Zo gebeurde het dat minister van Sociale Zaken Eddy van Hijum (NSC) op 25 oktober uitstel meldde van de bestrijding van malafide praktijken bij arbeidsmigratie. Op dat moment was politiek Den Haag in de ban van de afloop van het asielcrisisberaad.   

Van Hijum wil dolgraag maatregelen nemen, schreef hij aan de Tweede Kamer. Hij heeft echter geen geschikte uitvoerder en toezichthouder gevonden voor de bestrijding van foute uitzendbureaus. De justitiële organisatie die het zóu doen, zag teveel hindernissen. Het woord urgentie valt in zijn brief vijf maal. De minister komt met wat lapmiddelen, maar dat verandert niks aan de vertraging. En dit dossier sleept al zo lang. Al een jaar of vijftien.

Misstanden

Malafide uitzendbureaus spelen een faciliterende rol bij misstanden, met name bij de binnen-Europese arbeidsmigranten: Polen, Bulgaren, Roemenen, Hongaren. Denk bij misstanden aan onderbetaling, gevaarlijk werk zonder adequate veiligheidsmaatregelen, te lange werktijden, slechte of dure huisvesting.

Nederland telde in 2022 984.000 arbeidsmigranten, schreef het Centraal Planbureau eerder dit jaar in een analyse. Veel van hen komen naar Nederland via een uitzendbureau. Een op de zeven uitzendbureaus overtreedt bewust de wet, schatte inspecteur-generaal Rits de Boer van de Arbeidsinspectie twee jaar geleden in NRC. Dat zouden 2.500 bureaus zijn.

Malafide uitzendbureaus zijn om twee redenen een maatschappelijke én een economische uitwas. Om te beginnen is het schadelijk voor de betrokken arbeidsmigranten zelf. Maar het is óók schadelijk voor de Nederlandse economie omdat werkgevers die in zee gaan met malafide bureaus een kostenvoordeel pakken tegenover hun eerlijke concurrenten. De slechteriken saboteren de arbeidsmarkt en ondermijnen hun concurrenten die de wettelijke voorschriften en cao-regels wél in acht nemen.   

En weet u wat het meest verfoeilijke is? Dit probleem bestaat al een jaar of vijftien, misschien langer. En het lukt politici in Den Haag én in Brussel niet om er werkelijk iets aan te veranderen. Waarom niet?

Ondoordachte Europese integratie

Daar zijn drie redenen voor. Goedbedoelde liberalisering, gegroeide economische belangen én ondoordachte en naïeve Europese integratie. Dat was een proces van meer dan twee decennia.

Per 1998 liberaliseerde het links-liberale kabinet-Kok de uitzendmarkt. Wie een uitzendbureau wilde beginnen, had geen vergunning meer nodig. Het was de tijdgeest, zeg maar. Het was óók de tijdgeest om welwillend te kijken naar de arbeidsmigratie die op gang kwam toen Midden- en Oost-Europese landen toetraden tot de EU en hun inwoners in de EU konden werken. Die mensen hadden decennia gezucht onder communistische regimes, nu konden ook zij een welvarende economie opbouwen.

Het zou zo’n vaart niet lopen… Wel dus. ‘De dynamiek van de open grenzen binnen de EU werd sterk onderschat’, constateerde het CPB in zijn eerder genoemde analyse droogjes.

Europese landen mochten zelf beslissen of ze de grenzen van hun arbeidsmarkt terstond openstelden of even uitstel wilden. Engeland wachtte niet. Brexit was het resultaat. Onderschatting van de aantrekkingskracht van welvarend West-Europa was aan de orde van de dag, de maatschappelijke en politieke consequenties op langere termijn (huisvesting, onderwijs, arbeidsomstandigheden) werden genegeerd.

De liberalisering van de Nederlandse uitzendmarkt kwam opeens goed van pas. Je kon een uitzendbureau oprichten, arbeidskrachten werven via bijvoorbeeld een dochterbedrijfje in Polen of Roemenië, hogere lonen betalen dan in hun thuisland, maar wel dáár lagere sociale premies dan in Nederland afdragen. Zo ontdekten werkgevers en hun adviseurs een el dorado van sluipwegen en ontduikkansen.

Links verdeeld

De eerste die dat opviel, waren vakbondsbestuurders. Hun leden zagen de misstanden en de gevolgen voor hun eigen banen. Arbeidsmigratie dreef een wig in de toch al broze ‘rode familie’. Want de Partij van de Arbeid, maar ook de meeste andere linkse partijen (minus de SP) waren juist overtuigd van de zonnige kant van Europese integratie.

Het duurde tot 2013 voordat Lodewijk Asscher (PvdA) als minister van Sociale Zaken steeds luider waarschuwde tegen ongebreidelde binnen-Europese arbeidsmigratie. Critici spraken er schande van. Want de Europese eenwording is een verheven project waarvan de voordelen niet in twijfel mogen worden getrokken en de nadelen liever niet expliciet benoemd. Maar in Brussel én in Den Haag kreeg hij de handen niet op elkaar voor serieuze maatregelen.

De voordelen in de landen van herkomst én voor werkgevers in Nederland zijn te groot. In sectoren als vleesverwerking, land- en tuinbouw en distributie, waar arbeidsmigranten werken, zijn de financiële belangen alleen maar gegroeid. Deze sectoren hadden en hebben machtige politieke bondgenoten. Van oudsher CDA en VVD, nu BBB en VVD.

De nadelen liggen al jaren op tafel. Op 29 september 2011 publiceerde een onderzoekscommissie van de Tweede Kamer het rapport Lessen uit recente arbeidsmigratie. Citaat: ‘De commissie is geschrokken van het groot aantal malafide uitzendbureaus en de slechte, soms schrijnende huisvestingssituaties van arbeidsmigranten.’

Een remmende slak

In 2020 kwam een commissie onder leiding van oud-SP leider Emile Roemer met vijftig concrete aanbevelingen, zoals regulering van de uitzendbranche. Daar zit nu de tegenvaller die Van Hijum twee weken geleden meldde.     

‘Om misstanden structureel aan te pakken, moet ik nu kiezen voor zorgvuldigheid boven snelheid,’ schreef Van Hijum de Tweede Kamer. Snelheid? Het is de snelheid van een slak die afremt in de bocht.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Het lukt maar niet om malafide arbeidsmigratie te bestrijden. VVD en BBB weten waarom verscheen eerst op Wynia's Week.

Het pad van de economische kapitalist gaat niet altijd over rozen. Soms zitten persoonlijke tegenslagen in de weg. Soms historische verschuivingen in de economie en het arbeidsproces. Denk aan de eerdere overgang van de agrarische naar de industriële economie. Of nu de transformatie naar de zelfstandigen- en technologische economie.

Hoe lang nog?

In een eerdere overgangstijd hoorde ik oudere collega’s elkaar zuchtend vragen: hoe lang móet je nog? Nu is de vraag: hoe lang wil je nog? En wat dan? De vragen zijn anders, de vragen zouden in elk geval anders moeten zijn, want er is een tekort aan arbeid. Dat drukt op de economie en op ons welbevinden. De arbeidskrapte veroorzaakt stress om het werk gedaan te krijgen.

In 1999 was de gemiddelde leeftijd waarop werknemers met pensioen gingen 60 jaar. Nu is dat 66.

Cruciaal in deze spectaculaire kentering was het schrappen van de vervroegde uittreding, de zogeheten vut. De gedachte achter de vut in de jaren tachtig van de vorige eeuw was dat de omvang van de werkgelegenheid een gegeven was. Dus wilde men het bestaande werk verdelen. Ouderen eruit, jongeren een kans. Inmiddels weten we wel beter. Werkgelegenheid staat niet vast. Per saldo groeit het aantal banen gestaag. Dus gaat het niet om de verdeling van bestaand werk, maar om de aanpassing aan groeiend en nieuw werk.

Op basis van de vut-regelingen, die waren verankerd in de cao’s, konden werknemers ver vóór hun AOW-leeftijd (toen 65 jaar) financieel aantrekkelijk stoppen met werken. Anders gezegd: wet- en regelgeving maakten het economisch kapitaal van werknemers in één klap waardeloos. Dat was toen.

Is er tegenwoordig ook nog zo’n barrière en zo ja, welke? Daarover verderop in deze column.

Vroegpensioen terug van weggeweest

Maar eerst het vervroegd uittreden, of het vroegpensioen, zoals dat nu heet. Het is als brandpunt van sociale en politieke strijd opeens terug van weggeweest. Dat is te danken, of te wijten zo u wilt, aan het pensioenakkoord dat vakbeweging, werkgevers én het kabinet vijf jaar geleden hebben gesloten.

Dat akkoord was een klassiek ‘polderproduct’. Er zat voor elke onderhandelingsdelegatie wat leuks in. De werkgevers konden hun handen aftrekken van dure pensioenen, die verder geïndividualiseerd werden. Er kwam een beetje extra keuzevrijheid, zodat werknemers op hun pensioendatum een bedrag ineens (10 procent van hun pensioenpot) konden opnemen. Dat kwam tegemoet aan liberale wensen.

