranten – niet bij gebaat. En de Nederlandse regering heeft primair de verantwoordelijkheid voor ‘Nederlanders hier te lande’.

Hoe zit het met de armoede van statushouders? Neem alleen het inkomen. Wie het ‘dashboard cohortstudie asiel’ van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) raadpleegt, ziet al snel dat het gemiddeld besteedbaar inkomen van statushouders de eerste jaren na statusverlening ruwweg de helft is van het Nederlands gemiddeld. Dat duidt al op forse armoede.

En dat is nog maar de helft van het verhaal. Want een groot deel van het inkomen van statushouders komt uit uitkeringen. We kunnen ook kijken naar het persoonlijk primair inkomen. Dat is het inkomen dat mensen zelf verdienen uit eigen arbeid en vermogen. Uit de berekeningen voor onze studie ‘Grenzeloze verzorgingsstaat’ – blijkt dat het persoonlijk primair inkomen van statushouders van 20 tot 64 jaar minder dan een kwart is van het persoonlijk primair inkomen van autochtonen uit dezelfde leeftijdsgroep. Dat is pas armoede!

Asielzoekers zijn toch hoogopgeleid?

Hoe komt het toch dat statushouders zo vaak arm zijn? De kernoorzaak is het opleidingsniveau. Een laag opleidingsniveau zorgt voor een laag inkomen. En het gaat niet alleen om salarisverschillen. De arbeidsdeelname van mensen met een hoog opleidingsniveau ligt meestal ergens rond 80%, tegen 50% voor mensen met een laag opleidingsniveau. Ook is de werkloosheid onder laagopgeleiden doorgaans twee à drie keer zo hoog als onder hoogopgeleiden.

Wacht eens even, zult u wellicht denken, asielzoekers zijn toch grotendeels hoogopgeleid? Dat is inderdaad een verhaal dat ten tijde van de vluchtelingencrisis van 2015 de wereld in is geholpen. Toenmalig COA-directeur Bakker noemde Syrische asielzoekers een ‘enorm potentieel en verrijking voor de samenleving, want een derde is academisch opgeleid en een even groot deel heeft hbo- of mbo-niveau.’

Hoeveel raketgeleerden zitten er onder Eritrese asielzoekers?

Ook deden er verhalen de ronde over artsen en apothekers, architecten en advocaten die zich in groten getale onder de asielzoekers zouden bevinden. Voor de eerste lichting Syriërs werd dit verhaal in 2018 ontkracht in de SCP-studie Syriërs in Nederland. Destijds had een derde ten hoogste basisonderwijs genoten en was slechts een vijfde hoogopgeleid. Het SCP vermeldt ook nog dat bij vluchtelingen meestal eerst de hoger opgeleiden komen en dan de lager opgeleiden.

Toch blijft het verhaal van de hoogopgeleide vluchtelingen rondzingen. Terwijl zo makkelijk is in te zien dat het onzin moet zijn. Sinds 2014 vormen Syriërs de grootste groep, op afstand gevolgd door Eritreeërs. Pak één simpele statistiek er bij: ten tijde van de vluchtelingencrisis gingen Nederlanders gemiddeld ongeveer 18 jaar naar school, tegen 9 jaar voor Syriërs en 5 jaar voor Eritreeërs. Hoeveel raketgeleerden zou een redelijk denkend mens hopen aan te treffen onder Eritrese asielzoekers?

Dit lage opleidingsniveau is algemeen. Van alle niet-westerse statushouders in Nederland heeft – schrik niet – 40% tot 60% ten hoogste basisonderwijs, afhankelijk van de herkomstregio. Ten hoogste basisonderwijs betekent in veel gevallen ook: helemaal geen onderwijs. Analfabeet.

Asielzoekers zijn abominabel laag opgeleid. Voor het rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat onderscheidden we 10 regio’s waar asielzoekers vandaan komen. Voor elk van deze regio’s waren asielzoekers het laagst opgeleid. Lager dan studie- en arbeidsmigranten en zelfs ook lager dan gezinsmigranten. De verklaring is simpel: negatieve zelfselectie. De meeste asielzoekers zijn geen zielige vluchtelingen, maar mensen die om goed invoelbare redenen naar het rijke Westen willen. Alleen zijn ze veel te laag opgeleid om via het studie- of arbeidskanaal te kunnen migreren. En als je dan geen familie in het Westen hebt, rest alleen misbruik van het asielkanaal. Dat misbruik gebeurt dan ook op grote schaal, zoals ook het kabinet-Rutte3 al constateerde.

Menselijk kapitaal is vaak lastig mee te nemen

Is er dan helemaal niemand met een goede opleiding onder asielzoekers? Natuurlijk wel! Maar daar komt een ander probleem om de hoek kijken. Uit economisch onderzoek blijkt dat menselijk kapitaal – in de vorm van opleiding en werkervaring – vaak heel lastig is mee te nemen door immigranten.

De bijna spreekwoordelijke Indiase computerexpert, die op uitnodiging van een bedrijf in Nederland komt werken, heeft menselijk kapitaal met een internationaal karakter en kan direct aan de slag. Dat vertaalt zich meestal in een goed salaris en positieve netto-afdrachten aan de schatkist. Maar de kennis en werkervaring van een advocaat of architect uit Aleppo is in Nederland niet direct toepasbaar door verschil in wetgeving en andere bouwvoorschriften. Geen werkgever in Nederland zit specifiek te wachten op een advocaat of architect uit Aleppo.

Werken loont vaak minder dan een uitkering

De vaak gehoorde verklaring, dat asielzoekers het zo slecht doen omdat hun diploma’s niet worden erkend, snijdt dus weinig hout. Ja, dat gebeurt, maar dat is een universeel verschijnsel, omdat menselijk kapitaal nu eenmaal niet zo makkelijk is te transporteren over landsgrenzen.

Iets dergelijks geldt voor discriminatie als verklaring. Ja, er is serieuze discriminatie op de arbeidsmarkt. Daar is veel onderzoek naar gedaan. Dus dat is absoluut een factor. Maar dat kan nooit de enige verklaring zijn. De afgelopen jaren was er een extreem krappe arbeidsmarkt, maar toch zat steevast de helft tot twee derde van de niet-schoolgaande statushouders in de bijstand. Vakantiegangers stonden uren bij Schiphol in de rij, vanwege een gebrek aan bagagestouwers. Zeker weten dat er binnen een redelijke reisafstand van Schiphol meer dan genoeg statushouders wonen die dat werk kunnen doen. Maar de vacatures bleven onvervuld. De verklaring is hier dat de statushouders aanlopen tegen het probleem waar alle laaggeschoolde inwoners van Nederland tegen aanlopen: werken loont vaak minder dan een uitkering. Toch zijn er ook genoeg mensen (ook statushouders) die desondanks dergelijk werk wél oppakken. Die hebben kennelijk een hoger arbeidsethos dan degenen die thuisblijven.

