Voor een goed begrip, eerst even een stukje geschiedenis met de grove bezem. Veel van de misère waarin Afrika nu al zo lang verkeert, is terug te voeren op de weg die het continent al meer dan duizend jaar geleden in volle vrijheid insloeg. Je had er een hoop woestijn en een macht aan ondoordringbare jungle, maar daaronder zat het gebied tjokvol goud en edelstenen, delfstoffen waar de rest van de wereld toen gek op was. Wat het continent ook in ruime mate bezat, was werkkracht, in de vorm van schuldslaven, krijgsgevangenen en bij andere volken weggeroofde mensen.

Bodemschatten en arbeidskracht

Voor die slaven bestond vooral in de islamitische noordelijke kuststrook van het continent en in het Midden-Oosten, maar ook bij andere Afrikaanse volkeren, gretige belangstelling. Daarom ontwikkelde Afrika zich tot leverancier van laagwaardige, niet of nauwelijks bewerkte producten: bodemschatten en arbeidskracht.

Dat was in de pre-industriële werkelijkheid van toen een heel begrijpelijke en verstandige keuze. Afrika verkocht wat het in overvloed had en kreeg in ruil alles waaraan het  behoefte had. Het arrangement zorgde bovendien voor stabiliteit, want grondstoffenhandel is omslachtig en daardoor bij uitstek afhankelijk van betrouwbare transportlijnen en langdurige verbintenissen. Maar dat veranderde na een paar eeuwen doordat Europa een heel andere weg was ingeslagen.

Europa was – en is – nogal arm aan bodemschatten. Alleen steenkolen bezat ons continent in overvloed, maar die zouden pas in de achttiende eeuw werkelijk belangrijk worden. Europeanen moesten dus vooral de kost verdienen door waarde toe te voegen aan van elders gehaalde spullen. Met andere woorden: door geïmporteerde grondstoffen te bewerken – vis, zout, hout, edelstenen, goud, zilver, noem maar op.

Die nooit eindigende jacht kweekte een competitieve, expansieve en agressieve mentaliteit. In de vroege vijftiende eeuw waagden de Portugezen zich als eersten voor de westkust van Afrika en veroverden in 1415 Ceuta, hun eerste Afrikaanse kolonie. Binnen tweehonderd jaar daarna bevoeren de Europeanen alle hoeken en gaten van de Zeven Zeeën en vond je handelsposten op de kusten van alle continenten behalve het nog onontdekte Antarctica en Australië, dat wel al in 1606 door Willem Jansz en zijn Duyfken bezocht was, maar te onherbergzaam was bevonden. Daarmee was de basis van de koloniale imperia gelegd.

Twijfelachtige zegeningen uit Rusland of China

Maar de Europese ontdekkingsdrift uitte zich niet alleen in geografische zin. Ze leidde ook tot een vloedgolf van technologische en wetenschappelijke exploraties, met fatale gevolgen voor de Afrikanen. Want aan Afrika, al eeuwenlang leunend op zijn onuitputtelijke natuurlijke rijkdommen, ging die hele technologische ontwikkeling voorbij, en uiteindelijk ook de industriële revolutie die eruit voortkwam. En met de eenzijdige komst van geweren, kanonnen en allerlei moderne kennis en inzichten verdween het vanouds bestaande evenwicht uit de Afrikaans-Europese betrekkingen. Handel veranderde in afpersing, handelspartners werden wingewesten, diplomatieke betrekkingen met Afrika verwerden tot een spel van de  Europese mogendheden onderling om Afrika: pakken wat je pakken kan. Daar kon Afrika niets van betekenis meer tegenover zetten. 

Hoewel het koloniale bestel allang ter ziele is, staan de zaken grotendeels nog steeds zo: Afrikaanse landen stellen zich in het algemeen op als slachtoffer dan wel cliënt van hun voormalige kolonisators, of ruilen die in voor de twijfelachtige zegeningen van Russische milities of een Faustiaans pact met China. Tegelijk lukt het Afrikaanse landen, ook de meer ontwikkelde, maar niet om bestuurlijk orde op zaken te stellen – zelfs het Zwitserland van Afrika, Rwanda, is een naargeestige dictatuur geworden.

Maar inmiddels is er goed nieuws uit Senegal, waar de 44-jarige Bassirou Diomaye Faye na verrassend ordentelijk verlopen verkiezingen vorige week aantrad als president, de jongste ooit in heel Afrika. Dat alleen al is heel wat: landen met verkiezingen zijn er genoeg, maar onlangs liet Rusland ons nog zien hoe weinig verkiezingen op zichzelf betekenen als het om democratie en rechtsstaat gaat. Maar Faye voerde serieus campagne voor transparantie en tegen corruptie, hij maakte zelfs (als enige) zijn financiële belangen openbaar. Dat is verfrissend modern en uitzonderlijk hoopgevend, en zo zagen de kiezers het blijkbaar ook.

‘Dit is een historisch moment’, zei Faye toen hij gewonnen had: ‘door mij te kiezen heeft het Senegalese volk gekozen voor een breuk met het verleden’, waarmee hij het koloniale tijdperk bedoelt. En ook dat is goed nieuws. Faye wil geen slachtoffer of cliënt zijn, geen ex-kolonie, maar op voet van gelijkheid de relaties met kolonisator Frankrijk op een heel nieuwe leest schoeien, en lopende verdragen over bijvoorbeeld vis, olie en gas heronderhandelen. We kunnen hem alleen maar succes wensen – maar liever niet zo veel dat hij in de verleiding komt om zich tot de zoveelste sterke man te ontwikkelen.

Een revolutionair plan

Het andere hoopgevende nieuws betreft Senegals noorderbuur Mauritanië, een woestijnland dat vooral befaamd is door de legendarische ijzertrein die over ’s lands enige, zevenhonderd kilometer lange spoorlijn een paar keer per week talloze tonnen ijzererts van diep in de Sahara naar de haven van Nouadhibou aan de Atlantische kust sjouwt. Dat erts gaat naar Europa, waar er hoogwaardig staal uit wordt gemaakt.

Tot zover dus business as usual, maar een maand of acht geleden kwam ’s lands minister van energie, Mohamed Saleh, naar Brussel met een revolutionair plan. Zijn land, stelde hij, kan voor een habbekrats enorme hoeveelheden zonne- en windenergie produceren, maar daar heb je nu daar ter plekke weinig aan en stroom is niet goed te bewaren en exporteren. Dat kan wel als je er eerst waterstof van maakt. Ook dat kan daar heel goedkoop, en Europa zit om groene waterstof te springen, bijvoorbeeld voor het moderniseren en vergroenen van de staalindustrie.

Prachtig plan, ware het niet dat het transport van al die waterstof weer veel te  ingewikkeld, riskant en kostbaar wordt. Jammer maar helaas, zou je zeggen, maar dat was buiten Saleh gerekend. Die had bedacht dat Mauritanië met zijn waterstof voortaan zelf zijn ijzererts zou omzetten in sponsijzer, een halffabricaat voor de staalindustrie dat even eenvoudig en goedkoop te vervoeren is als erts.

Bestuurlijke stabiliteit

Het lijkt er inmiddels op dat Saleh zijn plan werkelijk van de grond gaat krijgen. De Europese commissie is aangehaakt, net als bijvoorbeeld Arcelor-Mittal, dat weet hoe je sponsijzer maakt. Dat is niet alleen goed nieuws voor het milieu, maar zeker ook voor Afrika. Want met zijn plan zet Saleh eindelijk een echte stap op weg naar volwaardige deelname van zijn land aan de moderne, geïndustrialiseerde wereld, met een echte eigen industrie. In eigen beheer.

Dat is een fundamentele stap vooruit, ook mentaal. Een stap die hard nodig is, al was het maar om de gevolgen van de Afrikaanse bevolkingsexplosie van de laatste vijftig jaar op te vangen. Want alleen hoogwaardige werkgelegenheid kan op de lange termijn een eind maken aan de leegloop door migratie, die zich ontwikkelende landen vooral van hun beste mensen berooft. En al voorspellen sommigen Afrika met zijn jonge bevolking een geweldige innovatieve toekomst, zonder bestuurlijke stabiliteit en fatsoenlijke leefomstandigheden wordt dat niets. Dat is het werkelijke belang van wat Faye en Saleh proberen te doen. Het is maar een eerste stapje, maar dat is waar elke reis mee begint.

Met een beetje geluk zit in die trein binnenkort geen erts meer maar sponsijzer, en rijdt hij niet alleen naar Nouadhibou, maar ook naar een nieuwe, kansrijke toekomst.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Eindelijk zijn er lichtpuntjes in donker Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.

