Muntz doelde op de zogenoemde ‘muckrakers’: Amerikaanse reporters die rond 1900 op basis van grondig onderzoek onthullingen deden over bijvoorbeeld misstanden in het bedrijfsleven, malversaties in de bankwereld, corruptie onder lokale bestuurders, zwendel met patentgeneesmiddelen en activiteiten van de onderwereld. Grote, nationale kwesties die veel aandacht kregen en in de Verenigde Staten leidden tot nieuwe wetgeving.

In Nederland was de socioloog en amerikanist A.N.J. den Hollander de eerste wetenschapper die aandacht vroeg voor het werk van de muckrakers: in zijn boek Het démasqué in de samenleving. De journalistiek van de anti-schijn (1976).

Discrepantie tussen schijn en werkelijkheid

Den Hollander (1906-1976) was een begaafd waarnemer en iemand die in staat was de resultaten van zijn onderzoek op indringende wijze te verbeelden. Hij was ook een ontmaskeraar. De discrepantie tussen schijn en werkelijkheid was het grote thema in zijn werk.

Ook op inhoudelijk gebied liep hij voorop. In de jaren dertig had Den Hollander, dankzij een beurs van de Rockefeller Foundation, een voortreffelijk proefschrift geschreven over de arme blanken in het zuiden van de VS. In de jaren zestig schreef hij over de achtergronden van de rellen in de zwarte woonwijken van de grote Amerikaanse steden. In zijn colleges – sinds 1946 was Den Hollander hoogleraar sociologie aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam – doceerde hij over discriminatie en de belabberde positie van de ‘negers’, zoals ze toen nog werden genoemd.

In zijn benadering van de sociologie was Den Hollander volstrekt uniek, briljant en erudiet, met een aanvallende en uiterst doeltreffende ‘Cruyffiaanse’ stijl. Over zijn persoon en werk schreef ik in 2021 een uitgebreide biografie.

Journalist, vond Den Hollander, is een eerbaar beroep, maar het vak kent ook tekortkomingen. De wetenschap kan en moet, zo meende hij, een stap verder zetten. Zoals ook muckraker Ida Tarbell (1857-1944) dat deed.

Met haar publicaties over The Standard Oil Company van John D. Rockefeller kreeg zij de multinational op zijn knieën. Tarbell schreef zeer feitelijk over de opkomst en machtsverwerving van het petroleumconcern. Ze ging terug naar de bronnen, verdiepte zich in de vele archiefstukken, speurde in oude jaargangen van kranten, herlas regeringsenquêtes en ondervroeg personen die betrokken waren geweest bij conflicten met Standard Oil. Het waren feiten over corruptie en illegale trustvorming, geen theorie, geen gepreek of gejammer, maar een kalm, analytisch verslag. En juist daardoor doeltreffend.

De artikelen van Tarbell, die in 1904 weren gebundeld in The History of the Standard Oil Company, veroorzaakten een nationale golf van woede tegen het bedrijf. De effen, bijna droge toon van haar verhaal, zo schrijft Den Hollander, zal het voor veel lezers des te indrukwekkender hebben gemaakt. In 2015 concludeerde de journalist Tom Keene: ‘Ida Tarbell changed America. This book should be read on oil, but far more, as a window into another time and place.’

Tegels lichten

In de jaren zeventig en tachtig werd het onthullen van schandalen ook in Nederland een journalistieke trend – gestimuleerd door de Watergate-affaire die in 1974 leidde tot het aftreden van de Amerikaanse president Richard Nixon. Bij zijn ontmaskering speelden twee journalisten, Bob Woodward en Carl Bernstein, een prominente rol. Onderzoeksjournalistiek in optima forma.

H.J.A. Hofland (1927-2016), een leerling van Den Hollander, kan worden gezien als de eerste Nederlandse muckraker, vooral dankzij zijn in 1972 verschenen boek Tegels lichten of Ware verhalen over de autoriteiten in het land van de voldongen feiten. Frank Westerman noemde het ‘de hoeksteen van de vaderlandse journalistiek, een onbetwiste klassieker die je domweg gelezen moet hebben.’

In Tegels lichten schreef Hofland onder meer over de restauratie van het politiek bestel na de Duitse bezetting, de politionele acties in Nederlands-Indië en de Greet Hofmans- affaire. Zijn boek was een eyeopener voor iedereen die dacht dat zich in Nederland geen schandalen afspelen. Hofland noemde de nationale overheid zelfs een ‘georganiseerde oplichtersbende’.

Hofland was geen journalist die in ruil voor schouderklopjes angstvallig het stilzwijgen bewaarde over alles wat hem op cocktailparty’s sub rosa ter orde kwam. Hij introduceerde een nieuwe habitus, die standaard werd in de Nederlandse onderzoeksjournalistiek. De Tegel, vernoemd naar zijn meesterwerk, is sinds 2006 de belangrijkste journalistiek prijs in ons land.