Culturele afstand

Dat brengt ons op een andere verklaring van de verschillen. Uit Grenzeloze Verzorgingsstaat blijkt dat de culturele afstand tot Nederland een rol speelt bij de integratie. Zelfs bij de in Nederland geboren, getogen en opgeleide tweede generatie werkt een grote culturele afstand negatief door, ook als men rekening houdt met schoolprestaties en opleidingsniveau. En de culturele afstand tot Nederland is het grootst voor Afrika en de islamitische wereld, precies de gebieden waar de meeste statushouders vandaan komen.

Er is nog een andere reden waarom ik de verklaring van discriminatie en het niet erkennen van diploma’s nogal gemakzuchtig vind. Statushouders hebben belabberde arbeidsmarktprestaties. Maar statushouders komen – zoals gezegd – ook voor het merendeel uit de islamitische wereld en Afrika.

In die gebieden is het de inwoners tot op heden niet gelukt om goed functionerende staten te ontwikkelen. Er worden nauwelijks boeken gepubliceerd en de wetenschap staat op een laag pitje. Zelden worden er patenten aangevraagd of succesvolle bedrijven opgestart. Daar worden nauwelijks Nobelprijzen voor fysica of chemie gewonnen of Fieldsmedailles voor wiskunde.

Het onderwijsniveau is vaak laag en kinderen winnen zelden een medaille in de internationale wiskunde olympiade. En in de landen die niet drijven op een plas olie, is het inkomen per hoofd van de bevolking doorgaans laag. Kortom, die statushouders komen uit landen waar de inwoners er niet bepaald een succesverhaal van maken. Om dan de schuld voor hun falen in Nederland zonder meer op de ontvangende samenleving af te schuiven, is dan wel wat al te gemakzuchtig. Dat over de integratie van de eerste generatie asielzoekers.

Maar… met de tweede generatie komt het wel goed, hoor ik sommigen denken. Regelmatig wordt hierbij geschermd met de goede schoolprestaties van de huidige Iraanse tweede generatie. Die gaan inderdaad iets vaker naar havo of vwo dan autochtonen. Er heerst bij sommigen dan ook een romantisch beeld van de asielzoeker als vluchtende intellectueel.

Veel mensen kennen wel enkele bekende Nederlandse intellectuelen met een Iraanse migratieachtergrond, zoals Afshin Ellian, Farah Karimi en Kader Abdolah. Bij de eerste lichtingen asielzoekers uit Iran was er inderdaad wellicht wat vaker sprake van elitemigratie. Hun kinderen doen het daarom ook goed op school. Dat zijn echter de uitzonderingen.

Asielkinderen gaan veel vaker naar de praktijkschool

Om een beeld te krijgen van de schoolprestaties van asielkinderen kunnen we beter kijken naar de citoscore. Eerste generatie asielkinderen scoren 5 citopunten onder het niveau van autochtonen. Klinkt niet veel? Het verschil tussen schooladvies havo/vwo en vwo bedraagt ongeveer 5 punten. Bij de tweede generatie is het verschil kleiner, maar nog altijd 3 punten. Dat is ongeveer een half schooladvies verschil. Dit is gebaseerd op cijfers van 2006 tot 2019.

Kijken we naar de meer recente asielinstroom dan zijn de verschillen met autochtonen ronduit dramatisch. We raadplegen weer het CBS-asieldashboard. Daaruit kun je het middelbare schoolniveau van jonge asielzoekers halen. We kijken naar de deelname aan de praktijkschool. Dat is een schooltype voor kinderen met minstens drie jaar leerachterstand en een IQ tussen 55 en 80, wat in woorden neerkomt op zwakbegaafd of licht verstandelijk beperkt. Bij autochtonen gaat 2,4% naar dit schooltype. In de periode 2017-2022 ging van de Syrische asielkinderen in het derde verblijfsjaar 17,6% naar de praktijkschool. Dat is 7 keer zo vaak als autochtonen. Bij Eritreeërs is dat zelfs 34,2%, oftewel 14 keer zo vaak!

Omgekeerd is het aantal kinderen dat havo of vwo volgt veel lager dan bij autochtonen. Van de 1.315 Eritrese middelbare scholieren ging bijna niemand naar de havo en helemaal niemand naar het vwo. Ongeacht de vraag of ze wel altijd op het juiste schoolniveau zitten: de arbeidsmarktvooruitzichten van dit cohort asielkinderen zijn ronduit somber.

Natuurlijk wordt bij de tweede generatie een aanzienlijk deel van de achterstand ingelopen. Maar citoscores laten zien: bij de vijf groepen die bij de eerste generatie de laagste citoscores hebben, is bij de derde generatie slechts de helft van de achterstand ingelopen. Dit soort achterstanden kunnen heel hardnekkig zijn.

Samenvattend: asielzoekers zijn laagopgeleid en wat ze aan menselijk kapitaal hebben, is in Nederland vaak niet toepasbaar. De schoolprestaties van asielkinderen zijn ondermaats, bij recente cohorten zelfs dramatisch. Bovendien hebben asielzoekers doorgaans een grote culturele afstand tot Nederland, wat de integratie verder bemoeilijkt. Dat maakt asiel al met al tot regelrechte import van armoede, die ook achteraf niet makkelijk is te repareren.

De grote lijn is beslist niet opwaarts

Dit alles zeg ik over groepen. Dit is een verhaal over gemiddelden. Een mens is geen gemiddelde. Natuurlijk zijn er statushouders die uitstekend integreren. Wiens kinderen het prima doen op school. Wellicht ondanks de achterstand waarmee zij in Nederland begonnen, ondanks de discriminatie die zij misschien ervoeren en in weerwil van de vaak hospitaliserende asielprocedure. Zij verdienen daarvoor alle lof. Maar dit stuk wil beleidsrelevant zijn. En beleid gaat over de grote lijn. En die is beslist niet opwaarts.