‘In de afgelopen jaren’, stelde Jason Hickel, vooraanstaand degrowth-econoom, in 2019 in Degrowth, a Theory of Radical Abundance, ‘hebben IPPC-wetenschappers betoogd dat de doelen van de Akkoorden van Parijs alleen haalbaar zijn wanneer het materiaalgebruik in de wereldeconomie daadkrachtig wordt teruggedrongen. Minder materiaalgebruik betekent een lagere energiebehoefte, en dat vergemakkelijkt de overgang naar schone energie.’ Degrowth-adepten beweren dat een planmatige vermindering van het materiaalgebruik in de rijkere delen van de wereld mogelijk is ‘met behoud en zelfs verbetering van de levensstandaard’. Hoe? Door herverdeling van inkomen, het verkorten van de werkweek tot vijftien uur, een algemene baangarantie gekoppeld aan een living wage (dat is een minimumloon waarvan je echt kunt rondkomen), plus een ruimere toegang tot gemeenschappelijke voorzieningen. Denk bij dat laatste aan bijvoorbeeld onderwijs, zorg, cultuur en amusement, parken en andere beschermde natuur.

Dat is nogal wat. Herverdeling van inkomen is tot op zekere hoogte een goede zaak, landen met een grote economische ongelijkheid presteren nu eenmaal slechter voor hun inwoners dan landen met bescheidener inkomensverschillen. Maar als dat gepaard moet gaan met teruglopende economische activiteit én verkorting van de werkweek, kan ieders levensstandaard toch moeilijk gelijk blijven, laat staan erop vooruitgaan. Toch is werkweekverkorting nodig, zowel om de economische activiteit te drukken als vanwege die algehele baangarantie die het volk tevreden moet houden. En dat roept weer de bange vraag op wat de benodigde extra banen gaan inhouden.

Alle trekken van een planeconomie

Nu werd een werkweek van vijftien uur ons vijftig jaar geleden al voorgehouden als begerenswaardige vrucht van de welvaartsstijging en technologische vooruitgang. Hij was bijna binnen handbereik! Maar de praktijk leerde dat niemand er veel belangstelling voor had. Zelfs Nederlanders, wereldkampioenen deeltijdarbeid, werken gemiddeld altijd nog 31 uur per week. Kennelijk doen ze dat met plezier, aangezien ze bij elk onderzoek tot de gelukkigste volkeren ter wereld blijken te behoren. Dus dat wordt dwang.

Onduidelijk blijft ook waarvan die gemeenschappelijke voorzieningen en de betere toegang daartoe betaald zullen worden. Het lijkt erop dat genieten van het uitzicht een wel heel prominent element van de beoogde brede welvaart wordt.

Wie wat beter naar het hierboven geschetste globale maatregelenpakket kijkt, ziet iets nog veel ergers: het vertoont alle trekken van een planeconomie. Met dat idee is in de afgelopen honderd jaar uitgebreid en langdurig geëxperimenteerd, met onveranderlijk desastreuze gevolgen. Denk aan de Sovjetunie en zijn satellietstaten, maoïstisch China, of het tegenwoordige Venezuela. Denk ook aan een speciaal geval van de planeconomie: de moderne oorlogseconomie. Oorlogseconomieën trekken een zware wissel op de bevolking, zijn verre van duurzaam en zonder serieuze repressie niet erg lang vol te houden. Noord-Korea is het onheilige kind van beide systemen, het overleeft alleen dankzij keiharde onderdrukking van de bevolking en de steun van duistere bondgenoten.

Niet alleen presteren planeconomieën zonder uitzondering dramatisch slecht, ze kenmerken zich met hun ondoorzichtige, topzware organisatie, endemische corruptie en willekeur ook door tomeloze verspilling van materialen en energie, precies datgene wat ontgroeiers willen tegengaan. Mensen snappen dat, planeconomieën vind je daarom alleen in autoritair geleide landen.

Planeconomieën, zo leert de geschiedenis, zijn inefficiënt en roepen al dan niet lijdelijk verzet op. Als dat op nationaal niveau al het geval is, hoe denken de ontgroeiers dan omwille van klimaat en milieu een planeconomie op continentale schaal in te kunnen stellen? En dat terwijl zelfs in ons verlichte land de milieubewuste elite nog te beroerd is om terrasverwarming te verbieden en de uiterst schadelijke airco’s en goeddeels overbodige e-bikes zelfs maar te belasten. Wie gaat er trouwens bepalen wat echte behoeften zijn, en wat niet? Wat er nog wel en wat niet meer, of maar heel beperkt, geproduceerd mag worden? Ook dat draait uit op tegenwerking en dwang.

Tot zover hebben we het alleen nog maar gehad over het rijke westen. Maar hoe moeten de minder geprivilegieerde massa’s ontgroeien die elders naar een beter bestaan verlangen? Een allesbepalende rol speelt de bevolkingsomvang, iets waar de ontgroeiers liever aan voorbij lijken te gaan. Want hoe groter de bevolking, hoe meer diensten en producten nodig zijn om de bestaande gemiddelde levensstandaard op peil te houden. Zolang de wereldbevolking groeit, is een corresponderende economische groei pure noodzaak.

En Afrika dan?

Maar dat is absoluut niet genoeg. In wat vroeger de derde wereld heette, staan miljarden jonge mensen klaar om eindelijk ook een graantje mee te pikken van de brede welstand die in het rijke westen heerst. Zeker nu ze sinds een aantal jaren op hun telefoon kunnen zien wat die welstand allemaal inhoudt. Die mensen blijven echt niet nog veel langer onder rotomstandigheden op een houtje bijten omdat een paar van die geprivilegieerde verwende westerlingen brood zien in degrowth. Nu al zie je de ongeduldigsten besluiten om hun graantje zelf te komen ophalen, en dat is nog maar het begin.

Het grootste probleem is Afrika. In de afgelopen 75 jaar vervijfvoudigde de bevolking er van 250 miljoen mensen tot 1,5 miljard. In de komende driekwart eeuw zal dat aantal nog eens verdriedubbelen tot bijna vier miljard. Al dat volk moet eten en drinken. En beter dan nu, want momenteel heeft bijna de helft van de bevolking van zuidelijk Afrika per dag slechts € 0,60 of minder te besteden. Ze moeten gekleed, ze hebben onderdak nodig en het gros van hen heeft nog nooit een fatsoenlijke wc gezien, laat staan mogen gebruiken. Alleen al de zorg voor voldoende voeding, kleding en sanitair vereist een enorme inspanning waarbij we alle productiezeilen moeten bijzetten.

Tegelijkertijd zijn de vooruitzichten slecht. Heel zuidelijk Afrika gaat gebukt onder politieke stammenstrijd en virulente corruptie. Zuid-Afrika zinkt onder het door en door corrupte ANC gedurig verder weg in misdaad en tribaal geweld; Zimbabwe is nog altijd een hellhole, Congo een bloedige speeltuin van roofridders en moorddadige milities; Oeganda en Rwanda – dat er bestuurlijk nog het beste voorstaat – zijn somber stemmende dictaturen. De noordelijke helft van het continent bestaat goeddeels uit autoritaire, half of helemaal mislukte staten, en verkeert in toenemende mate in de greep van de agressieve en destructieve, moderniteit-vijandige islam.

Een paternalistische vorm van neokolonialisme

Onder die omstandigheden komt de taak om dat in alle opzichten exploderende Afrika nog een klein beetje leefbaar te houden als vanzelf op onze westerse schouders te rusten. Dat is een verantwoordelijkheid waar we, ook in ons eigen belang, niet zomaar voor kunnen weglopen. En dat is precies wat we zouden doen als we economische groei zomaar zouden afzweren. Want zelfs als iedereen vanaf vandaag zijn uiterste best zou doen en mee zou werken (quod non), dan nog kan het werelddeel qua productiviteit nog lang niet op eigen benen staan. 

Dat alles leidt tot een sombere conclusie. Dat er wat moet gebeuren (en er gebeurt ook wel wat), is duidelijk, maar ontgroeien maakt meer kapot dan je lief is. Wat de ontgroeiers voor ogen staat, heeft alles weg van een paternalistische vorm van neokolonialisme, waarbij zij, als verlichte, hoogontwikkelde en goed opgeleide westerse elite wel zullen uitmaken wat de wereldbevolking moet opgeven en inleveren voor het hogere doel.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist. Het eerste deel van dit tweeluik verscheen een week eerder in Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Degrowth maakt meer kapot dan je lief is – en is nog elitair en paternalistisch óók verscheen eerst op Wynia's Week.

2024 wordt in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) een jaar van bittere rivaliteit tussen Rusland en de Verenigde Staten. Laat ik hier, aan de oevers van de Ubangi, de rivier die de CAR scheidt van de Democratische Republiek Congo, maar het zware woord ‘titanenstrijd’ gebruiken.

Rusland heeft een voorsprong. Het land is al sinds 2016 aanwezig in de CAR en verzorgt de bescherming van president en voormalig hoogleraar wiskunde Faustin-Archange Touadéra. De Cercle Rouge wordt die close protection genoemd, en die heeft de president hard nodig. Omdat hij, tegen de wil van de meerderheid van de bevolking, een derde ambtsperiode wil.