Er kwam een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen, een vakbondsverlangen. Men sprak ook een tijdelijke regeling af om eerder te stoppen met werken. Maar tussen pensioenakkoord en wetgeving zat de uitwerking in de weg. En die blijkt een heel stuk lastiger, politiek controversiëler én ondoenlijker dan de ondertekenaars van het akkoord hadden gedacht.

Onrust en ongenoegen

De pensioenwet kwam er, maar is omstreden. Onder politici (NSC, BBB, PVV) én onder ouderen en deskundigen. De praktische invulling van de wet is een mijnenveld. De verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering kan in de praktijk gemakkelijk een zeperd worden.

De Tweede Kamer is onlangs zonder enthousiasme akkoord gegaan met het wetsontwerp voor een eenmalige greep in je eigen pensioenpotje. Het wetsontwerp was jaren blijven liggen. En het vroegpensioen wordt gewoon weer ingevoerd, krappe arbeidsmarkt of niet.

Het ene akkoord uit 2019 heeft dus geen sociale rust gebracht, maar alleen maar vier keer onrust, ongenoegen en controverse.

Haaks op de tijdgeest

Zoals de vut steeds duidelijker haaks kwam te staan op de tijdgeest en de onontkoombare vergrijzing, zo voelt dat nu met vroegpensioen dat met overheidsgeld wordt gefaciliteerd. In plaats van het arbeidsaanbod met vroegpensioen te beperken (en extra arbeidsmigranten te werven) zou je juist het tegenovergestelde moeten doen. Toch hoor je daar nooit over.

Waarom staat in cao’s nog steeds dat de arbeidsovereenkomst van werknemers automátisch wordt beëindigd bij het bereiken van de AOW-leeftijd? Kennelijk is de formule: AOW=oud=ontslag.

Het verplichte leeftijdsontslag doet in essentie hetzelfde als de vut-regeling: ouderen stoppen. Daardoor krimpt het arbeidsaanbod, zodat de oververhitte arbeidsmarkt heet blijft en de jongere werknemers hogere looneisen kunnen stellen.

Het leeftijdsontslag maakt werknemers én werkgevers lui. Waarom zouden ze nog investeren in kennis en kunde als mensen straks toch stoppen? Zo kweken bedrijven hun eigen personeelsprobleem.

Dat kan anders. Het leeftijdsontslag in de cao schrappen geeft ruimte en vrijheid. Wie wil stoppen (gezondheid; balen van de baas), stopt toch wel. Het gaat om de doorwerkers. De animo is er. Van de bijna 2,5 miljoen zelfstandige ondernemers is 10 procent 65 jaar of ouder, meldde statistiekbureau CBS onlangs. Nog een cijfer, uit het ABN Amro-rapport Grijs potentieel van eerder dit jaar: 236.000 mensen van 67 jaar en ouder deden eind 2023 betaald werk.

Werkgevers aan zet

Er is een wereld te winnen. Waarom werken mensen door? Om het geld, maar meer nog om het plezier, sociale contacten en omdat ze nuttig willen zijn. Wat helpt? Steun van hun partner, leert onderzoek van demografisch instituut Nidi, én het feit dat hun leidinggevende zich ervoor inzet.

Opvallend is dat de werkgevers bij uitstek deze drijfveren inhoud kunnen geven. Dus stop met klagen over arbeidstekorten, stop met de vernietiging van economisch kapitaal en begin met vragen hoe mensen willen blijven werken.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Schrap verplicht ontslag op AOW-leeftijd en meer mensen zullen blijven werken verscheen eerst op Wynia's Week.

De term ‘brede welvaart’ is economenjargon. Het betekent in de context van arbeidsmigratiebeleid dat je niet alleen moet kijken naar het effect van arbeidsmigratie op een macro-economische grootheid als het bruto binnenlands product (bbp) per hoofd, maar dat ook de gevolgen voor zaken als collectieve voorzieningen, fysieke en sociale leefomgeving in de te maken afwegingen dienen te worden betrokken. De tegenwoordig vaak gehoorde wijsheid als zouden de voordelen van arbeidsmigratie vooral ten goede komen aan werkgevers (en arbeidsmigranten), en de nadelen ten laste van de samenleving als geheel, is een variant op dit thema.

Simplistische reflex

Het rapport van de Adviesraad neemt afstand van de simplistische reflex dat, zodra zich tekorten voordoen op de arbeidsmarkt, je maar meteen ‘een blik arbeidsmigranten moet opentrekken’. Hiervoor in de plaats kiest het voor brede welvaart als richtsnoer voor het beleid. Ik heb in Wynia’s Week, zij het in andere bewoordingen, al enkele keren hetzelfde bepleit.

Het rapport geeft wel aanzetten tot beleid op basis van brede welvaart, maar adviseert om de concrete uitwerking over te laten aan een in te stellen permanente ‘Adviescommissie brede welvaart’. Die Adviescommissie zou ook tot taak krijgen een bandbreedte vast te stellen voor de aantallen toe te laten arbeidsmigranten.

De Adviesraad Migratie verwacht dat met de toenemende vergrijzing, de krimpende bevolking en de stijgende welvaart in Midden- en Oost-Europa het beleid ten aanzien van arbeidsmigranten van buiten de EU steeds belangrijker wordt. Maar de ervaringen met arbeidsmigranten uit Afrika en het Midden-Oosten zijn op zijn zachtst gezegd niet onverdeeld gunstig. Die arbeidsmigranten stromen na verloop van tijd in groten getale door naar de sociale zekerheid en dat is slecht voor de brede welvaart in Nederland. Dit blijkt uit een analyse van microdata in het rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat (2021) van onder anderen Jan van de Beek.

Voor kennismigranten van buiten de EU hebben we nu de Kennismigrantenregeling. Wie een aanbod voor een baan heeft tegen een salaris boven een bepaalde grens wordt toegelaten. Jaarlijks maken 10.000 tot 20.000 personen gebruik van deze regeling. Op de overige arbeidsmigranten van buiten de EU – we hebben het dan vooral over arbeidsmigranten uit Afrika en Midden-Oosten – is de Wet arbeid vreemdelingen (Wav) van toepassing. Die eist ook een aanbod van een baan en kent bovendien een ‘arbeidsmarkttoets’, waarin het ontbreken van ‘prioriteitgenietend aanbod’ (lees: arbeidsaanbod binnen de EU/EFTA) centraal staat. Vorig jaar werden in het kader van de Wav ongeveer 4000 vergunningen afgegeven. Zowel de kennismigrantenregeling als de Wav vereisen dus het aanbod voor een baan. Dit is het kenmerk van wat in de literatuur een ‘vraaggestuurd systeem’ wordt genoemd.

In een aanbodgestuurd systeem daarentegen vervalt de eis dat de arbeidsmigrant een werkgever bereid heeft gevonden hem in dienst te nemen. Toelating geschiedt op basis van een puntensysteem (op basis van persoonskenmerken) dan wel quota of beide. Aanbodgestuurde systemen worden onder meer toegepast in Australië, Nieuw-Zeeland en Canada. Dat laatste land hanteert een puntensysteem dat in Nederland vaak als voorbeeldig wordt gezien.

Puntenbureaucratie

In 2006 schreef ik daar in NRC een kritisch stuk over. ‘Je mag,’ merkte ik toen op, ‘van overheidsbureaucraten niet verwachten dat die kunnen testen op moeilijk meetbare zaken als motivatie en sociale vaardigheden. Om nog maar te zwijgen van de fraudegevoeligheid als het gaat om cv’s en diploma’s. In het huidige stelsel ligt de beslissing bij de werkgever die het salaris van de arbeidsmigrant moet gaan betalen en die daardoor een veel sterkere prikkel heeft om goed te selecteren. Dat alles schept onzekerheid of de arbeidsmigranten die door de zeef van de puntenbureaucratie heenkomen ook daadwerkelijk een baan op het beoogde niveau zullen vinden. Nederland is een dichtbevolkt land met een van de meest genereuze stelsels van sociale zekerheid ter wereld. Het kan zich daarom niet veroorloven om via het arbeidsmigratiekanaal de verkeerde mensen binnen te halen. Wat dit betreft is de situatie hier wezenlijk anders dan in landen als Australië en Canada, die al jaren grote aantallen immigranten toelaten via een puntensysteem. Deze landen zijn zeer dun bevolkt en staan bepaald niet bekend om hun genereuze sociale zekerheid. Alles overwegende, lijkt er momenteel voor Nederland geen reden om over te stappen op een puntensysteem.’

Deze analyse is wat mij betreft nog steeds van toepassing. Arbeidsmigranten toelaten op basis van een puntensysteem zonder dat zij een aanbod voor een baan op zak hebben, is in de Nederlandse situatie af te raden.