Terug naar die kabinetsbesluiten. Je kunt miljarden stoppen in armoedebestrijding, maar dat helpt weinig als je de structurele armoede van morgen massaal importeert via het asielkanaal. De snelste weg om de groei van de armoede in Nederland een halt toe te roepen, is stoppen met de opvang van asielzoekers van buiten Europa. Dan kunnen we de miljarden die we daarmee uitsparen steken in armoedebestrijding in Nederland en menswaardige opvang van echte vluchtelingen in de regio. Veel humaner en veel beter voor de armen in Nederland.

Jan van de Beek is wiskundige en antropoloog en promoveerde op de geschiedenis van het economisch onderzoek naar het Nederlandse migratiebeleid. Hij is een van de auteurs van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’, hier te downloaden. Hij werkt nu aan een actueel boek over bevolkingsgroei en migratiebeleid in het Nederland van nu en straks.

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie de armoede wil bestrijden, moet stoppen met de import van armoede (door het toelaten van asielzoekers van buiten Europa). verscheen eerst op Wynia's Week.

De wetenschap kan onderstrepen dat er een serieus probleem is met de toename van CO2 (maar dat wisten we al). Ook kan prof. Erisman betogen dat de situatie met CO2 nog ernstiger is dan eerder werd gedacht. Maar vanwege de enorme offers die nodig zijn om dan het CO2-beleid nog meer te versterken, hoort Erisman die afweging over te laten aan de Tweede Kamer.

Erisman en Wilders

Never mind wat Erisman schrijft over 2050. President Xi in China heeft het ook over 2050, want dan is hij er toch al lang niet meer, en opent intussen in hoog tempo nieuwe kolencentrales. Maar het wordt serieus wanneer we lezen wat Erisman wil voor de komende jaren: het doel van ‘klimaatneutrale elektriciteit’ in 2035 moet binnen bereik komen ‘met meer beleid voor energiebesparing en keuzes over onder meer de verduurzaming van brandstoffen, mobiliteit en gebouwde omgeving’.

Tegen het AD zei Erisman: ‘Het is niet zo dat mensen morgen hun auto moeten inleveren. Maar hoe kunnen we zorgen voor een opbouw van alternatieven en dat we burgers meekrijgen?’

Wel, met zijn brief van 29 augustus krijgt Erisman niemand mee, buiten de huidige aanhang van Extinction Rebellion en andere al eerder overtuigde CO2-haters. Wilders ziet zijn PVV ook niet verder groeien. Alleen wanneer Wilders toegeeft dat Nederlandse staatsburgers recht hebben op vrijheid van godsdienst, en dat het fout was om dat te ontkennen, en ook fout om de Koran te beschimpen, kan hij medestanders zoeken voor een ander immigratiebeleid.

Zo zou het Erisman helpen wanneer hij begon met toe te geven dat vooruitlopen op andere landen in de strijd tegen CO2 enorme offers met zich meebrengt – met als illustratie de  0,00036 graad Celsius van Rob Jetten als potsierlijke beloning voor tientallen miljarden belastinggeld. Ook is het tijd om officieel toe te geven dat het verbranden van houtsnippers fout was, dat de huidige warmtepompen niet werken zonder geluidsscherm en niet verplicht moeten worden, en dat hybride auto’s oké zijn, maar elektrische auto’s met hun zware batterijen alles welbeschouwd niet bijdragen aan een schoner milieu.

Wie zó graag ‘meer beleid’ wil en haast heeft, is niet geloofwaardig zonder eerlijke reflectie op de risico’s en de fouten van overhaast eerder beleid op hetzelfde terrein. Dat missen we in de brief van Erisman. Voor een deel is dat een gevolg van de samenstelling van zijn Klimaatraad: twee specialisten in het ‘besturen van de energietransitie’, en drie in respectievelijk de ‘duurzaamheid’, de ‘verandering’ en de ‘ethiek’ van energie en klimaat. Dan is de kans klein dat daar een nuttige afweging uit komt tussen de zorgen over CO2 en de zorgen over armoede in Nederland en de kindersterfte in arme landen.

Een commissie gevuld met specialisten in ‘dierlijk eiwit’, ‘B12-vitamine en zink in het vlees’ en ‘optimaal  wildbeheer’ is ook niet de voor de hand liggende bron van nieuw inzicht in een ‘evenwichtig dieet’.

Hoe groot is de schade aan onze economie?

CO2-bestrijding – speciaal wanneer Nederland voorop wil lopen – is zo kostbaar dat ik hoop dat het beloofde rapport van Erisman twee extra hoofdstukken bevat: één hoofdstuk over de schade aan onze eigen economie en of we die kunnen verminderen door niet steeds af te wijken van de omringende landen – voorbeeld: kosten en baten van een benzineprijs van 2,45 euro.

En ook willen we een hoofdstuk over de beste mix van bestrijding van en adaptatie aan meer CO2. De brief van Erisman noemt in abstracto ‘adaptatie’ aan een veranderend klimaat, en zijn Raad heeft in Marjolein Haasnoot een aankomend specialist in die adaptatie, maar zij zal met tot nog toe maar één eigen wetenschappelijke publicatie die door anderen is geciteerd, en dan alleen nog in Nederland, moeite hebben om op te boksen tegen de andere acht leden die helemaal overtuigd zijn van nóg grotere offers in de oorlog tegen CO2.

Gaat het om kleine bedragen dan is dat allemaal niet nodig. Het Residentie-orkest, bij voorbeeld, kan proberen om meer subsidie te krijgen omdat de afstand met het Concertgebouworkest en het Rotterdams Philharmonisch Orkest in bezetting, salaris en budget gevaarlijk groot is geworden door eerdere bezuinigingen. Dan hoeft de minister van Cultuur niet te horen van de aanvragers waar die paar miljoen dan vandaan moeten komen. Maar bij het CO2 -beleid gaat het om tientallen miljarden die voor een deel direkt nevenschade aanbrengen aan de economie – voorbeeld: de chemische industrie verhuist naar het buitenland. Ook blijft met de CO2-oorlog minder over voor onderwijs, zorg en actie tegen armoede.

Ongelijke strijd

Ik geef één schrijnend voorbeeld. Deze week rapporteerde de NOS: ‘Uit recent onderzoek van de NOS blijkt dat kwaliteitsverlies van zorg al gaande is. Ouderen in verpleeghuizen worden soms weken niet gewassen. Ook zijn er vaste wc-tijden, wat als gevolg heeft dat mensen die het niet kunnen ophouden langere tijd in hun eigen ontlasting zitten… het kabinet bezuinigt fors op de ouderenzorg. Zo wordt het landelijke budget voor deze sector oplopend tot 2026 met 3 procent gekort.’