Maar de VS hebben een paar troefkaarten. Het heeft honderden miljoenen dollars beschikbaar gesteld voor humanitaire hulp en de bevordering van mensenrechten en heeft in een nieuwe, vlak voor de jaarwisseling afgesloten defensieovereenkomst aangeboden om militairen uit de CAR een training te geven in Amerika. Kijk, dat is natuurlijk wel andere koek dan een opleiding in het toch wat zure Rusland.

Een Amerikaanse tegenhanger van Wagner

President Touadéra heeft ook ingestemd met de komst van een Amerikaanse tegenhanger van Wagner, het privé beveiligingsbedrijf Bancroft. De voorhoede is al gearriveerd. In de eetzaal van mijn hotel zitten ze aan twee tafels. In die eetzaal zit ook Wagner. Maar Bancroft en Wagner doen alsof ze elkaar niet ‘zien’. Ze kijken langs elkaar heen.

De regering van de CAR noemt de komst van Bancroft een kwestie van ‘gezonde diversificatie’. Maar voor Moskou ging dit waarschijnlijk toch te ver. Touadéra heeft begin dit jaar, naar wordt gezegd als ‘zoenoffer’, twee Amerikaanse diplomaten uitgezet op beschuldiging van spionage voor de CIA.

De VS hebben ook zelf hobbels gecreëerd. Zo besloot president Joe Biden eind vorig jaar om een aantal Afrikaanse landen, waaronder de CAR, het voorrecht van belastingvrije export naar de VS te ontnemen vanwege mensenrechtenschendingen en politieke onvrijheid. Voor de CAR stelt dit cijfermatig weinig voor. Die exporten belopen nauwelijks 1 miljoen dollar. Maar het imago van het land kreeg toch een knauw.

Om naar CAR-hoofdstad Bangui te komen, was niet eenvoudig. Aan mijn visumaanvrage zaten namelijk nogal wat haken en ogen. Daarom heb ik, voorzichtigheidshalve, gebruik gemaakt van een privé visumdienstservice, een bedrijfje dat gevestigd is in de chique ambassadewijk rond Avenue Roosevelt.

Dit is wat er speelde. Als de ambassade me via Google nader had bekeken – zoiets kun je nooit uitsluiten – hadden ze meteen gezien dat ik in maart 2023 tijdens een rondreis door Iran door de spionnenbaas van de stad Qom was beschuldigd van spionage en van belastering van de profeet Mohammed. Ze hadden bovendien kunnen lezen dat een voormalig collega op het ministerie van Buitenlandse Zaken me haast had gesmeekt om die reis naar Iran niet te maken.

Toen ik haar opmerkingen nogal nonchalant afdeed, had ze me gewaarschuwd dat ‘meerdere Nederlandse staatsburgers’ in Iran achter de tralies zitten – opgepakt als wisselgeld om Iraniërs vrij te krijgen die in Europa achter de tralies zitten. Oef! Dat was voor mij een complete verrassing.

Keizer Bokassa is nog niet vergeten 

Van die visumdienstservice die ik inschakelde, had ik begrepen dat ze dagelijks contact heeft met medewerkers op de ambassade van de CAR en zo heeft ze voor mij gecheckt of mijn ongewone voorgeschiedenis een belemmering zou zijn voor een visum. Maar dat bleek gelukkig niet het geval. Ook de ambassade besefte dat dat soort Iraanse beschuldigingen routine zijn. Vierentwintig uur later stond de visastempel, voorzien van nog een paar fraaie extra stempels, in mijn paspoort. Dertig dagen had ik gekregen. Een toeristenvisum.

In Bangui loop ik overal rond met een opschrijfboekje. Het vulde zich in niet onbelangrijke mate met aantekeningen over wijlen keizer Bokassa (1921-1996). Waarom? Omdat hij degene is waarover de mensen volop praten. Je zou het niet verwachten – voor mij kwam het ook als een grote verrassing – maar die Bokassa (zeventien echtgenotes; vijftig kinderen) is hier als historisch figuur uiterst geliefd.

Honderd procent zeker: niemand is geliefder. Jonge rappers zingen cooler dan cool over hem als ze, wat ze vaak doen, over hem rappen. Hij is hun held. De bevolking noemt hem Papa Bok. In de tijd van Papa Bok was alles beter, iedereen gedroeg zich netjes, onderdanig, de wegen werden onderhouden, nou ja, alles was toen prachtig. Oké, soms gedroeg Papa Bok zich vreemd, irrationeel. Maar hij had het land toch maar op de kaart weten te krijgen. Na Haile Selassie – tot 1974 heerser over Ethiopië – was er op het Afrikaanse continent geen keizer meer geweest. En ook Selassies keizerrijk had wereldwijd veel bewondering opgeleverd.

Voor president Touadéra is die populariteit van mastodont Bokassa natuurlijk heel irritant. En de bevolking doet er dan ook het zwijgen toe als ze het idee heeft dat er handlangers van Touadéra in de buurt zijn.

Op bezoek in het Russia House

Op een koele vrijdagochtend – er ligt nog een mistige waas over Bangui – neem ik een taxi naar het beroemde annex beruchte Russia House. Russia House ligt aan de overzijde van de Avenue Gamal Abdel Nasser, de straat waar ook de morsige Russische ambassade staat met haar zwaar beschimmelde buitenmuren.

Het Russia House dient als voorpost van Ruslands ‘soft power’. Ik ontmoet er de bedrijfsleider, Anastasía. ‘Liever geen achternaam’, lacht ze schalks. Anastasía heeft blond haar en aan de binnenkant van haar linker arm heeft ze een tatoeage: een schitterende windroos.

In de tuin een slap neerhangende Russische vlag. Anastasía moet eerst nog een gesprek afronden met een mevrouw die in Russia House een kinderfeest georganiseerd wil hebben, voor honderd kinderen van diverse ministeries. Als de onderhandelingen rond zijn, komt Anastasía bij me zitten.

‘Sorry, wat de Wagner-groep betreft, mag ik officieel geen mededelingen doen. Maar ik durf wel gerust te stellen dat zij hier in Bangui alles in handen hebben, alles controleren. Hun voornaamste taak is de bescherming van de president. En je ziet, in Bangui is het rustig. Ze doen hun werk goed!’

Die bescherming is hard nodig omdat, als gezegd, Touadéra tegen de wil van velen een derde ambtstermijn wil. Er komt volgend jaar een nieuwe grondwet en kringen rond de president zijn met de machiavellistische claim gekomen dat er daardoor een ‘schone lei’ is en dat daarom die nieuwe ambtstermijn de facto Touadéra’s ‘eerste ambtstermijn’ is.

Dat Wagner zijn hun werk goed doet is overigens slechts de mening van de elite – de mensen die ideologisch op de lijn zitten van de ‘vriendschap der volkeren’. De rest van de bevolking haat Wagner. ‘Ze zijn meedogenloos en gewelddadig en bovendien heel erg racistisch,’ krijg ik te horen.

Aan uranium is Wagner nog niet toegekomen

De Wagner-groep, een Russische militie die onder leiding van Poetins voormalige chefkok Jevgeni Prigoshin vooral in Oekraïne vocht, is al sinds 2018 actief in de CAR. Ze arriveerden hier op uitnodiging van de president.

Op dit moment telt Wagner in de CAR enkele honderden leden. Het zouden er ook duizend kunnen zijn. Er wordt veel gependeld tussen Bangui en Rusland. Maar niemand – afgezien van de top van de regering – weet hoeveel het er nu werkelijk zijn. De interesse van Wagner gaat in hoge mate uit naar het kostbare, lokale ijzerhout (voortdurend passeren je vrachtwagens met gigantische boomstammen op weg naar Kameroen) en naar de diamant-, zilver- en goudmijnen – zeg maar de talrijke ‘artisanale mijnen’, waar, vaak diep in oerwoud, de lokale bevolking met schep en zeef in de weer is.

Aan uranium, dat volgens buitenlandse geologen hier te lande in verbluffende hoeveelheid aanwezig is, is Wagner nog niet toegekomen. Een uraniummijn vereist een investering van honderden miljoenen euro’s aan boormachines, megatractoren en dergelijke, en is bij afwezigheid van geasfalteerde wegen qua logistiek een nachtmerrie.

Ik vraag Anastasía wanneer Dimitri Syty – haar eigenlijke baas – terugkomt. De 35-jarige Syty, die heel close is met de politieke top in Rusland – verliet de CAR in december 2022 toen een pakketbom één van zijn handen en ook zijn gezicht vermaalde. ‘Werk van de Franse geheime dienst,’ claimde het Russische persbureau Novosti meteen. Syty keerde voor revalidatie terug naar Rusland. Anastasía: ‘Hij komt in februari weer hier. Maar ik kan je nu al voorspellen dat hij geen contact met je zal willen hebben, ook niet via WhatsApp.’