Bij de nadere uitwerking van het principe van brede welvaart in relatie tot arbeidsmigratie stellen de rapporteurs van de Adviesraad Migratie een zogenaamde ‘bredewelvaarttoets’ voor. De toetsing verloopt in twee stappen. Allereerst wordt getoetst of het werk dat de arbeidsmigrant gaat doen positief bijdraagt aan brede welvaart. Vervolgens wordt getoetst welke effecten de komst van een nieuwe inwoner – los van het werk dat deze gaat doen – naar verwachting heeft op de brede welvaart.

De kennismigrantenregeling met zijn inkomenstoets en de Wav met zijn arbeidsmarkttoets maken in deze gedachtegang plaats voor een puntenstelsel. Dat sluit volgens de rapporteurs enerzijds zoveel mogelijk aan bij de theoretische conceptie van brede welvaart, maar is anderzijds niet zo complex dat het in de praktijk niet uitvoerbaar is of gepaard gaat met een onevenredig zware belasting van de uitvoeringsinstanties. Opmerkelijk is dat in het voorgestelde puntensysteem persoonskenmerken als leeftijd, kennis, opleiding en ervaring geen plaats krijgen. Uitzondering is kennis van het Nederlands, omdat dit bevorderlijk is voor de integratie.

Waar blijft in dit voorstel de eis dat de arbeidsmigrant in spe het aanbod voor een baan moet hebben? Hierover schrijven de rapporteurs:

‘De mogelijke positieve bijdrage van een arbeidsmigrant aan de brede welvaart hangt in belangrijke mate af van het werk dat deze in Nederland gaat doen. Dit betekent dat toelating van een arbeidsmigrant niet alleen dient af te hangen van kenmerken van de persoon zelf, maar vooral van kenmerken van het werk dat zij of hij gaat doen. De (potentiële) arbeidsmigrant dient dus een concreet werkaanbod te hebben. In deze zin pleiten wij voor een vraaggestuurd arbeidsmigratiebeleid, zoals dat nu in Nederland ook geldt […].’

Cruciale rol van werkgevers

Het vraaggestuurde stelsel blijft in het voorstel van de rapporteurs dus overeind, en dat is op zich goed nieuws. Maar de onderliggende redenering is dat we in het kader van de brede welvaart willen weten wat voor werk de arbeidsmigranten gaan doen. Volgens de huidige mode in Den Haag scoort bijvoorbeeld warmtepompen installeren hoger qua brede welvaart dan een baan in de vleesverwerkende industrie.

Het rapport gaat voorbij aan de cruciale rol van de werkgever bij de selectie van potentiële arbeidsmigranten in een vraaggestuurd systeem, om te voorkomen dat we de verkeerde mensen binnenhalen. Als we niet oppassen zou dat concrete werkaanbod in de toekomstige uitwerking van het nieuwe systeem zomaar kunnen sneuvelen. Dan kom je terecht in een aanbodgestuurd systeem. Dat is – zoals gezegd – niet de kant die we in Nederland op moeten. Alles staat of valt daarom met de personele invulling van de op te richten permanente ‘Adviescommissie brede welvaart’.

Hans Roodenburg is econoom en gaf bij het Centraal Planbureau leiding aan onderzoek naar de economische gevolgen van immigratie. Hij publiceert sinds 2021 in Wynia’s Week over het Nederlandse immigratiebeleid. 

Wynia’s Week is er diverse keren per week, als video, als podcast en als internetkrant. Wynia’s Week bestaat nu 5 jaar. Op naar het volgende lustrum! Doet u mee, als donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Arbeidsmigranten toelaten die geen baanaanbod op zak hebben? Daar moeten we nooit aan beginnen  verscheen eerst op Wynia's Week.

Steeds meer bedrijven hebben de vrijdagmiddagborrel al ingeruild voor een eindeweeks-drankje aan het eind van de donderdag, vanwege toenemende afwezigheid van personeel op de vijfde dag van de werkweek.

Sinds 1950 wordt er 560 uur minder gewerkt

Het arbeidsethos – de mate waarin mensen bereid zijn te werken – staat in Nederland stevig onder druk. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat in de afgelopen halve eeuw de jaarlijks overeengekomen arbeidsduur van voltijders (mensen met een volledige baan) stapsgewijs is verkort. In 2005 werkten voltijders 1720 uur. Dat is ruim honderd uur minder dan in 1980 en 560 uur minder dan in 1950.

De oudste generaties die in de jaren vijftig op school zaten, hebben nog meegemaakt dat zij op zaterdagochtenden in de bankjes hun lessen moesten volgen. Het weekeinde begon destijds pas na twaalf uur. Niet alleen voor de kinderen, maar ook voor de ouderen, de vaders dus, want de meeste moeders waren belast met het huishouden. Dat was toen veel zwaarder dan tegenwoordig met alle moderne, elektrische hulpmiddelen.

Een middenstander werkte destijds tot zaterdagavond zes uur. Vaste klanten werden daarna maar al te vaak via ‘de achterdeur’ geholpen, hetgeen officieel niet mocht. Een deel van de zondag werd opgeofferd aan de administratie. Na de kerkdienst wel te verstaan. Die gold eerder als sociale verplichting dan als roeping.

Op het NOS-Journaal reageerden werknemers van Afas verheugd op de extra vrije dag. Zij behouden immers hun volledige salaris, zonder dat zij daarvoor op vrijdag moeten werken. Het bedrijf garandeert overigens wel dat klanten ook volgend jaar gewoon op vrijdag worden geholpen.

Ratrace

Een jonge vader glunderde naar een kinderstoel naast zich in de auto om vervolgens op beeld een enthousiaste reactie te geven. De directie van het bedrijf dat al 28 jaar een voorspoedige ontwikkeling doormaakt, gaf in dezelfde uitzending als motivatie aan iets te willen doen aan de ‘ratrace’ van almaar meer waarin veel werknemers verzeild zouden zijn geraakt.

Het bedrijf gaat de verandering aan, in de overtuiging dat het personeel er gelukkiger van zal worden en een nog betere motivatie aan de dag zal leggen, wat dan naar verwachting ook weer een positieve uitwerking heeft op de klanten van Afas.

Wat te doen met de extra vrijetijd?

De media doken massaal in de nieuwe ontwikkeling. Verzuimd werd om te vragen waarom er is gekozen voor een hele vrije vrijdag. Als je zo’n experiment begint, zou in eerste aanleg ook kunnen worden volstaan met een halve dag om te ervaren wat daarvan de effecten zijn.

De journalisten focusten zich vooral op de vraag wat de werknemers met die extra vrijetijd gaan doen. Door het personeel werd vooral gespeculeerd over de mogelijkheid van extra activiteiten met het gezin, alsof een vrije zaterdag en een hele zondag daar nu nog geen gelegenheid voor bieden. Er waren ook werknemers die dachten aan vrijwilligerswerk of aan zorg voor ouders.

Sinds 1950 wordt er – het getal is eerder genoemd – 560 uur per jaar minder gewerkt. Die afname van de arbeidsduur is volgens het CBS het gevolg van een combinatie van verkorting van de werkweek en een toename van het aantal verlofdagen, waaronder een aantal extra op grond van leeftijd.

In de jaren zestig werd de zesdaagse werkweek afgeschaft en in het decennium erop was veertig uur werken per week de nieuwe standaard. Andere vormen van arbeidstijdverkorting volgden om de jeugdwerkloosheid te bestrijden. Het zogeheten akkoord van Wassenaar uit 1982 luidde een fase in van werktijdverkorting voor ouderen in de vorm van de vut-regeling (inmiddels afgeschaft) en werd de mogelijkheid geboden voor deeltijdwerk.

Kortste werkweek ter wereld

Ons land heeft door deze ontwikkelingen het grootste aandeel deeltijdwerkers en de kortste gemiddelde werkweek per werkende ter wereld. Ook het aantal flexibele contracten is in vergelijking tot andere landen groot.

De Nederlandse beroepsbevolking (mensen tussen de 15 en 65 jaar die werken of op zoek zijn naar werk) telt zo’n acht miljoen personen. De participatie van vrouwen is in de loop der tijd enorm toegenomen.

In de collectieve arbeidsovereenkomst (cao) van Bouw & Infra is overeengekomen dat werknemers vanaf 55 jaar hun werkgever kunnen verzoeken om vier dagen te mogen gaan werken. De werknemer gaat er niet in loon op achteruit. Elke week wordt er een verlofdag opgenomen en het oorspronkelijke dienstverband blijft bestaan. Bij een tekort aan verlofdagen kunnen deze worden gekocht van de werkgever om de vierdaagse werkweek toch mogelijk te maken. De regeling is flexibel. Dit betekent dat betrokkenen hun vrije dagen weer kunnen inruilen voor loon als zij besluiten toch te kiezen voor een vijfdaagse werkweek.

‘Best gevaarlijk’

De reacties van de buitenwereld op het besluit van Afas de vierdaagse werkweek structureel in te voeren met behoud van het volledige salaris, lopen volgens De Telegraaf uiteen van ‘interessant’ tot ‘best gevaarlijk’. Hoogleraar Arbeidsmarktvraagstukken Ton Wilthagen waarschuwt ertegen om juist nu, bij groeiende personeelstekorten, werkdagen te gaan inleveren.