Minister Kaag van Financiën eist die bezuinigingen op de ouderenzorg, ondanks alle noodkreten vanuit de sector, en dat is omdat haar schatkist leeg is na alle uitgaven in de oorlog tegen CO2. Als de Klimaatraad van Erisman wil bouwen aan een breder draagvlak, dan moet ze begrip tonen voor zulke sociale kosten van het CO2-beleid. Anders krijgen we een ongelijke strijd om politieke aandacht tussen negen wetenschappers in de Klimaatraad en arme bejaarden zonder hooggeleerde hulptroepen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht De oorlog tegen CO2 is zo duur dat ouderen in verpleeghuizen vaak mensonwaardig behandeld worden verscheen eerst op Wynia's Week.

In haar boek Al mijn Moeders; een familiegeschiedenis van analfabeten, armen en arbeiders (2022) heeft Anita Terpstra beschreven onder welke omstandigheden men vroeger in Harkema en omgeving leefde. In openluchtmuseum De Spitkeet in het dorp kan men deze aanschouwen.

‘Bedden’ van oude lappen of jutezakken

Spitkeet is een ander woord voor plaggenhut en Terpstra beschrijft deze als volgt (pp. 38-39):
‘Om hoogte onder het lage dak te winnen, werd eerst de vloer dertig tot veertig centimeter uitgediept, zodat het schuine dak rechtstreeks op de grond rustte. Dat scheelde materiaal, omdat er geen muren gemaakt hoefden te worden. In de uitgegraven ruimte werden palen – gemaakt van dunne boomstammen – geplaatst met daaronder zwerfkeien om ervoor te zorgen dat de boel niet verzakte. De vloer was van aangestampt leem, voorzien van wat fijn zand. Het dak bestond uit takken waarop plaggen (platte stukken grond of veen) werden aangebracht. Een aantal planken deed dienst als voor- en achtergevel. In de voorgevel zaten een of twee kleine ramen en in de achtergevel bevond zich een deur. Die waren vaak tweedehands. De kieren tussen de planken werden dichtgesmeerd. De hut werd verwarmd door middel van een open vuur. De rook ontsnapte via een schoorsteen, een gat in het dak of via een raam en deur.’

Het grondoppervlak van een spitkeet was zo’n zes á zeven vierkante meter. Met planken scheidde men een soort van bedstede af, waar het hele gezin in sliep en waar de ‘bedden’ bestonden uit oude lappen of jutezakken. Stromend water was er niet.

Het museum laat ook eenvoudige stenen woningen zien zoals ze in die tijd nieuw werden gebouwd. Deze hadden geen keuken, geen wc, geen badkamer, geen elektriciteit en geen stromend water. In de woonkamer stond een kachel waarop werd gekookt. Er is plek voor twee bedsteden en geen bovenverdieping.

Gaat het hier over een ver verleden, waarin Nederland zich nog niet verrijkt had aan slavernij en koloniën? Nee, in Harkema en directe omgeving woonden mensen in de eerste helft van de vorige eeuw zo. In de jaren van schaarste na de Tweede Wereldoorlog bouwde men aan de stenen woningen vaak een ‘kippenhok’. Kinderen die het huis uit gingen als ze trouwden konden hierin tijdelijk wonen als ze nog geen eigen woning hadden gevonden. In dat hok bouwde men een smal aanrecht tegen de muur en was er ruimte voor een tafel met een paar stoelen. Achter een houten wand was een kleine slaapkamer.

Kinderarbeid op platteland verdween niet

Velen denken dat na aanname van het Kinderwetje van Van Houten (1874) kinderarbeid in Nederland niet meer voorkwam. Die wet verbood echter alleen fabrieksarbeid voor kinderen tot twaalf jaar en nachtarbeid voor kinderen onder de dertien jaar. Het had geen effect op het terugdringen van kinderarbeid op het platteland. De Leerplichtwet van 1901 bracht daar wel verandering in. Echter ook toen verdween kinderarbeid op het platteland niet, omdat de kinderen (hoe jong ze ook waren) nog decennialang onmisbaar waren bij het binnenhalen van de oogst.

Turfsteken vormde een belangrijke bron van inkomsten in met name de 19^e eeuw en de eeuwen daarvoor. Deze goedkope brandstof vormde een onmisbare bouwsteen voor de welvaart in de Gouden Eeuw. Hoe belangrijk betaalbare energie is als grondslag voor de economische welvaart is een les die dezer dagen graag wordt vergeten. De fysiek inspannende arbeid van het turfsteken werd gedurende het voorjaar en de zomermaanden, vaak door het hele gezin, beoefend zo lang het licht was. Tot soms wel 18 uur per dag.

Tussen 1880 en 1910 emigreerde een op de tien Friezen

Besmettelijke ziekten als cholera, tyfus en mazelen woedden nog volop in de tweede helft van de 19^e eeuw. Auke van der Woud heeft het toenmalige leven in de steden uitgebreid beschreven in zijn boek Koninkrijk vol Sloppen, Achterbuurten en Vuil in de Negentiende Eeuw. Rond 1845 deden zich verschillende hongersnoden voor, waarbij dodelijke slachtoffers vielen.

Op het moment dat de slavernij werd afgeschaft (1863-1873) leefden in het oostelijk deel van Friesland mensen in aardholen, die ze hadden uitgegraven in stuwwallen.

Tussen 1880 en 1910 emigreerden circa 30.000 Friezen, ofwel bijna tien procent van de bevolking. Het scheurde hechte gemeenschaps- en familiebanden uiteen, want emigratie betekende vrijwel altijd een afscheid voorgoed. In die jaren kende Friesland van alle provincies de hoogste armenbedeling.

Het oosten van Friesland werd zwaar getroffen door de crisis van de jaren dertig van de vorige eeuw. De werkloosheid liep op tot 25 procent. Het gemiddelde inkomen in het oostelijk deel van de provincie bedroeg in 1930 minder dan de helft van het landelijk gemiddelde. Het gemiddelde van de rest van de provincie zat daar tussenin. Veel mensen die in de voorgaande decennia erin waren geslaagd betere huisvesting te vinden, keerden noodgedwongen weer terug naar een spitkeet. Zelfs vlak na de Tweede Wereldoorlog werden (hoewel officieel verboden) nog nieuwe spitketen gebouwd.