Wagner is in Bangui vrijwel onzichtbaar. Ik hoorde dat ze in de Bangui Mall hun inkopen doen. Alle denkbare westerse etenswaren zijn er te krijgen, tegen schrikbarend hoge prijzen. Ik ga er op een middag speciaal naar toe om een paar Wagner-‘exemplaren’ van dichtbij te aanschouwen. Maar helaas geen succes. Was het beter om het ’s avonds of juist vroeg in de ochtend te proberen? Weer geen succes.

De enige keer dat ik tijdens mijn verblijf van drie weken leden van Wagner zie, gemaskerd en al, was bij een van de comptoirs. Daar zijn er in de stad zo’n twintig van. Je kunt er diamanten, amethisten, citrienkwarts en nog veel meer soorten (half)edelstenen kopen en verkopen. In de comptoir Bijouterie Mine d’Or verzekert de eigenaar, Papa Seck, me dat ik op het vliegveld geen enkel probleem zal krijgen met de douane. ‘Je wilt weten hoe ik aan al die stenen kom? Wel, ze worden me vanuit het binnenland aangeleverd door Wagner. Maar ik heb ook mijn eigen netwerk.’

Een kerstviering in Bimbo

Terwijl ik met Papa Seck sta te praten, komen twee Wagnerleden naar het belendende comptoir. Als ze met de rug naar me toe staan, pak ik mijn smartphone voor een foto. Mijn fixer drukt mijn arm met kracht naar beneden. ‘Achter ons staat een jeep met andere mannen van Wagner en ze kijken heel akelig.’

Ik vreesde dat ik nooit wat closer kon worden met Wagner totdat ik op 7 januari – de dag waarop de Russisch-orthodoxe gemeenschap wereldwijd Kerstmis viert – Anastasía tegen het lijf loop. ‘Ga je mee naar onze kerstviering in Bimbo? Het is een buitenwijk, vijftig kilometer van het stadscentrum’. Tuurlijk ga ik mee! We rauzen in een wit busje zonder nummerplaten over de onverharde weg. Vlak voor ons een zwarte Toyota-stationwagon, eveneens zonder nummerplaten en met verduisterde ramen. De chauffeur is Afrikaans, maar er zitten ook een paar mannen van Wagner in. Achter ons: roestkleurige stofwolken van jewelste.

Als we bij de kerk aankomen, blijken we met z’n achten te zijn. Ik had toch tenminste enkele tientallen Wagner-leden verwacht. ‘De meesten doen niet meer aan geloof,’ legt Anastasía naderhand uit. De kerkgangers zijn overwegend Afrikaans. Later hoorde ik van de (Afrikaanse) Russisch-orthodoxe bisschop dat zijn lokale geloofsgemeenschap vijfhonderd Afrikaanse kerkleden omvat.

De verhouding tussen Wagner en de plaatselijke bevolking wordt extra bemoeilijkt door het taalprobleem. De officiële talen van de CAR zijn het Frans en het Sango. Zeker dat Sango – de volkstaal – is voor Wagner hopeloos:

‘Mo ma tènè so lo yèkè tènè pèpè’ (luister maar niet naar hem).

‘Jésus a duti ma koti ti Baba’ (Jezus zit rechts van God de Vader).

‘Mbi dé mbi hinga te diko mbéti pèpè’ (ik kan nog niet lezen).

Voor mij is het de tweede keer dat ik de CAR bezoek. De eerste keer was in 2013. Ik was toen tijdelijk zaakgelastigde in Yaounde, de hoofdstad van buurland Kameroen. De belangrijkste verandering tussen toen en nu is de enorme hoeveelheid nieuwbouw – huizen, kantoren, hotels. De trots van Bangui is een twintig etages hoog bling-bling-gebouw dat een hotel gaat worden. Het is het project van enkele Libanese zakenlieden.

Een assertieve, optimistisch gestemde bourgeoisie

Op het dak een schotelvormig platform, waarop je, als je haast hebt, met je helikopter kunt landen. Ook nieuw: de stad telt nu een assertieve, optimistisch gestemde bourgeoisie. Maar de bevolking in haar geheel is er niet echt op vooruit gegaan. Volgens de Wereldbank is de groei van de economie sinds de onafhankelijkheid in de jaren zestig vrijwel stabiel twee procent geweest, maar de bevolking (nu 5,6 miljoen) groeide ook steeds met zo’n twee procent. Dus dat schiet niet op. Wel opvallend: een op de zeven inwoners heeft nu een smartphone, waarvan driftig gebruik wordt gemaakt. ‘Even checken,’ hoor je de hele tijd. Niemand kan hen meer praatjes verkopen.

Nu ik de CAR verlaten heb, twijfel ik. Zal het op termijn met het land beter gaan? Is er een kans dat het Westen het ‘wint’ van Rusland? Zijn wij verleidelijk genoeg voor Touadéra? Zullen die omvangrijke westerse hulp en dat Amerikaanse aanbod om CAR-militairen te trainen in de VS onweerstaanbaar zijn? En de Franse taal? De bevolking van Bangui houdt van die taal; ze kunnen ermee spelen, goochelen. Of gaan Touadéra’s roekeloosheid en machtswellust toch alles bederven? Ik vrees het laatste.

Robbert van Lanschot (Eindhoven, 1949) was vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, onder (veel) andere als diplomaat in Iran en in Moskou (waar hij uitgeleend was aan de staat Israël). Sinds tien jaar is hij journalist en schrijver.

Wynia’s Week verschijnt iedere woensdag en zaterdag, 104 keer per jaar. Wynia’s Week is volstrekt onafhankelijk en krijgt geen subsidie. Het zijn de betalende lezers, kijkers en luisteraars die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u ook mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Diamanten, smartphones en naar de kerk met de Wagnergroep: dertig dagen in de Centraal-Afrikaanse Republiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Het staatsbezoek valt samen met een handelsmissie. Den Haag probeert onder meer waterstofbelangen veilig te stellen in de derde economie op het continent. Willem-Alexander en Máxima worden woensdag in de bestuurlijke hoofdstad Pretoria ontvangen door president Cyril Ramaphosa en vliegen dan op vrijdag door naar Kaapstad, waar het slavernijmuseum en de botanische tuin van Kirstenbosch worden aangedaan.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst gaat de koning in Kirstenbosch in gesprek met experts van het Wereld Natuur Fonds (WNF) over het belang van biodiversiteit en natuurbescherming. Dat is niet meer dan gepast, want de Oranjes en het WNF gaan ver terug. Opa Bernhard himself stond aan de wieg van de club.

Kijken én knallen: Bernhard was een echte natuurliefhebber

Juliana verdomde het in haar tijd als koningin (1948-1980) om Zuid-Afrika te bezoeken zolang er apartheid bestond, maar Bernhard zag in de scheiding der rassen geen bezwaar voor een bezoekje. ‘Over deze uiterst moeilijke materie kun je pas meepraten als je er ten minste een paar jaar zelf hebt geleefd en over het vraagstuk veel hebt gelezen,’ vond hij.

In 1953 vergezelde de prins-gemaal PvdA-premier Willem Drees op een bezoek aan de Unie van Zuid-Afrika. Namens het kabinet in Den Haag lobbyden ze bij president D.F. Malan voor aanvullende landingsrechten voor de KLM en voor betere voorwaarden voor investeringen en immigratie vanuit Nederland. Die kwamen er.

Bernhard ging dat jaar voor het eerst op safari – in Tanganyika, tegenwoordig Tanzania. Hij raakte ingenomen met dit deel van de wereld; het zou zijn vaste vakantiebestemming worden. De prins was een uitgesproken natuurliefhebber (kijken én knallen) en zag in de daaropvolgende jaren hoe de aantallen olifanten en neushoorns aan de rivieroevers slonken, wat hem zeer aan het hart ging.

In 1961 bracht hij samen met de Britse natuurbeschermer Peter Scott een club van invloedrijke vermogenden bijeen die een fonds vulden dat de naam World Wildlife Fund kreeg – het WNF. Bernhard werd de eerste internationale president, tot 1976. Hij moest toen terugtreden vanwege de Lockheed-affaire.

In die vijftien jaar leverde hij significante bijdragen aan de bescherming en het beheer van flora en fauna wereldwijd. Diverse natuurparken danken hun bestaan aan hem; de handelsovereenkomst CITES (ter bescherming van bedreigde dier- en plantensoorten, door 183 landen ondertekend) behoort tot de pronkstukken uit zijn nalatenschap.