Werkgeversvereniging AWVN betwijfelt of ‘dit eerste schaap over de dam’ gevolgd zal worden door meerdere. ‘Dit veronderstelt dat je zoveel winst maakt, dat je dit kunt betalen. De productiviteit moet blijven groeien, anders drogen de inkomsten op.’

Volgens de AWVN zijn de personeelstekorten in veel andere bedrijfstakken dusdanig groot dat deze vlieger daar niet opgaat. Het initiatief van Afas is overigens geen echte primeur. De veel kleinere app-ontwikkelaar Luscii kent al jaren een vierdaagse werkweek die als een vijfdaagse wordt beloond.

Bij de behandeling van het onderwerp in de media klinkt nergens het belang van arbeidsvreugde door. Het lijkt dat hoe korter je werkt hoe beter het is. Werk wordt blijkbaar gezien als een verplichte noodzaak, een noodzakelijk kwaad.

Werk is ontzettend leuk

Naar een uitzondering moet even in de archieven worden gezocht. In Intermediair van twee jaar terug verhaalt hersenwetenschapper Erik Scherder dat hij met plezier ‘ontiegelijk’ hard werkt: 50 tot 80 uur per week. De hoogleraar maakt dagen tot elf uur ’s avonds ‘omdat-ie het werk zo ontzettend leuk vindt’. Hij begint wel wat later, is geen ochtendmens. ‘Ik leef voor mijn gezin en mijn werk. En door de week kijk ik na elven ook nog een uurtje Netflix of oefen ik op de viool.’

Het Centraal Plan Bureau (CPB) komt tot de wellicht verrassende conclusie dat het aantal gewerkte uren per inwoner de laatste vijftig jaar stabiel is gebleven doordat de daling van het aantal gewerkte uren per werkzaam persoon is gecompenseerd door een stijging van het aantal werkzame ouderen als gevolg van het langer doorwerken. Steeds vaker – met of zonder plezier – tot 67 jaar.

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Verkorting arbeidsduur wekt suggestie dat werk een kwaad is in plaats van ontzettend leuk verscheen eerst op Wynia's Week.

Een politiek feit dat dwingt tot politieke besluitvorming. Onlangs zaten bijvoorbeeld twee deskundigen, Hein de Haas en Jan van de Beek, een regelmatige auteur in Wynia’s Week, aan tafel bij de informateurs en de vier partijen om hun visie te geven. De uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november vorig jaar was immers ook een anti-migratiestem.

Logica is onverbiddelijk

Het onderzoek van het CPB lijkt niet alleen een open deur, het ís ook een open deur. De logica is namelijk onverbiddelijk. Economische groei lokt extra vraag uit naar arbeidskrachten, de werkloosheid daalt, werkgevers zoeken nieuwe mensen, ook verder weg. En dat kan makkelijk. Er is een grote Europese arbeidsmarkt. Werknemers van buiten Europa zijn ook gemakkelijk te werven, ondanks de regulering op papier, waarover straks meer.

In 2022 telde de NBBU, een van de branche-organisaties van uitzendbedrijven,  984.169 arbeidsmigranten in Nederland. Ongeveer driekwart van hen werkt in de logistiek (zoals distributiecentra), de tuinbouw en de voedingsindustrie. Zogeheten kenniswerkers van buiten de Europese Unie, waarvoor aparte regels gelden, zoals IT-specialisten uit India of Amerikaanse marketingtoppers, zitten niet in deze cijfers. In 2021 woonden er volgens statistiekbureau CBS zo’n 40.000 kennismigranten in Nederland.

De werkplek van de arbeidsmigranten verklaart ten dele de tegenstellingen tussen politieke partijen. In ultrakort bestek: BBB en VVD zien meerwaarde, NSC en PVV willen op de rem trappen.

Ondernemingen en uitzendbedrijven voeren een permanente lobby ten gunste van arbeidsmigratie. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen trok ondernemer Frank van Gool, oprichter van Otto Workforce, de aandacht met zijn donatie van 100.000 euro aan de VVD. Ná de verkiezingen voerden internationale bedrijven en universiteiten een invloedrijke lobby tegen de versobering van de zogeheten expatregeling, die kenniswerkers een fiscaal voordeel geeft boven hun Nederlandse collega’s.

De komende tijd zullen we opnieuw van de lobby’s horen. Want de arbeidsmarkt blijft krap, de economie is oververhit. Het demissionaire kabinet RutteVier heeft vorige week in de voorjaarsnota, een vooruitblik op de begroting 2025, de raming voor de werkloosheid verlaagd.

Maar er is hulp uit onverwachte hoek. De Raad van State heeft namelijk eind vorig jaar de beperkingen op werk door asielmigranten opgeheven. Het wordt voor werkgevers gemakkelijker om hen in dienst te nemen en dat gebeurt ook. ‘Door de krapte op de arbeidsmarkt is de vraag van werkgevers om arbeidsmigranten voor werk toe te laten groot,’ constateert uitkeringsorganisatie UWV in zijn vorige week gepubliceerde jaarverslag. Het UWV heeft vorig jaar 2.000 tewerkstellingsvergunningen voor asielzoekers verleend. In 2022 waren dat ongeveer 600.

Verschillen vervagen

Je kunt uittekenen wat er nu al gebeurt en gaat gebeuren. Als gevolg van de arbeidsmarktkrapte en de liberalisering door de Raad van State wordt de asielmigrant die wat wil verdienen een arbeidsmigrant. De verschillen tussen deze twee groepen zullen vervagen.

Voorstanders van migratie wezen er steevast op, dat arbeidsmigranten niet alleen een nuttige rol spelen in de economie, maar ook tijdelijk hier zijn. Dat zou hen van asielmigranten onderscheiden. Nog een verschil: asielmigranten worden juist niet aangetrokken door banen. Zij komen naar Nederland in kleinere aantallen dan arbeidsmigranten dus de investeringen in hun opvang en integratie zijn daarom ook minder kostbaar.

Maar als deze twee groepen gaan samenvallen, omdat asielzoekers ook aan de slag gaan voordat zij een verblijfstatus hebben, wat dan? Krijg je dan én hogere aantallen én een (nog?) kleinere kans om een asielaanvraag af te wijzen omdat de betrokkenen al rechten hebben opgebouwd op basis van hun werkstatus?

Deze vragen zijn – afgezien van de groeiende maatschappelijke kosten – extra klemmend omdat berichten over misstanden bij arbeidsomstandigheden en huisvesting plus overtredingen van regels door werkgevers maar niet ophouden. In tegenstelling tot de reuzenlobby pró-migratie zijn de pleitbezorgers van fatsoenlijk werkgeverschap in de praktijk klein duimpje.

Een paar weken geleden berichtte de Arbeidsinspectie bijvoorbeeld over het misbruik van de regeling voor kennismigranten. Er is nauwelijks toezicht op de uitvoering. Werkgevers vroegen en kregen bijvoorbeeld toestemming om kappers, kabelleggers, schoonmakers, betonvlechters, payrollers, horecamedewerkers en nagelsalonmedewerkers in te huren als kenniswerkers.

Geschiedenis herhaalt zich

De ijver van werkgevers om arbeids- en asielmigranten in te huren is eerder vertoond. Eind jaren zestig van de vorige eeuw wierven werkgevers, soms met actieve steun van de overheid, gastarbeiders. De veronderstelling was dat zij tijdelijk in de industrie en de textiel zouden werken. Toen deze sectoren in het daaropvolgende decennium weggevaagd werden, bleven ze liever in Nederland.

De kans op herhaling is zonneklaar. Nederland wil graag een kenniseconomie zijn, maar arbeids- en asielmigranten passen doorgaans niet in dat profiel van een hoogopgeleide, hoogproductieve arbeidskracht.

Mijn gratis tip aan de formatietafel, met dank aan het CPB-onderzoek: beknot de flexibilisering van de arbeidscontracten. Vaste banen en vaste contracten maken Nederland minder aantrekkelijk voor werkgevers die arbeidsmigranten inhuren. En als bonus: politici die daarop hameren nemen hun anti-migratiekiezers serieus én zij versterken hun sociaaleconomisch ‘linkse’ imago vóór meer bestaanszekerheid.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De asielmigrant wordt arbeidsmigrant en werkgevers juichen. Herhaalt de geschiedenis van de gastarbeiders zich? verscheen eerst op Wynia's Week.

En wie krijgt de schuld? De vergrijzing.

En wat is de oplossing? Meer arbeidsmigranten.

Maar wat is het knelpunt? Een meerderheid van de kiezers stemde op 22 november op partijen die tégen meer migratie zijn, daar paal en perk aan willen stellen of sceptisch staan tegenover meer immigranten. Want ook immigranten, van asielzoekers tot arbeidsmigranten, hebben huizen, gezondheidszorg en opleiding voor hun kinderen nodig.