De welvaart begon pas toe te nemen vanaf de jaren zestig. De vestiging van een grote Philipsfabriek in het naburige Drachten gaf de werkgelegenheid een enorme boost. Met vereende krachten wist men eigenhandig een einde te maken aan de woningnood. De zelfredzaamheid is ook zichtbaar in de trots van het dorp, voetbalclub Harkemase Boys dat speelt in de Derde Divisie zaterdag.

Armoede maakt je klein

Toen deed ook de bemoeizucht van een overheid, die geloofde in de maakbaarheid van mensen en de samenleving, haar intrede. De inwoners van Harkema kregen de kwalificatie asociaal opgeplakt en hadden heropvoeding nodig. Het dorp van een paar duizend inwoners moest met de grond gelijk worden gemaakt. De inwoners wisten dat te voorkomen.

Terpstra besluit haar boek met de zinsnede ‘Armoede maakt je klein en dat gevoel is onbewust van generatie op generatie overgedragen. Ook op mij. Nu weet ik eindelijk waar het vandaan komt.’

Mede namens deze mensen en hun voorouders bood onze koning op 1 juli 2023 zijn excuses aan voor de slavernij.

Anita Terpstra, Al mijn Moeders; een familiegeschiedenis van analfabeten, armen en arbeiders, Amsterdam, Thomas Rap, 2022.

Econoom Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week, vooral onderzoeksjournalistieke artikelen. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Regering maakt mede namens straatarme Friese heidebewoners excuses voor slavernij verscheen eerst op Wynia's Week.

Met de kinderbijslag betaalt de overheid mee aan de kosten die horen bij de opvoeding van een kind. Maar die kinderbijslag is deze maand net met drie procent verlaagd: omdat de energieprijzen niet meer zo hoog zijn als eind 2022 het geval was.  

De schade van ongezond eten is groot. Het is slecht, niet alleen voor de gezondheid en voor het risico van overgewicht en diabetes, maar ook voor de mentale ontwikkeling van kinderen. Dat staat wetenschappelijk vast, net als dat vaststaat dat de aarde warmer wordt door de uitstoot van CO2 en door verstedelijking, zij het dat de opwarming van de aarde wel langzamer gaat dan in eerdere rekenmodellen was aangenomen. Zo staan we oog in oog met twee slechte ontwikkelingen: veel kinderen worden ongezonder en zullen daar ook op school last van ondervinden, en de aarde warmt op. 

Ons financieringstekort heeft dankzij Sigrid Kaag de limiet bereikt 

Over vier maanden  – waarom zo idioot lang? – kunnen we bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen de voorkeur gevan aan partijen als D66, GroenLinks, PvdA, Partij voor de Dieren en Volt, die een absolute prioriteit geven aan de CO2-reductie, of aan partijen als BBB, PVV, SP, JA21 en – als ze op tijd wakker worden – VVD en CDA. Dat zijn partijen die niet willen stoppen met geld voor CO2-reductie, maar ook oog hebben voor de nood van kinderen in arme gezinnen.  

Het financieringstekort is dankzij minister Sigrid Kaag opgelopen tot 3 procent van het bruto binnenlandse product (bbp) en heeft de EU-limiet bereikt. Wie kinderen wil helpen, zal dus moeten aangeven waar we op klimaat- en natuurbeleid kunnen bezuinigen. Hoe zouden BBB, PVV, SP, JA21 en – eventueel – VVD en CDA dat kunnen doen?  

Het meest voor de hand ligt stoppen met het kostbare stikstofbeleid. Het blind strooien met geld ten behoeve van stikstofreductie werd door D66-klimaatminister Rob Jetten ingezet met een onsterfelijke gotspe: stikstof zou een stofje zijn dat ‘als je er teveel van hebt’ een ‘vestikkende deken legt over de natuur’.   

Daarna zakte het niveau nog verder en werd een theoretisch rekenmodel ingezet om boeren te terroriseren. Het model kon geen verschil maken tussen tijdelijke stikstofuitstoot (woningbouw, wegenaanleg) of een permanente toename en hield evenmin op een correcte wijze rekening met de impact van hoge schoorstenen en variërende windrichtingen. Arnout Jaspers heeft met deze onzin grondig afgerekend. 

Voor de vermindering van de stikstofuitstoot en de stikstofneerslag in combinatie met een omslag in de landbouw is door het nieuwe kabinet 25 miljard euro gereserveerd. Een flink deel van dat bedrag kan beter worden besteed aan het verhogen van de kinderbijslag. Om die ommezwaai politiek acceptabel te maken, moeten BBB, PVV, SP, JA21 en – ik geef de hoop niet op – VVD en CDA het hart van hun kiezers aanspreken. Dat is niet zo moeilijk.  

Hoe klinkt: ‘Asielzoekers die te lang moeten wachten op een overheidsbeslissing hebben automatisch recht op een bestuurlijke dwangsom van maximaal 1442 euro, maar kinderen die opgroeien in armoede krijgen geen compensatie voor de prijsstijging van gezond eten. Put uit het stikstoffonds om die kinderen royaal te helpen.’    

Bescherm kinderen net zo zorgvuldig als de Waddenzee 

Of: ‘De Waddenzee is een beschermd Natura 2000-gebied en dus moet het zand dat er wordt weggebaggerd om vaargeulen op diepte te houden, in de Waddenzee blijven. Rijkswaterstaat voert het dus niet af, maar stort het verderop – en even later is het weer terug. Maar hoe zit het met de bescherming van onze kinderen? Na twee jaar covid met onnodig lange schoolsluitingen zijn er nu naar schatting een kwart miljoen kinderen die niet gezond groente en fruit kunnen eten. Bescherm de volgende generatie ten minste net zo zorgvuldig als de Waddenzee. Dat kan met geld uit het stikstoffonds’.  

En komt er tegenspraak, vuur dan een tweede salvo af: ‘Aan de andere kant van de Waddeneilanden ligt de Noordzee en daar kan kennelijk alles wijken voor zwaar gesubisideerde windmolens die op grote schaal vogels doden. Zo willekeurig en excessief is het natuurbeleid.’ 

Ik ben geen opiniepeiler, maar dit lijkt me kansrijk. Lastiger wordt het voor BBB, PVV, SP en JA21 om ook het CO2-beleid om te buigen zonder de indruk te wekken dat het klimaat hen niet ter harte gaat.  