Een andere inspanning van de prins, minstens zo significant, was Operation Lock – een paramilitair fiasco in zuidelijk Afrika. Deze in Nederland relatief onbekende bladzijde in de geschiedenis van de Oranjes werd in 2015 nauwgezet in boekvorm gereconstrueerd door de Britse zoöloog John Hanks. Hanks was een spil in de operatie en wilde in zijn memoires een einde maken aan de samenzweringstheorieën en lasterlijke beschuldigingen aan zijn eigen adres en dat van Bernhard.

De stropers moesten met eigen middelen worden bestreden

Operation Lock was een clandestiene commando-operatie die volgens Hanks – destijds hoofd-Afrika bij het WNF – werd geïnitieerd door Bernhard. De Schavuit van Oranje had zijn officiële taken bij het WNF neergelegd (de Britse prins Philip nam het stokje over) maar bleef zich achter de schermen inspannen om het agressieve stropen van neushoorns in zuidelijk Afrika een halt toe te roepen.

Naar zijn mening moesten de stropers met gelijke middelen worden bestreden. De zwarte neushoorn stond op dit punt in de geschiedenis op het randje van uitsterven door de illegale handel in neushoornhoorn, gedreven door de vraag naar traditionele geneesmiddelen in China en hoornen heften in Noord-Jemen.

Op 3 november 1987, schrijft Hanks in Operation Lock and the War on Rhino Poaching, komt in Hôtel de la Paix in Lausanne een WNF-delegatie bijeen op uitnodiging van de voormalige Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen, prins Sadruddin Aga Khan. Hanks presenteert daar een paper waarin hij pleit voor een continentale aanpak van neushoornbeheer.

Schilderijen uit de privé-collectie van Juliana zorgden voor de financiering

Khan is voorstander, en John Hanks en Bernhard reizen namens het WNF af naar Zambia om te lobbyen. In hoofdstad Lusaka, aan de bar van het Ridgeway Hotel, deelt Bernhard met Hanks zijn onvrede over de inspanningen van het WNF. Hij wil gespecialiseerd onderzoek laten verrichten naar de handel in hoorn: precies en gevaarlijk werk waartoe hij geen enkele ngo geschikt acht. Daar heb je geen kantoorklerken, maar militairen voor nodig. Die avond wordt in Lusaka het zaadje voor Operation Lock geplant.

Bernhard financiert zijn pet project met de opbrengst van twee zeventiende-eeuwse schilderijen uit de privécollectie van Juliana, De verkrachting van Europa door Elisabetti Sirani en De heilige familie van Bartolomé Esteban Murillo. Ze gaan voor 610.00 pond onder de hamer in Sotheby’s in Londen. De opbrengsten zijn officieel bestemd voor het WNF, maar 500.000 pond vloeit op Bernhards verzoek naar zijn privérekening.

Met dat geld en een riante bijdrage van de Zuid-Afrikaanse tabaksmiljonair Anton Rupert (ooit lid van de geheime apartheidgezinde Broederbond, tevens WNF-trustee) wordt in januari 1988 in een buitenwijk van Pretoria een commandobasis ingericht van waaruit een team van Britse huurlingen onder leiding van de Britse luitenant-kolonel Ian Crooke zal opereren. Hanks tekent op verzoek van Bernhard voor geheimhouding, opdat zijn collega’s in Zwitserland niets te weten zullen komen.

Charles De Haes, directeur-generaal van WNF International (en Bernhards voormalige persoonlijk assistent), is wel op de hoogte. Op 12 januari 1989 schrijft De Haes een brief aan een medewerkster waarin hij erop aandringt dat Bernhard 500.000 pond krijgt ‘voor een speciaal project’.

Operation Lock wordt een zooitje. Het commando verzamelt weliswaar inlichtingen en leidt met succes anti-stroopeenheden op, maar infiltreert ook de handel en koopt zelf partijen hoorns op, die weer doorverkocht worden. Het grootste probleem, schrijft Hanks, is de samenwerking met de Zuid-Afrikaanse inlichtingendiensten en met het Zuid-Afrikaanse leger, dat samenwerkt met terreurbewegingen in Angola en Mozambique – die hun operaties financieren door handel in hoorn en ivoor. Bestrijden aan de voordeur, aanmoedigen via de achterdeur.

Kolonel Crooke begint tot overmaat van ramp samen te werken met Craig Williamson, actief in de Zuid-Afrikaanse veiligheidsraad. Williamson zal worden ontmaskerd als het brein achter bomaanslagen en huurmoorden op antiapartheidsactivisten in verre buitenlanden (onder de doden een moeder en haar zesjarige dochter). ‘Op dit moment waren noch ik noch prins Bernhard op de hoogte van de ontmoeting tussen Crooke en Williamson,’ schrijft Hanks. De Afrikaanse praktijk laat van hun goede bedoelingen geen spaan heel.

De kosten lopen op tot bijna 800.000 pond

Het geld raakt op en eind 1989 wordt de stekker uit Operation Lock getrokken. De totale kosten lopen op tot iets onder de 800.000 pond, grotendeels verstrekt door Bernhard. Latere donaties kwamen volgens Hanks vanuit de stichting van de Britse oorlogsveteraan David Stirling.

Hanks vertrekt in 1990 bij het WNF om een fundamenteel verschil van mening met directeur-generaal De Haes over een totaalverbod op ivoorhandel, waarop WNF-donateurs aandringen. (De Haes is voor een verbod, Hanks tegen. Hij vreest dat een verbod de samenwerking met Afrikaanse leiders in de weg zal komen te staan). Hanks herinnert zich: ‘Wat me al snel duidelijk werd, was dat veel van het beleid van ngo’s in die tijd werd beïnvloed door fondsenwervers in plaats van door goede wetenschap en het advies van experts in het veld.’

In juli 1989 licht de Reuters-correspondent in Nairobi het deksel van de doofpot. Een Ierse journalist, Kevin Dowling, springt bovenop de onthullingen en maakt voor het Britse Channel 4 een documentaire. De film komt er niet, volgens Dowling omdat de directeur van Channel 4 voor uitzending een telefoontje van de rechterhand van prins Philip kreeg.

WNF-directeur De Haes heeft Hanks dan al voor de bus geduwd door hem een verklaring te laten ondertekenen waarin hij alle verantwoordelijkheid neemt voor Operation Lock. ‘Ik ondertekende en accepteerde het om Prins Bernhard en de goede naam van het WWF te beschermen.’

In Nederland brengt Stephen Ellis, hoofd van het Afrika-Instituut van de Universiteit van Leiden, het nieuws van de avonturen van Bernhard en het WNF naar buiten in de Volkskrant. De publicatie leidt tot consternatie, maar die ebt gauw weer weg. Ellis verwijt dat gebrek aan belastingstelling tegenover René Zwaap in De Groene Amsterdammer aan de coup tegen Boris Jeltsin, die diezelfde week plaatsheeft in Moskou.

Ook de verschijning van Hanks’ memoires in 2015 blijft in Nederland nagenoeg onopgemerkt. Zwaap verklaart na al die jaren tegenover Wynia’s Week: ‘Tja. Dat is de Nederlandse pers.’

‘Forget the Volkskrant’

John Hanks en prins Bernhard bleven op goede voet verkeren tot aan Bernhards dood in 2004. Vlak na de Volkskrant-publicatie in 1991 schrijft de prins-gemaal zijn oude WNF-kameraad: ‘Sincerest thanks for you letter and please thank all my friends who signed the beautiful birthday present. I was very touched and deeply grateful. I suggest you forget the Volkskrant – not worth it.’

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. In mei verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Het bericht Reconstructie: de reusachtige puinhoop die prins Bernhard en zijn Wereld Natuur Fonds aanrichtten in Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.

Uiteraard heeft Bosma er niet bij verteld hoe die slavenhandelaren in staat waren om in de loop der eeuwen maar liefst 11 miljoen (!) slaven uit Afrika te stelen. Ook onze premier lijkt geloof te hechten aan deze mythe, want in zijn excuustoespraak zei Mark Rutte dat de Nederlanders de slaven in Afrika hebben ‘geroofd’.    

Nederlanders hadden aanvankelijk geen belangstelling voor slaven 

Blijkbaar lijken maar weinigen zich te realiseren dat de koloniale verovering van Afrika pas goed op gang kwam na het midden van de negentiende eeuw. In de eeuwen daarvoor hadden de Europeanen geen enkele macht in tropisch Afrika en waren ze geheel afhankelijk van de goodwill van de Afrikanen.  

Tropisch Afrika veroveren was uitgesloten , want de Europeanen stierven als vliegen door de vele dodelijke tropische infectieziekten, waaronder malaria. Wel ontdekten de westerse handelaren dat de Afrikanen zeer geïnteresseerd waren in goederen uit Europa, maar dat ze zelf niet veel te bieden hadden: wat kolanoten,  struisvogelveren, wilde peper, olifantstanden, slaven en… goud.  

Voor dit laatste product hadden de Nederlanders aanvankelijk de meeste belangstelling, want met slaven wisten ze toen nog niets aan te vangen.   