Op landgoed De Zwaluwenberg bikkelen PVV, VVD, NSC en BBB de komende weken verder. Maar laten we het onderwerp eens van de andere kant bekijken. Niet denken vanuit personeelstekorten en dan vaststellen hoeveel en welke arbeidsmigranten dat gat kunnen dichten. Laten we vanuit het aanbod van arbeid denken: hoe zorgt Nederland ervoor dat meer werknemers en zelfstandigen met plezier langer willen (door)werken en productiever worden?

Pijnlijke conclusies

Voor ik wat praktische punten noem, eerst een korte, maar veelzeggende  terugblik. Het is volgende week 21 jaar geleden dat het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi) een onderzoek presenteerde over vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt. De conclusies waren pijnlijk. Bedrijven en overheid beleden met de mond de noodzaak dat iedereen langer zou doorwerken.

Maar wat deden ze? Weinig tot niks. Ze waren oudere werknemers liever kwijt dan rijk. De houding van leidinggevenden, zo stelden de onderzoekers, lijkt zich te kenmerken ‘door een haast onverschillige afstandelijkheid; het einde van de arbeidsloopbaan is een zaak van de werknemer met de werkgever in de buitenspelpositie’.

Dus als u recente krantenkoppen leest als ‘Kennismigrant weren oliedom’ of ‘Blijf af van kennismigranten’, dan is de vraag: wat deden deze werkgever die nu zo begaan zijn met Nederland de laatste dertig jaar? Hoeveel kenniswerkers hebben zij zelf opgeleid? Hoeveel kenniswerkers lieten zij automatisch met pensioen gaan?

Werkgevers moeten beseffen dat zij zelf aan zet zijn. Hun huidige werknemers zijn hun kapitaal. Dé manier om bazen bij de les te krijgen is stoppen met de automatische verwijdering van werknemers uit het arbeidsproces op de AOW-gerechtigde leeftijd. Dat is een standaardregeling in cao’s. Schaf dat af en werkgevers en werknemers moeten zelf actie ondernemen. Blijven werken, in welke vorm dan ook, wordt een serieuze optie. Inclusief investeren in kennis en vaardigheden boven je 55-ste.

Afschaffing van de vanzelfsprekende verwijdering is het laatste dat bedrijven willen. Dan moeten ze echt aan personeelsbeleid en loopbaanvitaliteit doen. En vooroordelen inslikken, zoals: oudere werknemers zijn niet meer van deze tijd, niet flexibel. Werkgevers vinden de vakbonden aan hun zijde. En dat helpt hun oppositie, want samen sluiten zij de cao’s af. De bonden zien werknemers liever eerder met pensioen gaan. Sommige mensen vinden dat fijn, maar het helpt de bonden zelf ook. Automatisch ontslag creëert eerder schaarste op de arbeidsmarkt en schaarste helpt loonstijgingen.

Tomaten of tomatenplukkers?

Loonstijgingen, prima, maar dan moeten de bonden niet meer terug naar (bijna) vier decennia loonmatiging. Want hogere lonen stapelen voordeel op voordeel. Eerste voordeel: hogere lonen stimuleren werkgevers om arbeidsbesparende innovaties in te voeren. Zorgt dat dan niet voor werkloosheid? Op korte termijn wel en op individueel niveau kan dat een hard gelag zijn. Baan weg. Op langere termijn is er echter maar één trend. De mechanisering van eerst de landbouw, vervolgens de industrie en nu de dienstensector heeft de productiviteit verhoogd, de welvaart verhoogd en werk opgeleverd.

Tweede voordeel: hogere lonen maken sommige werknemers onrendabel. Niet alle werk is te automatiseren. De vraag ‘Moet Nederland tomatenplukkers importeren (arbeidsmigratie) of tomaten?’ wordt door hogere lonen vanzelf opgelost.

De wetgever kan een bijdrage leveren door eindelijk de wildgroei van uitzendbureautjes te stoppen die goedkope arbeiders importeren. Binnen de EU bestaat vrij verkeer van werknemers, maar Nederland moet geen onverschillige afstandelijkheid etaleren. Nationale regeringen mogen, nee: moeten, regels en grenzen stellen aan de uitzendbureaus.

Derde voordeel: hogere lonen brengen werkenden in de verleiding meer uren te maken. Niet iedereen zal dat doen, sommige mensen hebben liever meer vrije tijd. Dus wil het succesvol zijn dan moet de belasting op hoger loon door extra uren niet omhoog, maar omláág.

Met maatregelen als deze wordt de arbeidsmarkt ruimer, dynamischer en minder afhankelijk van migratie. Hogere lonen zijn ook voor bedrijven een voordeel als zij kennismigranten willen aantrekken. Dan hoeven zij geen moord en brand te schreeuwen omdat de subsidie op de beloning van kenniswerkers verder wordt verlaagd. Het is namelijk zo dat buitenlandse kenniswerkers jarenlang per saldo minder loonbelasting betalen dan hun Nederlandse collega’s met hetzelfde salaris. Ze houden meer over en kunnen makkelijker een huis kopen of huren.

Is deze subsidie effectief? Mwah. Een inspecteur van de Arbeidsinspectie zei vorig jaar tegen NRC: ‘De regeling is bedacht om het bedrijven zo makkelijk mogelijk te maken. Er zijn heel weinig drempels opgeworpen. We hebben minder zicht dan we willen.’

Gemakzucht, subsidies en weinig controle

Het werkgeversgedrag teruggebracht tot de essentie: gemakzucht, royale subsidie, weinig controle.

Met de subsidie wil(de) Nederland aantrekkelijk zijn voor specialistische buitenlandse werknemers Maar zeg nou zelf: als je een technologiebedrijf bent en kenniseconomie wilt zijn en je hebt overheidssubsidie nodig om personeel te werven, deugt je bedrijfsmodel dan wel? Je zit in hightech, niet in gesubsidieerde Melkertbanen.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Concrete oplossingen voor het volgende kabinet: zo wordt de arbeidsmarkt ruimer, dynamischer én minder afhankelijk van migratie verscheen eerst op Wynia's Week.

De immigratieprocedures van veel Europese landen geven geen goed antwoord op dit dilemma. De instroom van illegaal in de Europe Unie binnengekomen asielzoekers kan niet worden gestuit, terwijl werkgevers schreeuwen om arbeidskrachten.

In Frankrijk heeft de Assemblée, de Franse Tweede Kamer, een nieuwe migratiewet weggestemd. Sommige parlementariërs vonden de maatregelen in de concepttekst te streng, anderen te zwak. President Emmanuel Macron, die met zijn partij Renaissance geen meerderheid heeft in de Assemblée, moet terug naar de tekentafel.

Ruim twee miljoen openvallende banen tot 2028

De Fransen worstelen met hetzelfde dilemma dat we in Nederland kennen. Het opengrenzenbeleid van de EU, dat gepaard gaat met een ongebreidelde instroom van asielzoekers, én een tekort aan arbeidskrachten.

Het Britse Lagerhuis heeft dinsdag een omstreden wet goedgekeurd die het mogelijk moet maken om sommige asielzoekers naar het Oost-Afrikaanse Rwanda te vliegen. De regering van de conservatieve premier Rishi Sunak zet in op ‘opvang in de regio’. Toch worstelt ook het Verenigd Koninkrijk met omvangrijke tekorten op de arbeidsmarkt. Na de Brexit verdwenen de Oost-Europese werkkrachten.

Volgens een studie van het onderzoekscentrum ROA van de Universiteit Maastricht moeten werkgevers in Nederland tot 2028 liefst 2,2 miljoen openvallende banen zien in te vullen. Daarvan wordt negentig procent veroorzaakt doordat iemand met pensioen gaat, ziek wordt of besluit iets anders te gaan doen. Vooral in de zorg en het onderwijs haken duizenden mensen af.

Het zijn sectoren waar weinig immigranten te werk (kunnen) worden gesteld. Hetzelfde geldt voor de politie. Daar is men al jaren bezig met diversiteit, maar slechts weinig statushouders worden politieagent, zelfs niet uit de tweede en derde generatie immigranten. En als ze al binnenkomen, vertrekken ze vaak na een paar jaar weer, omdat ze zich niet thuis voelen. Ook voor de politie geldt dat de via de asielprocedure binnenkomende migranten het personeelstekort niet oplossen.

De banen in de zorg, onderwijs, schoonmaak en bij de politie, maar ook in de bouw en infrastructuur zullen volgens de ROA-studie niet worden vervuld, ondanks de weer oplopende werkeloosheid in Nederland. Die doet zich vooral voor in de industrie, die in de hele EU  op achterstand is gezet ten opzichte van de internationale concurrentie vanwege de hoge energiekosten (verlies Russisch gas en rigoureus klimaatbeleid). De verwachting is dat 400.000 banen in de industrie bij ongewijzigd beleid onvervuld zullen blijven. De werkgevers in deze sector blijven daarom ijveren voor het aantrekken van meer buitenlandse arbeidskrachten.