Ik zou beginnen met de plannen voor waterstof en ammoniak. Die zijn financieel riskant (want bij de huidige prijzen zeer verliesgevend) en ook gevaarlijk. Niet voor niets is ooit besloten om zo min mogelijk ammoniaktreinen door het land te laten rijden. Stopzetting van de bouw van waterstof- en ammoniakfabrieken totdat het proces rendabel en veilig is, is misschien politiek denkbaar, zeker voor BBB, PVV, SP en JA21, en wellicht ook voor VVD en CDA, die het veiligheidsaspect extra kunnen benadrukken.  

Zo kunnen we geld vrijspelen voor een aanzienlijke verhoging van de kinderbijslag, die dan beter ook per maand kan worden uitbetaald, en niet, zoals nu, per kwartaal. Daardoor is er een vertraging van zes maanden tussen het meten van de gemiddelde inflatie en de betaaldag. Als in de herfst gas en elektra opnieuw veel duurder worden, willen we gezinnen toch niet weer een half jaar laten wachten op hogere kinderbijslag. Betaal elke maand en laat de bedragen in de pas lopen met het geschatte actuele prijspeil. 

Minder suikerbieten en meer natuur 

D66, PvdA, GroenLinks, Partij voor de Dieren en consorten zullen zeker tegenwerpen dat de kinderbijslag voor de overheid onnodig kostbaar is, want rijke ouders krijgen die óók. Dat is waar, maar er staan twee belangrijke voordelen tegenover.  

De kinderbijslag is voor iedereen onbelast en verstoort dus niet nog meer de scheve uitkomst van één euro extra verdienen, maar 80 cent verliezen door meer belasting en minder toeslagen. Ook is politiek belangrijk dat de kinderbijslag – net als de aow – een transfer is die niet is omgeven met klachten en schandalen. Dat is natuurlijk omdat er geen ingewikkelde formulieren en wantrouwige ambtenaren aan te pas komen.  

En dan nog iets: zodra onze kinderen meer groente en fruit eten en minder snoep en andere suikerproducten, kan Nederland een paar suikerbietenplantages teruggeven aan de natuur. Mede dankzij Cees Veerman, ooit tegelijk minister van Landbouw én suikerboer (hoe kan het?), hebben we er daarvan in verhouding meer dan alle andere EU-lidstaten. Minder suikerbieten en meer natuur: klinkt dat niet als groen geluk? 

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Verhoog de kinderbijslag met geld uit het stikstoffonds: mooi thema voor de verkiezingscampagne! verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfs het Centraal Planbureau houdt zich tegenwoordig bezig met armoede. Vorige jaar publiceerde het bureau voor het eerst een raming van de armoede in Nederland. Dat is opvallend, omdat armoede altijd een politiek beladen en subjectief begrip is geweest. Het CPB beweegt zich liever niet in politieke wateren.

Maar ook het CPB ontkomt niet aan de politieke en maatschappelijke druk om iets met armoede te doen. Bovendien heeft vooral het werk van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) het CPB er kennelijk van overtuigd dat armoede op een objectieve manier te definiëren en vooral te meten is. Op dat werk ga ik hieronder in.

Het punt dat ik wil maken is, dat ik als betrokken burger alleen maar de helft van de armoedeberekeningen kan controleren. Dat is namelijk de berekening van de zogenaamde armoedegrens, oftewel het bedrag dat een burger in Nederland minimaal nodig heeft om op een behoorlijke manier te kunnen leven. Maar hoe het komt dat veel mensen een beschikbaar inkomen hebben onder de armoedegrens, is niet uit de publicaties van SCP en CPB te achterhalen.

Meerdere definities van de armoedegrens mogelijk

Er zijn verschillende manieren waarop je armoede zou kunnen definiëren. De eenvoudigste methode is door aan te nemen dat het niveau van de bijstandsuitkering de armoedegrens voorstelt. De Bijstandswet, ingevoerd in 1965, gaf iedereen zonder voldoende middelen van bestaan het recht op een inkomen gelijk aan de bijstandsuitkering. Die uitkering zou netto voldoende moeten zijn voor een menswaardig bestaan.

Als de bijstandsuitkering beschermt tegen armoede zou dus niemand in Nederland arm kunnen zijn. Dat lijkt natuurlijk op het weg definiëren van armoede.

We moeten eerst nagaan wat precies de armoedegrens is. Beneden die grens zijn mensen niet meer in staat minstens het hoogstnoodzakelijke aan te schaffen. Het SCP heeft daar onderzoek naar gedaan. De publicatie ‘Armoede in Kaart’ uit 2019 geeft uitgebreid weer, hoe het SCP de armoedegrens berekent.

De armoedegrens volgens het SCP

Het idee is eigenlijk heel simpel. Het SCP bekijkt wat iemand minstens moet uitgeven om te kunnen leven zonder direct in schuldproblemen verzeild te raken. Dan gaat het om uitgaven aan huur, elektriciteit, voeding, kleding en schoeisel, enzovoorts. Daar bovenop laat het SCP nog enige ontspanning toe, zoals abonnement op een krant en lid van een voetbalclub.

Voor 2017 kom je bij deze armoedegrens op een bedrag van 1135 euro uit voor alleenstaanden. Voor meerpersoonshuishoudens kan de armoedegrens berekend worden door rekening te houden met schaalvoordelen. Zo heb je als koppel niet twee keer zo veel meubels nodig als een alleenstaande.

Als het bedrag voor een alleenstaande gelijk zou zijn aan 100 euro, dan moet je daar voor iedere extra volwassene in het huishouden een bedrag van 37 euro aan toevoegen en voor elk minderjarig kind een bedrag van 30 euro. Het CPB heeft de berekeningen van het SCP geactualiseerd en komt dan tot het volgende staatje:

We zien dat de armoedegrenzen voor verschillende huishoudens behoorlijk gestegen zijn, maar vooral de stijgingen van de laatste twee jaar zijn fors. De reden daarvoor is de inflatie die in de laatste paar jaar sterk is gestegen. We kunnen dus vaststellen dat de minimaal noodzakelijke uitgaven behoorlijk kunnen fluctueren. Bij hoge inflatie zullen die uitgaven snel kunnen stijgen, bij lage inflatie zal die stijging beperkt zijn.