Dat veranderde in de loop van de zeventiende eeuw, toen Afrika naast een exporteur van goud ook steeds meer slaven ging verkopen, een gevolg van de explosief toegenomen vraag naar gedwongen arbeid in de pas veroverde koloniën in Zuid-Amerika en West-Indië. Daardoor konden de Afrikanen steeds hogere prijzen voor hun slaven vragen en er ontstond een felle concurrentiestrijd tussen de westerse kopers.  

Geen wonder dat de het inkopen van slaven steeds meer tijd in beslag nam zodat de Nederlandse slavenhalers in de achttiende eeuw daar gemiddeld een jaar mee bezig waren . Dan pas hadden de slavenschepen gemiddeld 250 tot 300 slaven aan boord en konden ze de Atlantische Oceaan oversteken, want met een kleiner aantal bestond de kans dat de reis verlies zou opleveren.        

Aanvankelijk was zo’n lange inkoopperiode niet nodig, want in de zeventiende eeuw leverden de forten op de kust de meeste slaven. Daar voeren de slavenhalers naar toe en ruilden hun lading tegen slaven, die Afrikaanse makelaars in de maanden daarvoor aan de fortcommandant hadden verkocht.  

Soms mocht op het strand een barak gebouwd worden 

Daarna konden ze meteen aan de oversteek beginnen. Op den duur werd de concurrentie op de forten echter zo groot, dat de Europeanen ook op gedeelten van de Afrikaanse kust gingen handelen, waar zich geen forten bevonden.  

Dat kostte veel tijd, want vaak gingen er dagen voorbij zonder dat er slaven te koop werden aangeboden en als er een Afrikaanse handelaar met zijn kano langszij kwam en via een touwladder aan dek was geklommen, dan had hij meestal niet meer een of twee slaven bij zich.      

Soms stonden de Afrikaanse heersers toe dat de scheepstimmerman een tijdelijk barak timmerde op het strand, waar de door de Afrikaanse makelaars aangevoerde slaven werden geruild tegen textiel, buskruit, geweren, kaurischelpen of gebruiksgoederen zoals bestek, serviezen en staven ijzer. Om zo’n bouwsel te mogen neerzetten, diende de kapitein eerst een deel van zijn ruillading cadeau te geven aan het plaatselijk ‘opperhoofd’ en zijn familieleden.    

Waar en hoe de Europeanen ook handelden in Afrika, steeds waren ze afhankelijk van de medewerking van de Afrikanen. Daarbij is het goed te beseffen dat de slavenhandel in Afrika al eeuwen had bestaan voordat de eerste Europeanen op het toneel verschenen. Bovendien waren de westerse slavenhalers zeker niet de enige kopers, want daarnaast ging de slavenhandel binnen Afrika gewoon door. Dat verklaart waarom de prijzen op de interne markten in Afrika daalden toen de slavenhandel over de Atlantische Oceaan werd verboden.     

Pas na het verbod op de slavenhandel begonnen de Europeanen aan de verovering van tropisch Afrika. Dat was mogelijk geworden door de ontdekking van het anti-malaria medicijn kinine en de uitvinding van het snelvuurgeweer. In de befaamde woorden van Hilaire Belloc: ‘Whatever happens we have got the maxim gun and they have not’.  

Het lijkt daarna moeilijk voorstelbaar, maar in de eeuwen daarvoor hadden de Europeanen buiten hun forten geen enkele macht. Bij een conflict met de fortbemanning viel de slavenhandel stil, want meestal trokken de Afrikaanse slavenhandelaren één lijn.  

Een boycot van slavenhandelaren als sanctie 

Ook de Nederlanders werden met zo’n boycot geconfronteerd, bijvoorbeeld toen een Nederlands schip eens een slaaf had gekocht, die de zoon van een lokale heerser bleek te zijn. Pas nadat deze slaaf was opgespoord in de West, vrijgekocht en teruggebracht naar de Goudkust, begonnen de Afrikanen weer met de Nederlandse schepen en forten te handelen.  

Alleen al dat incident geeft aan dat diegenen, die menen dat de Nederlanders hun slaven kidnapten of stalen, geen idee hebben van de werkelijke machtsverhoudingen in Afrika.    

Piet Emmer is emeritus-hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden en de belangrijkste deskundige op het vlak van de Nederlandse slavernijgeschiedenis. Hij publiceert regelmatig in Wynia’s Week. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Werden slaven in Afrika gekidnapt of gestolen? Een politiek-correcte mythe ontzenuwd. verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Soedan? Europa heeft het te druk met zichzelf’, luidt de kop boven zijn stuk. Daarin ligt niet alleen een verwijt besloten van desinteresse in een schimmige oorlog, maar ook van navelstaarderij. De pakkende titel suggereert tevens een zweem van superioriteit: de schrijver beweert dat hij en andere kenners al lang zagen aankomen dat het fout zou gaan in Soedan. Maar niemand luisterde.

Huidige oorlog is meer van hetzelfde

Nu is dat niet zo vreemd, want in Soedan is het eigenlijk altijd fout gegaan sinds de onafhankelijkheid in 1956, boekstaaft Pronk overtuigend. Coups, tegencoups,  revoluties, contrarevoluties, een bloedige afscheiding van het zuiden, twee rivaliserende generaals die hun land nu meeslepen in een volslagen oorlog, burgers die worden afgeslacht of verdreven, het is allemaal deel van de macabere Soedanese routine.

De huidige oorlog is dus ‘meer van hetzelfde’, wat het gebrek aan mediabelangstelling verklaart. Zonder de evacuatie van westerse en andere burgers uit dat gedoemde land – vaak degenen die trachtten de Soedanezen te helpen – zou het zoveelste conflict nog minder belangstelling hebben gewekt.

Jan Pronk heeft een indrukwekkende staat van dienst in en buiten politiek Den Haag en was van 2004 tot 2006 bijzonder VN-gezant voor Soedan. Hij zat dus op de eerste rij bij pogingen van de ‘internationale gemeenschap’ om dat land lastige westerse begrippen bij te brengen als respect voor mensenrechten en vredesverdragen. Die pogingen zijn volledig mislukt, erkent Pronk. Hij memoreert hoe twee voormalige secretarissen-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan en Ban Ki-moon, persoonlijk de machthebbers in Khartoem trachtten te dwingen zich te gedragen.

Aan vredesakkoorden en loze beloftes geen gebrek, maar telkens bleek dat Khartoem de top van de werelddiplomatie had voorgelogen. Na de foto-momenten bij het ondertekenen van loze akkoorden ging het moorden en muiten gewoon door.

Geen Afrikaanse solidariteit

Buitenlanders die de afgelopen decennia vergeefs hebben getracht de Soedanese machthebbers tot fatsoen te manen, zoals Jan Pronk, moesten altijd oppassen voor het verwijt van westerse postkoloniale arrogantie. Dat verwijt kon de Ghanees Annan en de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon moeilijk worden gemaakt. Maar zelfs zij faalden.

Op Afrikaanse solidariteit hoeven de beklagenswaardige Soedanese burgers niet te rekenen. Zo weigerde Zuid-Afrika om de toenmalige Soedanese dictator Omar al-Bashir te arresteren toen deze zich op zijn grondgebied bevond, al was het daartoe verplicht door het Internationale Strafhof in Den Haag. De Afrikaanse Unie, die moet uitgroeien tot een Afrikaanse tegenhanger van de EU, beperkt zich dezer dagen tot nutteloze oproepen aan de strijdende partijen om te stoppen.

‘De buitenwereld had voor de zoveelste keer opzij gekeken’, aldus Pronk. Zijn verwijt treft in feite het Westen, want de rest van de wereld kijkt zo min mogelijk naar Soedan. Pronk betreurt de afwezigheid van politieke en economische druk, van sancties en van waarschuwende woorden die de rivaliserende generaals tot inkeer hadden kunnen brengen. Pronk: ‘De buitenwereld had de mogelijkheid om de huidige brute machtsstrijd te voorkomen. Dat is nagelaten.’

Het is bewonderenswaardig dat hij geloof blijft houden in het nut van de diplomatie, maar gezien zijn ervaringen en die van de top van de VN ook wat naïef. Juist van een expert als Pronk verwacht je geen gemeenplaatsen over drukmiddelen die, zo stelt hij zelf vast, al decennialang niets hebben uitgehaald. Waaruit bestond bijvoorbeeld de door hem gesignaleerde mogelijkheid de oorlog te voorkomen? We vernemen graag iets concreets, geen vrome vaagheden die ten onrechte suggereren dat de lieden die Soedan ‘besturen’ voor rede vatbaar zijn.