De vergrijzingsproblematiek los je echter niet op met arbeidsmigratie. Met tijdelijke tewerkstellingen kan een deel van de problematiek worden geadresseerd, doch een meer definitieve oplossing zal moeten komen van omscholing, meer uren werken (wel eerst de armoedeval opheffen, zorgen dus dat ‘werken weer loont’), kapitaalintensievere productie, gebruik van Artificial Intelligence en wellicht langer doorwerken (zoals AOW-leeftijd verhogen). Ook zal moeten worden geaccepteerd dat bepaalde arbeidsintensieve productiesectoren uit Nederland verdwijnen.

Arbeidsmigratie is geen kant en klare oplossing

Arbeidsmigratie kan, zoals een recent advies van de Adviesraad Migratie luidt, op korte en middellange termijn wel helpen om personeelstekorten op te lossen in sectoren met een essentiële maatschappelijke functie. Het dient dan te gaan om personen met specifieke schaarse vaardigheden en kwalificaties. De arbeidsmigranten dienen weer te vertrekken voordat zij de pensioengerechtigde leeftijd bereiken. Zo niet, dan bieden zij geen bijdrage aan de oplossing van het vergrijzingsprobleem, maar maken ze het probleem alleen maar groter.

Dat arbeidsmigratie geen kant en klare oplossing biedt voor vergrijzing is in diverse studies overtuigend aangetoond. Zie ook de bijdrage van de prominente onderzoeker Jan van der Beek in de vorige editie van Wynia’s Week.

Maar laten we ook eens buiten Europa kijken. In Canada, het land waar ik vier jaar werkte en woonde, is er ook vergrijzing en is men eveneens ruimhartig met het verlenen van asiel, maar heeft men een systeem bedacht om op een constructieve manier met het dilemma om te gaan. Canada heeft een puntensysteem ontwikkeld, waarbij elk jaar met een ‘Labour Market Impact Assessment’ gekeken wordt in welke beroepsgroepen behoefte is aan arbeidsmigranten. Buitenlanders die kwalificeren zijn welkom en krijgen een werk- en verblijfsvergunning. Naturalisatie is mogelijk na vijf jaar, onder strikte voorwaarden. Zowel het provinciale bestuur als de federale overheid moeten toestemming geven.

Canada is van oudsher een immigratieland met veel ruimte: het is na de Russische Federatie het grootste land ter wereld. Het kan derhalve meer immigranten toelaten dan een dichtbevolkt land als Nederland. Maar ook in Canada beseft men dat de maatschappij niet een oneindige stroom immigranten kan opvangen. De gehanteerde vuistregel was één procent (van de bevolking) per jaar, een regel die ook in andere immigratielanden als de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland wordt gehanteerd. Tijdelijk is de deur in Canada echter wijder opengezet, vanwege de vergrijzing.

Australië kent eveneens een immigratieprocedure die gebaseerd is op de behoefte van het land aan bepaalde arbeidskrachten, maar is minder ruimhartig waar het asiel betreft. Asielzoekers worden in opvangcentra gehuisvest, waar zij de uitkomst van de asielprocedure moeten afwachten. Anders dan veel van onze azc’s, bevinden die centra zich in afgelegen, dunbevolkte gebieden. Lang hoeven asielzoekers daar niet te verblijven, want de procedure is snel. Als hun aanvraag niet wordt gehonoreerd, dienen zij ook weer snel te vertrekken. Krijgen zij asiel, dan is dat voorwaardelijk. Pas na vijf jaar kunnen ‘statushouders’ (onder strikte voorwaarden) in aanmerking komen voor naturalisatie.

Een nieuw kabinet zou eens goed moeten kijken naar de aanpak in Canada en Australië. Een asielstop is in Nederland niet mogelijk, zolang we lid zijn van de EU en onze handtekening staat onder het Vluchtelingenverdrag van de Verenigde Naties en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Wel kan een minder ruimhartig asielbeleid worden gevoerd zoals in Denemarken (en sinds kort ook Zweden) en terugkeer voor afgewezen asielzoekers worden bedongen. Het Australische voorbeeld, met snellere asielprocedures, kan gedeeltelijk worden gevolgd. De IND-achterstand van ruim een jaar is vanuit humanitair oogpunt onacceptabel. De azc’s kunnen ook buiten woongebieden worden ingericht; daar is geen spreidingswet voor nodig. Wellicht kan zelfs gedacht worden aan het Britse plan om asielzoekers in de regio op te vangen.

Beleid met draagvlak onder de bevolking

Er is weerstand tegen het afschaffen van de belastingkorting voor beter betaalde arbeidsmigranten.ASML heeft al gedreigd in dat geval naar Duitsland en Arizona (Verenigde Staten) uit te wijken. Knelpunten, zoals voldoende en adequate huisvesting, zullen moeten worden opgelost. Ook moet er een systeem komen om tijdelijk werken in Nederland aantrekkelijk te houden. Het voorbeeld van Canada kan worden gevolgd door invoering van een puntensysteem.

Regeringspartijen – en dat geldt voor heel Europa – moeten beleid ontwikkelen dat op draagvlak onder de bevolking kan rekenen. Beleid dat een halt toeroept aan de ongebreidelde instroom van asielzoekers en tegelijkertijd een oplossing biedt voor de personeelstekorten in bepaalde sectoren. Ook voor het nieuwe Nederlandse kabinet zou dat weleens de hoofdopdracht kunnen worden.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank

Het bericht Opdracht voor nieuwe kabinet: minder asielzoekers en selectieve werving arbeidsmigranten verscheen eerst op Wynia's Week.

Eerst even een opmerking op betrekkingsniveau. Het rapport van de Adviesraad volgt in grote lijnen de analyse over vergrijzing en migratie die is neergelegd in het door Hans Roodenburg, Joop Hartog, Gerrit Kreffer en mij opgestelde UvA-rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat (2023). Een deel van de mainstream media (niet de geschreven pers overigens) mag ons rapport dan wel genegeerd hebben, het is verheugend om te zien dat instituten die er toe doen, zoals het Centraal Planbureau (CPB) en de Adviesraad Migratie, onze bevindingen gebruiken.

Een selectieve literatuurlijst

Maar het vreemde is: de Adviesraad noemt Grenzeloze Verzorgingsstaat niet in de literatuurlijst, terwijl het gebruikelijk is om relevante literatuur te vermelden. Saillant detail: de Adviesraad nodigde mij wel per email uit voor de presentatie van hun rapport. Toen ik niet reageerde op die uitnodiging kreeg ik zelfs een LinkedIn verzoek, dat ik overigens geaccepteerd heb.

Ik vertel dit omdat het past in de hele ontwikkeling rondom het taboeonderwerp ‘migratie en verzorgingsstaat’. Men kent mij en de inhoud van ons UvA-rapport, maar kennelijk is het allemaal toch nog te ‘gevoelig’ om ons gewoon te vermelden. Wellicht omdat we in 2017 een subsidie ontvingen van het Renaissance Instituut van Forum voor Democratie? Wie zal het zeggen. Maar mogelijk ook omdat onze bevindingen wellicht niet helemaal aansluiten bij het advies dat de Adviesraad uiteindelijk uitbracht.

Nog een saillant detail: opvallende aanwezige in de literatuurlijst van het rapport van de Adviesraad is de publicatie Migratie als motor. Hoe Nederland migratie kan inzetten als drijvende kracht. Dat rapport sluit kennelijk beter aan bij de bevindingen van de Adviesraad, waarover later meer.

Dan de inhoud. Zoals gezegd is de belangrijkste vraag die de Adviesraad wil beantwoorden: ‘Is arbeidsmigratie een oplossing voor economie en demografie?’ Het antwoord lezen we in de slotparagrafen van het rapport:

‘Vooral in de jaren 2030-2040, als de grijze druk het sterkst stijgt en de potentiële beroepsbevolking naar verwachting krimpt, kan meer arbeidsmigratie helpen de stijging van de grijze druk af te remmen en te voorzien in een groeiende vraag naar personeel. Dit zou in het bijzonder een oplossing kunnen bieden voor essentiële sectoren die te kampen hebben met een tekort aan gekwalificeerd personeel. (-) Het gaat dan vooral om hoger opgeleide arbeidsmigranten die beschikken over schaarse kwalificaties en vaardigheden. (-) Arbeidsmigratie is niet de oplossing voor de demografische en economische uitdagingen ten gevolge van vergrijzing, maar kan wel een nuttige bijdrage leveren door deze te verzachten.’

De Adviesraad komt met een dubbele en inconsistente boodschap: arbeidsmigratie is eigenlijk niet echt een oplossing voor vergrijzing en arbeidsmarkttekorten, maar tot 2040 toch wel. Zo is het ook in het nieuws gekomen. De NOS kopte bijvoorbeeld: ‘Arbeidsmigratie tot 2040 nodig, daarna mogelijk een probleem’.