Beleven we anno 2023 een tijdvak waarin onderzoeksjournalistiek hoogtij viert, zoals Thomas Muntz in De Groene betoogde? Of worden we juist platgewalst met ‘voldongen feiten’, met name over kwesties (stikstof, klimaat, asiel) die vragen om ontmaskering en andere invalshoeken?

Voor een ander geluid moet je op internet zijn

Onze dagbladen – NRC, de Volkskrant en Trouw voorop – maar ook andere media zijn zeer politiek correct. Voor een ander geluid moet je op internet zijn. Zo valt in Wynia’s Week te lezen dat de D66-netwerkcorruptie zich als een venerische ziekte heeft ingevreten in ons openbaar bestuur, dat het onzin is dat de Nederlandse regering ‘van Brussel’ zo’n streng stikstofbeleid moet voeren, dat belangrijke politici in de ban zijn van de ecolobby, dat de asielmigratie best kan worden afgeremd als we Denemarken ten voorbeeld nemen, dat de strijd tegen de zware misdaad niet valt te winnen en dat we met 30.000 windmolens in de Noordzee aankoersen op een ongekende milieuramp.

Wie tegels wil oplichten, moet – daar is sinds de dagen van Hofland niets aan veranderd – op zoek naar schandalen, corruptie en de vuile aarde eronder.

Hans Werdmölder is criminoloog en antropoloog. Hij is onder meer de biograaf van prof A.N.J. den Hollander: Den Hollander – Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal en HIER te koop.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht We worden platgewalst met ‘voldongen feiten’: hoog tijd voor echte onderzoeksjournalistiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Arie den Hollander was de grondlegger van de Nederlandse Amerikanistiek èn een van de pijlers onder de Nederlandse sociologie. Ook kan Den Hollander worden beschouwd als voorbereider van de Nederlandse onderzoeksjournalistiek van de 21st eeuw.

De aanval en de herwaardering

De colleges van Den Hollander waren halve conferences, waarin hij schitterde door vakmanschap en eruditie. Juist in die Amsterdamse collegezalen werd Den Hollander in 1969 aangevallen, als een autoritaire professor van de voorbije tijd. Arie den Hollander was de eerste hoogleraar die werd weggewerkt, als onderdeel van de culturele revolutie aan de Nederlandse universiteiten.

Maar hij bleef publiceren, onder meer over de muckrakers van een eeuw geleden, de Amerikaanse onderzoeksjournalistiek avant la lettre. Na zijn plotselinge dood in juli 1976 volgde gaandeweg een herwaardering voor Arie den Hollander en zijn werk.

Den Hollander, de biografie

De schitterende biografie van Hans Werdmölder, die begin 2021 verscheen speelt hierin een belangrijke rol. De biografie biedt een boeiend portret van een welbespraakte man, dwarse geleerde en markant persoon. 45 jaar na zijn overlijden krijgt Den Hollander weer de erkenning die hij verdient.

Nu tijdelijk met korting

De biografie ‘Den Hollander, dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie’ is verkrijgbaar in zowel paperback als luxe hardcover. Speciaal voor de lezers van Wynia’s Week is de monumentale biografie deze maand november met korting beschikbaar.

De luxe hardcover kost deze maand 25 euro (normaal 39,95), de paperback 17,50 euro (normaal 29.95). Bestellingen alleen HIER. Alleen deze maand!

Het bericht EXCLUSIEF Monumentale biografie ‘dwars boegbeeld’ Arie den Hollander in november MET KORTING voor lezers van Wynia’s Week verscheen eerst op Wynia's Week.

Vanaf 1946 was hij jarenlang een gewaardeerde hoogleraar sociologie en amerikanistiek aan de universiteit van Amsterdam. Zijn colleges waren beroemd en berucht. Tot zijn gehoor behoorden studenten die later faam zouden maken als journalist – Aad Nuis, Renate Rubinstein, Henk Hofland, Jan Donkers en Rinus Ferdinandusse – of als politicologen, sociologen en antropologen – Hans Daalder, Joop Goudsblom, André Köbben en Anton Zijderveld.

‘U heeft hier uw mond te houden’

In de jaren zestig van de vorige eeuw werd Den Hollander het eerste slachtoffer van de studentenrevolte. Evenals veel van zijn collega’s was Den Hollander niet blij mee met de enorme toeloop van studenten in die tijd. Tijdens zijn colleges liet hij regelmatig merken dat slechts een fractie van de aanwezigen voldoende intelligent en getalenteerd was om zijn lessen met vrucht te volgen. Toen hij dat op 14 februari 1969 opnieuw deed, en een student rekenschap vroeg van Den Hollanders als denigrerend ervaren opmerking, antwoordde deze ‘U heeft hier uw mond te houden. Als u niet oppast, kunt u er nog jaren last van hebben’ en vertrok.

Dat werd hem fataal. Het incident bleek georkestreerd te zijn: om tien uur ’s ochtends meldde de Radio Nieuwsdienst dat hoogleraar Den Hollander het college had gestaakt. Een student had stiekem een bandopname gemaakt die nog dezelfde avond door de VPRO-radio werd uitgezonden. De volgende dag plaatste NRC Handelsblad een artikel over het conflict, met als kop: ‘U heeft hier uw mond te houden.’