Laat post-koloniale missiedrang varen

Pronk betreurt dat in Soedan inmiddels ‘China, Rusland, Egypte, Saoedi-Arabië en de Golfstaten in het gat springen dat Europa achterlaat’. Vanwaar die treurnis? Dat is juist een goede zaak, want ‘wij’ hebben daar niets meer te zoeken, de drie laatstgenoemde landen liggen bovendien in de regio waar de oorlog zich afspeelt. Saoedi-Arabië sommeerde de rivaliserende generaals om afgevaardigden naar Djedda te sturen voor onderhandelingen, wat een Europees land nooit zou lukken.

Het lijkt alsof Pronk niet kan verkroppen dat Soedan en andere Afrikaanse oud-koloniën zich afkeren van het bemoeizuchtige, belerende Westen en liever zaken doen met totalitair bestuurde landen als Rusland en China. Dat is echter hun keuze, wij moeten die respecteren, ons verlies nemen en onze postkoloniale missiedrang vaarwel zeggen. Die heeft, zo blijkt uit Pronks ervaringen, Soedan niet van zichzelf kunnen redden.

René ter Steege is journalist, schrijver en vertaler.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Dat kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Jan Pronk moet nu eens begrijpen dat het Westen niets meer te zoeken heeft in Soedan verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat waren toen mannen in zeer onmodieuze kleding die gerust twintig jaar dezelfde bril droegen, die op grond van fysische en technische principes, praktijkexperimenten en historische data keurig uittekenden wat er gebouwd moest worden om Zeeland weer veilig te maken. Met een prijskaartje erbij zonder astronomische kostenposten voor vage consultants en externe adviesbureaus. En zo geschiedde: de regering stelde de benodigde paar miljard gulden beschikbaar, en de Deltawerken zijn nu nog steeds een internationaal icoon van succesvolle adaptatie.  

Kwartiermakers

Dat is natuurlijk totaal niet meer van deze tijd. Tegenwoordig steekt een bewindspersoon een natte vinger omhoog om te voelen hoe de wind waait in het medialandschap, en zet dan ergens een zak geld neer omdat hij of zij het gevoel heeft dat er nodig iets moet gebeuren.

We beginnen klein: minister Dijkgraaf (OC&W) stelde onlangs 10 miljoen euro beschikbaar om de wetenschapscommunicatie te verbeteren. Hij heeft, gezien de ervaringen met het coronabeleid, namelijk het gevoel dat daar hoognodig iets aan moet gebeuren. Wat? Geen idee, geeft hij ook zelf toe, want hij heeft nu twee kwartiermakers benoemd. Die moeten gaan uitzoeken wat nu eigenlijk het probleem is, wat daaraan eventueel gedaan kan worden – maar wat dat gaat kosten hoeven ze niet meer uit te zoeken, want dat is al bekend: 10 miljoen euro.

Binnen de relevante beroepsvereniging, de VWN, waren al geluiden te horen dat je van zo’n fooi toch echt geen volwaardig instituut voor de bevordering van de wetenschapscommunicatie op poten kan zetten.

Slavernijschaamte

Maar goed, corona is zo goed als voorbij, terwijl dit kabinet het gevoel heeft dat er as we speak nog niet voldoende slavernijschaamte is in Nederland. Dus wordt er een zak geld van 200 miljoen euro neergezet voor een bewustwordingsfonds. Dat kan al niet meer gebruikt worden om een instituut voor bevordering van de slavernijschaamte op poten te zetten, want dat bestaat al twintig jaar: het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee).

De voorzitter van dit instituut, Linda Nooitmeer, zei in Trouw dat ze wel ‘ideeën heeft over waar het geld precies aan kan worden uitgegeven’. Het zou me niets verbazen als ze door het kabinet tot kwartiermaker benoemd wordt. Dan kan ze samen optrekken met de twee al door het Amsterdamse gemeentebestuur benoemde kwartiermakers voor het Slavernijmuseum.    

100 miljard, maar geen concrete ideeën

Kruimelwerk, tot zover; als je het over serieus geld wilt hebben moet je internationaal gaan. Het schuldige Westen wordt geacht jaarlijks een zak geld van 100 miljard dollar neer te zetten in het VN-klimaatfonds. Kwartiermakers genoeg: elke ngo in de ontwikkelingshulp, en elke dictator en volautomatisch herverkozen democratische leider van een ontwikkelingsland heeft vast wel ideeën waar dat geld aan kan worden uitgegeven.

Maar gek genoeg heb ik in verband met dat gigantische klimaatfonds nog nooit een lijst met concrete projecten gezien, of criteria waaraan zulke projecten moeten voldoen. In welke landen en regio’s gaan van dat geld dijken opgehoogd worden? Aan welke kusten leggen we mangrovebosssen aan? Waar staan grote stuwdammen gepland om hevige droogtes ten gevolge van klimaatverandering op te vangen? Moet dat klimaatfonds er voor zorgen dat er geen nieuwe kolencentrales meer gebouwd worden en dat er geen tropisch bos meer gekapt wordt? Zo ja, hoe? Mogen van dat geld ook kerncentrales gebouwd worden?

Onvermijdelijk zal de VN een dikke vinger in de pap krijgen bij het uitdelen van al dat geld, en zal het grootste deel ervan in Afrika terecht komen. Als je dan op de Factsheet – Africa van het IPCC kijkt bij Adaptation Options, staan daar een paar verontrustende opmerkingen. Zo wordt aanbevolen om de weerstand van de bevolking tegen klimaatverandering onder meer te vergroten met ‘sociale beschermingsprogramma’s zoals cash transfers’, dat wil zeggen: gratis geld uitdelen. Het spreekt vanzelf dat dit moet gebeuren op een gender-sensitive manier, en we moeten vooral ook niet vergeten dat de ‘diversiteit van inheemse Afrikaanse kennis’ een rijke basis is voor lokale klimaatadaptatie.  

Nóg een fonds

Je zou als schuldig Westen nog kunnen denken: ok, vaag, en het is een wel bom geld, maar laten we dit toch maar doen, dan zijn we er voorgoed vanaf, van ons eigen schuldgevoel en van al die boetepreken vanuit de Verenigde Naties.

Te vroeg gejuicht. Op de COP 27-klimaatconferentie die nu in z’n laatste week zit, proberen al die kwartiermakers namelijk nóg een fonds te introduceren, Loss and Damage (Verlies & Schade). Het idee schijnt te zijn, dat het algemene klimaatfonds met 100 miljard dollar per jaar gevuld moet worden om onze historische morele schuld aan de opwarming van de aarde af te kopen, maar daarnaast zullen we nog apart worden aangeslagen voor iedere misoogst, bosbrand, overstroming of droogte buiten het Westen die volgens het IPCC mede valt toe te schrijven aan klimaatverandering.

Een onzalig idee

Hier gaat het dus al niet eens meer om een fonds dat klimaatverandering moet tegengaan of een land er beter tegen bestand moet maken; het gaat puur om schadevergoeding.

Dus stel, er breekt in de Hoorn van Afrika weer eens hongersnood uit, primair omdat diverse stammen elkaar daar naar het leven staan, maar misschien ook wel omdat klimaatverandering de droogte en de misoogst ter plekke verergerd heeft.

Net als nu doet het Westen alle moeite om de humanitaire ramp binnen de perken te houden, Artsen zonder Grenzen en het Rode Kruis rukken op volle kracht uit, de VN bouwt vluchtelingenkampen, Franse en Amerikaanse militaire vliegtuigen vliegen voedselhulp in, de EU doneert honderden miljoenen euro’s voor een Afrikaanse vredesmacht en wederopbouw na een moeizaam tot stand gekomen vredesakkoord tussen de strijdende partijen. Alles net als nu.

Maar als dan eindelijk de rust is weergekeerd, valt in de westerse hoofdsteden de factuur op de mat: volgens een Amerikaanse top-letselschadeadvocaat is dit conflict voor 25% toe te rekenen aan klimaatverandering, dus eist hij namens de dictator van dienst 15 miljard dollar vergoeding voor 25% van alle materiële en immateriële schade door het conflict.

Ook als zulke absurde uitwassen op de een of ander manier worden uitgesloten, blijft klimaataansprakelijkheid een onzalig idee. Zelfs als met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid was vastgesteld dat ergens, zeg, 25 procent vaker orkanen aan land komen door klimaatverandering, dan is nog volkomen onduidelijk welk deel van de schade daaraan is toe te rekenen.

Het aantal slachtoffers van orkanen is door vroegtijdige signalering juist enorm afgenomen, dus daar valt voor Loss and Damage niks te halen. De materiële schade door orkanen is toegenomen, maar dat komt vooral door toegenomen welvaart: mensen hebben kostbaarder spullen en vastgoed staan die vernield kunnen worden.