Immigratie als oplossing is een piramidespel

Wat de Adviesraad hier doet is inconsistent. Aan de ene kant zegt het in navolging van Grenzeloze Verzorgingsstaat (en anderen voor ons): immigratie is geen oplossing voor de vergrijzing. Aan de andere kant wordt hier – ik kan het niet anders zeggen – tijd gekocht voor de werkgevers. De boodschap is toch een beetje: oké, immigratie is dan wel geen oplossing voor de vergrijzing, maar voorlopig tot 2040 toch wel.

Dat is een verkeerde voorstelling van zaken. Immigratie als oplossing voor de vergrijzing is een piramidespel. Zoals in Hoofdstuk 10 van Grenzeloze Verzorgingsstaat wordt voorgerekend, krijg je ongeveer 100 miljoen (100.000.000!) inwoners in 2100 als je het percentage 70-plussers constant houdt op het niveau van 2020. Het middel is dan overduidelijk erger dan de kwaal.

In Hoofdstuk 11 van Grenzeloze Verzorgingsstaat rekenen we voor dat de bevolking ook heel snel groeit als je extra hoogopgeleide immigranten toelaat, zoals de Adviesraad wil. De kosten van de vergrijzing op die manier opvangen met immigratie, leidt alleen al tot het jaar 2080 tot 7 à 10 miljoen extra inwoners. Die 7 miljoen inwoners geldt alleen als de onvermijdelijke gezinsmigranten bijna net zo productief worden als de arbeidsmigranten zelf, maar de kans daarop is gering. Reken dus maar op 10 miljoen extra inwoners in 2080 en 13 miljoen in 2100.

36 miljoen Nederlanders in 2100

En dat bovenop de toch al snelle bevolkingsgroei door immigratie. Bij het huidige migratiesaldo (100.000 per jaar) moet je in 2100 toch wel rekenen op minstens 23 miljoen inwoners. Dus met nog 13 miljoen extra zielen, kom je dan op 36 miljoen inwoners in het jaar 2100. Gezellig druk, zeg maar.

Immigratie als oplossing van de vergrijzing – ook al doe je het maar tot 2040 zoals de Adviesraad wil –  is en blijft een piramidespel. En het probleem met een piramidespel is altijd: alles is hosanna, totdat het spel stopt. Dus als we in 2040 stoppen met het werven van arbeidsmigranten, hebben we het vergrijzingsprobleem helemaal niet opgelost, maar juist vergroot voor de toekomst. Waarom zou de Adviesraad dat willen?

Terug naar de publicatie Migratie als motor. Hoe Nederland migratie kan inzetten als drijvende kracht – de publicatie die dus wél in de literatuurlijst van het rapport van de Adviesraad prijkt. De kern van Migratie als motor is even kort door de bocht: ‘we hebben heel veel arbeidsmigranten nodig’.

Van Migratie als motor heb ik recent kennis genomen. Enige tijd geleden was ik met mijn team uitgenodigd door het CPB. Eerst om ons rapport toe te lichten, later ook bij een CPB-symposium over immigratie. Op dat CPB-symposium werd ook Migratie als motor gepresenteerd. Toch wel enigszins tot mijn verbijstering, want die presentatie was een verhaal over de absolute noodzaak voor massale arbeidsmigratie als ‘oplossing van de vergrijzing’. Er zou weliswaar sprake zijn van explosieve bevolkingsgroei – maar liefst 6,4 miljoen mensen er bij tot 2070 – maar dat was bittere noodzaak, aldus de presentator: ‘De arbeidsmarkt zal compleet ontsporen als er geen buitenlandse arbeidskrachten worden aangetrokken.’

Wat ze er niet bij vertelden, is dat de vergrijzing dubbel zo hard terugkomt als je stopt met het piramidespel. Het is dus óf eindeloos doorgroeien, óf uitstel van executie en afwentelen op toekomstige generaties. Absurd was ook het argument dat de ‘betaalbaarheid van de verzorgingsstaat sterk afhankelijk zou zijn van migratie vanwege belastingen’. Quatsch. In Grenzeloze Verzorgingsstaat hebben we op basis van data van alle Nederlanders aangetoond dat de kosten van immigratie twee keer zo hoog zijn dan de kosten van de vergrijzing.

Bij een rondvraag naar de achtergrond van de toehoorders bleek dat het bedrijfsleven – waaronder de uitzendbranche – flink vertegenwoordigd was op het CPB-symposium. Voor die toehoorders zal het betoog voor massale arbeidsmigratie als muziek in de oren hebben geklonken. Want zij weten: wij gaan van die instroom van (veelal goedkope) arbeid de vruchten plukken en de eventuele lasten kunnen we gewoon op de verzorgingsstaat afwentelen. Zolang die bestaat, tenminste. De strekking van de presentatie van Migratie als motor was: ‘Vol gas vooruit naar Gastarbeid 2.0’.

Het bedrijfsleven ziet de bui al hangen

Bij dat CPB-symposium werd voor mij zonneklaar: er is een hele lobby van het bedrijfsleven en vooral de uitzendbranche om – al is het maar voorlopig – de stroom arbeidsmigranten naar Nederland in stand te houden. Het bedrijfsleven ziet de bui namelijk al hangen: qua arbeidsmigratie zitten links en rechts tegenwoordig steeds meer op één lijn en die lijn is ‘het moet minder’. En dat is een bedreiging voor bedrijven die afhankelijk zijn van (goedkope) arbeidsmigratie. Het verontrustende is dat die bedrijven hun voet tussen de deur krijgen: bij het CPB-symposium, bij de Adviesraad Migratie en vast op nog meer plekken in de Nederlandse lobbycratie. Verontrustend, want de ervaring met gastarbeid leert dat de lusten van die arbeidsmigratie voor de bedrijven zullen zijn en de lasten voor de samenleving.

 Jan van de Beek is wiskundige en antropoloog en promoveerde op de geschiedenis van het economisch onderzoek naar het Nederlandse migratiebeleid. Hij is een van de auteurs van het rapport ‘Grenzeloze Verzorgingsstaat’, hier te downloaden. Hij werkt nu aan een actueel boek over bevolkingsgroei en migratiebeleid in het Nederland van nu en straks.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Nee, Adviesraad Immigratie, arbeidsmigratie is géén oplossing voor economie en demografie verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is nog wel meer kritiek mogelijk op de excuses. Ze waren immers exclusief bedoeld voor de nakomelingen van de slaven in slechts een paar Nederlandse koloniën. Bovendien maakten de excuses geen melding van het feit dat er buiten de genoemde kolonies nog veel meer slaven woonden. En ook sommige van hun nakomelingen wonen nu in ons land.

Alleen in West-Europa was slavernij al in de Middeleeuwen verdwenen

Geen wonder dat de Engelse lobby, die ijverde voor de afschaffing van de slavernij, schatte dat de vrijverklaring van de slaven van de kolonisten in de Britse koloniën het totale aantal slaven wereldwijd met slechts vier procent verminderde. De huidige verontwaardiging over het Europese slavernijverleden lijkt voorbij te gaan aan het feit dat er buiten Europa nauwelijks vrije arbeiders waren en dat het meeste werk daar door slaven werd gedaan. Het percentage slaven in de bevolking van West-Afrika wordt dan ook op ruim dertig procent geschat.    

Alleen in West-Europa waren slavernij en slavenmarkten al in de Middeleeuwen verdwenen. Waarschijnlijk was dat het gevolg van het groeiende aanbod van vrije arbeiders. De adel kreeg steeds meer landbouwgrond in handen, waardoor steeds minder Europeanen konden leven van de opbrengst van hun eigen akkers. Ze moesten hun arbeid verkopen. Dat deden ze tegen lonen, die lager waren dan de kosten, die een eigenaar voor zijn slaven kwijt was en dat betekende het einde van de slavernij. 

Toen de slavernij eenmaal was verdwenen, kon dat instituut blijkbaar niet meer ingevoerd worden als de lonen op de vrije arbeidsmarkt weer gingen stijgen of toen er kolonisten nodig waren om de ‘lege’ gebieden op de Balkan te bevolken na het verjagen van de Turken. Alleen nog weeskinderen en gevangenen konden in West-Europa gedwongen worden te migreren.     

Hoewel er na 1300 geen slavernij meer in West-Europa bestond, deden sommige arbeidsverhoudingen daar wel erg aan denken. Om de kosten te drukken werden weeskinderen door hun weeshuizen soms al op jonge leeftijd gedwongen naar Noord-Amerika te verhuizen of – zoals in ons land – dienst te nemen bij de VOC of WIC. Die compagnieën gaven de weeshuizen daarvoor een premie. Ook strafgevangenen konden naar de kolonies gedeporteerd worden om daar aan een werkgever te worden verkocht.

In ruil voor de overtocht jaren werken zonder loon

Dat gold ook voor migranten (redemptioners), die de overtocht niet konden betalen. Soms mochten ze toch aan boord op voorwaarde dat ze na de oversteek een aantal jaren zonder loon in de kolonie zouden werken. Eenmaal aangekomen in de Nieuwe Wereld verkocht de kapitein zulke migranten dan aan de hoogste bieder in de hoop op die manier de kosten van de overtocht te compenseren en wellicht winst te maken.