De bijstandsuitkering ligt onder de armoedegrens…

Het aantal mensen dat in armoede verkeert, kan dan ook sterk fluctueren afhankelijk van de inflatie. Dat hangt er dan ook van af hoe het beschikbare inkomen reageert op inflatie. Mensen zijn immers arm als hun beschikbare inkomen lager is dan de minimaal noodzakelijk uitgaven. In beginsel zou je dus van ieder gezin de inkomenssituatie moeten weten om te kunnen bepalen of er sprake is van armoede.

Om daar een eerste idee van te krijgen kunnen we een vergelijking maken tussen de hoogte van de armoedegrens en de netto bijstandsuitkering. Voor een alleenstaande vanaf 21 jaar bedraagt in 2023 die netto-bijstandsuitkering 1196 euro per maand. Kijken we dan naar het staatje van het CPB, dan lijkt de conclusie duidelijk. De alleenstaande met bijstand heeft een beschikbaar inkomen dat 337 euro per maand onder de armoedegrens ligt. Hij/zij leeft in armoede.

…maar toeslagen kunnen armoede opheffen…

Dat is echter een onjuiste conclusie, want de wetgever heeft besloten dat mensen met lage inkomens ook recht kunnen hebben op allerlei toeslagen. Voor onze alleenstaande zou het kunnen gaan om zorgtoeslag en huurtoeslag. We weten natuurlijk dat de uitvoering van toeslagenwetten vreselijk uit de hand kan lopen (denk aan de toeslagenaffaire).

Waarom verhoogt de overheid dan niet de bijstandsuitkering voor iedereen en schaft ze de toeslagen af? Goede vraag, het antwoord is dat de overheid kennelijk ‘maatwerk’ wil leveren (waar ze dus vervolgens niet altijd in slaagt). Sommige mensen betalen bijvoorbeeld een hoger huurbedrag dan andere mensen. Hun armoedegrens wordt daardoor hoger en daarvoor zouden ze gecompenseerd kunnen worden met een hogere huurtoeslag.

…en doen dat vaak ook

We maken een berekening. Eerst de zorgtoeslag. Een alleenstaande bijstandsontvanger zal 155 euro per maand ontvangen. Dan de huurtoeslag. Die is afhankelijk van de huur die men betaalt. Als onze alleenstaande 600 euro per maand aan huur betaalt, ontvangt hij/zij ongeveer 320 euro per maand aan huurtoeslag van de overheid.

Is de huur echter 400 euro per maand – zoals het SCP aanneemt – zal de huurtoeslag 175 euro bedragen. Hij/zij ontvangt dus in totaal nog 155 + 175 = 330 euro aan toeslagen. Bij een huur van 600 euro is het totaal aan ontvangen toeslagen 470 euro. Dat is dus 140 euro hoger, maar de huur is 200 euro hoger. Conclusie: bij benadering zorgen toeslagen ervoor dat alleenstaanden niet onder de armoedegrens vallen. Als men tenminste niet in een te duur huurhuis woont.

De armoedemeting volgens het CPB…

Volgens het CPB zullen dit jaar 4,9% van de Nederlanders arm zijn. Dat zijn ruim 800.000 personen. Hoe kan dat als wij zelf geen armoede constateren? Bedenk dat wij de mate van armoede alleen voor alleenstaanden hebben bepaald. We zouden natuurlijk ook berekeningen moeten maken voor de andere zeven groepen uit bovenstaande tabel van het CPB.

Belangrijker echter is dat onze hypothetische berekeningen niet zo veel zeggen. Wij zouden eigenlijk de ‘echte’ inkomensgegevens van mensen willen hebben. Die gegevens zijn er, want anders hadden het SCP en het CPB het aantal armen in Nederland niet kunnen uitrekenen. Maar terwijl er wel over de berekening van de armoedegrens transparant wordt gerapporteerd, gebeurt dat niet voor de beschikbare inkomens.  

In feite geeft het SCP zelf aan welke gegevens iemand nodig heeft om de berekeningen van onze planbureaus te checken. Die staan namelijk in het volgende plaatje:

…is niet te checken.

Het lijkt me niet ingewikkeld om daar interessante tabellen mee op te stellen. Maar die tabellen zijn er dus niet. Althans, die zijn niet openbaar. We moeten dus maar aannemen dat het SCP en CPB hun berekeningen goed gedaan hebben (waar ik overigens van uitga).

Maar we weten nu ook niet wat de belangrijkste redenen zijn voor armoede. We weten al dat de netto-uitkeringen te laag zijn. Zijn de toeslagen dan misschien toch niet voldoende om boven de armoedegrens uit te komen? Hebben veel mensen dan hoge niet-verzekerde ziektekosten? Zo zijn er nog veel meer vragen te stellen, maar antwoorden komen er niet van onze planbureaus.

Nu zijn dat ook alleen maar vragen die leiden tot symptoombestrijding. De beste remedie tegen armoede is immers werk, en dan vooral werk op bovenminimaal niveau. Daar heb je een opleiding voor nodig en de wil – en de mogelijkheid! – om de arbeidsmarkt op te gaan. Deze remedie vergt veel tijd – ook van de overheid – en werkt soms niet eens.

We blijven dus toch maar even bij de symptoombestrijding, net overigens als onze geachte afgevaardigden. Die hebben kennelijk ook geen idee welk symptoom aangepakt moet worden bij armoedebestrijding. Sommigen pleiten voor hogere lonen en uitkeringen, anderen voor goedkoop voedsel en weer anderen willen juist minder toeslagen en lagere belastingen.

Dus ook voor onze vertegenwoordigers in het parlement blijkt het zeer nuttig te zijn als het SCP en het CPB meer informatie geeft over de beschikbare inkomens van onze armere medeburgers. Dan kunnen de afgevaardigden ook wat meer doordachte maatregelen tegen armoede bedenken.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Tasten in het duister: hoe zit het echt met de armoede in Nederland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Als drie maaltijden per dag al onzeker zijn, tobt die 28 procent na hun vaste lasten zeker ook over onverwachte uitgaven. Mijn vrouw en ik hadden de afgelopen maanden een lekkende dakgoot, een kapotte ingebouwde plafondlamp, snoeien en betegelen in onze tuin en een paar uitvoerige reparaties bij de tandarts. Wij konden alles gelukkig betalen, maar hoe moet die 28 procent dat doen?

Nu de vliegtuigen van onze zes ministers en van president Knot van De Nederlandsche Bank (DNB) weer zijn geland, zou de armoede hun hoogste prioriteit moeten zijn. Vreemd dat de ministers niet beginnen met te eisen dat alle pensioenen alsnog geheel worden bijgetrokken en gecorrigeerd voor de historische inflatie sinds 2008.