Wanbeleid als verdienmodel

De schade door orkanen en ander extreem weer hangt altijd samen met allerlei beleid op het gebied van bouwen, infrastructuur en de organisatie van de overheid, ook in het Westen. Als wij hier de zaken niet op orde hebben, zijn alle kosten en schade voor onszelf. Als ontwikkelingslanden de zaak kunnen laten versloffen met het vooruitzicht op enorme schadevergoedingen, wordt wanbeleid een verdienmodel. De Filippijnen, dat elk jaar geteisterd wordt door orkanen en nu wordt geregeeerd door Bongbong Marcos – inderdaad, de zoon van – zal zich in de handen wrijven bij wat er nu op COP27 wordt bepleit.

Nog vager wordt het, als ook allerlei infectieziektes en zelfs geestelijke gezondheidsklachten aan klimaatverandering worden toegeschreven. Deze week publiceerde JAMA Network, een prestigieuze keten van geneeskunde-tijdschriften, een vlammend redactioneel over het alomvattend slachtofferschap van Afrika, waarin zo ongeveer alles wat er mis is op dat continent wordt verergerd door klimaatverandering, tot Ebola aan toe. Zullen we eventuele stijgingen in de kosten van de gezondheidszorg in Afrika dan ook maar aan de lijst van Loss and Damage toevoegen? In feite is Afrika’s kwetsbaarheid voor klimaatverandering eerst en vooral een probleem van armoede, overbevolking, corruptie en wanbeleid.      

De exploitatie van westers schuldgevoel werkt zo goed, dat het altijd naar meer smaakt. Eerst was er het koloniale schuldgevoel, toen het post-koloniale kapitalistische schuldgevoel, en nu onze klimaatschuld van historische proporties. Het is de hoogste tijd om zulke morele chantage resoluut af te wijzen. Dan valt er daarna best nog te praten over ontwikkelingshulp en economische samenwerking.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers houdt het hoofd koel als anderen op hol slaan. Zijn nuchtere analyses staan iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. Ons online magazine wordt volledig mogelijk gemaakt door de bijdragen van de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het Westen moet zich niet langer laten chanteren met zijn klimaatschuldgevoel verscheen eerst op Wynia's Week.

Inmiddels weet iedereen dat Oekraïne tot aan de Russische inval een grote graanexporteur was. Nu de havens aan de Zwarte Zee geblokkeerd zijn, kan dat graan niet meer verscheept worden, waardoor met name sommige Afrikaanse landen een groot probleem hebben.

Poetin zorgde voor stikstoftekort

Minder bekend is, dat de Russische inval ook een stikstofcrisis creëerde. Maar dan een echte: Afrika heeft namelijk een groot gebrek aan stikstof.  Een belangrijke reden waarom de Afrikaanse landbouw per hectare grond veel minder voedsel produceert dan de EU of de VS, is het gebrek aan voedingsstoffen zoals stikstof (nitraat) in de bodem.

Dé manier om dat tekort aan te vullen, is het gebruik van kunstmest. Behalve graan, importeerde Afrika daarom kunstmest uit Rusland, maar dat heeft Poetin nu verboden. De toch al ontoereikende eigen voedselproductie in Afrika dreigt nu dus nog verder af te kalven.

Hoe hard dat kan gaan, laat het voorbeeld van Sri Lanka zien. Daar verbood de president ruim een jaar geleden plotseling de import van kunstmest en pesticiden, waarna veel oogsten mislukten en het land in een catastrofale economische crisis raakte.

Plan om het bouwen van kunstmestfabrieken in Afrika te stimuleren

De Europese Commissie getuigt er luid en duidelijk van, dat het de hongerpijn van deze Afrikaanse landen voelt, en strooit alweer met honderden miljoenen euro’s aan extra ontwikkelingshulp. Aangezien je geld niet kunt eten, zou het logisch zijn om die hulp te besteden aan het structureel vergroten van de voedselproductie in Afrika, en een van de meest effectieve middelen daartoe is dus kunstmest.

In de boezem van de Europese bureaucratie leefde dan ook het voornemen om het bouwen van kunstmestfabrieken in Afrika te stimuleren. De EU kan helpen met de begininvesteringen, is het idee, waarna Afrika permanent minder afhankelijk wordt van de dure import van kunstmest en zelf meer voedsel voor de eigen bevolking produceert.

Maar dat wil de Europese Commissie niet

Echter, dit plan kwam uit de koker van het team rond Charles Michel, president van de Raad van Europa. De concept-tekst repte van ‘het ondersteunen van de productiecapaciteit van kunstmest en alternatieven in ontwikkelingslanden’. Daar ging de Europese Commissie volgens Reuters dus dwars vóór liggen, zeggende dat ‘het steunen van kunstmestproductie in ontwikkelingslanden niet te rijmen is met de EU energie en milieu politiek’. 

Na de top van 23 juni presenteerde de Europese Commissie derhalve verklaringen waarin over kunstmest (fertiliser) wordt gezegd dat het gebruik ervan in ontwikkelingslanden verminderd moet worden, en er meer steun moet komen voor sustainable fertiliser, waarmee, mogen we aannemen, gewoon mest bedoeld wordt. Verder hadden ze nog een geruststellende mededeling voor het thuisfront: ‘In de EU worden geen voedseltekorten verwacht, dankzij een stabiele productie die gewaarborgd is door het gemeenschappelijke Europese landbouwbeleid.’

Europese landbouw moet Afrikaanser worden

Dit is echt hypocrisie voor fijnproevers. Die stabiele en hoge productie van de Europese landbouw is namelijk vooral te danken aan het effectieve gebruik van kunstmest en pesticiden. Farm to Fork, het strategisch plan van de Europese Commissie voor de Europese landbouw, schetst weliswaar een utopie waarin per 2030 het gebruik van kunstmest en pesticiden gehalveerd is en een kwart van de landbouwgrond omgeturnd naar ‘biologische’ landbouw, met doorzettting van die trend na 2030. Maar een afname van de Europese voedselproductie die tenslotte kan oplopen tot zo’n 25 procent wordt daarbij gewoon ingeboekt als collateral damage.   

Kort samengevat wil Farm to Fork de Europese landbouw meer Afrikaans maken, en daarom mag de Afrikaanse landbouw nu geen hulp krijgen om meer Europees te worden.

Dit is ongeveer dezelfde hypocrisie die ontwikkelingslanden wil verbieden om nieuwe kolen- en gascentrales te bouwen – want slecht voor het klimaat – terwijl Europa nog steeds voor zo’n negentig procent draait op fossiele brandstoffen en daar zijn welvaart aan te danken heeft.

Als je met biologische landbouw minder produceert verhoog je toch de prijzen?

In Nederland haakt de officiële stikstofobsessie mooi in op het streven van Farm to Fork naar meer ‘biologische’ landbouw, die geen of heel weinig stikstofdepositie op Natura2000-gebieden zou veroorzaken – wat in de praktijk nog maar moet blijken trouwens. En die collateral damage van minder voedselproductie?

Volgens Tjeerd de Groot van D66 en andere politici die de Nederlandse landbouw een of twee koppen kleiner willen maken, is dat helemaal geen probleem: als je minder kilo’s aardappelen, groente en vlees produceert, dan reken je toch gewoon een hogere prijs per kilo? Dan verdien je als Nederlandse boer net zo veel, of zelfs meer!     

Dit is net zoiets als het inkomen van Uber-taxichauffeurs willen verbeteren door ze allemaal te dwingen met paard en wagen te gaan rijden. Veel beter voor het klimaat, immers. Dan kunnen ze per dag wel veel minder klanten naar hun bestemming brengen, maar in de groenlinkse droomwereld zijn al die klanten dan bereid om het driedubbele te betalen voor zo’n ritje.

Al is ‘bereid zijn’ natuurlijk een eufemisme: consumenten zullen in feite gedwongen moeten worden om die hogere prijzen te betalen, of het nu gaat om een taxi-rit met paard en wagen of ‘biologisch’ voedsel.

Verzwegen aanname van een Nexit

De utopie van De Groot en anderen waarin Nederland alleen nog maar ‘biologische’ landbouw bedrijft en Nederlanders alleen nog maar ‘biologische’ levensmiddelen kopen, berust op de verzwegen aanname van een Nexit. Immers, je zal dan tariefmuren moeten optrekken tegen al het veel goedkopere, efficiënter geproduceerde voedsel uit andere EU-landen en daarbuiten, en dat kan niet als je EU-lid wilt blijven. De Nederlandse export van landbouwproducten zal alleen al vanwege de prijs ver terugvallen, mogelijk naar nul als represaille voor die tariefmuren.

Zo fuseert Groot-Nederland van D66 met Forumland van Baudet tot een utopisch Nederland van weleer, waar niet geluk, maar armoede en verstikkende bekrompenheid heel gewoon waren.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schrijft iedere week nuchtere en heldere artikelen en columns voor Wynia’s Week. U kunt zijn stukken HIER teruglezen.

Wynia’s Week is ongebonden en onafhankelijk. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook sponsor van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Afrika moet honger lijden omdat de EU alleen woke wil boeren verscheen eerst op Wynia's Week.