Hoewel de VS het ‘land of the free’ wordt genoemd, lijken velen te vergeten dat een groot deel van de eerste kolonisten juist niet vrij was. Naast de redemptioners waren er veel arbeiders, die in West-Europa een contract met een werkgever in koloniaal Noord-Amerika hadden getekend. In ruil voor de overtocht, moesten zij dan vijf en aanvankelijk zelfs zeven jaar bij die werkgever dienstdoen tegen kost en huisvesting maar zonder loon. Overleefde de contractant die periode, dan pas kreeg hij of zij de vrijheid, een nieuw pak kleren (freedom suit), wat gereedschappen en een stukje grond. 

Maar niet alleen in de koloniën overzee bestonden arbeidsverhoudingen, die op slavernij leken. Ook in Noord-Engeland waren mijnen, die van eigenaar wisselden inclusief de mijnwerkers. Natuurlijk kon je weglopen, maar dan was ander werk vinden niet gemakkelijk zonder een aanbevelingsbrief van de mijneigenaar.

In Rusland waren slaven moeilijk te onderscheiden van horigen

De voorstanders van de slavernij wezen er graag op dat dit instituut een Europeaan minder vreemd zou moeten voorkomen dan de voorstanders van afschaffing graag beweerden. Slavernij was niet exotisch, het bestond ook in Oost-Europa. Dat is op zich juist, maar het was niet makkelijk in Rusland slaven te onderscheiden van horigen. Het aantal slaven slonk dramatisch, toen de tsaar allen, die soldaat werden, de vrijheid beloofde. Toch lijkt het erop of in Oost-Europa ‘de eigen soort’ wel tot slaaf werd gemaakt. Dat is echter schijn. Rusland telde vele volken en op de slavenmarkten werden op den duur voornamelijk slaven te koop aangeboden uit die gebieden, die pas op de Turken waren veroverd.  

Hoewel sommige arbeidsverhoudingen in Europa erg op slavernij leken, ontbrak er een belangrijk element: er bestond geen levenslange, erfelijke slavernij meer. Dat was uniek.   

Piet Emmer is emeritus-hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden en de belangrijkste deskundige op het vlak van de Nederlandse slavernijgeschiedenis. Hij publiceert regelmatig in Wynia’s Week. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Na 1300 bestond in West-Europa geen slavernij meer maar sommige arbeidsverhoudingen deden er wel erg aan denken verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar over de oorzaak van de valpartij, een kennelijk brisant conflict over migratie, hoor je niemand meer.

Tegengestelde denkrichtingen op ministeries

Op 10 juli stuurde demissionair minister van Justitie Dilan Yeşilgöz (VVD) de Tweede Kamer – die daar om gevraagd had – een brief met 53 documenten over het maandenlange kabinetsberaad over migratie. Ze gaan over asiel-, studie- en arbeidsmigratie. De eerste bijlage is van 30 december 2022, de laatste dateren van 10 juli. Het zijn de ambtelijke stukken, het politieke deel blijft vertrouwelijk. Anders zou het later overeenkomsten (lees: onderhandelingen voor het volgende kabinet) ‘bemoeilijken’, schrijft Yeşilgöz.

Geen politieke standpunten, toch zijn de stukken relevant. De eerste reden is: kabinetten komen en gaan, maar ambtenaren en hun notities blijven bestaan. Ze komen na de verkiezingen van 22 november weer op tafel.  De tweede reden: je leest de denkrichtingen op de ministeries, soms duidelijk tegengestelde richtingen.

Het onderwerp migratie is overladen met morele argumenten, maar als er ergens een zakelijke afweging moet zijn is het wel bij arbeidsmigratie. Meer of minder arbeidsmigratie werkt rechtstreeks door in een reeks van bedrijfstakken, dus in de economie, maar ook in het beslag op ruimte, woningen, vervoer, gezondheidszorg en dus de samenleving. Daarom staat arbeidsmigratie hier centraal.

Hoe groot is de arbeidsmigratie? Tussen 2006-2021 is het aantal arbeidsmigranten in Nederland verviervoudigd, zegt de Adviesraad migratie. In 2019 ging het om 735.000 personen, waarvan ongeveer 86 procent uit andere EU-landen. Na de covid-pandemie was er weer een daling. Het aantal arbeidsmigranten wordt waarschijnlijk onderschat. Statistiekbureau CBS neemt bijvoorbeeld de gemeentelijke basisregistratie als bron, maar veel (tijdelijke) EU-arbeidsmigranten laten zich daar niet inschrijven.

Arbeidsmigranten zijn een heterogene groep. De belangrijkste werkgevers zijn bedrijven in de logistiek, tuinbouw, voedingsindustrie, metaal en landbouw. Veel migranten doen laaggeschoold werk, deels via uitzendbureaus. Misstanden in hun werk zijn bijna aan de orde van de dag. Arbeidsmigranten van búiten Europa werken vaak in de hightech-industrie.  

Ongemak en onmacht

De ambtenaren sommen in hun documenten vlijtig opties op om arbeidsmigratie terug te dringen. Maar je leest ook het ongemak en de Ruttiaanse onmacht. Het ongemak: het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) roept in een notitie uit mei de vraag op: Welke arbeidsmigranten hebben we nodig en welke niet?

De eerste vraag wordt beantwoord (technische- en ICT-vaardigheden), de tweede niet. De onmacht zit in de vraag ‘Wat is de kabinetsvisie op de economie en de samenleving?’ Wie dat weet, weet ook hoeveel en welke arbeidsmigranten nodig zijn. Geen ambtenaar zegt het, maar helaas: aan zo’n visie zijn de vier kabinetten Rutte nooit toegekomen.

Je riskeert ruzie

Dus dan is het behelpen. Je kunt bijvoorbeeld uitzendwerk verbieden. De vleessector wordt genoemd onder quick wins. Maar dat kan alleen in uitzonderingssituaties en je riskeert geheid ruzie met de uitzendbranch, merkt de notitie op. Een optie die vaker terugkomt is een zogeheten bedrijfseffectrapportage. Voordat een gemeente of provincie een vergunning geeft voor nieuwe bedrijvigheid, zoals een distributiecentrum, moet in kaart zijn gebracht of er voldoende voorzieningen voor de arbeidsmigranten (wonen, gezondheidszorg) beschikbaar zijn of komen. Er kan ook een lokaal/regionaal richtgetal komen: zoveel arbeidsmigranten, niet meer.

Maar je leest ook de bezwaren al. Het ministerie van Sociale Zaken, dat van oudsher meer met arbeidsomstandigheden bezig is, staat tegenover het ministerie van Economische Zaken dat pro grote bedrijven is. Het vestigingsklimaat is het EZK-stokpaardje. Dat geldt zeker als de optie op tafel komt om de fiscale regelingen voor beter betaalde arbeidsmigranten te beperken. Ze kunnen bijvoorbeeld korting krijgen op hun inkomstenbelasting.

Hoho, zegt EZK, dat moet zo blijven. Dat ‘is noodzakelijk voor bedrijven als ASML, Philips, Booking.com en Adyen. Afschaffing of versobering zal het Nederlandse vestigingsklimaat negatief beïnvloeden.’

Afgezien van de ambtelijke tegenstellingen lees je levendig wensdenken. Zoals: kan een deel van de huidige statushouders zonder werk (80.000) en van toekomstige statushouders niet aan de slag in krapteberoepen met ‘uiteindelijk liefst betaalde banen’.  Liefst betaald, dat klinkt niet hoopvol. Om- en bijscholing is wel nodig, wordt opgemerkt. Er staat niet bij: wie in het overbelaste onderwijs verzorgt dat? Nog een vraag: wat zijn krapteberoepen? Techniek? Zorg? Onderwijs? Geen antwoorden.

Het ministerie van Economische Zaken vraagt om ‘vakkrachten’ voor de energietransitie (50.000 vacatures) en voor technische en ICT-beroepen (269.200 ‘baanopeningen’ in 2026). Klinkt goed, probleem opgelost, maar niet heus. Het is een recept voor nieuwe tekorten. De vakkrachten die men wil werven hebben óók woonruimte, zorg, vervoer etc. nodig. Het ene tekort lijkt opgelost, de volgende tekorten ontstaan meteen.  

Verhoog de lonen

De crux is dat Nederland letterlijk en figuurlijk bang is om grenzen te stellen. Meer laaggeschoolde arbeidsmigranten aantrekken betekent geen of uiterst lage groei van arbeidsproductiviteit. Juist productiviteit, meer productie per werknemer, is de bron van welvaart. Wat helpt wel, naast grenzen stellen? Hogere lonen. Als de prijs van arbeid stijgt wordt het voor werkgevers eerder aantrekkelijk om arbeidsbesparende en productiviteitsverhogende innovaties aan het werk te zetten.    

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De Rutte-kabinetten bleken niet in staat grenzen te stellen aan arbeidsmigratie verscheen eerst op Wynia's Week.