Toen Den Hollander merkte dat zijn collega’s hem onvoldoende steunden, trok hij zijn consequenties en nam afscheid als hoogleraar sociologie. Wel bleef hij colleges amerikanistiek geven, die echter nog slechts door enkele studenten werden gevolgd.

Arme blanken en muckrakers

Het is de verdienste van antropoloog en criminoloog Hans Werdmölder dat hij ons met zijn onlangs verschenen biografie Den Hollander; Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie Den Hollander als het ware heeft teruggegeven. Werdmölder behandelt de affaire-Den Hollander uit de jaren zestig uitvoerig, waarmee hij ook licht werpt op de belangrijke sociaal-culturele verschuivingen die zich toen hebben voltrokken.

Maar het belangrijkste is dat Werdmölder laat zien dat Den Hollander een unieke persoonlijkheid was die op een volstrekt eigen wijze onderzoek deed naar onderwerpen die hem persoonlijk interesseerden: de arme blanken in het zuiden van de Verenigde Staten, nederzettingen op de Hongaarse Laagvlakte, de Puerto Ricaanse landverhuizers in New York en de Amerikaanse muckrakers. Die laatste zijn onderzoeksjournalisten die begin 20^ste eeuw ‘roerden in de modder’ en zodoende een groot aantal schandalen aan het licht wisten te brengen.

Daarbij was Den Hollander gefascineerd door de kracht van het vooroordeel. In zijn oratie (1946) over Het andere volk zegt hij: ‘Als men over een ander volk spreekt, heeft men het bijna steeds vergaand over zichzelf. Mensen hebben altijd de neiging het andere te interpreteren en te beoordelen (soms veroordelen) in termen van het eigene. (…) De eigen groep stelt de maatstaf voor de waardering. En het gevoel dat de eigen groep superieur is, brengt vanzelf geringschatting mee van hen die van deze groep geen deel uitmaken.’

De voorspelling die zichzelf waar maakt

Deze gedachte keert in zijn werk steeds weer terug. Hij breidde haar uit met het theorema van de Amerikaanse socioloog W.I. Thomas: ‘If men define situations as real, they are real in their consequences.’ Dit legt Den Hollander als volgt uit: ‘Mensen reageren niet alleen op de objectieve inhoud en kenmerken van een gegeven situatie, maar ook, en zelfs in de eerste plaats, op de zin die deze situatie voor hen heeft. En als zij eenmaal de een of andere zin aan de situatie hebben toegeschreven, zal het gedrag dat dan volgt, ook bepaald worden door de zin, de betekenis, die zij eerst aan de situatie toeschreven.’ Het maakt dus niet uit of iets werkelijk bestaat of alleen maar in onze verbeelding: het heeft gevolgen.

Den Hollander past deze inzichten toe op het discrimineren van marginale groepen: ‘Er zijn allerlei marginale groepen die dingen worden toegedicht die misschien wel helemaal niet kenmerkend zijn voor wat ze zijn. Deze groepsbeelden steunen op ervaringen, bezitten vaak een kern van waarheid, zijn meestal emotioneel gekleurd, onverantwoord generaliserend en wezenlijk irrationeel. Deze groepsbeelden construeert men niet zelf, maar men krijgt ze aangereikt in de omgeving, vaak al als kind.’ Vervolgens hebben die marginale groepen de neiging de aan hen toegedichte eigenschappen ook werkelijk te vertonen: de self-fulfilling prophecy.

Den Hollander meent dat deze vicieuze cirkel doorbroken moet worden door de oorspronkelijke definitie van de situatie die de cirkelbeweging op gang heeft gebracht, te verlaten: ‘Slechts als deze betwijfeld wordt, en een nieuwe situatie wordt geboden, zal de daarna volgende serie van gebeurtenissen de foute veronderstelling logenstraffen. Eerst dan zal het geloof niet langer een werkelijkheid baren.’

Den Hollander verdient blijvende aandacht

Deze en soortgelijke opvattingen van Den Hollander zouden in de jaren na zijn vertrek geleidelijk aan breed worden aanvaard in de sociale wetenschappen. Het ironische van dat vertrek is dat het werd afgedwongen door studenten en docenten die in de mening verkeerden dat zij zelf progressief waren en dat Den Hollander een oerconservatief was. Het tegendeel was waar. Den Hollander was zijn tijd ver vooruit.

Nu deze biografie van Werdmölder de weg heeft vrijgemaakt, is de tijd gekomen dat het werk van Den Hollander weer de volle aandacht krijgt die het verdient. Te beginnen met een heruitgave van zijn voornaamste boek: Demasqué in de samenleving.

Hans Werdmölder, Den Hollander; Dwars boegbeeld van de Nederlandse sociologie, Amsterdam: Uitgeverij Blauwburgwal, 39.95 (hardcover) 29,29 (paperback). Bestellen kan ook HIER

Het bericht Arie den Hollander was zijn tijd ver vooruit verscheen eerst op Wynia's Week.