Het is moeilijk om een andere maatregel te bedenken die zó voor de hand ligt. Zeker, Klaas Knot verliest gezag na al zijn eerdere verhalen over de rekenrente die dat onmogelijk zou maken, maar beter dat híj een deuk krijgt en met enige stress moet leven dan dat zo veel landgenoten dat moeten.

Zorg, onderwijs, politie

Correctie van de pensioenen is een begin, maar meer is nodig, speciaal voor jongeren en voor al die mensen die voor kinderen moeten zorgen en niet genoeg verdienen. Vandaag doe ik één suggestie die hier en daar kan helpen, zeker in de zorg met oplopende wachttijden, in het onderwijs met steeds meer lesuitval en vier dagen school in plaats van vijf, en bij de politie. 

Het AD deze week: ‘Politie kampt met groot personeelstekort’. Dat betekent: 32.000 misdaden niet onderzocht, en onnodig veel criminelen vrij op straat.

Geef daarom ruimte in alle cao’s om waar nodig meer te betalen dan de salarisschaal aangeeft en dan niet eenmalig maar structureel. Een paar cao’s hebben die vrijheid al. Er is bij voorbeeld een schaal voor stagaires in de apotheek (20,50 euro per dag in het derde jaar van de stage; dit jaar op 1 juli 2,5 procent hoger naar 21,01 euro per dag). Je schrikt van de zuinigheid, maar er is een uitweg: ‘ten gunste van de stagair mag hiervan worden afgeweken’.

Arbeidsmarkt is niet overal dezelfde

Veel cao’s, bij voorbeeld in de zorgsector zijn streng en rigide. De cao voor de ziekenhuizen verordonneert: ‘De werkgever kan een (tijdelijke) toeslag toekennen, bijvoorbeeld op basis van … de arbeidsmarktsituatie. De tijdelijke toeslagen hebben geen structureel karakter en worden niet tot het pensioengevend salaris gerekend.’

Verschil in salaris naar standplaats, bij voobeeld tussen Amsterdam en Almere is voor de vakbond een lastig dilemma. Een econoom zegt: geef meer vrijheid en flexibiliteit, want de arbeidsmarkt in Amsterdam en Utrecht (hoge huren, lange reistijden voor wie die huren niet kan betalen of eindeloos wacht om ooit een huurwoning te krijgen) verschilt van de provincie.

Amsterdam raakt agenten kwijt aan de provincie

Een zeer seniore politieman vertelde mij lang geleden: de salarisschaal is overal identiek en dus verliest Amsterdam de meer ervaren politiemensen aan de provincie. Agenten die veel hebben meegemaakt en ervaring opgedaan vertrekken uit Amsterdam naar Almere of Apeldoorn omdat het wonen er goedkoper is en hun kinderen meer ruimte en vrijheid hebben. Misschien is politiewerk in Amsterdam wel extra moeilijk, en de kosten van het bestaan zijn er zeker hoger , maar het salaris is gefixeerd en dus heeft het management minder slagkracht bij het personeelsbeleid.

In Engeland zijn er serieuze toeslagen op de cao’s voor werkers in Londen. In Nederland houden de vakbonden dat tegen en we begrijpen waarom. De vakbond wil scheve ogen vermijden en zich ook zichtbaar inspannen voor de leden in Almere. Intussen zijn tekorten in de zorg, maar ook bij het onderwijs en de politie zo hoog opgelopen dat het overgebleven personeel gestresst raakt en wij belastingbetalers mopperen vanwege wachttijden, lesuitval en criminaliteit.

Vakbond heeft alle docenten even lief

Ook op het micro-niveau zijn rigide salarisschalen schadelijk. In het voortgezet onderwijs vallen de meeste lessen uit bij Nederlands en wiskunde. Maar de enige geoorloofde manier voor schoolleiders om die probemen aan te pakken is  smokkelen met de inschaling. Opnieuw is de vakbond de dwarsligger, want die heeft alle docenten even lief, zolang ze maar hun contributie betalen. En waarom zou een docent vakbondslid blijven, wanneer hij ziet dat de collega voor wiskunde minder hoeft voor te bereiden, veel sneller een toets kan corrigeren en ook nog meer verdient?

Cao moet geen dictaat zijn maar slechts een bodem

De correctie van de pensioenen is een zeldzaam voorbeeld van een maatregel waar iedereen vóór kan zijn (behalve dan Klaas Knot). Serieus beleid heeft kosten en baten en serieuze politici weten dat. De vakbond zal niet makkelijk instemmen met een nieuwe cultuur waarbij de cao geen dictaat is voor de salarissen maar slechts een bodem, en waarin het normaal is dat krapte op de arbeidsmarkt mede bepaalt hoe veel hoger het salaris daarboven moet uitstijgen om vacatures te vullen en personeel te behouden.

Als onze managers beter kunnen managen omdat ze de vrijheid krijgen om salarissen aan te passen, is dat  – denk ik – goed voor dynamiek en optimisme in de economie. Na drie jaar tragedie met covid, oorlog en hoge inflatie is zo’n push gewenst.

Dat gaat geld kosten, en dus moet er elders worden bezuinigd. Mijn mede-auteurs in Wynia’s Week komen met tal van mooie suggesties – Nederland liever geen duur gidsland; stikstofbeleid beter geschrapt want het kost 24 miljard en brengt alleen onnodig verdriet –  maar die worden genegeerd door onze minister van Financiën en haar vrienden in Davos.

Misschien ligt dat anders bij de 28 procent en al die anderen in zorg, onderwijs en politie die te hard moeten aanpezen vanwege de vele vacatures. Die kunnen allemaal op 15 maart hun stem uitbrengen. Meer gericht geld bij tekorten op de arbeidsmarkt; het is zeker niet genoeg om alle armoede weg te werken, en tegelijk de kwaliteit van zorg, onderwijs en politie te verbeteren, maar wel economisch logisch en heel snel in te voeren.

De vakbeweging is tegen, maar bekwame ministers weten hoe ze dan op een ander punt de leden van de vakbeweging een succes moeten gunnen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en – tot voor kort – Monash University. Hij was in 2002 vice-premier in het kabinet Balkenende-I. Hij publiceert zijn columns al vier jaar in Wynia’s Week.

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Geef ruimte in cao’s om structureel meer te betalen verscheen eerst op Wynia's Week.